وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 3244 416383 414919 2026-10-02T07:44:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416383 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = يورپ<br>Europe |image = [[فائل:Europe orthographic Caucasus Urals boundary (with borders).svg|frameless]] |area = {{convert|10,180,000|km2|sqmi|abbr=on}} &nbsp;([[List of continents by area|6th]]){{ref label|footnote_a|a}} |population = {{UN_Population|Europe}} ({{UN_Population|Year}}; [[List of continents by population|3rd]]){{UN_Population|ref}} |density = 72.9 في چورس ڪلوميٽر (188 في چورس ميل) (2nd) |GDP_nominal = 20.2 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2017; [[List of continents by GDP (nominal)|3rd]]) |GDP_PPP = 26.7 ٽرلين آمريڪي ڊالر (2017; 2nd) |GDP_per_capita = 27,330 آمريڪي ڊالر (2017; [[List of continents by GDP (nominal)#GDP per capita (nominal) by continents|3rd]])<ref>{{cite web|title=IMF (WEO April 2017 Edition) GDP nominal per capita – international dollar|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/index.aspx}}</ref> |HDI = {{increase}} 0.845<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|title=Reports - Human Development Reports|website=hdr.undp.org}}</ref> |demonym = [[يورپي ماڻهو|يورپين يا يورپي]] |countries = [[يورپ جي خودمختيار ملڪن جي فھرست|50 ملڪ]]<br/>[[محدود خودمختياري واري ملڪن جي فھرست|6 محدود خودمختياري وارا ملڪ يا خطا ]]<!--Note: numbers are approximate, as indicated by the "~".--> |dependencies = [[يورپ ۾ بيٺڪن جي فھرست|6 بيٺڪون]]<!--Gibraltar, Isle of Man, Guernsey and Jersey. Note: The Faroes and Aland are constituent parts of their states, not dependencies.--> |languages = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[روسي ٻولي|روسي]]، [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<br> (ٽوٽل~ [[يورپي ٻوليون| 225 ٻوليون]]) <ref>[http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx Language facts – European day of languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002010444/http://edl.ecml.at/LanguageFun/LanguageFacts/tabid/1859/Default.aspx |date=2015-10-02 }}, Council of Europe. Retrieved 30 July 2015.</ref> |time = [[UTC−01:00|UTC−1]]<!--Azores--> to [[UTC+05:00|UTC+5]]<!--Russia and Kazakhstan--> |internet = |cities = [[يورپ جي شھرن جي فھرست|وڏا شھر]]:<!-- -->{{hlist |item_style=white-space:nowrap; <!--NOTE: Do not modify the list per your own original research. The list must be sourced from a single cited aggregate source.--> <!--1-->|[[استنبول]]<!--14,163,989-->{{ref label|footnote_b|b}} <!--2-->|[[ماسڪو]]<!--12,165,704--> <!--3-->|[[پيرس]]<!--10,843,285--> <!--4-->|[[لنڊن]]<!--10,313,307--> <!--5-->|[[ميڊرڊ]]<!--6,199,254--><ref>''[http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2014_XLS_CD_FILES/WUP2014-F22-Cities_Over_300K_Annual.xls Annual Population of Urban Agglomerations with 300,000 Inhabitants or More in 2014, by Country, 1950–2030 (thousands)], [http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/ World Urbanization Prospects, the 2014 revision]'', Population Division of the [[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]. Retrieved 21 August 2015. Note: List based on estimates for 2015, from 2014.</ref> }} |footnotes = {{unbulleted list|style=font-size:90%; |a. {{note|footnote_a}} انگ اکرن ۾ ٻن کنڊن ۾ واقع ملڪن جا صرف يورپي پاسي وارا انگ شامل آهن .{{cref2|n|1}} |b. {{note|footnote_b}} استنبول شھر ايشيا ۽ يورپ ٻنھي ۾ شامل آھي جنھن جي ٻہ ڀاڱي ٽي حصا آبادي يورپي کنڊ ۾ رھي ٿي.}} }} [[فائل:LocationEurope.png|thumb|250px|يورپ (سائي رنگ ۾)]] '''يورپ''' (Europe) دنيا جي ستن کنڊن مان هڪ آهي. ڪئين [[ڀوءِ ڀياسدان]] هن کي کنڊ مڃن ئي نه ٿا ۽ ايشيا ۽ يُورپ کي يوروشيا جي نالي سان هڪ ئي ٻيٽ سڏين ٿا. يورال جبلن جی سلسلی جي اولهه ۾ واقع علائقي کي يورپ چئبو آهي. يورپ جي اتر ۾ اڇو سمنڊ، اولهه ۾ اوقيانوس جو سمنڊ، ڏکڻ ۾ [[ڀُونوچ سمنڊ|رومي سمنڊ]] ۽ اوڀر ۾ یورال جبلن جو سلسلو آهي. يُورپ پکيڙ جي حساب سان [[آسٽريليا]] کي ڇڏي ننڍي ۾ ننڍو کنڊ آهي. کنڊ جي پکيڙ هڪ ڪروڙ چاليهه لک آهي جيڪا زمين جي سڃي پکيڙ جي 20 سيڪڙو ٿي ٿئي. آبادي جي حساب سان ٽين نمبر تي آهي. هن جي آبادي 71 ڪروڙ آهي جيڪا سڄي دنيا جی آبادی جو 11 سيڪڙو آهي. يورپي ثقافت قومي ۽ علائقائي ثقافتن جي هڪ حد تي مشتمل آهي، جيڪي وسيع مغربي تهذيب جي مرڪزي جڙ کي ٺاهيندی آهی، ۽ گڏوگڏ عام طور تي قديم يونان ۽ قديم روم ۽ گڏيل جڙيل طور تي انهن جي عيسائي جانشين جو حوالو ڏنو ويو آهي. سال 476ع ۾ مغربي رومن سلطنت جي زوال سان شروع ٿي، لڏپلاڻ واري دور جي نتيجي ۾ يورپ جي عيسائي استحڪام يورپي پوسٽ-ڪلاسيڪل وچين دور جي نشاندهي ڪئي. اطالوي ريناسنس، فلورنس مان نڪرندي، باقي براعظم تائين پکڙيل هڪ نئين انسانيت پسند فن ۽ سائنس ۾ دلچسپي رکي ٿي جيڪا جديد دور ڏانهن وڌي ٿي. اسپين ۽ پرتگال جي اڳواڻي ۾، دريافت جي دور کان وٺي، ​​يورپ عالمي معاملن ۾، دنيا جي ڪيترن ئي دريافتن ۽ فتحن سان هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 16هين ۽ 20 صدي جي وچ ۾، يورپي طاقتن مختلف وقتن تي آمريڪا، تقريبن سڄي آفريڪا، اوشيانا ۽ ايشيا جي اڪثريت تي نوآبادي ڪئي. روشن خياليءَ جو دور، فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين وارين جنگين براعظم کي ثقافتي، سياسي ۽ اقتصادي طور تي 17ھین صدي جي آخر کان وٺي 19 صدي جي پهرئين اڌ تائين تبديل ڪيو. صنعتي انقلاب، جيڪو 18 صدي جي آخر ۾ برطانيه ۾ شروع ٿيو، مغربي يورپ ۽ آخرڪار وسيع دنيا ۾ بنيادي معاشي، ثقافتي ۽ سماجي تبديلين کي جنم ڏنو. ٻئي عالمي جنگيون شروع ٿيون ۽ يورپ ۾ وڏي حد تائين وڙهيون ويون ۽ 20ھین صدي جي وچ ڌاري دنيا جي معاملن ۾ مغربي يورپ جي تسلط ۾ گهٽتائي جو سبب بڻيو، جيئن روس (سابق سوويت يونين) ۽ آمريڪا يورپ ۽ عالمي سطح تي تسلط تي غالب ۽ مقابلو ڪيو. نتيجي ۾ سرد جنگ يورپ کي لوهه جي پردي سان، اولهه ۾ نيٽو ۽ اوڀر ۾ وارسا پيڪٽ سان ورهائي. اها تقسيم سال 1989ع جي انقلابن، برلن دیوار جي زوال ۽ سوويت يونين جي ٽٽڻ سان ختم ٿي، جنهن يورپي انضمام کي خاص طور تي اڳتي وڌڻ جي اجازت ڏني. يورپي انضمام سال 1948ع کان وٺي اداري طور تي ترقي ڪئي پئي وڃي يورپ جي ڪائونسل جي باني سان، ۽ خاص طور تي يورپي يونين (EU) جي فعال تین جي ذريعي، جيڪو اڄ يورپ جي اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. [[فائل:Flag of Europe.svg|کاٻو|thumb|upright=0.9|[[يورپ جو جھنڊو|يورپی یونین جو جھنڊو]] جيڪو سال 1955 ۾ [[يورپ جي ڪائونسل]] پوري يورپ جي جھنڊي طور اختيار ڪيو.<ref>[http://www.coe.int/en/web/about-us/the-european-flag The European flag], Council of Europe. Retrieved 27 October 2016.</ref>]] == نالي جو پس منظر == جڳهه جو نالو يورس (Evros) پهريون ڀيرو قديم يونانين پاران, انهن جي اتر واري صوبي ڏانهن اشارو ڪرڻ لاء استعمال ڪيو ويو، جيڪو اڄ به ساڳيو نالو کڻندو آهي. اتي جو اصلوڪو درياهه يورس (اڄ جي مارٽيسا), ٿريس جي زرخيز وادين مان وهي ٿو، جنهن کي پاڻ يورپ به سڏيو ويندو هو، ان کان اڳ هن اصطلاح جو مطلب براعظم هو. ڪلاسيڪل يوناني تصوف ۾، يورپ قديم يوناني لفظ يورپا (Εὐρώπη, Eurṓpē) مان نڪتل آهي جيڪو هڪ فونيشين شهزادي جو نالو آهي. هڪ نظريو اهو آهي ته يورپا ٻن قديم يوناني لفظن يوروس (εὐρύς eurús: وڏي، وسيع) ۽ اوپس (ὤψ:ōpós: اکين، چهرو) مان نڪتل آهي، تنهنڪري انهن جي جامع يورواوپس جي معنيٰ ڏسڻ يا وسيع, ڪشادگي جو هوندي.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=eu)ru/s εὐρύς], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus.</ref>.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=w)/y ὤψ], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus.</ref> [[فائل:Palazzo_Ferreria_statue_3.jpeg|thumb|right|[[مالٽا]] جي شھر [[ويلٽا]] جي [[پلازو فريرئا]] محل ۾ يورپا جو مجسمو]] نئين سر تعمير ٿيل پروٽو-انڊو-يورپي مذهب ۽ ان لاءِ وقف ڪيل شاعري ۾ براڊ پاڻ ڌرتيءَ جو هڪ نمونو رهيو آهي. هڪ متبادل نظريو رابرٽ بيڪس جو آهي، جنهن هن نالي لاءِ اڳ-انڊو-يورپي اصل جي حق ۾ دليل ڏنا، وضاحت ڪندي چيو ته يورو مان نڪتل لفظ يوروپا کان مختلف مٿيون نالو پيدا ڪندو. رابرٽ بيڪس قديم يونان جي علائقي ۾ يوروپا سان لاڳاپيل مٿيون نالا رکيا آهن، ۽ قديم مقدونيا ۾ يوروپوس وانگر مقامي علائقا. ڪوششون ڪيون ويون آهن ته يورپ کي اولهه لاءِ سامي اصطلاح سان ڳنڍڻ جي، هي يا ته اڪادي (Akkadian) اريبو (erebu) آهي جنهن جي معنيٰ آهي; اٿڻ، غروب ٿيڻ (سج) يا فونيشين اريب (’ereb) شام، اولهه, عربي ۽ عبراني معارف جو اصل آهي. مارٽن ليچ فيلڊ ويسٽ چيو ته "صوتي طور تي، يوروپا جي نالي ۽ سامي لفظ جي ڪنهن به شڪل جي وچ ۾ ميلاپ تمام خراب آهي"، جڏهن ته بيڪس سامي ٻولين سان لاڳاپو کي ناممڪن سمجهي ٿو. دنيا جون وڏيون ٻوليون براعظم ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ يورپ يا يورپا مان نڪتل لفظ استعمال ڪن ٿيون. مثال طور، چيني لفظ Ōuzhōu (歐洲/欧洲) استعمال ڪري ٿو، جيڪو ترجمو ٿيل نالو Ōuluóbā zhōu (歐羅巴洲) جو مخفف آهي (zhōu معنيٰ ”براعظم“)؛ ساڳئي طرح چيني ٻوليءَ مان نڪتل اصطلاح Ōshū (欧州) به ڪڏهن ڪڏهن جاپاني زبان ۾ استعمال ٿيندو آهي جيئن يورپي يونين جي جاپاني نالي ۾، Ōshū Rengō (欧州連合)، جيتوڻيڪ ڪتاڪانا يروپپا (ヨーロッパ) وڌيڪ استعمال ٿيندو آهي. ڪجھ ترڪ ٻولين ۾، اصل فارسي نالو فرنگستان ("فرانڪن جي زمين")، ان کان علاوه سرڪاري نالن جهڙوڪ Avrupa يا Evropa, اڪثر يورپ جي حوالي سان استعمال ڪيو ويندو آهي. == تاريخ == ===قبل از تاريخ=== پلاسٽسن (Pleistocene) جي 2.5 ملين سالن دوران، ڪيترائي سرد ​​مرحلو، جن کي برفاني برفاني دور سڏيو وڃي ٿو، يا يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ براعظمي برفاني چادرن جي اهم ترقي، تقريبن 40,000 کان 100,000 سالن جي وقفي تي واقع ٿي. ڊگھي برفاني دورن کي وڌيڪ معتدل ۽ مختصر وقفي وقفي سان جدا ڪيو ويو جيڪو اٽڪل 10,000 کان 15,000 سالن تائين رهيو. آخري برفاني دور جي آخري ٿڌي قسط تقريبا 10,000 سال اڳ ختم ٿي وئي. ڌرتيءَ هن وقت ڪواٽرناري جي هڪ برفاني دور ۾ آهي، جنهن کي هولوسين سڏيو ويندو آهي. هومو اريڪٽڪس جارجيڪس (Homo erectus Georgicus)، جيڪو تقريباً 18 لک سال اڳ جارجيا ۾ رهندو هو، يورپ ۾ دريافت ڪيل قديم ترين هومينن آهي. باقي هومينن جا باقي بچيل، جيڪي اٽڪل 10 لک ملين سال پراڻا آهن، اتاپورڪا (Atapuerca) اسپين ۾ دريافت ڪيا ويا آهن. نندرٿل انسان (جرمني ۾ نيندرٽل وادي جو نالو) 150,000 سال اڳ يورپ ۾ ظاهر ٿيو (115,000 سال اڳ اهو اڳ ۾ ئي موجوده پولينڊ جي علائقي ۾ مليو آهي) ۽ تقريبن 40,000 سال اڳ, انهن جي آخري پناهه سان فوسل رڪارڊ مان غائب ٿي ويو. ٻيٽ Iberian Paninsula نندرٿل کي جديد انسانن (Cro-Magnons) جي جاءِ ڏني، جيڪي تقريباً 43,000 کان 40,000 سال اڳ يورپ ۾ ظاهر ٿيا. هومو سيپيئن يورپ ۾ تقريباً 54,000 سال اڳ پهتا هئا، جيڪي اڳئين سوچ کان 10،000 سال اڳ هئا.48,000 سال اڳ يورپ ۾ ريپاروموچي (اٽلي),گيسن ڪلوسٽرلي(Geissenklösterle), (جرمني) ۽ اسٽورز (Isturitz),(فرانس) سڀ کان قديم ماڳ آهن. يورپي نئون ليٿڪ (Neolithic) دور؛ فصلن جي پوک ۽ چوپائي مال جي واڌ ويجهه، آباديءَ جو وڌندڙ تعداد ۽ مٽيءَ جي برتنن جو وسيع استعمال، تقريباً 7000 ق.م. ۾ يونان ۽ بلقان ۾ شروع ٿيو، شايد اناطوليا ۽ ويجھو اوڀر ۾ پوکيءَ جي پوئين طريقن کان متاثر ٿيو. اهو بلقان کان ڊنيوب ۽ رائن (Linear Pottery Culture) جي وادين سان گڏ، ۽ ميڊيٽرينين ساحل (ڪارڊيل ڪلچر) سان گڏ پکڙجي ٿو. 4500 ق.م. ۽ 3000 ق.م. جي وچ ۾، اهي مرڪزي يورپي نووليٿڪ ثقافتون اڳتي وڌيون اولهه ۽ اتر ڏانهن، ٽامي جي نمونن جي پيداوار ۾ نوان حاصل ڪيل صلاحيتن کي منتقل ڪيو. مغربي يورپ ۾ نيو پاولٿڪ دور جي خاصيت وڏين زرعي آبادين جي نه پر ميداني يادگارن جي ڪري هئي، جيئن ته ويڙهاڪ بندن، دفن ۽ ميگلٿڪ مقبرن جي ڪري.ڪاريڊڊويئر ثقافت نوولٿڪ کان چالڪوليٿڪ جي منتقلي تي ترقي ڪئي. هن دور ۾ وڏا ميگلٿڪ يادگار، جهڙوڪ مالٽا جا ميگلٿڪ مندر ۽ اسٽونهينج، سڄي مغربي ۽ ڏاکڻي يورپ ۾ تعمير ڪيا ويا. يورپ جي جديد مقامي آبادي گهڻو ڪري ٽن جداجدا نسلن مان نڪرندي آهي:ميزوليٿڪ (Mesolithic) شڪار گڏ ڪندڙ، پيليولٿڪ ايپيگرا ويٽين ڪلچر سان لاڳاپيل آبادي مان نڪتل؛ نيووليٿڪ يورپي هاري جيڪي 9,000 سال اڳ نيوليٿڪ انقلاب دوران اناتوليا مان لڏي آيا هئا؛ ۽ Yamnaya Steppe رڍ وارا جيڪي 5,000 سال اڳ انڊو-يورپين لڏپلاڻ جي حوالي سان يوڪرين جي پونٽڪ-ڪيسپين اسٽيپ ۽ ڏاکڻي روس کان يورپ ۾ وڌيا. يورپي برونز ايج تقريباً 3200 ق.م. مينوين جي پٺيان مائيسينين آيا، جيڪي اوچتو 1200 ق.م. يونانين ۽ فينيشين پاران لوهه جي دور جي نوآبادياتي شروعاتي ميڊيٽرينين شهرن کي جنم ڏنو. گرم صاحب (Sir Grimm) جنهن علم لغات جا اصول يا ترتيب بيهاريا هئا، جنهنڪري اهي اڄ تائين سندس نالي پٺيان ”گرم جا قاعدا“ (Grimm's Laws) سڏجن ٿا، تنهن جو چوڻ هو ته، يورپ جون سڀ قومون اصل آيون ئي ايشيا کان آهن.“<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4}}{{"All the nations of Europe migrated anciently from Asia." Jacob Grimm.}}} </ref> آئرن ايج جي شروعات اٽلي ۽ يونان تقريبن اٺين صدي قبل مسيح کان وٺي، آهستي آهستي تاريخي قديم آثارن کي جنم ڏنو، جنهن جي شروعات ڪڏهن ڪڏهن 776 ق.م.، پهرين اولمپڪ گيمز جو سال آهي. ===ڪلاسيڪل قديم دور=== اصل مضمون: ڪلاسيڪل قديم دور. پڻ ڏسو: قديم يونان ۽ قديم روم. ايٿنس ۾ پارٿينون (432 قبل مسيح). قديم يونان مغربي تمدن جو باني ثقافت هو. مغربي جمهوري ۽ منطقي ڪلچر اڪثر ڪري قديم يونان ڏانهن منسوب آهن. يوناني شهري رياست، پولس (Polis)، طبقاتي يونان جي بنيادي سياسي يونٽ هئي. 508 ق.م. ۾، ڪليسٿينس ايٿنس ۾ دنيا جو پهريون جمهوري نظام حڪومت قائم ڪيو. يوناني سياسي نظرين کي 18 صدي جي آخر ۾ يورپي فيلسوفن ۽ نظرياتي ماهرن پاران ٻيهر دريافت ڪيو ويو. يونان پڻ ارسطو، سقراط ۽ افلاطون جي تحت فلسفي،انسانيت ۽ عقليت ۾؛ هيروڊوٽس ۽ ٿوسيديدس سان گڏ تاريخ ۾؛ هومر جي مهاڀاري نظمن سان شروع ٿي داستاني نظم ۾؛ سوفوڪلس ۽ يوريپائيڊس سان گڏ ڊراما ۾؛ بقراط ۽ گالن سان گڏ دوا ۾ ۽ اقليدس، فيضاغورس ۽ ارشيميڊس سان گڏ سائنس ۾ ڪيترائي ثقافتي تعاون پيدا ڪيا. پنجين صدي ق.م. ۾ يوناني شهر جون ڪيتريون ئي رياستون آخرڪار يوناني-فارسي جنگين ذريعي يورپ ۾ هکامنشي فارس جي اڳڀرائي جي جانچ ڪيون, اهو دنيا جي تاريخ ۾ هڪ اهم لمحو سمجهيو ويندو آهي، جيئن ته امن جي 50 سالن کان پوء ايٿنس جي گولڊن ايج طور سڃاتو وڃي ٿو، قديم يونان جو بنيادي دور جنهن مغربي تهذيب جا ڪيترائي بنياد رکيا. يونان کان پوءِ روم آيو، جنهن قانون، سياست، ٻولي، انجنيئرنگ، فن تعمير، حڪومت ۽ مغربي تهذيب جي ٻين ڪيترن ئي اهم پهلوئن تي پنهنجا نشان ڇڏيا. 200 ق.م. تائين، روم اٽلي کي فتح ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين ۾ ان يونان ۽ هسپانيا (اسپين ۽ پرتگال)، اتر آفريڪا جي ساحل، وچ اوڀر جو گهڻو حصو، گال (فرانس ۽ بيلجيم) ۽ برٽانيا (انگلينڊ ۽ ويلز) کي فتح ڪيو. ٽين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ مرڪزي اٽلي ۾ پنهنجي بنياد کان وڌندي، رومن آهستي آهستي وڌندا ويا ته آخرڪار سڄي ميڊيٽرينين بيسن ۽ مغربي يورپ تي هزارين سالن جي موڙ تائين حڪومت ڪن. رومن ريپبلڪ 27 قبل مسيح ۾ ختم ٿي ويو، جڏهن آگسٽس رومن سلطنت جو اعلان ڪيو. ان کان پوءِ ايندڙ ٻن صدين کي پيڪس روما جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ بي مثال امن، خوشحالي ۽ سياسي استحڪام جو دور. سلطنت انتونينس پائيس ۽ مارڪس اوريليس وانگر شهنشاهه جي ماتحت وڌندي رهي، جن سلطنت جي اتر واري سرحد تي جرمن، پڪتش ۽ اسڪاٽش قبيلن سان وڙهندي وقت گذاريو. عيسائيت کي ٽن صدين جي سامراجي جبر کان پوءِ 313ع ۾ قسطنطنيه اول طرفان قانوني حيثيت ڏني وئي. قسطنطنيه پڻ سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ روم کان بزنطيم (جديد ڏينهن استنبول) جي شهر ڏانهن منتقل ڪيو، جنهن جو نالو بدلائي قسطنطنيه رکيو ويو سندس اعزاز ۾ 330 عيسوي ۾. عيسائيت 380 عيسوي ۾ سلطنت جو واحد سرڪاري مذهب بڻجي ويو ۽ 391 عيسوي کان 392 عيسوي ۾، شهنشاهه ٿيوڊوسيس کافر مذهبن کي غير قانوني قرار ڏنو. اهو ڪڏهن ڪڏهن قديم دور جي خاتمي کي نشانو بڻايو ويندو آهي. متبادل طور تي قديم آثارن کي 476 عيسوي ۾ مغربي رومن سلطنت جي زوال سان ختم ڪيو وڃي ٿو. 529 عيسوي ۾ ايٿنس جي ڪافر افلاطون اڪيڊمي جي بندش؛ يا 7 صدي عيسوي جي شروعات ۾ اسلام جو عروج. پنهنجي وجود جي اڪثريت دوران، بازنطيني سلطنت يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ طاقتور معاشي، ثقافتي ۽ فوجي قوتن مان هڪ هئي. ===ابتدائي وچين دور=== مکيه مضمون: ابتدائي وچين دور پڻ ڏسو: اونداهي دور ۽ لڏپلاڻ جو دور رومي سلطنت جي زوال دوران، يورپ تبديليءَ جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو، جنهن کي مورخ ”مهاجرن جو دور“ سڏين ٿا. گوٿس، اوسٽروگوٿس، ويزيگوٿس، وينڊلس، هنن، فرينڪس، سيڪسن، اينگلس، غلامن، آوارس، بلگارن ۽ بعد ۾ وائڪنگس، پيچنيگس، ڪومن ۽ مئگيارن جي وچ ۾ ڪيتريون ئي حملا ۽ لڏپلاڻ ٿي. ريناسنس جي مفڪرن جهڙوڪ پيٽرارچ بعد ۾ هن کي "اونداهي دور" سڏيو. الڳ الڳ خانقاهون ئي واحد جڳھون ھيون جيڪي اڳ ۾ گڏ ڪيل لکيل علم کي محفوظ ۽ گڏ ڪري سگھيون. ان کان سواءِ تمام ٿورا لکيل رڪارڊ بچيا ۽ ڪلاسيڪل دور جو ادب، فلسفو، رياضي ۽ ٻيون سوچون مغربي يورپ مان غائب ٿي ويون، جيتوڻيڪ اهي اوڀر ۾، بازنطيني سلطنت ۾ محفوظ هيون. جڏهن ته اولهه ۾ رومي سلطنت جو زوال جاري رهيو، رومي روايتون ۽ رومي رياست گهڻو ڪري يوناني ڳالهائيندڙ مشرقي رومن سلطنت ۾ مضبوط رهي، جنهن کي بازنطيني سلطنت به چيو وڃي ٿو. پنهنجي وجود جي اڪثريت دوران، بازنطيني سلطنت يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ طاقتور معاشي، ثقافتي ۽ فوجي قوت هئي. شهنشاهه جسٽنين I قسطنطنيه جي پهرين سونهري دور جي صدارت ڪئي: هن هڪ قانوني ڪوڊ قائم ڪيو جيڪو ڪيترن ئي جديد قانوني نظامن جو بنياد بڻجي ٿو، هاگيا سوفيا جي تعمير لاءِ فنڊ ڏنائين ۽ عيسائي چرچ کي رياست جي ڪنٽرول هيٺ آندو. 7 صدي عيسويءَ کان پوءِ، جيئن بازنطيني ۽ پاڙيسري ساساني پارسي، ڊگھي، صدين کان جاري ۽ بار بار بازنطيني-ساسانين جنگين جي ڪري سخت ڪمزور ٿي ويا، مسلمان عربن تاريخي طور تي رومن علائقن ۾ داخل ٿيڻ، ليونٽ ۽ اتر آفريڪا ۽ ايشيا مائنر ۾ داخل ٿيڻ شروع ڪيو. 7 صدي جي وچ ڌاري، فارس تي مسلمانن جي فتح کان پوءِ، اسلام قفقاز جي علائقي ۾ داخل ٿيو. ايندڙ صدين ۾ مسلمان لشڪر قبرص، مالٽا، ڪريٽ، سسلي ۽ ڏکڻ اٽليءَ جا حصا کسي ورتو. 711 ۽ 720 جي وچ ۾، آئيبيريا جي ويزيگوٿس بادشاهت جي اڪثر زمينن؛ سواءِ اتر-اولهه (آسٽورياس) ۾ ننڍن علائقن ۽ پيرنيس ۾ گهڻو ڪري باسڪ علائقن کي مسلمانن جي حڪومت هيٺ آندو ويو. هي علائقو، عربي نالو الاندلس جي تحت، وڌندي اموي خلافت جو حصو بڻجي ويو. اموي 732ع ۾ پوئٽيئرس جي جنگ ۾ فرانڪ جي اڳواڻ چارلس مارٽيل هٿان شڪست کائي ويا، جنهن ڪري سندن اتر طرف اڳڀرائي ختم ٿي وئي. اتر-اولهه آئيبيريا ۽ وچ پيرنيس جي ڏورانهن علائقن ۾ ڏکڻ ۾ مسلمانن جي طاقت کي گهٽ محسوس ڪيو ويو. اِهو ئي هو جتي عيسائي بادشاهن آسٽورياس، ليون ۽ گاليشيا جا بنياد رکيا ويا ۽ جتان آئبرين جزيره نما جي ٻيهر فتح شروع ٿي. تنهن هوندي به، مورن کي ٻاهر ڪڍڻ جي ڪا به گڏيل ڪوشش نه ڪئي ويي. عيسائي سلطنتون خاص طور تي پنهنجي اندروني طاقت جي جدوجهد تي مرکوز هيون. اونداهي دور ۾، مغربي رومي سلطنت مختلف قبيلن جي قبضي هيٺ اچي وئي. جرمن ۽ سلاو قبيلن، بالترتيب مغربي ۽ مشرقي يورپ تي پنهنجون حڪومتون قائم ڪيون. آخرڪار فرينڪ قبيلا ڪلوِس I جي ماتحت متحد ٿي ويا، شرليمان (Charlemagne) جيڪو ڪيرولينجين (Carolingian) خاندان جو هڪ فرينڪ بادشاهه هو، جنهن مغربي يورپ جو گهڻو حصو فتح ڪيو هو، جنهن کي 800 ۾ پوپ طرفان ”هولي رومي شهنشاهه“ مقرر ڪيو ويو. جنهن جي نتيجي ۾ 962 ۾ هولي روم سلطنت جو بنياد پيو. رومي سلطنت، جيڪو آخرڪار وچ يورپ جي جرمن پرنسپلن ۾ مرڪز بڻجي ويو. اوڀر وچ يورپ ۾ پهرين سلاوي رياستن جي پيدائش ۽ عيسائيت کي اپنائڻ (1000 ع) عظيم موراويا جي طاقتور مغربي سلاوي رياست پنهنجي علائقي کي ڏکڻ طرف بلقان تائين پکڙيل آهي، سواتوپلڪ I جي هيٺان پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تائين پهچندي آهي ۽ اوڀر فرانسيا سان هٿياربند تڪرارن جو هڪ سلسلو پيدا ڪري ٿي. وڌيڪ ڏکڻ ۾، پهرين ڏکڻ سلاوڪ رياستون 7 هين ۽ 8 صدي جي آخر ۾ اڀريون ۽ عيسائيت کي اپنايو: پهرين بلغاريا سلطنت، سربيائي سلطنت ۽ ڊچي آف ڪروشيا (بعد ۾ ڪروشيا جي سلطنت). اوڀر ڏانهن، ڪيوان روس پنهنجي گاديءَ واري شهر ڪيف کان 10 صدي عيسويءَ تائين يورپ جي سڀ کان وڏي رياست بڻجي وئي. 988 ۾، ولاديمير عظيم آرٿوڊوڪس عيسائيت کي رياست جي مذهب طور قبول ڪيو. وڌيڪ اوڀر، وولگا بلغاريا 10 صدي عيسويء ۾ هڪ اسلامي رياست بڻجي ويو، پر آخرڪار ڪيترن ئي صدين بعد روس ۾ جذب ​​ٿي ويو. اعليٰ ۽ آخري وچين دور: مکيه مضمون: اعليٰ وچين دور، آخري وچين دور، ۽ وچين دور پڻ ڏسو: وچولي ڊيموگرافي ==جاگرافي== [[فائل:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb|left|[[مائونٽ ايلبرس]] [[روس]] ۾ واقع آهي، جيڪو يورپ جو سڀ کان اوچو جبل آهي]] يورپ يوريشيائي زميني ماس جو اولهه پنجون حصو ٺاهي ٿو. اهو ڪنهن ٻئي براعظم يا برصغير ​​​​جي ڀيٽ ۾ سامونڊي ڪناري ۽ زميني ماس جي نسبت وڌيڪ آهي. هن جون سامونڊي سرحدون اتر ۾ آرڪٽڪ سمنڊ، اولهه ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۽ ڏکڻ ۾ ميڊيٽرينين سمنڊ، ڪاري ۽ ڪئسپين سمنڊن تي مشتمل آهن. يورپ ۾ زمين جي رليف نسبتا ننڍن علائقن ۾ وڏي تبديلي ڏيکاري ٿي. ڏاکڻيون علائقا وڌيڪ جبل وارا آهن، جڏهن ته اُتر ڏانهن اُڀري اُڀري اُڀري الپس، پيرينيس ۽ ڪارپيٿين کان، ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تان، وسيع، هيٺاهين اترين ميدانن ۾ اچي ٿو، جيڪي اوڀر ۾ وسيع آهن. هي وڌايل هيٺيون علائقو عظيم يورپي ميدان جي نالي سان مشهور آهي ۽ ان جي دل ۾ اتر جرمن ميدان آهي. اتر-اولهه سامونڊي ڪناري سان گڏ مٿي زمينن جو هڪ قوس پڻ موجود آهي، جيڪو [[برطانيه]] ۽ [[آئرلينڊ]] جي ٻيٽن جي الهندي حصن ۾ شروع ٿئي ٿو ۽ پوء [[ناروي]] جي جبلن ۾، "ڦاٽل زمينن" (fjord-cut spine) سان گڏ جاري آهي، جيڪا هن وضاحت کي آسان ڪيو ويو آهي. ذيلي علائقا، جهڙوڪ اسپين ۽ پرتگال تي مشتمل آئبيريا جزيري نما (Iberian Peninsula)، بلقان جزيري نما ۽ اطالوي جزيري نما (Italian Peninsula) پنهنجي پيچيده خصوصيتن تي مشتمل آهن، جيئن خود سرزمين مرڪزي يورپ آهي، جتي رليف ڪيترن ئي پليٽن، دريائن جي وادين ۽ تلائن تي مشتمل آهي، جيڪي عام رجحان کي پيچيده ڪن ٿا. ذيلي علائقا جهڙوڪ [[آئس لينڊ]]، [[برطانيه]] ۽ آئرلينڊ خاص ڪيس آهن. اڳيون [[اتر سمنڊ]] ۾ پاڻ وٽ هڪ زمين آهي، جنهن کي يورپ جو حصو شمار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته بعد ۾ مٿي وارا علائقا آهن، جيڪي هڪ ڀيرو سرزمين سان شامل ٿي ويا هئا، جيستائين سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ انهن کي ڪٽي ڇڏيو. ===جبل=== ===درياء=== ===ڍنڍون=== ===ريگستان=== ===آبھوا ۽ موسم=== يورپ بنيادي طور تي اتر اڌ گول جي معتدل آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي، جتي هوا جو رخ اولهه کان آهي. دنيا جي ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ جي ٻين علائقن جي مقابلي ۾ آبهوا نرم آهي، ڇاڪاڻ ته خليج وهڪرو، هڪ سامونڊي وهڪرو، جيڪو ميڪسيڪو جي نار مان گرم پاڻي ائٽلانٽڪ سمنڊ پار ڪري يورپ ڏانهن کڻي وڃي ٿو. گلف اسٽريم کي ”يورپ جي مرڪزي گرمائش“ جو نالو ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته اها يورپ جي آبهوا کي ان کان وڌيڪ گرم ۽ ٿلهي بڻائي ٿي جيڪا ٻي صورت ۾ هوندي. خليج جو وهڪرو نه رڳو گرم پاڻي يورپ جي ساحلن ڏانهن کڻي ٿو، پر موجوده اولهندي هوائن کي به گرم ڪري ٿو، جيڪي ائٽلانٽڪ سمنڊ مان سڄي براعظم تي وهن ٿيون. ===فلورا=== ممڪن آهي ته يورپ جو 80 کان 90 سيڪڙو حصو ڪنهن زماني ۾ ٻيلن سان ڍڪيل هوندو هو. اهو ميڊيٽرينين سمنڊ کان وٺي آرڪٽڪ سمنڊ تائين پکڙيل هو. جيتوڻيڪ يورپ جي اڌ کان وڌيڪ اصل ٻيلن صدين جي ٻڏڻ جي نتيجي ۾ غائب ٿي ويا، يورپ اڃا تائين پنهنجي زمين جي ايراضيءَ جو هڪ چوٿون حصو ٻيلن جي حيثيت ۾ رکي ٿو، جهڙوڪ وسيع پتي ۽ مخلوط ٻيلا، اسڪينڊينيا ۽ روس جا ٽائيگا، قفقاز جا مخلوط برساتي جنگل ۽ ڪارڪ اوڪ. اولهه ميڊيٽرينين سمنڊ ۾ ٻيلن. تازن وقتن دوران، ٻيلن جي کوٽائي سست ڪئي وئي آهي ۽ ڪيترائي وڻ پوکيا ويا آهن. تنهن هوندي به، ڪيترن ئي ڪيسن ۾ ڪنفيرز جي مونوڪلچر پوکيشن اصل مخلوط قدرتي ٻيلن کي تبديل ڪري ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي جلدي وڌندا آهن. ٻوٽا هاڻي زمين جي وسيع ايراضين کي ڍڪيندا آهن، پر ڪيترن ئي يورپي ٻيلن جي رهائش وارن نسلن لاء غريب رهائش پيش ڪن ٿا جن کي وڻن جي نسلن ۽ متنوع ٻيلن جي جوڙجڪ جي ضرورت آهي. مغربي يورپ ۾ قدرتي ٻيلن جو مقدار صرف 2 کان 3 سيڪڙو يا ان کان گهٽ آهي، جڏهن ته مغربي روس ۾ ان جو مقدار 5 کان 10 سيڪڙو آهي. يورپي ملڪ جنهن ۾ ٻيلن جي ايراضيءَ جو ننڍڙو سيڪڙو آئس لينڊ آهي (1٪)، جڏهن ته سڀ کان وڌيڪ ٻيلن وارو ملڪ فنلينڊ آهي (77٪). معتدل يورپ ۾، مخلوط ٻيلو ٻنهي وسيع پتي ۽ مخروطي وڻن تي غالب آهي. مرڪزي ۽ مغربي يورپ ۾ سڀ کان اهم جنسون بيچ ۽ بلوط آهن. اتر ۾، ٽيگا هڪ مخلوط اسپروس-پائن-برچ جنگل آهي؛ وڌيڪ اتر ۾ روس ۽ انتهائي اتر اسڪينڊينيا جي اندر، ٽائيگا ٽنڊرا ڏانهن رستو ڏئي ٿو جيئن آرڪٽڪ جي ويجهو اچي ٿي. ميڊيٽرينين سمنڊ ۾، زيتون جا ڪيترائي وڻ پوکيا ويا آهن، جيڪي ان جي خشڪ آبهوا لاءِ تمام گهڻي موافقت رکن ٿا. ميڊيٽرينين سائپرس پڻ وڏي پيماني تي ڏکڻ يورپ ۾ پوکيو ويندو آهي. نيم خشڪ ميڊيٽرينين علائقو تمام گهڻو ڇڪيل ٻيلو آهي. يوريشين گراس لينڊ جي هڪ تنگ اوڀر-اولهه ٻولي (اسٽيپي) اولهه طرف يوڪرين ۽ ڏاکڻي روس کان پکڙيل آهي ۽ هنگري ۾ ختم ٿئي ٿي ۽ اتر طرف ٽائيگا ۾ وڃي ٿي. ===جانور=== == سياست == يورپ جو سياسي نقشو ڪافي حد تائين 1815ع ۾ نيپولين وارين جنگين کانپوءِ يورپ جي بحاليءَ واري عمل مان نڪتل آهي. يورپ ۾ حڪومت جو رواج پارلياماني جمهوريت آهي، اڪثر صورتن ۾ جمهوريت جي صورت ۾؛ 1815 ۾، حڪومت جي عام شڪل اڃا تائين بادشاهت هئي. يورپ جي باقي يارنهن بادشاهت آئيني آهي. يورپي انضمام يورپي رياستن جي سياسي، قانوني، معاشي (۽ ڪجهه حالتن ۾ سماجي ۽ ثقافتي) انضمام جو عمل آهي، جيئن ته ٻي عالمي جنگ جي خاتمي کان وٺي يورپ جي ڪائونسل کي اسپانسر ڪندڙ طاقتن طرفان تعاقب ڪيو ويو آهي. يورپي يونين 1993 ۾ قائم ٿيڻ کان وٺي براعظم تي اقتصادي انضمام جو مرڪز رهيو آهي. تازو ئي، يوريشين اقتصادي يونين اڳوڻي سوويت رياستن تي مشتمل هڪ هم منصب طور قائم ڪيو ويو آهي. 27 يورپي رياستون سياسي-اقتصادي يورپي يونين جا ميمبر آهن، 26 سرحد کان آزاد شينگن ايريا جا ۽ 20 مانيٽري يونين يوروزون جا ميمبر آهن. ننڍين يورپي تنظيمن ۾ نارڊڪ ڪائونسل، بينيلڪس، بالٽڪ اسيمبلي ۽ ويزگراڊ گروپ شامل آهن. ===رياستن ۽ علائقن جي فهرست=== ھن لسٽ ۾ بين الاقوامي طور تي تسليم ٿيل خود مختيار ملڪ شامل آھن جيڪي جزوي طور تي يورپ جي ڪنھن به عام جغرافيائي يا سياسي وصفن جي ھيٺان آھن. {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | نشان ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | جھنڊو ! نالو ! رقبو<br />(km²) ! آبادي<br /> ! آبادي جی ڪثافت<br />(per km²) ! گادي جو شھر ! آفیشیل بولی م نالو |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Albania|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|ALB}} | [[البانيا]] | style="text-align:right;" | 28,748 | style="text-align:right;" | 2,876,591 | style="text-align:right;" | 98.5 | [[Tirana]] | {{lang|sq|Shqipëria|italic=no}} |- | | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Andorra|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|AND}} | [[انڊورا]] | style="text-align:right;" | 468 | style="text-align:right;" | 77,281 | style="text-align:right;" | 179.8 | [[Andorra la Vella]] | {{lang|ca|Andorra|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Armenia|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|ARM}} | [[آرمينيا]] | style="text-align:right;" | 29,743 | style="text-align:right;" | 2,924,816 | style="text-align:right;" | 101.5 | [[Yerevan]] | {{lang|hy|Հայաստան}} ({{transliteration|hy|Hayastan}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Austria|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|AUT}} | [[آسٽريا]] | style="text-align:right;" | 83,858 | style="text-align:right;" | 8,823,054 | style="text-align:right;" | 104 | [[Vienna]] | {{lang|de|Österreich|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Azerbaijan|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|AZE}} | [[آذربائيجان]] | style="text-align:right;" | 86,600 | style="text-align:right;" | 9,911,646 | style="text-align:right;" | 113 | [[Baku]] | {{lang|az-Latn|Azərbaycan|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Belarus|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|BLR}} | [[بيلاروس]] | style="text-align:right;" | 207,560 | style="text-align:right;" | 9,504,700 | style="text-align:right;" | 45.8 | [[Minsk]] | {{lang|be|Беларусь}} ({{transliteration|be|Belaruś}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Belgium|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|BEL}} | [[بیلجیئم]] | style="text-align:right;" | 30,528 | style="text-align:right;" | 11,358,357 | style="text-align:right;" | 372.06 | [[Brussels]] | {{lang|nl|België|italic=no}}/{{lang|fr|Belgique|italic=no}}/{{lang|de|Belgien|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Bosnia and Herzegovina|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا]] | style="text-align:right;" | 51,129 | style="text-align:right;" | 3,531,159 | style="text-align:right;" | 68.97 | [[Sarajevo]] | {{lang|bs|Bosna i Hercegovina|italic=no}}/{{lang|bs-Cyrl|Боснa и Херцеговина}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Bulgaria|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[بلگاريا]] | style="text-align:right;" | 110,910 | style="text-align:right;" | 7,101,859 | style="text-align:right;" | 64.9 | [[Sofia]] | {{lang|bg|България}} ({{transliteration|bg|Bǎlgariya}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Croatia|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Croatia]] | style="text-align:right;" | 56,594 | style="text-align:right;" | 3,871,833 | style="text-align:right;" | 68.4 | [[Zagreb]] | {{lang|hr|Hrvatska|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Cyprus|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[قبرس]] | style="text-align:right;" | 9,251 | style="text-align:right;" | 1,170,125 | style="text-align:right;" | 123.4 | [[Nicosia]] | {{lang|el|Κύπρος}} ({{transliteration|el|Kýpros}})/{{lang|tr|Kıbrıs|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Czech Republic|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|CZE}} | [[Czech Republic]] | style="text-align:right;" | 78,866 | style="text-align:right;" | 10,610,947 | style="text-align:right;" | 134 | [[Prague]] | {{lang|cs|Česko|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Denmark|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|DEN}} | [[Denmark]] | style="text-align:right;" | 43,094 | style="text-align:right;" | 5,748,796 | style="text-align:right;" | 133.9 | [[Copenhagen]] | {{lang|da|Danmark|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Estonia|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|EST}} | [[Estonia]] | style="text-align:right;" | 45,226 | style="text-align:right;" | 1,328,439 | style="text-align:right;" | 30.5 | [[Tallinn]] | {{lang|et|Eesti|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Finland|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|FIN}} | [[فنلينڊ]] | style="text-align:right;" | 338,455 | style="text-align:right;" | 5,509,717 | style="text-align:right;" | 16 | [[Helsinki]] | {{lang|fi|Suomi|italic=no}}/{{lang|sv|Finland|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|France|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[فرانس]] | style="text-align:right;" | 547,030 | style="text-align:right;" | 67,348,000 | style="text-align:right;" | 116 | [[Paris]] | {{lang|fr|France|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Georgia|text=none|link=Georgia (country)}} | style="text-align:center;" | | [[Georgia (country)|Georgia]] | style="text-align:right;" | 69,700 | style="text-align:right;" | 3,718,200 | style="text-align:right;" | 53.5 | [[Tbilisi]] | {{lang|ka|საქართველო}} ({{transliteration|ka|Sakartvelo}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Germany|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|GER}} | [[جرمني]] | style="text-align:right;" | 357,168 | style="text-align:right;" | 82,800,000 | style="text-align:right;" | 232 | [[Berlin]] | {{lang|de|Deutschland|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Greece|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|GRE}} | [[Greece]] | style="text-align:right;" | 131,957 | style="text-align:right;" | 10,297,760 | style="text-align:right;" | 82 | [[Athens]] | {{lang|el|Ελλάδα}} ({{transliteration|el|Elláda}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Hungary|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|HUN}} | [[هنگري]] | style="text-align:right;" | 93,030 | style="text-align:right;" | 9,797,561 | style="text-align:right;" | 105.3 | [[Budapest]] | {{lang|hu|Magyarország|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Iceland|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|ISL}} | [[آئس لينڊ]] | style="text-align:right;" | 103,000 | style="text-align:right;" | 350,710 | style="text-align:right;" | 3.2 | [[Reykjavík]] | {{lang|is|Ísland|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Ireland|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|IRL}} | [[آئرلينڊ]] | style="text-align:right;" | 70,280 | style="text-align:right;" | 4,761,865 | style="text-align:right;" | 67.7 | [[Dublin]] | {{lang|ga|Éire|italic=no}}/{{lang|en|Ireland}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Italy|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|ITA}} | [[Italy]] | style="text-align:right;" | 301,338 | style="text-align:right;" | 60,589,445 | style="text-align:right;" | 201.3 | [[Rome]] | {{lang|it|Italia|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Kazakhstan|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|KAZ}} | [[قزاقستان]] | style="text-align:right;" | 148,000 | style="text-align:right;" | 17,987,736 | style="text-align:right;" | 6.49 | [[Astana]] | {{lang|kk|Қазақстан}}/{{lang|ru|Казахстан}} ({{lang|kk-Latn|Qazaqstan}}/{{transliteration|ru|Kazakhstan}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Latvia|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Latvia]] | style="text-align:right;" | 64,589 | style="text-align:right;" | 1,907,675 | style="text-align:right;" | 29 | [[Riga]] | {{lang|lv|Latvija|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Liechtenstein|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Liechtenstein]] | style="text-align:right;" | 160 | style="text-align:right;" | 38,111 | style="text-align:right;" | 227 | [[Vaduz]] | {{lang|de|Liechtenstein|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Lithuania|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Lithuania]] | style="text-align:right;" | 65,300 | style="text-align:right;" | 2,800,667 | style="text-align:right;" | 45.8 | [[Vilnius]] | {{lang|lt|Lietuva|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |{{flagicon|LUX}} | [[Luxembourg]] | style="text-align:right;" | 2,586 | style="text-align:right;" | 602,005 | style="text-align:right;" | 233.7 | [[Luxembourg City]] | {{lang|lb|Lëtzebuerg|italic=no}}/{{lang|de|Luxemburg|italic=no}}/{{lang|fr|Luxembourg|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Malta|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Malta]] | style="text-align:right;" | 316 | style="text-align:right;" | 445,426 | style="text-align:right;" | 1,410 | [[Valletta]] | {{lang|mt|Malta|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Moldova|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|MDA}} | [[Moldova]] | style="text-align:right;" | 33,846 | style="text-align:right;" | 3,434,547 | style="text-align:right;" | 101.5 | [[Chișinău]] | {{lang|ro|Moldova|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Monaco|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|MON}} | [[Monaco]] | style="text-align:right;" | 2.020 | style="text-align:right;" | 38,400 | style="text-align:right;" | 18,713 | [[Monaco]] | {{lang|fr|Monaco|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Montenegro|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|MNE}} | [[Montenegro]] | style="text-align:right;" | 13,812 | style="text-align:right;" | 642,550 | style="text-align:right;" | 45.0 | [[Podgorica]] | {{lang|cnr-Latn|Crna Gora|italic=no}}/{{lang|cnr-Cyrl|Црна Гора}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Netherlands|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|NED}} | [[Netherlands]] | style="text-align:right;" | 41,543 | style="text-align:right;" | 17,271,990 | style="text-align:right;" | 414.9 | [[Amsterdam]] | {{lang|nl|Nederland|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|North Macedonia|link=North Macedonia|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[North Macedonia]] | style="text-align:right;" | 25,713 | style="text-align:right;" | 2,103,721 | style="text-align:right;" | 80.1 | [[Skopje]] | {{lang|mk|Северна Македонија}} ({{transliteration|mk|Severna Makedonija}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Norway|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[ناروي]] | style="text-align:right;" | 385,203 | style="text-align:right;" | 5,295,619 | style="text-align:right;" | 15.8 | [[Oslo]] | {{lang|nb|Norge|italic=no}}/{{lang|nn|Noreg|italic=no}}/{{lang|se|Norga|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Poland|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|POL}} | [[پولينڊ]] | style="text-align:right;" | 312,685 | style="text-align:right;" | 38,422,346 | style="text-align:right;" | 123.5 | [[Warsaw]] | {{lang|pl|Polska|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Portugal|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|POR}} | [[پورچوگال]] | style="text-align:right;" | 92,212 | style="text-align:right;" | 10,379,537 | style="text-align:right;" | 115 | [[Lisbon]] | {{lang|pt|Portugal|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Romania|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[رومانيا]] | style="text-align:right;" | 238,397 | style="text-align:right;" | 18,999,642 | style="text-align:right;" | 84.4 | [[Bucharest]] | {{lang|ro|România|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Russia|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|RUS}} | [[Russia]] | style="text-align:right;" | 3,969,100 | style="text-align:right;" | 144,526,636 | style="text-align:right;" | 8.4 | [[Moscow]] | {{lang|ru|Россия}} ({{transliteration|ru|Rossiya}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|San Marino|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|SMR}} | [[San Marino]] | style="text-align:right;" | 61.2 | style="text-align:right;" | 33,285 | style="text-align:right;" | 520 | [[City of San Marino|San Marino]] | {{lang|it|San Marino|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Serbia|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|SRB}} | [[Serbia]]{{cref2|f}} | style="text-align:right;" | 88,361 | style="text-align:right;" | 7,040,272 | style="text-align:right;" | 91.1 | [[Belgrade]] | {{lang|sr-Latn|Srbija|italic=no}}/{{lang|sr-Cyrl|Србија}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Slovakia|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|SVK}} | [[Slovakia]] | style="text-align:right;" | 49,035 | style="text-align:right;" | 5,435,343 | style="text-align:right;" | 111.0 | [[Bratislava]] | {{lang|sk|Slovensko|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Slovenia|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|SVN}} | [[Slovenia]] | style="text-align:right;" | 20,273 | style="text-align:right;" | 2,066,880 | style="text-align:right;" | 101.8 | [[Ljubljana]] | {{lang|sl|Slovenija|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Spain|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|ESP}} | [[Spain]] | style="text-align:right;" | 505,990 | style="text-align:right;" | 46,698,151 | style="text-align:right;" | 92 | [[Madrid]] | {{lang|es|España|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Sweden|text=none}} | style="text-align:center;" |{{flagicon|SWE}} | [[Sweden]] | style="text-align:right;" | 450,295 | style="text-align:right;" | 10,151,588 | style="text-align:right;" | 22.5 | [[Stockholm]] | {{lang|sv|Sverige|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Switzerland|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|SUI}} | [[Switzerland]] | style="text-align:right;" | 41,285 | style="text-align:right;" | 8,401,120 | style="text-align:right;" | 202 | [[Bern]] | {{lang|de|Schweiz|italic=no}}/{{lang|fr|Suisse|italic=no}}/{{lang|it|Svizzera|italic=no}}/{{lang|rm|Svizra|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | [[Turkey]] | style="text-align:right;" | 23,764 | style="text-align:right;" | 84,680,273 | style="text-align:right;" | 106.7 | [[Ankara]] | {{lang|tr|Türkiye|italic=no}} |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Ukraine|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Ukraine]] | style="text-align:right;" | 603,628 | style="text-align:right;" | 42,418,235 | style="text-align:right;" | 73.8 | [[Kyiv]] | {{lang|uk|Україна}} ({{transliteration|uk|Ukraina}}) |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|United Kingdom|text=none}} | style="text-align:center;" | {{flagicon|UK}} | [[عظيم برطانيا]] | style="text-align:right;" | 244,820 | style="text-align:right;" | 66,040,229 | style="text-align:right;" | 270.7 | [[London]] | United Kingdom |- | style="text-align:center;" | {{Coat of arms|Vatican City|text=none}} | style="text-align:center;" | | [[Vatican City]] | style="text-align:right;" | 0.44 | style="text-align:right;" | 1,000 | style="text-align:right;" | 2,272 | [[Vatican City]] | {{lang|it|Città del Vaticano|italic=no}}/{{lang|la|Civitas Vaticana|italic=no}} |- class="sortbottom" style="font-weight:bold;" | colspan="2" | Total | style="text-align:right;" | 50 | style="text-align:right;" | 10,180,000 | style="text-align:right;" | 743,000,000{{cref2|n|4}} | style="text-align:right;" | 73 | | |} مٿي ذڪر ڪيل رياستن اندر ڪيترائي حقيقي آزاد ملڪ آهن جیڪا بين الاقوامي طور تی تسليم نه ڪرڻ تائين محدود آهن. انهن مان ڪو به گڏيل قومن جو ميمبر ناهي: {| class="sortable wikitable" ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[National symbol|Symbol]] ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | [[Flag]] ! Name ! [[List of countries by area|Area]]<br />(km²) ! [[List of countries by population|Population]]<br /> ! [[List of countries by population density|Population density]]<br />(per km²) ! [[Capital (political)|Capital]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Abkhazia|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Abkhazia}} | ابخازیا | style="text-align:right;"| 8,660 | style="text-align:right;"| 243,206 | style="text-align:right;"| 28 | [[Sukhumi]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Kosovo|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Kosovo}} | [[ڪوسووو]] | style="text-align:right;"| 10,908 | style="text-align:right;" |1,920,079 | style="text-align:right;"| 159 | [[Pristina]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Northern Cyprus|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Northern Cyprus}} | اتر قبرس | style="text-align:right;"| 3,355 | style="text-align:right;"| 313,626 | style="text-align:right;"| 93 | [[Nicosia]] ([[North Nicosia|northern part]]) |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|South Ossetia|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|South Ossetia}} | دکن اوسیتیا | style="text-align:right;"| 3,900 | style="text-align:right;"| 53,532 | style="text-align:right;"| 13.7 | [[Tskhinvali]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Transnistria|text=none}} | style="text-align:center"| | [[Transnistria]] | style="text-align:right;"| 4,163 | style="text-align:right;"| 475,665 | style="text-align:right;"| 114 | [[Tiraspol]] |} ڪيترائي انحصار ۽ وسيع خودمختياري سان ملندڙ علائقا پڻ يورپ جي اندر يا ان جي ويجهو مليا آهن. ھن ۾ آلند (Åland) (فنلينڊ جو ھڪڙو خودمختيار ملڪ)، ڊنمارڪ جي بادشاھت جا ٻه خودمختيار علائقا (ڊنمارڪ پراپر کان سواء)، ٽي تاج انحصار ۽ ٻه برطانوي اوورسيز علائقا شامل آھن. سوالبارڊ پڻ ناروي اندر ان جي منفرد حيثيت جي ڪري، شامل آهي جيتوڻيڪ اهو خودمختيار ناهي. ان ۾ شامل نه آهن برطانيه جا ٽي ملڪ جن ۾ منتقل ٿيل طاقتون آهن ۽ پرتگال جا ٻه خودمختيار علائقا، جيڪي هڪ منفرد درجي جي خود مختياري جي باوجود، بين الاقوامي معاملن کان سواء ٻين معاملن ۾ گهڻو ڪري خودمختيار نه آهن. علائقا جيڪي هڪ منفرد ٽيڪس جي حيثيت کان ٿورو وڌيڪ آهن، جهڙوڪ ڪيناري جزائر ۽ هيليگولينڊ، پڻ هن سبب شامل نه آهن. {| class="sortable wikitable" |- ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | علامت ! style="line-height:95%; width:2em" class="unsortable" | جھنڊو ! نالو !خود مختيار رياست ! علائقو<br />(km²) ! آبادي ! آبادي کثافت<br />(per km²) ! گادي جو ھنڌ |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Åland|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Åland}} | آلند ([[Åland]])||Finland | style="text-align:right;"| 1,580 | style="text-align:right;"| 29,489 | style="text-align:right;"| 18.36 | میریھام |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Guernsey|link=Bailiwick of Guernsey|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagg|cxx|Guernsey|clink=Bailiwick of Guernsey}} | [[Bailiwick of Guernsey]]||UK | style="text-align:right;"| 78 | style="text-align:right;"| 65,849 | style="text-align:right;"| 844.0 | [[St. Peter Port]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Jersey|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Jersey}} | [[Jersey|Bailiwick of Jersey]]||UK | style="text-align:right;"| 118.2 | style="text-align:right;"| 100,080 | style="text-align:right;"| 819 | [[Saint Helier]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Faroe Islands|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Faroe Islands}} | [[Faroe Islands]]||Denmark | style="text-align:right;"| 1,399 | style="text-align:right;"| 50,778 | style="text-align:right;"| 35.2 | [[Tórshavn]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Gibraltar|text=none}} | style="text-align:center"| | [[Gibraltar]]||UK | style="text-align:right;"| 6.7 | style="text-align:right;"| 32,194 | style="text-align:right;"| 4,328 | [[Gibraltar]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Greenland|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Greenland}} | [[Greenland]] ||Denmark | style="text-align:right;"| 2,166,086 | style="text-align:right;"| 55,877 | style="text-align:right;"| 0.028 | [[Nuuk]] |- | style="text-align:center"| {{Coat of arms|Isle of Man|text=none}} | style="text-align:center"| {{flagicon|Isle of Man}} | [[Isle of Man]]||UK | style="text-align:right;"| 572 | style="text-align:right;"| 83,314 | style="text-align:right;"| 148 | [[Douglas, Isle of Man|Douglas]] |- | style="text-align:center"| | style="text-align:center"| {{flagicon|Svalbard}} | [[Svalbard]] ||Norway | style="text-align:right;"| 61,022 | style="text-align:right;"| 2,667 | | |} ==معيشت== [[فائل:Europe-GDP-PPP-per-capita-map.png|thumb|European and bordering nations by [[GDP]] (PPP) per capita]] ھڪ براعظم جي حيثيت سان، يورپ جي معيشت هن وقت ڌرتيءَ تي سڀ کان وڏي آهي ۽ اهو سڀ کان امير ترين علائقو آهي، جنهن جي ماپ مطابق انتظام هيٺ اثاثن جي حساب سان 32.7 ٽريلين آمريڪي ڊالرن سان گڏ اتر آمريڪا جي سال 2008ع ۾ 27.1 ٽريلين آمريڪي ڊالرن جي مقابلي ۾ آھی. سال 2009ع ۾ يورپ امير ترين علائقو رهيو. ان جي انتظام هيٺ اثاثن ۾ 37.1 ٽريلين يو ايس ڊالر دنيا جي دولت جو ٽيون حصو آهي. اهو ڪيترن ئي علائقن مان هڪ هو جتي دولت پنهنجي سال جي آخر واري چوٽي کان وڌي وئي. ٻين براعظمن سان گڏ، يورپ جي ملڪن جي وچ ۾ وڏي دولت جي فرق آهي. امير رياستون عام طور تي اتر اولهه ۽ اولهه ۾ هونديون آهن، بعد ۾ مرڪزي يورپ، جڏهن ته اڀرندي ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جون اڪثر معيشتون اڃا تائين سوويت يونين جي ٽٽڻ ۽ يوگوسلاويا جي ٽٽڻ کان پوءِ ٻيهر اڀري رهيون آهن. بليو بنانا جو ماڊل علائقن جي لاڳاپيل معاشي طاقت جي اقتصادي جاگرافيائي نمائندگي جي طور تي ٺاهيو ويو هو، جنهن کي اڳتي هلي گولڊن بنانا يا بليو اسٽار ۾ تبديل ڪيو ويو. اوڀر ۽ اولهه جي وچ ۾ واپار، گڏوگڏ ايشيا ڏانهن، جيڪو ڪافي عرصي تائين ٻن عالمي جنگين، نئين سرحدن ۽ سرد جنگ سبب متاثر ٿيو هو، سال 1989ع کان پوءِ تيزيءَ سان وڌيو، ان کان علاوه، چين جي بيلٽ منصوبی مان به نئون اتساهه پيدا ٿيو. ۽ آفريقا ۽ ايشيا ڏانهن سويز ڪينال جي پار روڊ جي شروعات ٿي. يورپي يونين، 27 يورپي رياستن تي مشتمل هڪ سياسي ادارو، دنيا ۾ سڀ کان وڏو واحد اقتصادي علائقو شامل آهي. EU-19 ملڪ يورو کي عام ڪرنسي طور حصيداري ڪن ٿا. پنجن يورپي ملڪن جي GDP(PPP) جی درجه بندي دنيا جي سڀ کان وڏي قومي معيشتن جي مٿين ڏهن ۾ آھی. هن ۾ (سي آءِ اي جي مطابق درجه بندي): جرمني (6)، روس (7)، برطانيه (10)، فرانس (11) ۽ اٽلي (13) شامل آهن. ==آبادي== {{Main|Demographics of Europe}} {{See also|List of European countries by population|List of European countries by life expectancy|Ageing of Europe}} [[File:Demographics of Europe.svg|thumb|[[Population growth]] in and around Europe in 2021<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2002rank.html CIA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527070418/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2002rank.html |date=2016-05-27 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2002rank.html |access-date=4 July 2024 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527070418/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2002rank.html |url-status=dead}} CIA population growth rankings, CIA World Factbook</ref>]] گڏيل قومن جي اندازي مطابق سال 2023ع ۾ يورپ جي آبادي 74 ڪروڙ 20 لک هئي. {{UN_Population|ref}} اهو دنيا جي آبادي جو هڪ نائين کان ٿورو وڌيڪ آهي. يورپ جي آبادي جي کثافت (ماڻهن جو تعداد في چورس ڪلوميٽر) ايشيا کان پوءِ ڪنهن به براعظم جو ٻيو نمبر وڏو آهي. يورپ جي آبادي هن وقت سست رفتاري سان گهٽجي رهي آهي، تقريبن 0.2 سيڪڙو في سال، ڇاڪاڻ ته اتي موت جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڄمڻ وارا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://population.un.org/dataportal/data/indicators/53,50,51,52/locations/908/start/1990/end/2023/table/pivotbylocation|title=World Population Prospects: The 2022 Revision|publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division|access-date=2023-04-28}}</ref> آبادي ۾ اها قدرتي گهٽتائي ان حقيقت جي ڪري گهٽجي وئي آهي ته ان جي برعڪس وڌيڪ ماڻهو ٻين براعظمن کان يورپ ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا. ڏاکڻي يورپ ۽ مغربي يورپ اهي علائقا آهن جن سان دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ اوسط عمر وارا ماڻهو آهن. سال 2021ع ۾، 65 سالن کان مٿي عمر واری ماڻهن جو سيڪڙو مغربي يورپ ۽ ڏاکڻي يورپ ۾ 21 سيڪڙو هو، ان جي مقابلي ۾ سڄي يورپ ۾ 19 سيڪڙو ۽ دنيا ۾ 10 سيڪڙو ھو.<ref>{{Citation|website=PRB|title=2021 World Population Data Sheet|url=https://interactives.prb.org/2021-wpds/}}</ref> پروجيڪٽ پيش ڪن ٿا ته سال 2050ع تائين يورپ م ھی 30 سيڪڙو تائين پهچي ويندو.<ref>{{Citation|title=Population trends 1950 – 2100: globally and within Europe|url=https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/total-population-outlook-from-unstat-3/assessment-1|website=European Environment Agency}}</ref> اهو حقيقت جي ڪري آهي ته آبادي 1970s کان وٺي متبادل جي سطح کان گهٽ ٻار پيدا ڪري رهي آهي. گڏيل قومن جي اڳڪٿي ڪئي آهي ته يورپ سال 2022ع ۽ 2050ع جي وچ ۾ پنهنجي آبادي کي، اميگريشن جي تحريڪن کي تبديل ڪرڻ کان سواء، 7 سيڪڙو گهٽائي ڇڏيندو.<ref name="Results2">{{Citation|title=World Population Prospects 2022, Summary of Results|publisher=[[United Nations]]|url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/wpp2022_summary_of_results.pdf|pages=7, 9}}</ref> گڏيل قومن جي پاپوليشن ڊويزن جي آدمشماري جي تخميني مطابق، يورپ جي آبادي 2050 تائين 680 کان 720 ملين ماڻهن جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿي، جيڪا ان وقت دنيا جي آبادي جو 7 سيڪڙو هوندي.<ref>{{Cite web|url=https://population.un.org/wpp/Graphs/DemographicProfiles/Line/908|title=World Population Prospects – Population Division – United Nations|website=population.un.org}}</ref> ان حوالي سان، علائقن جي وچ ۾ زرخيزي جي شرح جي حوالي سان اهم تفاوت موجود آهن. ٻار پيدا ڪرڻ واري عمر جي في عورت ٻارن جو سراسري تعداد, متبادل جي شرح کان تمام گهڻو هيٺ, 1.52 آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.yaledailynews.com/articles/view/23784|title=White Europeans: An endangered species?|publisher=Yale Daily News|archive-url=https://web.archive.org/web/20080519224458/http://www.yaledailynews.com/articles/view/23784|archive-date=19 May 2008|access-date=10 June 2008|url-status=dead}}</ref> اقوام متحده وچ ۽ مشرقي يورپ ۾ آبادي ۾ لڏپلاڻ ۽ گهٽ پيدائش جي شرح جي نتيجي ۾ مسلسل گهٽتائي جي اڳڪٿي ڪري ٿي.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html UN predicts huge migration to rich countries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220614103137/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1545634/UN-predicts-huge-migration-to-rich-countries.html|date=14 June 2022}}. Telegraph. 15 March 2007.</ref> === نسلي گروهه === {{main|يورپ ۾ نسلي گروهه}} {{further|يورپ جي جينياتي تاريخ}} پين ۽ پيفيل (2004) 87 مختلف "يورپ جا ماڻهو" ڳڻيا آهن، جن مان 33 گهٽ ۾ گهٽ هڪ خودمختيار رياست ۾ اڪثريت جي آبادي ٺاهيندا آهن، جڏهن ته باقي 54 نسلي اقليتن تي مشتمل آهن.<ref>Christoph Pan, Beate Sibylle Pfeil, ''Minderheitenrechte in Europa. Handbuch der europäischen Volksgruppen'' (2002). [http://www.living-diversity.eu/Introduction.html Living-Diversity.eu] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720164413/http://www.living-diversity.eu/Introduction.html|date=20 July 2011}}, English translation 2004.</ref> === لڏپلاڻ === {{main|يورپ ڏانهن اميگريشن|يورپي ڊاسپورا}} [[File:European Ancestry Large.svg|thumb|نقشو يورپي آباديءَ جا علائقا ڏيکاري ٿو (ماڻهو جيڪي مڪمل يورپي نسل جو دعويٰ ڪن ٿا).|222x222px]] انٽرنيشنل آرگنائيزيشن فار مائيگريشن جي مطابق، يورپ 2020 ۾ تقريبن 87 ملين ماڻهن تي سڀني عالمي علائقن جي سڀ کان وڌيڪ مهاجرن جو گهر آهي.<ref>{{Citation|title=Word migration report 2022.|date=2021|url=https://www.worldcat.org/oclc/1292425355|access-date=2023-04-28|place=NEW YORK|publisher=International Organization for Migration (IOM)|isbn=978-92-9268-078-7|oclc=1292425355|page=87}}</ref> 2005 ۾، يورپي يونين کي 1.8 ملين ماڻهن جي اميگريشن مان مجموعي طور تي خالص فائدو حاصل ٿيو. اهو حساب يورپ جي ڪل آبادي جي واڌ جو لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو آهي. <ref>{{cite web|url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402|title=Europe: Population and Migration in 2005|date=June 2006|publisher=Migration Information Source|archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075438/http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?ID=402|archive-date=9 June 2008|access-date=10 June 2008|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ 8,27,000 ماڻهن کي يورپي يونين جي ميمبر رياست جي شهريت ڏني وئي، جيڪا 2020ع جي مقابلي ۾ 14 سيڪڙو وڌيڪ آهي.<ref name="eurostatMigration2">{{Citation|title=Migration and migrant population statistics – Statistics Explained|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics#Migration_flows:_Immigration_to_the_EU_was_2.3_million_in_2021|access-date=2023-04-28|language=en}}</ref>غير يورپي يونين ملڪن مان 2.3 ملين مهاجر 2021 ۾ يورپي يونين ۾ داخل ٿيا.<ref name="eurostatMigration3">{{Citation|title=Migration and migrant population statistics – Statistics Explained|url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Migration_and_migrant_population_statistics#Migration_flows:_Immigration_to_the_EU_was_2.3_million_in_2021|access-date=2023-04-28|language=en}}</ref> يورپ مان ابتدائي جديد لڏپلاڻ 16 صدي عيسويء ۾ اسپيني ۽ پرتگالي آبادڪارن سان شروع ٿي,<ref>{{Cite web|last1=Brasil-Colônia|first1=Geraldo Pieroni doutor em História pela Université Paris-Sorbonnetambém escreveu os livros: Os Excluídos do Reino: Inquisição portuguesa e o degredo para o|last2=Brasil|first2=Os degredados na colonização do|last3=ciganos|first3=Vadios e|last4=autor|first4=Heréticos e Bruxas: os degredados no Brasil Textos publicados pelo autor Fale com o|title=A pena do degredo nas Ordenações do Reino – Jus.com.br {{!}} Jus Navigandi|url=https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino|access-date=11 February 2022|website=jus.com.br|language=pt-br|archive-date=21 June 2022|archive-url=https://archive.today/20220621184943/https://jus.com.br/artigos/2125/a-pena-do-degredo-nas-ordenacoes-do-reino|url-status=live}}</ref><ref name="ppghis.ifcs.ufrj.br">{{cite web|title=Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil|url=http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf|access-date=18 August 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706162149/http://www.ppghis.ifcs.ufrj.br/media/manolo_imigracao_lusa.pdf|archive-date=6 July 2011}}</ref> ۽ 17 صدي عيسويء ۾ فرانسيسي ۽ انگريزن جي آبادڪاري سان شروع ٿي.<ref>{{Cite journal|last=Axtell|first=James|date=September–October 1991|title=The Columbian Mosaic in Colonial America|url=http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/AXTELL01.ART|journal=Humanities|volume=12|issue=5|pages=12–18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517052031/http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/AXTELL01.ART|archive-date=17 May 2008|access-date=8 October 2008|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317092614/http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/AXTELL01.ART |date=17 March 2008 }}</ref> پر 19 صدي عيسويءَ ۾ وڏي پئماني تي لڏپلاڻ جي لهرن تائين انگ نسبتاً ننڍا رهيا، جڏهن لکين غريب خاندان يورپ ڇڏي ويا.<ref>{{Cite journal|last1=Evans|first1=N.J.|year=2001|title=Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914|journal=Journal for Maritime Research|volume=3|pages=70–84|doi=10.1080/21533369.2001.9668313|doi-access=free}}</ref> اڄ، يورپي نسل جي وڏي آبادي هر براعظم تي مليا آهن. اتر آمريڪا ۾ يورپي نسل جو غلبو آهي ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ گهٽ درجي تائين (خاص طور تي يوراگوئي، ارجنٽائن، چلي ۽ برازيل ۾، جڏهن ته ٻين لاطيني آمريڪن ملڪن جي اڪثر ملڪن ۾ پڻ يورپي نسل جي وڏي آبادي آهي). آسٽريليا ۽ نيوزي لينڊ ۾ وڏي يورپي نڪتل آبادي آهي. آفريڪا ۾ يورپين مان نڪتل اڪثريت وارا ملڪ نه آھن (يا ڪيپ ورڊ ۽ شايد ساو ٽومي ۽ پرنسيپ جي استثنا سان، حوالن جي لحاظ کان)، پر اھم اقليت موجود آھن، جھڙوڪ ڏکڻ آفريڪا ۾ اڇو ڏکڻ آفريڪا. ايشيا ۾، يورپين مان نڪتل آبادي، خاص طور تي روسي، اتر ايشيا ۽ اتر قزاقستان جي ڪجهه حصن ۾ غالب آهن. <ref>Robert Greenall, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm Russians left behind in Central Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115111257/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm|date=15 November 2019}}, [[BBC News]], 23 November 2005</ref> ايشيا ۾ پڻ، يورپين، خاص طور تي اسپيني فلپائن ۾ هڪ بااثر اقليتي آبادي آهن.<ref>{{cite web |url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407092418/https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/|url-status=dead|archive-date=April 7, 2016|title=Reference Populations – Geno 2.0 Next Generation|access-date=December 21, 2017}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Go MC, Jones AR, Algee-Hewitt B, Dudzik B, Hughes C | title = Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1 | journal = Human Biology | volume = 2 | issue = 4 | pages = 1–11 | publisher = University of Florida Press | date = 2019 | language = en | url = https://www.academia.edu/38744342 | doi = 10.5744/fa.2019.1005 | s2cid = 159266278 | quote = [Page 1] ABSTRACT: Filipinos represent a significant contemporary demographic group globally, yet they are underrepresented in the forensic anthropological literature. Given the complex population history of the Philippines, it is important to ensure that traditional methods for assessing the biological profile are appropriate when applied to these peoples. Here we analyze the classification trends of a modern Filipino sample (n = 110) when using the Fordisc 3.1 (FD3) software. We hypothesize that Filipinos represent an admixed population drawn largely from Asian and marginally from European parental gene pools, such that FD3 will classify these individuals morphometrically into reference samples that reflect a range of European admixture, in quantities from small to large. Our results show the greatest classification into Asian reference groups (72.7%), followed by Hispanic (12.7%), Indigenous American (7.3%), African (4.5%), and European (2.7%) groups included in FD3. This general pattern did not change between males and females. Moreover, replacing the raw craniometric values with their shape variables did not significantly alter the trends already observed. These classification trends for Filipino crania provide useful information for casework interpretation in forensic laboratory practice. Our findings can help biological anthropologists to better understand the evolutionary, population historical, and statistical reasons for FD3-generated classifications. The results of our studyindicate that ancestry estimation in forensic anthropology would benefit from population-focused research that gives consideration to histories of colonialism and periods of admixture. | access-date = September 13, 2020 | doi-access = | archive-date = January 7, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210107133718/https://www.academia.edu/38744342/Classification_Trends_Among_Modern_Filipino_Crania_Using_Fordisc_3_1 | url-status = live }}</ref> === ٻوليون === {{Main|يورپ جون ٻوليون}} [[File:Simplified Languages of Europe map.svg|thumb|right|يورپ جي اهم ٻولين جي ورڇ|222x222px]]{{See also|يورپي ٻولين جي فهرست ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان}}يورپ ۾ لڳ ڀڳ 225 ڏيهي ٻوليون آهن، جيڪي اڪثر ڪري ٽن هند-يورپي ٻولين جي گروهن ۾ اچن ٿيون: رومانوي ٻوليون، رومن سلطنت جي لاطيني مان نڪتل آهن؛ جرمن ٻوليون، جن جي اباڻي ٻولي ڏاکڻي اسڪينڊينيا مان آئي؛ ۽ سلوڪ ٻوليون. سلوڪ ٻوليون اڪثر ڪري ڏاکڻي، وچ ۽ مشرقي يورپ ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. رومانوي ٻوليون بنيادي طور تي مغربي ۽ ڏاکڻي يورپ ۾، گڏوگڏ وچ يورپ ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ اڀرندي يورپ ۾ رومانيا ۽ مالدووا ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. جرمن ٻوليون مغربي، اتر ۽ وچ يورپ ۾ ۽ گڏوگڏ ڏاکڻي يورپ ۾ جبرالٽر ۽ مالٽا ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻوليون اهم اوورليپ ڏيکارين ٿيون (جهڙوڪ انگريزيءَ ۾، مثال طور). ٽن مکيه گروهن کان ٻاهر ٻين هند-يورپي ٻولين ۾ شامل آهن بالٽڪ گروپ (لاتوين ۽ لٿوينين)، ڪيلٽڪ گروپ (آئرش، اسڪاٽش گيلڪ، مانڪس، ويلش، ڪورنش ۽ بريٽون)، يوناني، آرمينيائي ۽ البانيا. يورالڪ ٻولين جو هڪ الڳ غير هند-يورپي خاندان (اسٽونين، فننش، هنگريائي، ايرزيا، ڪومي، ماري، موڪشا ۽ اڊمورٽ) خاص طور ايسٽونيا، فنلينڊ، هنگري ۽ روس جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي وڃي ٿو. ترڪ ٻولين ۾ آذربائيجاني، قازق ۽ ترڪي شامل آهن، ان کان علاوه مشرقي ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جي ننڍين ٻولين ۾ (بلقان گاگوز ترڪي، بشڪر، چواش، ڪريميائي تاتار، ڪراچئي-بلڪر، ڪوميڪ، نوگائي ۽ تاتار). ڪارٽويلين ٻوليون (جارجيا، منگريلين ۽ سوان) بنيادي طور جارجيا ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون. ٻه ٻيون ٻوليون خاندان اتر قفقاز ۾ رهن ٿا (جنهن کي شمال مشرقي قفقاز چيو وڃي ٿو، خاص طور تي چيچن، اوار ۽ ليزگين سميت؛ ۽ اتر اولهه ڪاڪيشين، خاص طور تي اديگي سميت). مالٽيز واحد سامي ٻولي آهي جيڪا يورپي يونين ۾ سرڪاري آهي، جڏهن ته باسڪي واحد يورپي ٻولي آهي.<ref name="Encyclopædia Britannica" /> گهڻ لسانيات ۽ علائقائي ۽ اقليتي ٻولين جي تحفظ کي اڄ يورپ ۾ سياسي مقصد تسليم ڪيو ويو آهي. قومي اقليتن جي تحفظ لاءِ ڪائونسل آف يورپ فريم ورڪ ڪنوينشن ۽ ڪائونسل آف يورپ جي يورپي چارٽر فار ريجنل يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپ ۾ ٻولين جي حقن لاءِ هڪ قانوني فريم ورڪ قائم ڪيو. === مذهب === {{Main|يورپ ۾ مذهب}} يورپ ۾ سڀ کان وڏو مذهب عيسائيت آهي، 76.2 سيڪڙو يورپين پاڻ کي عيسائي سمجهن ٿا،<ref name="Christianity2">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-regions/#europe|title=Regional Distribution of Christians: Christianity in Europe|date=18 December 2011|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801012932/http://www.pewforum.org/2011/12/19/global-christianity-regions/#europe|archive-date=1 August 2013|access-date=22 February 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf|title=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population|publisher=Pew Research Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801204254/http://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2011/12/Christianity-fullreport-web.pdf|archive-date=2019-08-01|url-status=live}}</ref> جن ۾ مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ ڪيٿولڪ ۽ مختلف پروٽسٽنٽ فرقا شامل آهن. پروٽيسٽنٽ ۾، سڀ کان وڌيڪ مشهور لوٿرنزم، اينگليڪنزم ۽ سڌريل ايمان آهن. ننڍڙا پروٽيسٽنٽ فرقن ۾ پينٽيڪوسٽالزم، ميٿوڊزم، ۽ ايوينجيڪلزم شامل آهن. جيتوڻيڪ عيسائيت وچ اوڀر ۾ پيدا ٿيو، ان جو مرڪز يورپ ڏانهن منتقل ٿي ويو جڏهن اهو 4 صدي جي آخر ۾ رومن سلطنت جو سرڪاري مذهب بڻجي ويو. عيسائيت يورپي ثقافت ۽ سڃاڻپ جي ترقي ۾ هڪ نمايان ڪردار ادا ڪيو. اڄ، دنيا جي 25 سيڪڙو کان وڌيڪ عيسائي يورپ ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/|title=Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population|last=Pew Research Center|date=2011-12-19|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|language=en-US|access-date=2023-04-28}}</ref> اسلام يورپ ۾ ٻيو نمبر مشهور مذهب آهي. 25 ملين کان وڌيڪ يا تقريبن 5 سيڪڙو آبادي، ان تي عمل ڪن ٿا. <ref name="pewresearch.org2">{{citation|last=Hackett|first=Conrad|title=5 facts about the Muslim population in Europe|date=29 November 2017|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|work=[[Pew Research Center]]|access-date=30 July 2022|archive-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817033409/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|url-status=live}}</ref> البانيا ۽ بوسنيا ۽ هرزيگوينا ۾، ڏکڻ اوڀر يورپ ۾ بلقان جزيري جي ٻن ملڪن ۾، عيسائيت بدران اسلام اڪثريت مذهب آهي. اهو ئي حال ترڪي ۽ روس جي ڪجهه حصن ۾، گڏوگڏ آذربائيجان ۽ قزاقستان ۾ آهي،<ref name="pewresearch.org3">{{citation|last=Hackett|first=Conrad|title=5 facts about the Muslim population in Europe|date=29 November 2017|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|work=[[Pew Research Center]]|access-date=30 July 2022|archive-date=17 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817033409/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/11/29/5-facts-about-the-muslim-population-in-europe/|url-status=live}}</ref> جيڪي سڀئي ايشيا جي سرحد تي آهن. يورپ جا ڪيترائي ملڪ وڏي تعداد ۾ مسلمان اقليت جو گھر آهن، ۽ يورپ ڏانهن اميگريشن گذريل سالن ۾ يورپ ۾ مسلمان ماڻهن جي تعداد ۾ اضافو ڪيو آهي. يورپ ۾ يهودين جي آبادي 2020 ۾ اٽڪل 1.4 ملين ماڻهو (اٽڪل 0.2٪ آبادي) هئي.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2015/02/09/europes-jewish-population/|title=The continuing decline of Europe's Jewish population|last=Lipka|first=Michael|date=9 February 2015|website=Pew Research Center|language=en-US|access-date=2023-04-28}}</ref> يورپ ۾ يهودين جي زندگيءَ جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جنهن جي شروعات آڳاٽي دور ۾ ٿي. 19 صدي جي آخر ۽ 20 صدي جي شروعات دوران، روسي سلطنت دنيا جي يهودين جي اڪثريت پنهنجي سرحدن اندر رهندي هئي. <ref>''[[The Pittsburgh Press]]'', October 25, 1915, p. 11</ref> 1897ع ۾ روس جي 1897ع جي مردم شماري مطابق روس جي ڪل يهودي آبادي 5.1 ملين هئي، جيڪا ڪل آبادي جو 4.13 سيڪڙو هئي. هن مجموعي مان وڏي اڪثريت پئل آف سيٽلمينٽ ۾ رهندي هئي. <ref>{{cite journal|last1=Grosfeld|first1=Irena|last2=Rodnyansky|first2=Alexander|last3=Zhuravskaya|first3=Ekaterina|date=August 2013|title=Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust|journal=American Economic Journal: Economic Policy|publisher=[[American Economic Association]]|volume=5|pages=189–226|doi=10.1257/pol.5.3.189|jstor=43189345|number=3}}</ref> 1933 ۾، يورپ ۾ اٽڪل 9.5 ملين يهودي ماڻهو هئا، جيڪي 1.7 سيڪڙو آبادي جي نمائندگي ڪن ٿا، پر گهڻا مارجي ويا، ۽ گهڻو ڪري بي گهر ٿي ويا، هولوڪاسٽ جي دوران. 21 صدي ۾، فرانس ۾ يورپ ۾ سڀ کان وڌيڪ يهودي آبادي آهي، بعد ۾ برطانيه، جرمني ۽ روس ۾ سڀ کان وڌيڪ يهودي آبادي آهي.<ref name="Survey" /> يورپ ۾ رائج ٻين مذهبن ۾ هندومت ۽ ٻڌمت شامل آهن، جيڪي اقليتي مذهب آهن، سواءِ روس جي جمهوريه ڪلميڪيا جي، جتي تبتي ٻڌمت اڪثريتي مذهب آهي. يورپ ۾ ماڻهن جو هڪ وڏو ۽ وڌندڙ تعداد غيرمذهبي، ملحد ۽ اجنبي آهي. انهن جو اندازو آهي ته اهي هن وقت يورپ جي آبادي جو 18.3 سيڪڙو آهن.<ref name="Survey" /> === مکيه شهر ۽ شهري علائقا === {{further|شهر جي حدن اندر آبادي جي لحاظ کان يورپي شهرن جي فهرست}} يورپ جا ٽي وڏا شهري علائقا ماسڪو، لنڊن ۽ پئرس آهن. سڀني ۾ هڪ ڪروڙ (10 ملين) کان وڌيڪ رهاڪن آهن، <ref name="UN WUP 20162">{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|date=2016|publisher=[[United Nations]]|page=11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001173328/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|archive-date=1 October 2017|access-date=30 July 2022|url-status=live}}</ref> ۽ جيئن ته ميگا شهرين جي طور تي بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496|title=Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research|date=14 December 2015|work=Hürriyet Daily News|access-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319194120/https://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-one-of-four-anchor-megacities-of-europe-research--92496|archive-date=19 March 2022|language=en|url-status=live}}</ref> جڏهن ته استنبول شهر جي سڀ کان وڌيڪ آبادي آهي، %64.9 رهاڪو يورپي پاسي ۽ %35.1 ايشيائي پاسي رهن ٿا. آبادي جي لحاظ کان ايندڙ وڏا شهر ميڊرڊ، سينٽ پيٽرسبرگ، ميلان، بارسلونا، برلن ۽ روم آهن، جن مان هر هڪ ۾ ٽيهه لک (3 ملين) کان وڌيڪ آبادي آهن.<ref name="UN WUP 20163">{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|date=2016|publisher=[[United Nations]]|page=11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001173328/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|archive-date=1 October 2017|access-date=30 July 2022|url-status=live}}</ref> جڏهن يورپ جي اندر مسافرن جي بيلٽس يا ميٽروپوليٽن علائقن تي غور ڪيو وڃي (جنهن لاءِ موازنہ ڊيٽا موجود آهي)، ماسڪو سڀ کان وڏي آبادي تي پکڙيل آهي، ان کان پوءِ استنبول، لنڊن، پيرس، ميڊرڊ، ملان، روهر ايريا، سينٽ پيٽرسبرگ، ريئن-سڊ، بارسلونا ۽ برلن آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major Agglomerations of the World – Population Statistics and Maps|website=www.citypopulation.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140057/https://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html|archive-date=12 June 2018|access-date=10 September 2020|url-status=live}}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = يورپي ميگا شهر | header_align = left/right/center | image1 = Business Centre of Moscow 2.jpg | width1 = 200 | alt1 = Moscow International Business Center | caption1 = [[ماسڪو]] | image2 = Super moon over City of London from Tate Modern 2018-01-31 4.jpg | alt2 = City of London | width2 = 237 | caption2 = [[لنڊن]] | image3 = GrandeArche.jpg | alt3 = | width3 = 230 | caption3 = [[پيرس]] | image4 = View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg | alt4 = Levent | width4 = 189 | caption4 = [[استنبول]]{{ref label|footnote_b|b}} }} == تھذيب ۽ ثقافت == [[File:Grossgliederung Europas-en.svg|thumb|upright=1.3|<small>نقشو واضح طور تي يورپي براعظم کي ثقافتي ۽ رياستي سرحدن سان ورهائي ڏيکاري ٿو جيئن جرمن تنظيم Ständiger Ausschuss für geographische Namen (StAGN) پاران تجويز ڪيل آهي.</small>]] "يورپ" هڪ ثقافتي تصور جي طور تي گهڻو ڪري قديم يونان ۽ رومن سلطنت ۽ ان جي ثقافتن جي گڏيل ورثي مان نڪتل آهي. يورپ جي حدن کي تاريخي طور تي عيسائيت (يا وڌيڪ خاص طور تي لاطيني عيسائيت) جي طور تي سمجھيو ويو، جيئن يورپ جي قرون وسطي ۽ ابتدائي جديد تاريخ ۾ قائم يا دفاع ڪيو ويو، خاص طور تي اسلام جي خلاف، جيئن يورپ ۾ ری ڪنڪويستا (Reconquista) ۽ عثماني جنگين ۾. هي گڏيل ثقافتي ورثو ملڪي قومي ثقافتن ۽ لوڪ داستانن کي اوورليپ ڪندي، تقريبن سلاوڪ، لاطيني (روماني) ۽ جرمن ۾ ورهايل آهي، پر ڪيترن ئي حصن سان گڏ انهن مان ڪنهن به گروهه جو حصو نه آهي (خاص طور تي يوناني، باسڪي ۽ سيلٽڪ). تاريخي طور تي، اوورليپنگ ڪلچرن سان خاص مثال اسٽراسبرگ لاطيني (روماني) ۽ جرمن، يا ٽرائسٽ سان لاطيني، سلاوڪ ۽ جرمن جڙ آهن. ثقافتي رابطا ۽ مرکب يورپ جي علائقائي ثقافتن جو هڪ وڏو حصو ٺاهيندا آهن. يورپ کي اڪثر بيان ڪيو ويندو آهي "وڌ ۾ وڌ ثقافتي تنوع سان گڏ گهٽ ۾ گهٽ جاگرافيائي فاصلو". يورپ ۾ مختلف ثقافتي واقعا منعقد ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد مختلف ثقافتن کي هڪ ٻئي کي ويجهو آڻڻ ۽ انهن جي اهميت بابت آگاهي پيدا ڪرڻ آهي، جهڙوڪ يورپي ڪيپيٽل آف ڪلچر، يورپي ريجن آف گيسٽرونومي، يورپي نوجوانن جي گاديءَ جو هنڌ ۽ يورپين ڪيپيٽل آف اسپورٽ. ===رانديون=== ==وڌيڪ ڏسو== *[[يورپ ۾ اسلام]] *[[يورپ ۾ ڳوٺن جي فهرست]] *[[يورپ ۾ شهرن جي فهرست]] *[[جديديت]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{کنڊ}} [[زمرو:جاگرافي]] [[زمرو:کنڊ]] [[زمرو:يورپ]] 502qmz2jv6bzty0cppi5a8diuusge0r 0 7656 416328 408228 2026-10-02T04:22:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416328 wikitext text/x-wiki {{Infobox French commune |name = ريمنڊ |commune status = [[فرانس جون ڪميونون|ڪميون]] |image = Mairie-de-RAYMOND.jpg |caption = ريمنڊ جي ٽائون هال |image coat of arms = |arrondissement = سينٽ-امانڊ-مونٽرونڊ |canton = ڊان-سر-اورون |INSEE = 18191 |postal code = 18130 |mayor = ريني راسل<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 December 2020|language=fr}}</ref> |term = 2020&ndash;2026 |intercommunality = [[لي ڊونوئا بين الڪميون برادري|سي سي لي ڊونوئا]] |coordinates = {{coord|46.9719|2.6869|format=dms|display=inline,title}} |elevation min m = 177 |elevation max m = 200 |elevation m = 184 |area km2 = 9.24 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} }} '''ريمنڊ''' ({{IPA|fr|ʁɛmɔ̃}}) [[فرانس]] جي [[سينٽر-وال ڊي لوئر]] علائقي جي [[ڇير (ڊپارٽمينٽ)|ڇير]] [[ڊپارٽمينٽ (ڊويزن)|ڊپارٽمينٽ]] ۾ واقع هڪ [[فرانس جون ڪميون|ڪميون]] آهي. هتان جي رهواسين کي '''ريمنڊوا''' (''Raymondois'') چيو ويندو آهي. ==جاگرافي== ريمنڊ هڪ زرعي علائقو آهي، جنهن ۾ هڪ ڳوٺ ۽ ٻه ننڍڙا ڳوٺ شامل آهن. اهو [[برتوار]] نالي ننڍڙي درياهه جي ڪناري تي واقع آهي ۽ [[بورج]] کان لڳ ڀڳ {{convert|18|mi|km}} ڏکڻ-اوڀر طرف آهي. هتان وٽ D10، D15 ۽ D91 رستن جو سنگم آهي. ريمنڊ جي اتر-اوڀر ۾ [[بينجي-سر-ڪراون]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪورنوس]]، ڏکڻ ۾ [[لگني-بوربوني]]، ڏکڻ-اولهه ۾ [[اوسمري]] ۽ اتر-اولهه ۾ [[جوسي-شيمپاني]] واقع آهن. === آبهوا === {{Main |سينٽر-وال ڊي لوئر جي آبهوا|شير کاتي جي آبهوا}} فرانس جي قومي علائقي ۾ موجود مختلف آبهوائن جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ ڪيترائي سائنسي اڀياس ڪيا ويا آهن. استعمال ٿيل طريقن، ماپيل عنصرن، انگن اکرن جي ورڇ ۽ حوالياتي دورن جي فرق سبب انهن مطالعي جا نتيجا پڻ مختلف رهيا آهن. 2010ع ۾ [[قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق (فرانس)|قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق]] (CNRS) جي هڪ مطالعي موجب، جنهن ۾ آبهوا جي انگن اکرن سان گڏ زميني بناوت، زمين جي استعمال ۽ ٻين ماحولياتي عنصرن کي پڻ شامل ڪيو ويو هو، ريمنڊ جي آبهوا کي 1971ع کان 2000ع واري معياري دور جي بنياد تي [[فرانس جي آبهوا|مرڪزي ۽ اترين ميداني علائقن جي تبديل ٿيل سامونڊي آبهوا]] جي درجي ۾ رکيو ويو.<ref name=Joly>{{Article |langue= fr|auteur1=Daniel Joly, Thierry Brossard, Hervé Cardot, Jean Cavailhes, Mohamed Hilal et Pierre Wavresky|titre=Les types de climats en France, une construction spatiale|périodique=Cybergéo, revue européenne de géographie - European Journal of Geography |numéro=501|date=18 juin 2010|doi=10.4000/cybergeo.23155|lire en ligne=http://journals.openedition.org/cybergeo/23155|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪوپن-گائيگر آبهوا درجابندي]] موجب، 1988ع کان 2017ع واري عرصي لاءِ هتان جي غالب آبهوا '''Cfb''' قرار ڏني وئي، جيڪا خشڪ موسم کان پاڪ، ٿڌي اونهاري واري معتدل سامونڊي آبهوا کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{Article |langue=fr|auteur1=Vincent Dubreuil|titre=Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen|périodique=La Météorologie|numéro=116|date=février 2022|doi=10.37053/lameteorologie-2022-0012|lire en ligne=https://lameteorologie.fr/issues/2022/116/meteo_2022_116_37|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ساڳئي سال [[ميٽيو فرانس]] پاران فرانس جي مکيه زميني حصي جي آبهوا جي نئين درجابندي جاري ڪئي وئي، جنهن مطابق ريمنڊ [[فرانس جي آبهوا|تبديل ٿيل سامونڊي آبهوا]] واري علائقي ۾ اچي ٿو ۽ [[فرانس جي آبهوا|سينٽر ۽ ميسيف سينٽرال جي اترين دامن]] واري آبهوا واري خطي جو حصو آهي، جنهن جي خاصيت اونهاري ۾ نسبتاً خشڪ هوا ۽ مناسب سج جي روشني آهي.<ref>{{Lien web |url=https://meteofrance.com/comprendre-climat/france/le-climat-en-france-metropolitaine|titre=Le climat en France hexagonale et Corse.|site=meteofrance.com|consulté le=25 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fpluiesextremes.meteo.fr%2Ffrance-metropole%2FUn-peu-de-geographie.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|titre=Zonages climatiques en France métropolitaine.|site=pluiesextremes.meteo.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> نئين عمارتن بابت [[2020ع جا ماحولياتي ضابطا]] (RE2020) تحت هي ڪميون آبهوا واري زون '''H2b''' ۾ شامل ڪئي وئي آهي.<ref>{{Lien web|titre=Réglementation environnementale RE2020|url=https://www.ecologie.gouv.fr/politiques-publiques/reglementation-environnementale-re2020|site=ecologie.gouv.fr|date=18 novembre 2020|consulté le=5 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web|format=pdf|titre=Répartition des départements par zone climatique|url=https://www.ecologie.gouv.fr/sites/default/files/documents/La%20r%C3%A9partition%20des%20d%C3%A9partements%20par%20zone%20climatique.pdf|site=ecologie.gouv.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> 1971ع کان 2000ع واري عرصي دوران ساليانو سراسري گرمي پد {{tmp|11|°C}} ۽ سالياني گرمي پد جو فرق {{tmp|4.2|°C}} هو. سراسري سالياني برسات م.م رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن ۾ جنوري دوران سراسري 11.9 ڏينهن ۽ جولاءِ دوران 7.2 ڏينهن برسات پئي.<ref name=Joly/> 1991ع کان 2020ع واري عرصي لاءِ، سڀ کان ويجهي [[ميٽيو فرانس]] جي [[موسمياتي اسٽيشن]] [[اوروئي-لي-بوردولين]] ۾، جيڪا ريمنڊ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر هوائي فاصلي تي واقع آهي، ساليانو سراسري گرمي پد 11.8 °C ۽ سراسري سالياني برسات 791.0 م.م رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{Lien web |url=https://object.files.data.gouv.fr/meteofrance/data/synchro_ftp/REF_STATION/FICHECLIM_18175003.pdf|titre=Station Météo-France « Ourouer »|site=object.files.data.gouv.fr/meteofrance/|consulté le=25 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web |url=https://donneespubliques.meteofrance.fr/metadonnees_publiques/fiches/fiche_18175003.pdf|titre=Station Météo-France « Ourouer »|site=donneespubliques.meteofrance.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ڪميون جي آبهوا بابت 2030ع، 2050ع ۽ 2100ع تائين جي امڪاني تبديلين ۽ موسمياتي موافقت بابت ڄاڻ [[ميٽيو فرانس]] جي ''ڪلائيميڊياگ ڪميون'' ويب سائيٽ تي موجود آهي، جيڪا DRIAS-2020 موسمياتي اڳڪٿين تي ٻڌل آهي.<ref>{{Lien web |url=https://meteofrance.com/climadiag-commune|titre=Climadiag Commune : diagnostiquez les enjeux climatiques de votre collectivité.|date=novembre 2022|site=[[ميٽيو فرانس]]|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ==آبادي== {{Historical populations |align=left| 1962|167| 1968|199| 1975|173| 1982|177| 1990|162| 1999|156| 2008|205 }} {{clear left}} ==ڏسڻ جهڙيون جايون== * [[رومانسڪ طرز تعمير|رومانسڪ]] طرز جو [[سينٽ لوپ گرجاگھر]]، جيڪو اوڻيهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. ==پڻ ڏسو== * [[شير کاتي جون ڪميونون]] ==حوالا== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Raymond (Cher)}} {{Cher communes}} {{Authority control}} [[زمرو:ريمنڊ (شير)]] [[زمرو:فرانس ۾ شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڪميون]] [[زمرو:شير ڊيپارٽمينٽ جا ڪميون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] 97dzgiiroavzoki10vgpftfvbna78ba 416329 416328 2026-10-02T04:26:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 416329 wikitext text/x-wiki {{Infobox French commune |name = ريمنڊ |commune status = [[فرانس جون ڪميونون|ڪميون]] |image = Mairie-de-RAYMOND.jpg |caption = ريمنڊ جي ٽائون هال |image coat of arms = |arrondissement = سينٽ-امانڊ-مونٽرونڊ |canton = ڊان-سر-اورون |INSEE = 18191 |postal code = 18130 |mayor = ريني راسل<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 December 2020|language=fr}}</ref> |term = 2020&ndash;2026 |intercommunality = [[لي ڊونوئا بين الڪميون برادري|سي سي لي ڊونوئا]] |coordinates = {{coord|46.9719|2.6869|format=dms|display=inline,title}} |elevation min m = 177 |elevation max m = 200 |elevation m = 184 |area km2 = 9.24 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} }} '''ريمنڊ''' (فرانسيسي: <small>Raymond</small>) [[فرانس]] جي [[سينٽر-وال ڊي لوار]] علائقي جي ڇير ڊپارٽمٽ ۾ واقع هڪ ڪميون آهي. هتان جي رهواسين کي '''ريمنڊوا''' (''Raymondois'') چيو ويندو آهي. ==جاگرافي== ريمنڊ هڪ زرعي علائقو آهي، جنهن ۾ هڪ ڳوٺ ۽ ٻه ننڍڙا ڳوٺ شامل آهن. اهو [[برتوار]] نالي ننڍڙي درياهه جي ڪناري تي واقع آهي ۽ [[بورج]] کان لڳ ڀڳ {{convert|18|mi|km}} ڏکڻ-اوڀر طرف آهي. هتان وٽ D10، D15 ۽ D91 رستن جو سنگم آهي. ريمنڊ جي اتر-اوڀر ۾ [[بينجي-سر-ڪراون]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪورنوس]]، ڏکڻ ۾ [[لگني-بوربوني]]، ڏکڻ-اولهه ۾ [[اوسمري]] ۽ اتر-اولهه ۾ [[جوسي-شيمپاني]] واقع آهن. === آبهوا === {{Main |سينٽر-وال ڊي لوئر جي آبهوا|شير کاتي جي آبهوا}} فرانس جي قومي علائقي ۾ موجود مختلف آبهوائن جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ ڪيترائي سائنسي اڀياس ڪيا ويا آهن. استعمال ٿيل طريقن، ماپيل عنصرن، انگن اکرن جي ورڇ ۽ حوالياتي دورن جي فرق سبب انهن مطالعي جا نتيجا پڻ مختلف رهيا آهن. 2010ع ۾ [[قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق (فرانس)|قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق]] (CNRS) جي هڪ مطالعي موجب، جنهن ۾ آبهوا جي انگن اکرن سان گڏ زميني بناوت، زمين جي استعمال ۽ ٻين ماحولياتي عنصرن کي پڻ شامل ڪيو ويو هو، ريمنڊ جي آبهوا کي 1971ع کان 2000ع واري معياري دور جي بنياد تي [[فرانس جي آبهوا|مرڪزي ۽ اترين ميداني علائقن جي تبديل ٿيل سامونڊي آبهوا]] جي درجي ۾ رکيو ويو.<ref name=Joly>{{Article |langue= fr|auteur1=Daniel Joly, Thierry Brossard, Hervé Cardot, Jean Cavailhes, Mohamed Hilal et Pierre Wavresky|titre=Les types de climats en France, une construction spatiale|périodique=Cybergéo, revue européenne de géographie - European Journal of Geography |numéro=501|date=18 juin 2010|doi=10.4000/cybergeo.23155|lire en ligne=http://journals.openedition.org/cybergeo/23155|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪوپن-گائيگر آبهوا درجابندي]] موجب، 1988ع کان 2017ع واري عرصي لاءِ هتان جي غالب آبهوا '''Cfb''' قرار ڏني وئي، جيڪا خشڪ موسم کان پاڪ، ٿڌي اونهاري واري معتدل سامونڊي آبهوا کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{Article |langue=fr|auteur1=Vincent Dubreuil|titre=Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen|périodique=La Météorologie|numéro=116|date=février 2022|doi=10.37053/lameteorologie-2022-0012|lire en ligne=https://lameteorologie.fr/issues/2022/116/meteo_2022_116_37|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ساڳئي سال [[ميٽيو فرانس]] پاران فرانس جي مکيه زميني حصي جي آبهوا جي نئين درجابندي جاري ڪئي وئي، جنهن مطابق ريمنڊ [[فرانس جي آبهوا|تبديل ٿيل سامونڊي آبهوا]] واري علائقي ۾ اچي ٿو ۽ [[فرانس جي آبهوا|سينٽر ۽ ميسيف سينٽرال جي اترين دامن]] واري آبهوا واري خطي جو حصو آهي، جنهن جي خاصيت اونهاري ۾ نسبتاً خشڪ هوا ۽ مناسب سج جي روشني آهي.<ref>{{Lien web |url=https://meteofrance.com/comprendre-climat/france/le-climat-en-france-metropolitaine|titre=Le climat en France hexagonale et Corse.|site=meteofrance.com|consulté le=25 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fpluiesextremes.meteo.fr%2Ffrance-metropole%2FUn-peu-de-geographie.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|titre=Zonages climatiques en France métropolitaine.|site=pluiesextremes.meteo.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> نئين عمارتن بابت [[2020ع جا ماحولياتي ضابطا]] (RE2020) تحت هي ڪميون آبهوا واري زون '''H2b''' ۾ شامل ڪئي وئي آهي.<ref>{{Lien web|titre=Réglementation environnementale RE2020|url=https://www.ecologie.gouv.fr/politiques-publiques/reglementation-environnementale-re2020|site=ecologie.gouv.fr|date=18 novembre 2020|consulté le=5 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web|format=pdf|titre=Répartition des départements par zone climatique|url=https://www.ecologie.gouv.fr/sites/default/files/documents/La%20r%C3%A9partition%20des%20d%C3%A9partements%20par%20zone%20climatique.pdf|site=ecologie.gouv.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> 1971ع کان 2000ع واري عرصي دوران ساليانو سراسري گرمي پد {{tmp|11|°C}} ۽ سالياني گرمي پد جو فرق {{tmp|4.2|°C}} هو. سراسري سالياني برسات م.م رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن ۾ جنوري دوران سراسري 11.9 ڏينهن ۽ جولاءِ دوران 7.2 ڏينهن برسات پئي.<ref name=Joly/> 1991ع کان 2020ع واري عرصي لاءِ، سڀ کان ويجهي [[ميٽيو فرانس]] جي [[موسمياتي اسٽيشن]] [[اوروئي-لي-بوردولين]] ۾، جيڪا ريمنڊ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر هوائي فاصلي تي واقع آهي، ساليانو سراسري گرمي پد 11.8 °C ۽ سراسري سالياني برسات 791.0 م.م رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{Lien web |url=https://object.files.data.gouv.fr/meteofrance/data/synchro_ftp/REF_STATION/FICHECLIM_18175003.pdf|titre=Station Météo-France « Ourouer »|site=object.files.data.gouv.fr/meteofrance/|consulté le=25 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web |url=https://donneespubliques.meteofrance.fr/metadonnees_publiques/fiches/fiche_18175003.pdf|titre=Station Météo-France « Ourouer »|site=donneespubliques.meteofrance.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ڪميون جي آبهوا بابت 2030ع، 2050ع ۽ 2100ع تائين جي امڪاني تبديلين ۽ موسمياتي موافقت بابت ڄاڻ [[ميٽيو فرانس]] جي ''ڪلائيميڊياگ ڪميون'' ويب سائيٽ تي موجود آهي، جيڪا DRIAS-2020 موسمياتي اڳڪٿين تي ٻڌل آهي.<ref>{{Lien web |url=https://meteofrance.com/climadiag-commune|titre=Climadiag Commune : diagnostiquez les enjeux climatiques de votre collectivité.|date=novembre 2022|site=[[ميٽيو فرانس]]|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ==آبادي== {{Historical populations |align=left| 1962|167| 1968|199| 1975|173| 1982|177| 1990|162| 1999|156| 2008|205 }} {{clear left}} ==ڏسڻ جهڙيون جايون== * [[رومانسڪ طرز تعمير|رومانسڪ]] طرز جو [[سينٽ لوپ گرجاگھر]]، جيڪو اوڻيهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. ==پڻ ڏسو== * [[شير کاتي جون ڪميونون]] ==حوالا== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Raymond (Cher)}} {{Cher communes}} {{Authority control}} [[زمرو:ريمنڊ (شير)]] [[زمرو:فرانس ۾ شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڪميون]] [[زمرو:شير ڊيپارٽمينٽ جا ڪميون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] gmwt75qel7px6mikztchu8akdpnkg6l 416330 416329 2026-10-02T04:31:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 416330 wikitext text/x-wiki {{Infobox French commune |name = ريمون |commune status = [[فرانس جون ڪميونون|ڪميون]] |image = Mairie-de-RAYMOND.jpg |caption = ريمون جي ٽائون هال |image coat of arms = |arrondissement = سينٽ-امانڊ-مونٽرونڊ |canton = ڊان-سر-اورون |INSEE = 18191 |postal code = 18130 |mayor = ريني راسل<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 December 2020|language=fr}}</ref> |term = 2020&ndash;2026 |intercommunality = [[لي ڊونوئا بين الڪميون برادري|سي سي لي ڊونوئا]] |coordinates = {{coord|46.9719|2.6869|format=dms|display=inline,title}} |elevation min m = 177 |elevation max m = 200 |elevation m = 184 |area km2 = 9.24 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} }} '''ريمون''' (فرانسيسي: <small>Raymond</small>) [[فرانس]] جي [[سينٽر-وال ڊي لوار]] علائقي جي شير ڊپارٽمٽ ۾ واقع هڪ ڪميون آهي. هتان جي رهواسين کي '''ريمونوا''' (''Raymondois'') چيو ويندو آهي. ==جاگرافي== ريمنڊ هڪ زرعي علائقو آهي، جنهن ۾ هڪ ڳوٺ ۽ ٻه ننڍڙا ڳوٺ شامل آهن. اهو [[برتوار]] نالي ننڍڙي درياهه جي ڪناري تي واقع آهي ۽ [[بورج]] کان لڳ ڀڳ {{convert|18|mi|km}} ڏکڻ-اوڀر طرف آهي. هتان وٽ D10، D15 ۽ D91 رستن جو سنگم آهي. ريمنڊ جي اتر-اوڀر ۾ [[بينجي-سر-ڪراون]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪورنوس]]، ڏکڻ ۾ [[لگني-بوربوني]]، ڏکڻ-اولهه ۾ [[اوسمري]] ۽ اتر-اولهه ۾ [[جوسي-شيمپاني]] واقع آهن. === آبهوا === {{Main |سينٽر-وال ڊي لوئر جي آبهوا|شير کاتي جي آبهوا}} فرانس جي قومي علائقي ۾ موجود مختلف آبهوائن جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ ڪيترائي سائنسي اڀياس ڪيا ويا آهن. استعمال ٿيل طريقن، ماپيل عنصرن، انگن اکرن جي ورڇ ۽ حوالياتي دورن جي فرق سبب انهن مطالعي جا نتيجا پڻ مختلف رهيا آهن. 2010ع ۾ [[قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق (فرانس)|قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق]] (CNRS) جي هڪ مطالعي موجب، جنهن ۾ آبهوا جي انگن اکرن سان گڏ زميني بناوت، زمين جي استعمال ۽ ٻين ماحولياتي عنصرن کي پڻ شامل ڪيو ويو هو، ريمنڊ جي آبهوا کي 1971ع کان 2000ع واري معياري دور جي بنياد تي [[فرانس جي آبهوا|مرڪزي ۽ اترين ميداني علائقن جي تبديل ٿيل سامونڊي آبهوا]] جي درجي ۾ رکيو ويو.<ref name=Joly>{{Article |langue= fr|auteur1=Daniel Joly, Thierry Brossard, Hervé Cardot, Jean Cavailhes, Mohamed Hilal et Pierre Wavresky|titre=Les types de climats en France, une construction spatiale|périodique=Cybergéo, revue européenne de géographie - European Journal of Geography |numéro=501|date=18 juin 2010|doi=10.4000/cybergeo.23155|lire en ligne=http://journals.openedition.org/cybergeo/23155|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪوپن-گائيگر آبهوا درجابندي]] موجب، 1988ع کان 2017ع واري عرصي لاءِ هتان جي غالب آبهوا '''Cfb''' قرار ڏني وئي، جيڪا خشڪ موسم کان پاڪ، ٿڌي اونهاري واري معتدل سامونڊي آبهوا کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{Article |langue=fr|auteur1=Vincent Dubreuil|titre=Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen|périodique=La Météorologie|numéro=116|date=février 2022|doi=10.37053/lameteorologie-2022-0012|lire en ligne=https://lameteorologie.fr/issues/2022/116/meteo_2022_116_37|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ساڳئي سال [[ميٽيو فرانس]] پاران فرانس جي مکيه زميني حصي جي آبهوا جي نئين درجابندي جاري ڪئي وئي، جنهن مطابق ريمنڊ [[فرانس جي آبهوا|تبديل ٿيل سامونڊي آبهوا]] واري علائقي ۾ اچي ٿو ۽ [[فرانس جي آبهوا|سينٽر ۽ ميسيف سينٽرال جي اترين دامن]] واري آبهوا واري خطي جو حصو آهي، جنهن جي خاصيت اونهاري ۾ نسبتاً خشڪ هوا ۽ مناسب سج جي روشني آهي.<ref>{{Lien web |url=https://meteofrance.com/comprendre-climat/france/le-climat-en-france-metropolitaine|titre=Le climat en France hexagonale et Corse.|site=meteofrance.com|consulté le=25 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fpluiesextremes.meteo.fr%2Ffrance-metropole%2FUn-peu-de-geographie.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|titre=Zonages climatiques en France métropolitaine.|site=pluiesextremes.meteo.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> نئين عمارتن بابت [[2020ع جا ماحولياتي ضابطا]] (RE2020) تحت هي ڪميون آبهوا واري زون '''H2b''' ۾ شامل ڪئي وئي آهي.<ref>{{Lien web|titre=Réglementation environnementale RE2020|url=https://www.ecologie.gouv.fr/politiques-publiques/reglementation-environnementale-re2020|site=ecologie.gouv.fr|date=18 novembre 2020|consulté le=5 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web|format=pdf|titre=Répartition des départements par zone climatique|url=https://www.ecologie.gouv.fr/sites/default/files/documents/La%20r%C3%A9partition%20des%20d%C3%A9partements%20par%20zone%20climatique.pdf|site=ecologie.gouv.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> 1971ع کان 2000ع واري عرصي دوران ساليانو سراسري گرمي پد {{tmp|11|°C}} ۽ سالياني گرمي پد جو فرق {{tmp|4.2|°C}} هو. سراسري سالياني برسات م.م رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن ۾ جنوري دوران سراسري 11.9 ڏينهن ۽ جولاءِ دوران 7.2 ڏينهن برسات پئي.<ref name=Joly/> 1991ع کان 2020ع واري عرصي لاءِ، سڀ کان ويجهي [[ميٽيو فرانس]] جي [[موسمياتي اسٽيشن]] [[اوروئي-لي-بوردولين]] ۾، جيڪا ريمنڊ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر هوائي فاصلي تي واقع آهي، ساليانو سراسري گرمي پد 11.8 °C ۽ سراسري سالياني برسات 791.0 م.م رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{Lien web |url=https://object.files.data.gouv.fr/meteofrance/data/synchro_ftp/REF_STATION/FICHECLIM_18175003.pdf|titre=Station Météo-France « Ourouer »|site=object.files.data.gouv.fr/meteofrance/|consulté le=25 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web |url=https://donneespubliques.meteofrance.fr/metadonnees_publiques/fiches/fiche_18175003.pdf|titre=Station Météo-France « Ourouer »|site=donneespubliques.meteofrance.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ڪميون جي آبهوا بابت 2030ع، 2050ع ۽ 2100ع تائين جي امڪاني تبديلين ۽ موسمياتي موافقت بابت ڄاڻ [[ميٽيو فرانس]] جي ''ڪلائيميڊياگ ڪميون'' ويب سائيٽ تي موجود آهي، جيڪا DRIAS-2020 موسمياتي اڳڪٿين تي ٻڌل آهي.<ref>{{Lien web |url=https://meteofrance.com/climadiag-commune|titre=Climadiag Commune : diagnostiquez les enjeux climatiques de votre collectivité.|date=novembre 2022|site=[[ميٽيو فرانس]]|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ==آبادي== {{Historical populations |align=left| 1962|167| 1968|199| 1975|173| 1982|177| 1990|162| 1999|156| 2008|205 }} {{clear left}} ==ڏسڻ جهڙيون جايون== * [[رومانسڪ طرز تعمير|رومانسڪ]] طرز جو [[سينٽ لوپ گرجاگھر]]، جيڪو اوڻيهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. ==پڻ ڏسو== * [[شير کاتي جون ڪميونون]] ==حوالا== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Raymond (Cher)}} {{Cher communes}} {{Authority control}} [[زمرو:ريمنڊ (شير)]] [[زمرو:فرانس ۾ شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڪميون]] [[زمرو:شير ڊيپارٽمينٽ جا ڪميون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] tvo6aycsjgseyytijdc32nq580hqia4 416331 416330 2026-10-02T04:32:53Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ريمنڊ، ڇير]] کي [[ريمون، شير]] ڏانھن چوريو 416330 wikitext text/x-wiki {{Infobox French commune |name = ريمون |commune status = [[فرانس جون ڪميونون|ڪميون]] |image = Mairie-de-RAYMOND.jpg |caption = ريمون جي ٽائون هال |image coat of arms = |arrondissement = سينٽ-امانڊ-مونٽرونڊ |canton = ڊان-سر-اورون |INSEE = 18191 |postal code = 18130 |mayor = ريني راسل<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 December 2020|language=fr}}</ref> |term = 2020&ndash;2026 |intercommunality = [[لي ڊونوئا بين الڪميون برادري|سي سي لي ڊونوئا]] |coordinates = {{coord|46.9719|2.6869|format=dms|display=inline,title}} |elevation min m = 177 |elevation max m = 200 |elevation m = 184 |area km2 = 9.24 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} }} '''ريمون''' (فرانسيسي: <small>Raymond</small>) [[فرانس]] جي [[سينٽر-وال ڊي لوار]] علائقي جي شير ڊپارٽمٽ ۾ واقع هڪ ڪميون آهي. هتان جي رهواسين کي '''ريمونوا''' (''Raymondois'') چيو ويندو آهي. ==جاگرافي== ريمنڊ هڪ زرعي علائقو آهي، جنهن ۾ هڪ ڳوٺ ۽ ٻه ننڍڙا ڳوٺ شامل آهن. اهو [[برتوار]] نالي ننڍڙي درياهه جي ڪناري تي واقع آهي ۽ [[بورج]] کان لڳ ڀڳ {{convert|18|mi|km}} ڏکڻ-اوڀر طرف آهي. هتان وٽ D10، D15 ۽ D91 رستن جو سنگم آهي. ريمنڊ جي اتر-اوڀر ۾ [[بينجي-سر-ڪراون]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪورنوس]]، ڏکڻ ۾ [[لگني-بوربوني]]، ڏکڻ-اولهه ۾ [[اوسمري]] ۽ اتر-اولهه ۾ [[جوسي-شيمپاني]] واقع آهن. === آبهوا === {{Main |سينٽر-وال ڊي لوئر جي آبهوا|شير کاتي جي آبهوا}} فرانس جي قومي علائقي ۾ موجود مختلف آبهوائن جي قسمن جي سڃاڻپ لاءِ ڪيترائي سائنسي اڀياس ڪيا ويا آهن. استعمال ٿيل طريقن، ماپيل عنصرن، انگن اکرن جي ورڇ ۽ حوالياتي دورن جي فرق سبب انهن مطالعي جا نتيجا پڻ مختلف رهيا آهن. 2010ع ۾ [[قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق (فرانس)|قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق]] (CNRS) جي هڪ مطالعي موجب، جنهن ۾ آبهوا جي انگن اکرن سان گڏ زميني بناوت، زمين جي استعمال ۽ ٻين ماحولياتي عنصرن کي پڻ شامل ڪيو ويو هو، ريمنڊ جي آبهوا کي 1971ع کان 2000ع واري معياري دور جي بنياد تي [[فرانس جي آبهوا|مرڪزي ۽ اترين ميداني علائقن جي تبديل ٿيل سامونڊي آبهوا]] جي درجي ۾ رکيو ويو.<ref name=Joly>{{Article |langue= fr|auteur1=Daniel Joly, Thierry Brossard, Hervé Cardot, Jean Cavailhes, Mohamed Hilal et Pierre Wavresky|titre=Les types de climats en France, une construction spatiale|périodique=Cybergéo, revue européenne de géographie - European Journal of Geography |numéro=501|date=18 juin 2010|doi=10.4000/cybergeo.23155|lire en ligne=http://journals.openedition.org/cybergeo/23155|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪوپن-گائيگر آبهوا درجابندي]] موجب، 1988ع کان 2017ع واري عرصي لاءِ هتان جي غالب آبهوا '''Cfb''' قرار ڏني وئي، جيڪا خشڪ موسم کان پاڪ، ٿڌي اونهاري واري معتدل سامونڊي آبهوا کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{Article |langue=fr|auteur1=Vincent Dubreuil|titre=Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen|périodique=La Météorologie|numéro=116|date=février 2022|doi=10.37053/lameteorologie-2022-0012|lire en ligne=https://lameteorologie.fr/issues/2022/116/meteo_2022_116_37|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ساڳئي سال [[ميٽيو فرانس]] پاران فرانس جي مکيه زميني حصي جي آبهوا جي نئين درجابندي جاري ڪئي وئي، جنهن مطابق ريمنڊ [[فرانس جي آبهوا|تبديل ٿيل سامونڊي آبهوا]] واري علائقي ۾ اچي ٿو ۽ [[فرانس جي آبهوا|سينٽر ۽ ميسيف سينٽرال جي اترين دامن]] واري آبهوا واري خطي جو حصو آهي، جنهن جي خاصيت اونهاري ۾ نسبتاً خشڪ هوا ۽ مناسب سج جي روشني آهي.<ref>{{Lien web |url=https://meteofrance.com/comprendre-climat/france/le-climat-en-france-metropolitaine|titre=Le climat en France hexagonale et Corse.|site=meteofrance.com|consulté le=25 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fpluiesextremes.meteo.fr%2Ffrance-metropole%2FUn-peu-de-geographie.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url|titre=Zonages climatiques en France métropolitaine.|site=pluiesextremes.meteo.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> نئين عمارتن بابت [[2020ع جا ماحولياتي ضابطا]] (RE2020) تحت هي ڪميون آبهوا واري زون '''H2b''' ۾ شامل ڪئي وئي آهي.<ref>{{Lien web|titre=Réglementation environnementale RE2020|url=https://www.ecologie.gouv.fr/politiques-publiques/reglementation-environnementale-re2020|site=ecologie.gouv.fr|date=18 novembre 2020|consulté le=5 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web|format=pdf|titre=Répartition des départements par zone climatique|url=https://www.ecologie.gouv.fr/sites/default/files/documents/La%20r%C3%A9partition%20des%20d%C3%A9partements%20par%20zone%20climatique.pdf|site=ecologie.gouv.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> 1971ع کان 2000ع واري عرصي دوران ساليانو سراسري گرمي پد {{tmp|11|°C}} ۽ سالياني گرمي پد جو فرق {{tmp|4.2|°C}} هو. سراسري سالياني برسات م.م رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن ۾ جنوري دوران سراسري 11.9 ڏينهن ۽ جولاءِ دوران 7.2 ڏينهن برسات پئي.<ref name=Joly/> 1991ع کان 2020ع واري عرصي لاءِ، سڀ کان ويجهي [[ميٽيو فرانس]] جي [[موسمياتي اسٽيشن]] [[اوروئي-لي-بوردولين]] ۾، جيڪا ريمنڊ کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر هوائي فاصلي تي واقع آهي، ساليانو سراسري گرمي پد 11.8 °C ۽ سراسري سالياني برسات 791.0 م.م رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{Lien web |url=https://object.files.data.gouv.fr/meteofrance/data/synchro_ftp/REF_STATION/FICHECLIM_18175003.pdf|titre=Station Météo-France « Ourouer »|site=object.files.data.gouv.fr/meteofrance/|consulté le=25 octobre 2025}}</ref><ref>{{Lien web |url=https://donneespubliques.meteofrance.fr/metadonnees_publiques/fiches/fiche_18175003.pdf|titre=Station Météo-France « Ourouer »|site=donneespubliques.meteofrance.fr|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ڪميون جي آبهوا بابت 2030ع، 2050ع ۽ 2100ع تائين جي امڪاني تبديلين ۽ موسمياتي موافقت بابت ڄاڻ [[ميٽيو فرانس]] جي ''ڪلائيميڊياگ ڪميون'' ويب سائيٽ تي موجود آهي، جيڪا DRIAS-2020 موسمياتي اڳڪٿين تي ٻڌل آهي.<ref>{{Lien web |url=https://meteofrance.com/climadiag-commune|titre=Climadiag Commune : diagnostiquez les enjeux climatiques de votre collectivité.|date=novembre 2022|site=[[ميٽيو فرانس]]|consulté le=25 octobre 2025}}</ref> ==آبادي== {{Historical populations |align=left| 1962|167| 1968|199| 1975|173| 1982|177| 1990|162| 1999|156| 2008|205 }} {{clear left}} ==ڏسڻ جهڙيون جايون== * [[رومانسڪ طرز تعمير|رومانسڪ]] طرز جو [[سينٽ لوپ گرجاگھر]]، جيڪو اوڻيهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ڪيو ويو. ==پڻ ڏسو== * [[شير کاتي جون ڪميونون]] ==حوالا== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Raymond (Cher)}} {{Cher communes}} {{Authority control}} [[زمرو:ريمنڊ (شير)]] [[زمرو:فرانس ۾ شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڪميون]] [[زمرو:شير ڊيپارٽمينٽ جا ڪميون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] tvo6aycsjgseyytijdc32nq580hqia4 0 10064 416353 412087 2026-10-02T05:49:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416353 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = لکي غلام شاهه تعلقو | native_name = لکي تعلقو | native_name_lang = sd | settlement_type = [[تعلقو]] | image_skyline = Lakhi_Taluka.jpg | imagesize = 250px | image_caption = شڪارپور ضلعي ۾ لکي غلام شاهه تعلقو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|51|N|68|22|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[شڪارپور ضلعو]] | seat_type = صدر مقام | seat = [[لکي غلام شاھ]] | established_title = تعلقي جو درجو | established_date = 30 جنوري 1979ع<ref name="Mangi">{{cite book |last1=منگي |first1=نقش ناياب |last2=منگي |first2=حسيب ناياب |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد |year=2017 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510 |access-date=2020-04-26 |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |url-status=dead }}</ref> | unit_pref = Metric | population_total = 300490 | population_as_of = 2023ع | population_urban = 59063 | population_rural = 241427 | population_footnotes = <ref name="PBS2023Rural">{{cite web |title=Table 3: Number of Rural Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_3_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref><ref name="PBS2023Religion">{{cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbos.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''لکي غلام شاهه تعلقو'''، جنهن کي مختصر طور '''لکي تعلقو''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي چئن تعلقن مان هڪ آهي.<ref name="Courts">{{cite web |title=History of Judicial District Shikarpur |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/Index.html |publisher=District & Sessions Court Shikarpur |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> تعلقي جو انتظامي صدر مقام [[لکي غلام شاهه]] شهر آهي. تعلقي ۾ لکي غلام شاهه کان سواءِ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] ۽ [[رستم، شڪارپور|رستم]] جهڙا اهم شهري مرڪز پڻ شامل آهن.<ref name="PBSUrban">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_2_sindh_districts.pdf |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == تاريخ == موجوده لکي غلام شاهه وارو علائقو تاريخي طور اتر سنڌ جي شڪارپور ۽ سکر واري خطي جو حصو رهيو آهي. مقامي تاريخي ماخذن موجب جتوئي قبيلي جي اثر هيٺ اچڻ واري علائقي ۾ لکي هڪ آباد وسندي طور موجود هو ۽ شهر جي نالي کي ''لکو'' نالي هڪ شخص سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Mangi"/> شڪارپور کي 1977ع ۾ الڳ ضلعي جي حيثيت ملڻ کان پوءِ انتظامي ڍانچي ۾ تبديليون ڪيون ويون. مقامي تاريخي رڪارڊ موجب 30 جنوري 1979ع تي لکي کي تعلقي جو درجو ڏئي شڪارپور ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Mangi"/> موجوده عدالتي انتظام ۾ پڻ لکي غلام شاهه، شڪارپور ضلعي جي چئن تعلقن مان هڪ آهي ۽ هتي سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت قائم آهي.<ref name="Courts"/> == جاگرافي ۽ آباديون == لکي غلام شاهه تعلقو شڪارپور ضلعي جي ڏاکڻي ۽ ڏکڻ-اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. علائقي جون آباديون بنيادي طور سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۽ آبپاشيءَ وارن زرعي پٽن ۾ پکڙيل آهن. تعلقي جا اهم شهري مرڪز [[لکي غلام شاهه]]، [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] ۽ [[رستم، شڪارپور|رستم]] آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ انهن ٽنهي کي شهري آباديءَ طور ڳڻيو ويو. ان آدمشماري موجب لکي ٽائون ڪاميٽي جي آبادي 33,588، چڪ جي 14,908 ۽ رستم جي 10,567 هئي.<ref name="PBSUrban"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:75%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#336699;color:white;padding:7px;" | '''لکي تعلقي جا شهري مرڪز — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#d9eaf7;" ! شهري آبادي ! آبادي 2023ع ! مرد ! عورتون ! 2017ع جي آبادي |- | style="text-align:left;" | [[لکي غلام شاهه]] | '''33,588''' | 15,911 | 17,673 | 23,405 |- | style="text-align:left;" | [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] | '''14,908''' | 7,293 | 7,615 | 14,688 |- | style="text-align:left;" | [[رستم، شڪارپور|رستم]] | '''10,567''' | 5,162 | 5,405 | 9,334 |- style="background:#eef6fb;font-weight:bold;" | ڪل شهري آبادي | 59,063 | — | — | — |} <small>ذريعو: پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس، ستين آدمشماري 2023ع.<ref name="PBSUrban"/></small> == آبادي == [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري]] مطابق لکي تعلقي جي ڪل آبادي '''300,490''' هئي، جنهن مان 148,583 مرد، 151,892 عورتون ۽ 15 ٽرانسجينڊر ماڻهو هئا.<ref name="PBS2023Religion"/> ان مان 241,427 ماڻهو ٻهراڙيءَ ۽ 59,063 ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="PBS2023Rural"/><ref name="PBS2023Religion"/> ڳوٺاڻي آباديءَ جي لحاظ کان تعلقي ۾ 51 ڳوٺاڻيون آباديون آدمشماريءَ ۾ ڳڻيون ويون، جن مان 24 آبادين جي آبادي پنج هزار يا ان کان وڌيڪ هئي.<ref name="PBS2023Rural"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%;" |+ style="background:#00695c;color:white;padding:7px;" | '''آباديءَ جي ورڇ، 2023ع''' |- style="background:#d7eee9;" ! قسم ! آبادي ! ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ حصو |- | ٻهراڙي | 241,427 | 80.3٪ |- | شهري | 59,063 | 19.7٪ |- style="background:#e8f5e9;font-weight:bold;" | ڪل | 300,490 | 100٪ |} <ref name="PBS2023Religion"/> == مذهب == 2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي 300,490 رهواسين مان 293,244 مسلمان هئا. آدمشماريءَ ۾ 4,436 هندو، 2,177 شيڊيولڊ ڪاسٽ، 418 عيسائي، 206 سک ۽ ڪجهه ٻين مذهبي گروهن جا ماڻهو پڻ درج ڪيا ويا.<ref name="PBS2023Religion"/> {| class="wikitable" style="text-align:right; width:65%;" |+ style="background:#6a1b9a;color:white;padding:7px;" | '''مذهبي آبادي، 2023ع''' |- style="background:#eadcf0;" ! مذهب/گروهه ! آبادي |- | style="text-align:left;" | مسلمان | 293,244 |- | style="text-align:left;" | هندو | 4,436 |- | style="text-align:left;" | شيڊيولڊ ڪاسٽ | 2,177 |- | style="text-align:left;" | عيسائي | 418 |- | style="text-align:left;" | سک | 206 |- | style="text-align:left;" | ٻيا | 9 |} <ref name="PBS2023Religion"/> == آبپاشي ۽ زراعت == لکي غلام شاهه تعلقو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ واري زرعي خطي ۾ اچي ٿو. شڪارپور ضلعي بابت 1998ع جي سرڪاري آدمشماري رپورٽ موجب ضلعي جي آبپاشي [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] سان لاڳاپيل واهن وسيلي ٿيندي آهي، جڏهن ته لکي غلام شاهه تعلقي جو هڪ حصو [[کيرٿر ڪئنال]] وسيلي سيراب ٿئي ٿو.<ref name="DCR1998">{{cite report |title=1998 District Census Report of Shikarpur |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |year=1999 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/14631/1998%20District%20Census%20Report%20of%20Shikarpur.PDF?isAllowed=y&sequence=1 |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> شڪارپور ضلعي جي روايتي معيشت زرعي آهي. سرڪاري ضلعي رپورٽ ۾ چانور اهم خريف فصل طور ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪڻڪ، چڻو ۽ ٻيون داليون ربيع جي اهم فصلن ۾ شامل آهن. ڪمند، ڪپهه، جوئر ۽ بصر پڻ ضلعي ۾ پوکيا ويندا رهيا آهن.<ref name="DCR1998"/> == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي پاران 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل اپر سنڌ جي سروي ۾ لکي غلام شاهه تعلقي جا ڪيترائي تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ماڳ درج ڪيا ويا آهن.<ref name="Archaeology1">{{cite web |title=Survey of Archaeological Sites Sindh Sukkur Division |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-sukkur-division-80-zarar-pirzado1995/ |publisher=Exploration & Excavation Branch, Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref><ref name="Archaeology2">{{cite web |title=Survey of Archaeological Sites Sindh, 3rd & 4th Season, Upper Sindh |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/field-diaries/survey-of-archaeological-sites-sindh-3rd-4th-season-upper-sindh-riaz-ahmad-shaikh-1995/ |publisher=Exploration & Excavation Branch, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> انهن مان '''لکي غلام شاهه جو ٺل''' خاص اهميت رکي ٿو. آثار قديمه جي سرويءَ ۾ ان کي شهر جي سرڪاري آفيسن ۽ تعلقي اسپتال جي ڀرسان موجود گول شڪل جي اٽڪل ساڍا چار ميٽر اوچي آثار قديمه واري اڏاوت طور بيان ڪيو ويو آهي. سروي ۾ ان ٺل کي [[سڪندر اعظم]] جي دور سان منسوب ڪندڙ مقامي/تاريخي روايت پڻ درج ڪئي وئي آهي؛ تنهن هوندي به ان نسبت کي قطعي آثار قديمه واري تاريخ بندي سمجهڻ بدران روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي.<ref name="Archaeology1"/><ref name="Archaeology2"/> ساڳئي سروي ۾ تعلقي اندر '''ميان جامي جو قبو'''، '''ميرن جو ڪوٽ'''، '''حڪيم علي شاهه جي مسجد''' ۽ '''پير ابراهيم شاهه جي مقبري''' سميت ٻين ماڳن جو به اندراج ڪيو ويو آهي. حڪيم علي شاهه جي مسجد بابت سروي ۾ 1168هه جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته پير ابراهيم شاهه جي مقبري کي 19هين صديءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Archaeology1"/> [[File:Ruk railway station.jpg|thumb|ساڄو|[[رڪ، شڪارپور|رڪ]] واري علائقي ۾ ريلوي آمدرفت لکي تعلقي جي تاريخي مواصلاتي ڍانچي جو حصو رهي آهي.]] == چڪ جو مذهبي ۽ ثقافتي ورثو == [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] لکي غلام شاهه تعلقي جو اهم تاريخي شهر آهي. شهر ۾ هندو ۽ نانڪ پنٿي برادرين سان لاڳاپيل ڪيترائي پراڻا مندر، درٻار ۽ مذهبي عمارتون موجود رهيون آهن. انهن ۾ گرو نانڪ درٻار، ماتا جي مڙهي، پريم پرڪاش منڊل، شري پرم هنس ادويت مت، ڀڳت ڪنور رام سان لاڳاپيل آستان ۽ ٻيا مذهبي ماڳ شامل آهن.<ref name="ChakHeritage">{{cite web |last=ڪلهوڙو |first=ذوالفقار علي |title=Historic Temples and Darbars of Chak in Shikarpur Sindh |url=https://sindhcourier.com/historic-temples-and-darbars-of-chak-in-shikarpur-sindh/ |date=4 فيبروري 2023 |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هي مذهبي ماڳ تعلقي جي ورهاڱي کان اڳ واري گهڻ مذهبي سماجي تاريخ جا اهم نشان آهن. == تعليم == سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ لکي تعلقي جا ڪيترائي سرڪاري اسڪول درج آهن. انهن ۾ لکي، رڪ، چڪ، رستم، منگراڻي، نمهورو، عظيم آباد ۽ عابدو سميت مختلف ڳوٺن ۽ شهرن جا پرائمري ۽ ٻين درجن جا اسڪول شامل آهن.<ref name="Education">{{cite web |title=Supply and Delivery of Sports Material in Public Sector Schools of Sindh |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/SUPPLY%20AND%20DELIVERY%20OF%20SPORTS%20MATERIAL%20IN%20PUBLIC%20SECTOR%20SCHOOLS%20OF%20SINDH.pdf |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> تعليم کاتي جي 2026ع واري رڪارڊ ۾ گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول لکي پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="Education2026">{{cite web |title=Notifications — District Shikarpur |url=https://www.sindheducation.gov.pk/notifications?id=0&key=Shikarp&pageNumber=1 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == صحت == تعلقي جي صدر مقام ۾ '''تعلقي اسپتال لکي غلام شاهه''' قائم آهي. سنڌ هيومن رائيٽس ڪميشن مئي 2025ع ۾ اسپتال جو معائنو ڪيو ۽ بجلي، پيئڻ جي صاف پاڻي، ماهر ڊاڪٽرن، پيرا ميڊيڪل عملي، دوائن ۽ بنيادي ڍانچي بابت کوٽون رپورٽ ڪيون.<ref name="SHRC">{{cite web |title=SHRC Chairperson Visits Taluka Hospital Lakhi Ghulam Shah to Review Healthcare and Patients' Rights |url=https://www.shrc.org.pk/new-event-details.php?eid=39 |publisher=Sindh Human Rights Commission, Government of Sindh |date=16 مئي 2025 |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == انتظام ۽ سرڪاري ادارا == لکي غلام شاهه ۾ تعلقي سطح جا انتظامي، عدالتي، پوليس ۽ صحت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. شڪارپور جي عدالتي ضلعي جي سرڪاري رڪارڊ موجب لکي ۾ سول جج ۽ جوڊيشل مئجسٽريٽ جي عدالت موجود آهي.<ref name="Courts"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري فهرست ۾ لکي غلام شاهه، چڪ، دائم ملڪ ۽ آباد ملاڻي سميت تعلقي جي مختلف پوليس اسٽيشنن جو اندراج ٿيل آهي.<ref name="Police">{{cite web |title=Police Stations — District Shikarpur |url=https://sindhpolice.gov.pk/shikarpur/police-station?page=2 |publisher=[[سنڌ پوليس]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == ٽپال ۽ مواصلات == پاڪستان پوسٽ جي سرڪاري پوسٽ ڪوڊ فهرست موجب لکي غلام شاهه جو پوسٽ ڪوڊ '''78060''' آهي ۽ اهو شڪارپور جنرل پوسٽ آفيس جي دائري ۾ اچي ٿو.<ref name="Post">{{cite web |title=Post Codes |url=https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php |publisher=[[پاڪستان پوسٽ]] |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> لکي غلام شاهه جو علائقو روڊ ۽ ريل ٻنهي ذريعن سان اتر سنڌ جي وڏن مرڪزن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهيو آهي. تعلقي ۾ [[رڪ، شڪارپور|رڪ]] ۽ لکي غلام شاهه سان لاڳاپيل ريلوي ڍانچو موجود رهيو آهي. == ديهون == بورڊ آف روينيو سنڌ جي زميني رڪارڊ مطابق لکي تعلقي ۾ هيٺيون ديهون درج ٿيل آهن.<ref name="SindhZameen">{{cite web |title=Land Record Search |url=https://sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |access-date=13 سيپٽمبر 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8B4513;color:white;padding:8px;" | '''لکي غلام شاهه تعلقي جون ديهون''' |- style="background:#f3e5d0;" ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه ! # ! ديهه |- | 1 || [[عابدو]] || 2 || [[عابدو جاگير]] || 3 || [[ادر تڪيو]] || 4 || [[علي آباد، لکي|علي آباد]] |- | 5 || [[عظيم آباد، شڪارپور|عظيم آباد]] || 6 || [[عظمت جاگير]] || 7 || [[بگي]] || 8 || [[ٻيچنجي]] |- | 9 || [[ٻيلو آباد مالهاڻي]] || 10 || [[ٻيلو باگيجي]] || 11 || [[ٻيلو باگڙجي]] || 12 || [[ڀيا، لکي|ڀيا]] |- | 13 || [[ڀرڪڻ]] || 14 || [[ٻورڙي، لکي|ٻورڙي]] || 15 || [[چڪ، لکي|چڪ]] || 16 || [[چنڊ، لکي|چنڊ]] |- | 17 || [[ڏهر جاگير]] || 18 || [[فتح ٽنڊو]] || 19 || [[فتح پور، لکي|فتح پور]] || 20 || [[گاهي آڏو شاهه]] |- | 21 || [[ڳڙهي حليم]] || 22 || [[حبيب ڪوٽ، لکي|حبيب ڪوٽ]] || 23 || [[هوٿي]] || 24 || [[ڄامڙا، لکي|ڄامڙا]] |- | 25 || [[جهان خان]] || 26 || [[جهلي ڪلوڙي]] || 27 || [[ڪلري، شڪارپور|ڪلري]] || 28 || [[کاهي، شڪارپور|کاهي]] |- | 29 || [[لکي، شڪارپور|لکي]] || 30 || [[ماڪا، لکي|ماڪا]] || 31 || [[مري، لکي|مري]] || 32 || [[مياڻي، لکي|مياڻي]] |- | 33 || [[مڱراڻي]] || 34 || [[نئون واهه، لکي|نئون واهه]] || 35 || [[نمهورو]] || 36 || [[نورو، شڪارپور|نورو]] |- | 37 || [[قاسم، لکي|قاسم]] || 38 || [[قاضي واهڻ]] || 39 || [[رڪ، لکي|رڪ]] || 40 || [[رستم، شڪارپور|رستم]] |- | 41 || [[ساديديد جاگير]] || 42 || [[ساهيڪجي]] || 43 || [[سارفو]] || 44 || [[شاهه قليپور]] |- | 45 || [[شيرڪوٽ، شڪارپور|شيرڪوٽ]] || 46 || [[سومراڻي، شڪارپور|سومراڻي]] || 47 || [[طئب، لکي|طئب]] || 48 || [[ٺينڊا]] |- | 49 || [[اوستو عبدالحق]] || 50 || [[واهي مجيد]] || 51 || [[وزيرآباد، شڪارپور|وزيرآباد]] || 52 || [[آباد مالهاڻي]] |} == پڻ ڏسندا == * [[لکي غلام شاھ]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[شڪارپور تعلقو]] * [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] * [[خانپور تعلقو]] * [[چڪ، شڪارپور]] * [[رستم، سنڌ]] == حوالا == {{حوالا}} {{شڪارپور ضلعو}} {{سنڌ جا تعلقا}} [[زمرو:لکي غلام شاهه تعلقو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:سنڌ جا تعلقا]] kgiop0z4wzztlomcjyu70b31uwowgw2 0 14461 416324 415553 2026-10-02T03:44:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416324 wikitext text/x-wiki {{Short description|Water-distribution treaty between India and Pakistan}} {{Distinguish|Treaty of Indus (303 BCE)}} {{Infobox treaty | name = سنڌو پاڻي جو معاهدو<br> Indus Waters Treaty | long_name = | image = Indus river.svg | image_size = 250px | caption = سنڌو درياهه ۽ معاون ندين جو نقشو | type = ٻه طرفي معاهدو | date_signed = 19 سيپٽمبر، 1960ع | location_signed = [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] | date_effective = پهرين اپريل، 1960ع | condition_effective = Ratification by both parties | date_expiry = | depositor = عالمي بئنڪ | languages = انگريزي }} '''سنڌو پاڻي جو معاهدو''' (Indus Waters Treaty)، [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] جي وچ ۾، [[سنڌو درياءُ|سنڌو درياءَ]] ۽ ان جي معاون ندين ۾ موجود پاڻي جي استعمال لاءِ پاڻي جي ورڇ جو معاهدو آهي، جيڪا ورلڊ بينڪ جي انتظام جي هيٺيان ڪيو ويو.<ref name="Britannica2">{{cite web|url=https://www.britannica.com/event/Indus-Waters-Treaty|title=Indus Waters Treaty:India-Pakistan [1960]|author=Patricia Bauer|website=Encyclopedia Britannica website|access-date=27 July 2020}}</ref><ref name="Newsweek2">{{cite web|url=https://www.newsweekpakistan.com/the-rivers-run-wild/|title=The Rivers Run Wild (Indus Waters Treaty-1960) – Nearly 60 Years Since Their Landmark Treaty, The Pakistan-India Water Dispute Remains Contentious|author=Haines|first=Daniel|date=8 March 2017|website=Newsweek Pakistan (magazine)}}</ref><ref name="IWT2">{{cite web|url=https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTs/Volume%20419/volume-419-I-6032-English.pdf|title=Full text of 'Indus Water Treaty' with Annexures, World Bank|date=1960|website=treaties.un.org|access-date=30 October 2014}}</ref><ref name="Guardian 20022">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2002/jun/03/kashmir.india1|title=War over water|date=3 June 2002|work=The Guardian}}</ref> ان تي 19 سيپٽمبر، 1960ع تي [[ڪراچي]] ۾ ڀارت جي وزيراعظم، [[جواهر لال نهرو]] ۽ پاڪستاني صدر، [[محمد ايوب خان|ايوب خان]] پاران دستخط ڪيا ويا.<ref name="Britannica3">{{cite web|url=https://www.britannica.com/event/Indus-Waters-Treaty|title=Indus Waters Treaty:India-Pakistan [1960]|author=Patricia Bauer|website=Encyclopedia Britannica website|access-date=27 July 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/How-the-Indus-Treaty-was-signed/article15002424.ece|title=How the Indus Treaty was signed|date=28 September 2016|newspaper=The Hindu|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020110530/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/How-the-Indus-Treaty-was-signed/article15002424.ece|archive-date=20 October 2021|access-date=14 June 2025|url-status=dead}}</ref> 23 اپريل، 2025ع تي، پهلگام دهشتگرد حملي کان پوءِ، ڀارت جي حڪومت قومي سلامتي جي خدشن جو حوالو ڏيندي ۽ پاڪستان تي رياستي سرپرستي ۾ دهشتگردي جي حمايت جو الزام لڳائيندي، معاهدي کي معطل ڪري ڇڏيو. معاهدو ڀارت کي ٽن اوڀرين دريائن، [[بياس ندي|بياس]]، [[راوي ندي|راوي]] ۽ [[ستلج ندي|ستلج]] جي پاڻي تي ڪنٽرول ڏنو، جن جو ڪل سراسري سالياني وهڪرو 41 ارب ڪعبي ميٽر آهي. ٽن اولهائين درياهه؛ [[سنڌو درياھ|سنڌو]]، [[چناب ندي|چناب]] ۽ [[جهلم ندي|جهلم]]، جو ڪنٽرول پاڪستان کي ڏنو ويو آهي، جنهن جو ڪل سراسري سالياني وهڪرو 99 ارب ڪعبي ميٽر آهي. ڀارت کي دريائن ذريعي وهندڙ ڪل پاڻي جو 30 سيڪڙو ڪنٽرول مليو، جڏهن ته پاڪستان کي 70 سيڪڙو پاڻي تي ڪنٽرول مليو.<ref>{{cite book|url=http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF|title=Integrated Water Resource Systems: Theory and Policy Implications|last1=Keller|first1=Andrew|last2=Keller|first2=Jack|last3=Seckler|first3=David|date=1996|publisher=International Irrigation Management Institute (IIMI)|isbn=92-9090-326-0|issn=1026-0862|access-date=31 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716092046/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF|archive-date=16 July 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233639/http://www.iwmi.cgiar.org/Publications/IWMI_Research_Reports/PDF/pub003/REPORT03.PDF |date=3 March 2016 }}</ref> هي معاهدو ڀارت کي اولهائين دريائن جي پاڻي کي آبپاشي جي استعمال لاء محدود ۽ ٻين استعمالن، جنهن ۾ پاڻي جو سڌو سنئون استعمال نه ٿيندو آهي، جهڙوڪ بجلي جي پيداوار لاء ڊيم ٺاهڻ، سامان ۽ مسافر بردار ڪشتين جو سفر ۽ ماهيگيري، وغيره لاءِ لامحدود استعمال جي اجازت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.hilal.gov.pk/eng-article/detail/NzA4OA==.html|title=India's First Shot at the Indus Waters Treaty|last1=Soofi|first1=Ahmer Bilal|last2=Malik|first2=Ayesha|website=hilal.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311131244/https://www.hilal.gov.pk/web/detail/https:|archive-date=11 March 2023|access-date=3 July 2023}}</ref> اها اولهائين دريائن تي ڀارت طرفان بنائل منصوبن جي تعمير لاءِ تفصيلي ضابطا بيان ڪري ٿو. معاهدي جو پيش لفظ، تعاون، نيڪ نيتي ۽ دوستي جي جذبي سان سنڌو جي دريائن جي نظام مان پاڻي جي بهترين استعمال لاءِ ٻن ملڪن جي حقن ۽ ذميدارين کي تسليم ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هي معاهدو سڌو سنئون قومي سلامتي سان لاڳاپيل ناهي، پر پاڪستان کي، ڀارت جي هيٺئين پاسي واقع هجڻ ڪري، ڊپ آهي ته ڀارت، خاص طور تي هڪ امڪاني تڪرار دوران، پاڪستان ۾ ٻوڏ يا قحط اسباب پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite web|title=Preamble of Indus water treaty|url=http://siteresources.worldbank.org/INTSOUTHASIA/Resources/223497-1105737253588/IWT_01_TableofContents.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707230829/http://siteresources.worldbank.org/INTSOUTHASIA/Resources/223497-1105737253588/IWT_01_TableofContents.pdf|archive-date=7 July 2018|access-date=30 October 2017}}</ref><ref>{{cite web|last=Chandrasekharan|first=S.|date=11 December 2017|title=Indus Water Treaty: Review is not an Option|url=http://www.southasiaanalysis.org/node/2236|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220210905/http://www.southasiaanalysis.org/node/2236|archive-date=20 December 2017|website=South Asia Analysis Group}}</ref> سنڌو پاڻي جو معاهدو اڄ دنيا ۾ پاڻي جي ورڇ جي سڀ کان ڪامياب ڪوششن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ، تجزيه نگار موسمياتي تبديلي کي حل ڪرڻ لاءِ، ٽيڪنيڪي وضاحتن کي اپڊيٽ ڪرڻ ۽ معاهدي جي دائري کي وڌائڻ جي ضرورت کي تسليم ڪن ٿا.<ref>{{Cite web|last=Abbasi|first=Arshad H|date=2024|title=Revisiting or Renegotiating the Indus Water Treaty – A Death Sentence for Peace in South Asia|url=https://crss.pk/revisiting-or-renegotiating-the-indus-water-treaty-a-death-sentence-for-peace-in-south-asia/|access-date=1 November 2024|website=Center for Research & Security Studies}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Zawahri|first1=Neda|last2=Michel|first2=David|date=2018-07-04|title=Assessing the Indus Waters Treaty from a comparative perspective|url=https://www.researchgate.net/publication/326997347|journal=Water International|language=en|volume=43|issue=5|pages=696–712|doi=10.1080/02508060.2018.1498994|bibcode=2018WatIn..43..696Z|issn=0250-8060|via=ResearchGate}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jamal |first=Nasir |date=3 October 2014 |others=Originally located at thethirdpole.net |title="Scrapping water treaty is no solution", says Pakistan's Indus waters commissioner |url=https://dialogue.earth/en/water/indus-waters/ |website=Dialogue Earth}}</ref><ref name="indus">{{citation |first1=Gitanjali |last1=Bakshi |first2=Sahiba |last2=Trivedi |title=Indus Equation |publisher=Strategic Foresight Group |url=http://www.strategicforesight.com/publication_pdf/10345110617.pdf |date=2011 |access-date=2025-06-14 |archive-date=2019-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328072947/https://www.strategicforesight.com/publication_pdf/10345110617.pdf |url-status=dead }}</ref> ==تاريخ== [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] جي وچ ۾ 1960ع ۾ [[سنڌوندي]] ۽ ٻين دريائن جو پاڻي منصفانه طور تي حصيداری جو معاهدو ٿيو، جيڪو '''سنڌ طاس معاهدو''' چورائيندو آهي۔<ref>{{cite journal |last1=نوشین |first1= |last2=بيگم |first2=توهيده |year= |title= |journal=Abasyn Journal of Social Sciences |volume=4 |issue=2 |pages=256-288 |publisher= |doi= |url=http://64.17.184.140/wp-content/uploads/2012/12/V4I2-2.pdf |accessdate= |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416105541/http://64.17.184.140/wp-content/uploads/2012/12/V4I2-2.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416105541/http://64.17.184.140/wp-content/uploads/2012/12/V4I2-2.pdf |date=2016-04-16 }}</ref> ==وڌيڪ ڏسو== * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ==حوالا== {{حوالا}} {{پاڪ ڀارت تعلقات}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:سنڌو درياء]] [[زمرو:ھندستان–پاڪستان لاڳاپا]] 5d6ok1tn2amqjkbvel3biq39je5z2fw 0 38021 416333 304411 2026-10-02T04:34:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416333 wikitext text/x-wiki '''پيرس''' (Paris) ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: {{IPA-fr|paʁi||Paris1.ogg}}) وچ۔اترين [[فرانس]] ۾ [[سين درياھ]] جي ڪناري واقع ھڪ شھر آھي جيڪو آباديءَ جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر ۽ [[گاديءَ جو ھنڌ]] آھي. شھر، جنھن جو انتظامي سرحدون سال 1860ع کان تبديل ناھن ٿيون، جي ڪل آبادي 22,34،105 (جنوري 2009ع) آھي. پئرس فرانس جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. 1 جنوري 2023 تائين 105 چورس ڪلوميٽر (41 چورس ميل) کان وڌيڪ ايراضيءَ جي سرڪاري اندازي مطابق آبادي 21,02,650 رهاڪن سان گڏ، پئرس يورپي يونين جو چوٿون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ 30 هون سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد شهر آهي. 2022 ۾ دنيا. 17 صدي کان وٺي، پئرس دنيا جي ناڻي، سفارتڪاري، واپار، ثقافت، فيشن ۽ گيسٽرونومي جي وڏن مرڪزن مان هڪ آهي. آرٽس ۽ سائنسز ۾ ان جي اهم ڪردار جي ڪري، ان سان گڏوگڏ اسٽريٽ لائٽنگ جي ان جي شروعاتي ۽ وسيع نظام جي ڪري، 19 صدي عيسويءَ ۾، اهو روشنيءَ جو شهر جي نالي سان مشهور ٿيو. پيرس گاديءَ جو شهر، ڪميون، ۽ ڊپارٽمينٽ {{Infobox French commune |name = پيرس |commune status = [[ڪميون]] ۽ فرانس جو شعبو |image = <center>{{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none |photo1a=Seine and Eiffel Tower from Tour Saint Jacques 2013-08.JPG |photo2a=Arc Triomphe (square).jpg |photo2b=Notre Dame dalla Senna.jpg |photo3a=Louvre Museum Wikimedia Commons.jpg}}</center> |caption = مٿان کان ڪلاڪوائيز : پيرس جو فضائي ڏيک جنھن ۾ [[سين ندي]]۽ [[ايفل ٽاور]] ڏيکاريل؛ ناٽريڊم ڊي پيرس؛ لوو ور ميوزم ۽ وڏو اھرام؛ آرڪ ڊي ٽرائومف اسڪوائر |image flag = Flag of Paris.svg |image flag size = x95px |image coat of arms = Grandes_Armes_de_Paris.svg |image coat of arms size = x95px |city motto = {{lang|fr|[[Fluctuat nec mergitur]]}}<br/> {{smaller|"Tossed but never sunk"}} |coordinates = {{coord|48.8567|2.3508|type:city(2200000)_region:FR|format=dms|display=inline,title}} |mayor = ايني ھڊالگو |party = فرانس جي سوشلسٽ پارٽي |term = {{nowrap|2014–2020}} |subdivisions entry = انتظامي ورهاست |subdivisions = 20 ايرانڊيسيمينٽس يا ضلعا |total type =شھر |area km2 = 105.4 |area footnotes = <ref name="area">[https://web.archive.org/web/20091229230237/http://www.statistiques-locales.insee.fr/Fiches/RS/DEP/75/COM/RS_COM75056.pdf INSEE local statistics], including [[Bois de Boulogne]] and [[Bois de Vincennes]].</ref> |INSEE=75056 |population date = 2015ع |population footnotes = <ref name="insee.fr">{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=dep-75 |title=Résumé statistique – Département de Paris (75)|author=[[INSEE]]|accessdate=7 January 2018|language=fr}}</ref><ref name=pop_UU/><ref>{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=nattef01203 |publisher=Insee |title=Les 60 premières aires urbaines en 2013 |work=insee.fr}}</ref>{{failed verification|date=February 2018}} |population = 22,06,488 |population ranking =فرانس جو آبادي ۽ پکيڙ ۾ وڏي ۾ وڏو شھر |urban area km2 = 2,845 |urban area date = <!--Note: Unneeded as same as adjacent to "Population" heading (2013).--> |urban pop = 1,06,01,122 |metro area km2 = 17,174.4 |metro area date = <!--Note: Unneeded as same as adjacent to "Population" heading (2013).--> |metro area pop = 1,24,05,426 |metro area pop date = <!--Note: Unneeded as same as adjacent to "Population" heading (2013).--> |population_demonym= Parisian<br/> {{lang|fr|Parisien(ne)}} ([[French language|fr]]) |postal code= 75001–75020, 75116 |website = [https://www.paris.fr/ www.paris.fr] |Paris|native name=Paris}} [[فائل:Paris.jpg|thumb|پيرس]] ==نالو== [[فائل:Paris Opera full frontal architecture, May 2009 sky.JPG|thumb|upright=1.35| نيپولين ٽئين جي دؤر ۾ ٺھيل پيرس اوپيرا جي عمارت]] ھي نالو يوناني ديولامائي ڪردار پئرس مان ناھي نڪتل بلڪہ پيرس نالو پراڻي ڪيلٽڪ قبيلي پريسي Parisii مان نڪتل آهي. پيرس کي لا ويل ليوميئر La Ville Lumière چيو ويندو آهي جنھن جي معني روشنين جو شهر آهي.ان جو سبب ھڪ اھو آھي تہ پيرس جاڳرتا واري دؤر ۾ ھر اول وارو ڪردار ادا ڪيو ھو ۽ٻيو تہ پيرس ۾ سڀ کان پھريون گيس تي ھلندڙ اسٽريٽ لائيٽس جي شروعات ٿي ھئي.1860 واري ڏھاڪي ۾ فرانس جي روڊن ۽ بوليورڊ رستن تي گئس تي ٻرندڙ فانوسن جو تعداد 56000 ھيو. [[فائل:Charles Marville, Place de l'Opéra, 1878.jpg|thumb|upright|اڻويھين صديءَ ۾ پيرس ۾ لڳايل گيس تي ٻرندڙ فانوس]] ==جاگرافي== [[فائل:Paris plan jms.png|thumb| پيرس جي ايرانڊيسيمينٽن(arrondissements) يا ضلعن واري ورھاست ڏيکاريندڙ ڻقشو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:فرانس ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] fdemc379b170p24tmf426n153f3vhof 416334 416333 2026-10-02T04:35:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ال دي فرانس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416334 wikitext text/x-wiki '''پيرس''' (Paris) ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: {{IPA-fr|paʁi||Paris1.ogg}}) وچ۔اترين [[فرانس]] ۾ [[سين درياھ]] جي ڪناري واقع ھڪ شھر آھي جيڪو آباديءَ جي لحاظ کان ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر ۽ [[گاديءَ جو ھنڌ]] آھي. شھر، جنھن جو انتظامي سرحدون سال 1860ع کان تبديل ناھن ٿيون، جي ڪل آبادي 22,34،105 (جنوري 2009ع) آھي. پئرس فرانس جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. 1 جنوري 2023 تائين 105 چورس ڪلوميٽر (41 چورس ميل) کان وڌيڪ ايراضيءَ جي سرڪاري اندازي مطابق آبادي 21,02,650 رهاڪن سان گڏ، پئرس يورپي يونين جو چوٿون نمبر تي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر ۽ 30 هون سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد شهر آهي. 2022 ۾ دنيا. 17 صدي کان وٺي، پئرس دنيا جي ناڻي، سفارتڪاري، واپار، ثقافت، فيشن ۽ گيسٽرونومي جي وڏن مرڪزن مان هڪ آهي. آرٽس ۽ سائنسز ۾ ان جي اهم ڪردار جي ڪري، ان سان گڏوگڏ اسٽريٽ لائٽنگ جي ان جي شروعاتي ۽ وسيع نظام جي ڪري، 19 صدي عيسويءَ ۾، اهو روشنيءَ جو شهر جي نالي سان مشهور ٿيو. پيرس گاديءَ جو شهر، ڪميون، ۽ ڊپارٽمينٽ {{Infobox French commune |name = پيرس |commune status = [[ڪميون]] ۽ فرانس جو شعبو |image = <center>{{Photomontage |border=0 |size=275 |spacing=2 |color=none |photo1a=Seine and Eiffel Tower from Tour Saint Jacques 2013-08.JPG |photo2a=Arc Triomphe (square).jpg |photo2b=Notre Dame dalla Senna.jpg |photo3a=Louvre Museum Wikimedia Commons.jpg}}</center> |caption = مٿان کان ڪلاڪوائيز : پيرس جو فضائي ڏيک جنھن ۾ [[سين ندي]]۽ [[ايفل ٽاور]] ڏيکاريل؛ ناٽريڊم ڊي پيرس؛ لوو ور ميوزم ۽ وڏو اھرام؛ آرڪ ڊي ٽرائومف اسڪوائر |image flag = Flag of Paris.svg |image flag size = x95px |image coat of arms = Grandes_Armes_de_Paris.svg |image coat of arms size = x95px |city motto = {{lang|fr|[[Fluctuat nec mergitur]]}}<br/> {{smaller|"Tossed but never sunk"}} |coordinates = {{coord|48.8567|2.3508|type:city(2200000)_region:FR|format=dms|display=inline,title}} |mayor = ايني ھڊالگو |party = فرانس جي سوشلسٽ پارٽي |term = {{nowrap|2014–2020}} |subdivisions entry = انتظامي ورهاست |subdivisions = 20 ايرانڊيسيمينٽس يا ضلعا |total type =شھر |area km2 = 105.4 |area footnotes = <ref name="area">[https://web.archive.org/web/20091229230237/http://www.statistiques-locales.insee.fr/Fiches/RS/DEP/75/COM/RS_COM75056.pdf INSEE local statistics], including [[Bois de Boulogne]] and [[Bois de Vincennes]].</ref> |INSEE=75056 |population date = 2015ع |population footnotes = <ref name="insee.fr">{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=dep-75 |title=Résumé statistique – Département de Paris (75)|author=[[INSEE]]|accessdate=7 January 2018|language=fr}}</ref><ref name=pop_UU/><ref>{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=nattef01203 |publisher=Insee |title=Les 60 premières aires urbaines en 2013 |work=insee.fr}}</ref>{{failed verification|date=February 2018}} |population = 22,06,488 |population ranking =فرانس جو آبادي ۽ پکيڙ ۾ وڏي ۾ وڏو شھر |urban area km2 = 2,845 |urban area date = <!--Note: Unneeded as same as adjacent to "Population" heading (2013).--> |urban pop = 1,06,01,122 |metro area km2 = 17,174.4 |metro area date = <!--Note: Unneeded as same as adjacent to "Population" heading (2013).--> |metro area pop = 1,24,05,426 |metro area pop date = <!--Note: Unneeded as same as adjacent to "Population" heading (2013).--> |population_demonym= Parisian<br/> {{lang|fr|Parisien(ne)}} ([[French language|fr]]) |postal code= 75001–75020, 75116 |website = [https://www.paris.fr/ www.paris.fr] |Paris|native name=Paris}} [[فائل:Paris.jpg|thumb|پيرس]] ==نالو== [[فائل:Paris Opera full frontal architecture, May 2009 sky.JPG|thumb|upright=1.35| نيپولين ٽئين جي دؤر ۾ ٺھيل پيرس اوپيرا جي عمارت]] ھي نالو يوناني ديولامائي ڪردار پئرس مان ناھي نڪتل بلڪہ پيرس نالو پراڻي ڪيلٽڪ قبيلي پريسي Parisii مان نڪتل آهي. پيرس کي لا ويل ليوميئر La Ville Lumière چيو ويندو آهي جنھن جي معني روشنين جو شهر آهي.ان جو سبب ھڪ اھو آھي تہ پيرس جاڳرتا واري دؤر ۾ ھر اول وارو ڪردار ادا ڪيو ھو ۽ٻيو تہ پيرس ۾ سڀ کان پھريون گيس تي ھلندڙ اسٽريٽ لائيٽس جي شروعات ٿي ھئي.1860 واري ڏھاڪي ۾ فرانس جي روڊن ۽ بوليورڊ رستن تي گئس تي ٻرندڙ فانوسن جو تعداد 56000 ھيو. [[فائل:Charles Marville, Place de l'Opéra, 1878.jpg|thumb|upright|اڻويھين صديءَ ۾ پيرس ۾ لڳايل گيس تي ٻرندڙ فانوس]] ==جاگرافي== [[فائل:Paris plan jms.png|thumb| پيرس جي ايرانڊيسيمينٽن(arrondissements) يا ضلعن واري ورھاست ڏيکاريندڙ ڻقشو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فرانس]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:فرانس ۾ شهر]] [[زمرو:يورپ جا شهر]] [[زمرو:يورپي ثقافت]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:ال دي فرانس]] 037kemxrw4gsc0wbud9c0ui006eveav 0 38820 416323 407225 2026-10-02T03:12:13Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416323 wikitext text/x-wiki {{Short description|افلاطون جو لڳ ڀڳ 375 ق م جو فلسفياتي ڪتاب}} {{Infobox book | name = رعيتي راڄ | author = [[افلاطون]] | language = [[قديم يوناني ٻولي]] | country = [[قديم يونان]] | published = لڳ ڀڳ 375 ق م | title_orig = {{lang|grc-Grek|پوليتيئا|italic=no}} | image = Politeia beginning. Codex Parisinus graecus 1807.jpg | image_size = 200px | caption = سڀ کان پراڻي مڪمل مخطوطي جو سرورق: پيرس، Bibliothèque Nationale، Gr. 1807 (9هين صديءَ جي پڇاڙي) | subject = {{Unbulleted list|[[سياسي فلسفو]]|[[اخلاقيات]]}} | wikisource = The_Republic }} '''رعيتي راڄ''' '''''جمهوريه''''' '''ريپبلڪ''' (يوناني: '''ڊي ري پبليڪا''')<ref>[[Henri Estienne]] (ed.), ''Platonis opera quae extant omnia'', Vol. 2, 1578, [https://archive.org/stream/platonisoperaqua02plat#page/326/mode/2up p. 327].</ref> [[افلاطون]] جو لڳ ڀڳ 375 ق م ۾ لکيل هڪ [[سقراطي مڪالمو]] آهي، جيڪو [[انصاف]] (ڊيڪائيوسوني)، عادل [[شهري رياست]] جي ترتيب ۽ ڪردار، ۽ عادل انسان بابت آهي.<ref>Brickhouse, Thomas and Smith, Nicholas D. [http://www.iep.utm.edu/p/plato.htm Plato (c. 427–347 BC)], The Internet Encyclopedia of Philosophy, University of Tennessee, cf. ''Dating Plato's Dialogues''.</ref> هي افلاطون جو سڀ کان مشهور ڪتاب آهي ۽ دنيا جي [[فلسفو|فلسفي]] ۽ [[سياسي فلسفو|سياسي نظريي]] جي تاريخ ۾ فڪري ۽ تاريخي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ اثرائتن تصنيفن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>National Public Radio (8 August 2007). [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12594668 Plato's 'Republic' Still Influential, Author Says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920115135/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12594668 |date=20 September 2018 }}. Talk of the Nation.</ref><ref>[http://www.allphilosophers.com/ Plato: The Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920120302/http://www.allphilosophers.com/ |date=20 September 2018 }}. Plato: His Philosophy and his life, allphilosophers.com</ref> هن مڪالمي ۾ [[سقراط]] مختلف [[قديم اٿينس|اٿينين]] ۽ پرڏيهي ماڻهن سان انصاف جي مفهوم تي بحث ڪري ٿو ۽ اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا عادل انسان ظالم انسان کان وڌيڪ خوش هوندو آهي.<ref name="Ancient name">In ancient times, the book was alternately titled ''On Justice'' (not to be confused with the spurious dialogue of the [[On Justice|same name]]). {{cite web |url=http://plato.stanford.edu/entries/ancient-soul/#3.2 |author=Lorenz, Hendrik|title=Ancient Theories of Soul |access-date=10 December 2013 |date=22 April 2009 |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> هو موجود حڪومتي نظامن جي فطرت جو جائزو وٺي ٿو ۽ پوءِ مقابلي لاءِ فرضي شهرن جو هڪ سلسلو پيش ڪري ٿو، جيڪو آخرڪار [[ڪاليپولس]] ({{lang|grc|ڪاليپولس}}) تي پهچي ٿو، جيڪا هڪ [[يوٽوپيا|مثالي]] شهري رياست آهي، جنهن تي [[فيلسوف بادشاهه]]ن جو طبقو حڪومت ڪري ٿو. ان کان علاوه، هنن [[پوڙهائپ]]، [[محبت]]، [[صورتن جو نظريو]]، [[روح جي ابديت]]، ۽ [[فيلسوف]] سان گڏ [[شاعري]] جي [[سماج]] ۾ ڪردار تي پڻ بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite book | last = Baird | first = Forrest E. |author2=Walter Kaufmann | title = From Plato to Derrida | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2008 | location = Upper Saddle River, New Jersey | isbn = 978-0-13-158591-1 }}</ref> هن مڪالمي جو پس منظر غالباً [[پيلوپونيسي جنگ]] جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>Although "there would be jarring [[anachronisms]] if any of the candidate specific dates between 432 and 404 were assigned". Nails, Debra (2002), ''The People of Plato: A Prosopography of Plato and Other Socratics''. Hackett Publishing. {{ISBN|0-87220-564-9}}, p. 324</ref> سنڌي ۾ ''رعيتي راڄ'' جو ترجمو پروفيسر ڊاڪٽر محمد اسحاق ابڙي ڪيو، جيڪو سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيو. ترجمو سليس ۽ روان سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪيو ويو آهي، جنهن سبب ڪتاب جا فلسفياتي بحث عام پڙهندڙ لاءِ به نسبتاً سمجهڻ ۾ آسان بڻجي وڃن ٿا.<ref>تبصرا—عبدالقيوم صائب؛ رسالو: ''مهراڻ''، 1991ع، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> ڪتاب ۾ رياست، قانون، انصاف، تعليم، اخلاقيات، روح، شاعري، فن، حڪومت ۽ سماجي تنظيم بابت تفصيلي بحث پيش ڪيا ويا آهن. افلاطون مختلف مڪالمن وسيلي اهڙن سوالن تي غور ڪري ٿو ته انصاف جي حقيقت ڇا آهي، قانون ڪيئن وجود ۾ اچن ٿا، حڪومت جو مقصد ڪهڙو هئڻ گهرجي، ۽ سماج جي مختلف طبقن جا فرض ڪهڙا آهن. ان سان گڏ انساني فطرت، طاقت، دولت، ظلم، ڪوڙ، بهادري ۽ ٻين اخلاقي قدرن بابت پڻ سندس فلسفياتي خيال بيان ٿيل آهن<ref>تبصرا—عبدالقيوم صائب1؛ رسالو: ''مهراڻ''، 1991ع، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ.</ref>. ڪتاب ۾ افلاطون جو اهو موقف پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته قانون گهڻو ڪري حڪمران طبقي جي مفادن جي عڪاسي ڪندا آهن، جڏهن ته معاشري ۾ طاقت ۽ دولت رکندڙ ماڻهن کي عام طور وڌيڪ عزت ۽ اثر حاصل هوندو آهي. هو انصاف جي ابتدا بابت به پنهنجو نظريو بيان ڪري ٿو، جنهن موجب ماڻهو ظلم ڪرڻ ۽ ظلم سهڻ جي تجربن کان پوءِ گڏيل ضابطن ۽ قانونن تي متفق ٿيا، ۽ انهن ضابطن تي عمل ڪرڻ کي انصاف جو نالو ڏنو ويو<ref>تبصرا—عبدالقيوم صائب2؛ رسالو: ''مهراڻ''، 1991ع، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ.</ref>. افلاطون شاعري ۽ فن بابت به تنقيدي موقف اختيار ڪري ٿو ۽ رياست ۾ اهڙي ادب ۽ فن جي حمايت ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي تربيت ۽ سماجي نظم کي هٿي ڏئي. فوجي طبقي بابت سندس راءِ آهي ته انهن کي ذاتي مفادن ۽ دولت جي خواهش کان پري رهڻ گهرجي ته جيئن هو رياست جي خدمت غيرجانبداري سان انجام ڏئي سگهن<ref>تبصرا—عبدالقيوم صائب3؛ رسالو: ''مهراڻ''، 1991ع، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ.</ref>. سنڌي ترجمي بابت تبصرو ڪندي عبدالقيوم صائب لکي ٿو ته هي ڪتاب رڳو فلسفي جي مطالعي لاءِ نه، پر سماج، حڪومت ۽ قانون بابت تنقيدي سوچ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو. سندس خيال موجب سنڌي ادبي بورڊ جي هن اشاعت وسيلي پڙهندڙن کي پهريون ڀيرو ڪتاب جو مڪمل سنڌي متن دستياب ٿيو، جنهن سان اڳ ۾ رڳو حوالن ذريعي ڄاتل خيالن جو جامع مطالعو ممڪن بڻيو.<ref>تبصرا—عبدالقيوم صائب؛ رسالو: ''مهراڻ''، 1991ع، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> == افلاطون جي تصنيفن ۾ حيثيت == ''جمهوريه'' کي عام طور افلاطون جي [[افلاطون جا مڪالما|مڪالمن]] جي وچئين دور (مڊل پيريڊ) سان لاڳاپيل تصنيف سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، افلاطون جي وچئين دور جي مڪالمن ۽ شروعاتي دور جي مڪالمن جي وچ ۾ فرق اوترو واضح ناهي، جيترو سندس آخري دور جي مڪالمن ۽ ٻين تصنيفن جي وچ ۾ آهي. ان جي باوجود، رٽر، آرنم ۽ بيرن—جن پنهنجي پنهنجي جدا تحقيقي طريقن کي اختيار ڪيو—ان ڳالهه تي متفق آهن ته ''جمهوريه''، [[پارمينيڊس]]، [[فيدرس]] ۽ [[ٿيئيٽيٽس]] افلاطون جي ٻين تصنيفن کان چٽيءَ طرح الڳ حيثيت رکن ٿيون.<ref name=Brandwood>Brandwood, Leonard, ''The Chronology of Plato's Dialogues'' (Cambridge University Press, 1990), p. 251.</ref> ''جمهوريه'' جو پهريون ڪتاب، جيڪو افلاطون جي شروعاتي مڪالمن سان ڪيترين ئي خصوصيتن ۾ مشابهت رکي ٿو، بابت محققن جو خيال آهي ته اهو اصل ۾ هڪ الڳ تصنيف طور لکيو ويو هو. بعد ۾ باقي ڪتاب ان سان شامل ڪيا ويا، ۽ ممڪن آهي ته ان موقعي تي پهرئين ڪتاب ۾ پڻ ڪجهه تبديليون ڪيون ويون هجن.<ref name=Brandwood/> == خاڪو == === ڪتاب پهريون: پوڙهائپ، محبت، ۽ انصاف جون وصفون (327a–354c) === {{see also|ٿراسيميڪس|افلاطون جي مڪالمن ۾ ڳالهائيندڙن جي فهرست}} [[سقراط]] ۽ [[گلاوڪون]] [[اٿينس]] جي بندرگاهه [[پيرايوس]] ڏانهن وڃن ٿا، جتي [[پوليمارخس]] کين روڪي مطالبو ڪري ٿو ته هو ساڻس گڏ دعوت ۽ مذهبي ميلي ۾ شرڪت ڪن. پوليمارخس کين ٻڌائي ٿو ته سندس ساٿي تعداد ۾ وڌيڪ آهن، تنهنڪري سقراط ۽ گلاوڪون کي سندس ڳالهه مڃڻي پوندي. سقراط پڇي ٿو ته ڇا کيس دليلن سان قائل ڪري سگهجي ٿو، پر پوليمارخس جواب ڏئي ٿو ته هو اهڙي ڳالهه ٻڌڻ لاءِ تيار نه آهي. آخرڪار سقراط وڃڻ تي راضي ٿي وڃي ٿو. پوليمارخس جي گهر پهچڻ کان پوءِ سقراط جي ملاقات سندس پيءُ [[سيفالس]] سان ٿئي ٿي. ==== سيفالس (328e–331d) ==== گروهه سان پنهنجي پهرين [[فلسفو|فلسفياتي]] گفتگو ۾ سقراط عمر رسيده سيفالس کان پڇي ٿو: "ڇا هن عمر ۾ زندگي ڏکي ۽ تڪليف ڏيندڙ آهي، يا تون ان بابت ڇا چوين ٿو؟"<ref name="auto">{{cite book |last1=John Llewelyn |first1=Davies |title=The Republic of Plato |date=1921 |publisher=Macmillan and Company |page=3}}</ref> سيفالس جواب ڏئي ٿو ته ڪيترائي ماڻهو پوڙهائپ کان ناخوش هوندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي جوانيءَ کي ياد ڪندا آهن، پر سندس خيال ۾: "پوڙهائپ اسان کي گهري سڪون ۽ انهن جذبن کان آزادي ڏئي ٿي. جڏهن خواهشون ڪمزور ٿي وڃن ٿيون ۽ سندن زور گهٽجي وڃي ٿو، تڏهن [[سوفيڪليز]] جي ڳالهه بلڪل سچي ثابت ٿئي ٿي. اها اهڙي ڳالهه آهي، ڄڻ ماڻهو ڪيترن ئي سخت ۽ غضبناڪ آقائن کان آزاد ٿي ويو هجي."<ref name="auto"/> سيفالس موجب اهو سڪون کيس قربانيون ادا ڪرڻ ۽ انصاف تي عمل ڪرڻ لاءِ وقت فراهم ڪري ٿو، جيئن هو آخرت لاءِ تيار ٿي سگهي. ان کان پوءِ بحث انصاف جي تعريف ڏانهن رخ ڪري ٿو. سيفالس چوي ٿو ته انصاف جو مطلب آهي سچ ڳالهائڻ ۽ ماڻهن کي سندن امانت يا حق واپس ڪرڻ. سقراط ان تعريف کي رد ڪندي دليل ڏئي ٿو ته جيڪڏهن ڪنهن ماڻهو کان قرض ورتل ڇري واپس ڪرڻي هجي، پر اهو ماڻهو پوءِ چريو ٿي ويو هجي ۽ ان ڇري سان پاڻ کي يا ٻين کي نقصان پهچائڻ وارو هجي، ته اهڙي حالت ۾ اها ڇري واپس ڪرڻ انصاف نه ٿيندو. ==== پوليمارخس (331d–336b) ==== پوليمارخس دليل ڏئي ٿو ته انصاف جو مطلب آهي هر ماڻهوءَ سان اهو سلوڪ ڪرڻ جيڪو سندس لائق هجي؛ يعني دوستن سان ڀلائي ڪرڻ ۽ دشمنن کي نقصان پهچائڻ. سقراط هن دليل کي چار مرحلن ۾ رد ڪري ٿو ۽ آخرڪار اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته ڪنهن به انسان کي نقصان پهچائڻ، ڀلي اهو دشمن ئي ڇو نه هجي، پاڻ ۾ بي⁠انصافي پيدا ڪري ٿو، تنهنڪري اهو انصاف نٿو ٿي سگهي. ==== ٿراسيميڪس (336b–354c) ==== [[ٿراسيميڪس]] بحث ۾ شامل ٿي دعويٰ ڪري ٿو ته انصاف دراصل اهو آهي، جيڪو طاقتور جي فائدي ۾ هجي. سقراط جواب ۾ اهو امڪان پيش ڪري ٿو ته طاقتور حڪمران به غلطيون ڪري سگهن ٿا ۽ اهڙا قانون ٺاهي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي فائدي ۾ نه هجن. ٿراسيميڪس پوءِ چوي ٿو ته جيڪو حڪمران پنهنجي فائدي بابت غلطي ڪري، اهو صحيح معنيٰ ۾ طاقتور حڪمران ناهي. سقراط وري دليل ڏئي ٿو ته هر هنر يا فن پنهنجي تابع شيءِ جي ڀلائي لاءِ هوندو آهي؛ تنهنڪري حڪمرانيءَ جو فن به حڪمران جي نه، پر رعيت جي فائدي لاءِ هئڻ گهرجي. ٿراسيميڪس ان تي مثال ڏئي ٿو ته ڌنار پنهنجي رڍن جي پرورش سندن فائدي لاءِ نه، پر پنهنجي نفعي لاءِ ڪندو آهي، ۽ انهيءَ بنياد تي هو دعويٰ ڪري ٿو ته بي⁠انصافي انصاف کان وڌيڪ فائديمند آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪو ماڻهو بنا پڪڙجڻ جي پنهنجي خواهشن جي پورائي لاءِ بي⁠انصافي ڪري ٿو، اهو انصاف پسند انسان کان وڌيڪ فائدي ۾ رهي ٿو. سقراط ان جي جواب ۾ چوي ٿو ته ڌنار جي رڍن بابت خيال رکڻ ۽ انهن مان پئسو ڪمائڻ ٻه جدا شيون آهن؛ پئسو ڪمائڻ ڌنار جي فن جو حصو نه، پر هڪ الڳ مقصد آهي.<ref>(345c)</ref> ساڳيءَ طرح ڪو به فن يا طاقت پنهنجي ذات جي فائدي لاءِ ڪم نٿي ڪري.<ref>(346e)</ref> هو وڌيڪ چوي ٿو ته بهترين حڪمران اصل ۾ حڪمراني ڪرڻ جا خواهشمند نه هوندا آهن، پر ضرورت سبب اها ذميواري قبول ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کان گهٽ لائق ماڻهن جي حڪمراني هيٺ رهڻ نٿا چاهين.<ref>(347a–c)</ref> آخر ۾ سقراط انصاف واري زندگيءَ جي حق ۾ بي⁠انصافي واري زندگيءَ جي مقابلي ۾ ٽي دليل پيش ڪري ٿو، جيڪي بالترتيب دانائي،<ref>(349b)</ref> هم آهنگي،<ref>(351b)</ref> ۽ روح جي ڀلائي<ref>(352d)</ref> تي ٻڌل آهن. === ڪتاب ٻيون: گائگيس جي منڊي (357a–383c) === [[گلاوڪون]] ۽ [[اديمنطس]]، سقراط جي انصاف بابت پيش ڪيل دليلن کان مطمئن ناهن. هو سقراط کان مطالبو ڪن ٿا ته هو انصاف جو دفاع رڳو ان جي نتيجن جي بنياد تي نه، پر اهو ثابت ڪري ته انصاف پنهنجي ذات ۾ به هڪ سٺي ۽ گهربل شيءِ آهي. پنهنجي اعتراض کي واضح ڪرڻ لاءِ گلاوڪون [[گائگيس جي منڊي]] جي ڪهاڻي بيان ڪري ٿو. هن ڪهاڻي موجب گائگيس کي هڪ اهڙي منڊي ملي ٿي، جيڪا پائڻ سان هو ماڻهن جي نظرن کان غائب ٿي وڃي ٿو. ان پوشيدگيءَ جي قوت جي مدد سان هو بي⁠انصافيون ڪري پنهنجي لاءِ وڏا فائدا حاصل ڪري ٿو. گلاوڪون هن مثال ذريعي سقراط کي چئلينج ڪري ٿو ته هو اهو ثابت ڪري ته انصاف واري زندگي، بي⁠انصافي واري زندگي کان بهتر آهي، جيتوڻيڪ بي⁠انصافي ڪرڻ سان ڪنهن کي سزا نه ملي. سقراط تجويز پيش ڪري ٿو ته فرد جي روح ۾ انصاف ڪيئن پيدا ٿئي ٿو، ان کي سمجهڻ لاءِ پهرين شهر کي مثال طور ڏٺو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي پيماني تي انصاف کي ڏسڻ ننڍي پيماني جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسان آهي. هو بيان ڪري ٿو ته سماج جو وجود ان ڪري ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ فرد پنهنجي سمورين ضرورتن کي پاڻ پورو ڪرڻ جي قابل نه هوندو آهي. شروعات ۾ سقراط هڪ اهڙي "صحتمند رياست" جو خاڪو پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ پيدا ڪندڙ طبقو صرف سادي ۽ ضروري زندگي لاءِ گهربل شيون تيار ڪري ٿو. پر گلاوڪون اهڙي رياست کي "سوئرن جو شهر" سڏي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ آسائشون ۽ عيش موجود ناهن. ان اعتراض کان پوءِ سقراط پنهنجي ابتدائي خاڪي ۾ تبديلي آڻي ٿو ۽ اهڙي شهر جو تصور پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ آسائشون، نفاست ۽ بيشمار خواهشون موجود هجن. هو اهڙي شهر کي "بخار ۾ ورتل رياست" سڏي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها بي انتها خواهشن ۽ آسائشن جي طلب ۾ مبتلا هوندي آهي.<ref name="PlatoFowler1977">{{cite book |author1=Plato |url=https://archive.org/details/euthyphroapology00plat_520 |title=Plato in Twelve Volumes |author2=Harold North Fowler |author3=Paul Shorey |publisher=W. Heinemann |year=1977 |isbn=978-0-674-99040-1 |volume=5–6 |url-access=registration}}</ref> اهڙين آسائشن کي حاصل ڪرڻ ۽ انهن جي حفاظت ڪرڻ لاءِ هڪ محافظ طبقي (Guardians) جي ضرورت پيدا ٿئي ٿي، جيڪو جنگ وڙهي شهر جو دفاع ڪري. ان کان پوءِ سقراط اهو سوال اٿاري ٿو ته اهي محافظ پاڻ ماڻهن تي ظلم ڪندڙ حڪمران ڇو نه بڻجي ويندا؟ سندس جواب آهي ته ان کان بچڻ لاءِ انهن جي تعليم تي خاص ڌيان ڏيڻ ضروري آهي. سقراط موجب محافظن جي تعليم ۾ شاعري، داستانن ۽ ٻين ادبي روايتن تي سنسرشپ لاڳو ٿيڻ گهرجي. سندس خيال آهي ته اهڙيون ڪهاڻيون، جيڪي ديوتائن يا سورمن ڏانهن برائي منسوب ڪن يا آخرت کي خوفناڪ ۽ بڇڙي صورت ۾ پيش ڪن، حقيقت تي ٻڌل ناهن، تنهنڪري اهڙو ادب نوجوان محافظن کي نه پڙهايو وڃي. === ڪتاب ٽيون: شريف ڪوڙ (386a–417b) === {{Main|شريف ڪوڙ}} سقراط اهڙي شهر ۾ محافظن جي تعليم بابت وڌيڪ تفصيل سان وضاحت ڪري ٿو. سندس خيال موجب شاعري تي اهڙي ريت ضابطو هئڻ گهرجي، جو اها بهادري، فرمانبرداري، هوشياري ۽ خودضابطي جي همٿ افزائي ڪري، جڏهن ته موت جي خوف، بيجا کل ڀوڳ، هر حال ۾ بي ڌڙڪ سچ ڳالهائڻ، لالچ ۽ غرور جهڙين ڳالهين جي حوصلا افزائي نه ڪري. محافظن کي ذهني تربيت سان گڏ جسماني تربيت پڻ ڏني وڃي، جيئن هو بيمارين کان محفوظ رهن، سندن روح جي بهتري ٿئي ۽ جنگ لاءِ تيار ٿي سگهن. انهن محافظن مان ئي شهر جا حڪمران چونڊيا وڃن، جيڪي صرف شهر جي مفاد کي نظر ۾ رکي حڪومت ڪن. سقراط جي خيال موجب، شهرين کي پنهنجي سماجي ذميوارين ۽ مرتبي کي دل سان قبول ڪرائڻ لاءِ حڪمرانن کي هڪ [[شريف ڪوڙ]] (γενναῖον ψεῦδος، ''gennaion pseudos'') کي قائم رکڻو پوندو. شريف ڪوڙ کي سقراط ڌاتن جي تمثيل يا ڏند ڪٿا ذريعي بيان ڪري ٿو. هن مطابق هر انسان جي فطرت ۾ يا ته سون، چاندي يا ٽامي/ڪانسي جو عنصر موجود هوندو آهي، ۽ انهيءَ لحاظ سان ڪي ماڻهو حڪمراني، ڪي حفاظت ۽ ڪي پيداوار يا ٻين معاشي ڪمن لاءِ وڌيڪ موزون هوندا آهن. سقراط دعويٰ ڪري ٿو ته جيڪڏهن ماڻهو هن ڏند ڪٿا تي يقين رکن ته "ان جو سٺو اثر ٿيندو ۽ هو رياست ۽ هڪ ٻئي جو وڌيڪ خيال رکندا."<ref>ڪتاب 3، 415c–d</ref><ref name="Schofield">{{cite book |last=Schofield |first=Malcolm |year=2007 |chapter=6. The Noble Lie |editor-last=Ferrari |editor-first=G. R. F. |title=The Cambridge Companion to Plato's Republic |series=Cambridge Companions to Philosophy |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |pages=138–164 |doi=10.1017/CCOL0521839637.006}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gonda |first=Joseph |year=2021 |title=A New Interpretation of the Noble Lie |url=https://www.academia.edu/111524901 |journal=Plato Journal |volume=21 |pages=71–85 |doi=10.14195/2183-4105_21_5|doi-access=free}}</ref> سقراط آخر ۾ انهن اصولن جو بيان ڪري ٿو، جن تحت محافظن کي زندگي گذارڻي گهرجي. مثال طور، کين ذاتي ملڪيت، ذاتي دولت ۽ عيش عشرت کان پري رکيو وڃي، جيئن سندن سمورو ڌيان شهر جي گڏيل ڀلائي تي مرڪوز رهي.<ref name="Schofield"/> === ڪتاب چوٿون: ''ڪاليپولس''، بنيادي فضيلتون، ۽ روح (419a–445e) === هن موقعي تي اديمنطس سقراط جي ڳالهه ۾ مداخلت ڪندي چوي ٿو ته اهڙين حالتن ۾ محافظ غالباً خوش نه رهندا. سقراط جواب ڏئي ٿو ته عادل رياست ۾ مقصد ڪنهن هڪ طبقي، خاص طور محافظن، جي خوشي نه، پر سڄي شهر جي گڏيل خوشحالي آهي. سندس خيال موجب اهو مقصد تڏهن حاصل ٿي سگهي ٿو، جڏهن ڪجهه بنيادي شرط پورا ڪيا وڃن، جهڙوڪ محافظن جي سخت تعليم ۽ انهن تي لاڳو ڪيل ضابطا. مثال طور، اعتدال کي وڏي اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ غربت ۽ حد کان وڌيڪ دولت ٻئي ماڻهن کي بگاڙي ڇڏين ٿيون.<ref>(422a1)</ref> اهڙي مثالي شهر ۾ معاهدن جهڙن معاملن بابت تفصيلي قانونن جي گهڻي ضرورت نه هوندي، ڇاڪاڻ⁠تہ صحيح تعليم ماڻهن کي قانون جي پاسداري سيکاريندي، جڏهن ته خراب تعليم بيقانونيت کي جنم ڏيندي.<ref>Julia Annas, "Law in the Republic" from ''Virtue and Law in Plato and Beyond'' (Oxford Scholarship Online, 2017). DOI:10.1093/oso/9780198755746.003.0002</ref><ref>(425a–425c)</ref> سقراط وڌيڪ چوي ٿو ته اهڙي عادل رياست ۾ محافظ زالون ۽ ٻار به گڏيل طور تي ورهائي استعمال ڪندا. عادل شهر، يعني ''ڪاليپولس''، جي تصور کي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ سقراط دليل ڏئي ٿو ته ڇاڪاڻ⁠تہ هي شهر مڪمل طور تي نيڪ ۽ فضيلت وارو آهي، تنهنڪري ان ۾ چار [[بنيادي فضيلتون]] موجود آهن: دانائي، بهادري، انصاف ۽ اعتدال. هو چوي ٿو ته جيڪڏهن شهر ۾ دانائي، بهادري ۽ اعتدال کي سڃاتو وڃي ته پوءِ انصاف کي به سمجهڻ آسان ٿيندو.<ref>(427e)</ref> سقراط شهر جي حڪمران محافظن ۾ دانائي، جنگجو محافظن ۾ بهادري، ۽ شهر جي سڀني طبقن جي ان اتفاق ۾ اعتدال ڏسي ٿو ته ڪير حڪمراني ڪندو ۽ ڪير حڪمراني قبول ڪندو. آخرڪار هو شهر ۾ انصاف جي تعريف هن ريت ڪري ٿو ته هر طبقو صرف پنهنجو مقرر ڪيل ڪم سرانجام ڏئي ۽ ٻين طبقن جي ڪمن ۾ مداخلت نه ڪري.<ref>(433b)</ref> ان کان پوءِ سقراط شهر جي مختلف طبقن ۽ انساني روح جي مختلف حصن جي وچ ۾ هڪ تمثيل قائم ڪري ٿو.<ref name="Calian 2012">{{Cite web |last=Calian |first=Florin George |date=2012 |title=Plato's Psychology of Action and the Origin of Agency |url=https://philpapers.org/rec/CALPPO-2 |access-date=2024-01-15 |website=philpapers.org |language=en}}</ref> سندس خيال موجب نفسياتي ٽڪراءُ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته روح هڪ ئي سادي حقيقت نه، پر مختلف حصن تي مشتمل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ مڪمل طور متحد روح هڪ ئي وقت، هڪ ئي لحاظ کان، هڪ ئي شيءِ بابت هڪٻئي جي ابتڙ رويو اختيار نٿو ڪري سگهي.<ref name="brown1">{{Citation |last=Brown |first=Eric |title=Plato's Ethics and Politics in The Republic |date=2017 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2017/entries/plato-ethics-politics/ |access-date=2 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410003045/https://plato.stanford.edu/archives/fall2017/entries/plato-ethics-politics/ |archive-date=10 April 2020 |url-status=live |edition=Fall 2017 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref><ref>(436b)</ref> هو روح جي ٽن حصن جا مثال پيش ڪري ٿو: عقلي حصو، جذباتي يا همتي حصو، ۽ خواهشن وارو حصو، جيڪي ترتيبوار شهر جي حڪمرانن، محافظن ۽ پيداوار ڪندڙ طبقن سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Calian 2012"/> ان بنياد تي، سقراط [[افلاطون جو روح بابت نظريو|روح جي ٽن حصن واري نظريي]] جي روشنيءَ ۾ فرد جي فضيلتن جي تعريف ڪري ٿو. سندس مطابق، انسان تڏهن داناءُ آهي جڏهن سندس عقلي حصو حڪمراني ڪري ۽ اهو ڄاڻي ته روح جي هر حصي ۽ پوري وجود لاءِ ڇا فائديمند آهي؛ انسان تڏهن بهادر آهي جڏهن سندس جذباتي حصو عقل جي فيصلن کي خوشين ۽ تڪليفن ٻنهي حالتن ۾ برقرار رکي؛ ۽ انسان تڏهن معتدل آهي جڏهن روح جا ٽيئي حصا ان ڳالهه تي متفق هجن ته عقلي حصي کي اڳواڻي حاصل هجي.<ref>Plato. ''Plato in Twelve Volumes'', Vols. 5 & 6 translated by Paul Shorey. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1969.</ref><ref>(442c–d)</ref> انسان تڏهن عادل آهي جڏهن روح جو هر حصو صرف پنهنجو ڪم انجام ڏئي ۽ ٻين حصن جي ڪمن ۾ مداخلت نه ڪري. انهيءَ تعريف مان سقراط نتيجو ڪڍي ٿو ته جيڪڏهن ڪنهن شخص ۾ ٻيون بنيادي فضيلتون موجود نه هجن ته هو عادل ٿي نٿو سگهي.<ref name="brown1"/> روح جي مختلف حصن جي وچ ۾ توازن کي انصاف قرار ڏيڻ کان پوءِ سقراط پنهنجي بنيادي سوال ڏانهن موٽي ٿو: ڇا انصاف بي⁠سزا رهندڙ بي⁠انصافي کان بهتر آهي؟ هن سوال جو جواب ڏيڻ لاءِ هو [[افلاطون جو سياسي فلسفو|پنهنجي وسيع سياسي فلسفي]] جي وضاحت جاري رکي ٿو.<ref>(444e–445e)</ref> === ڪتاب ڇهون (484a–511e): رياست جو ٻيڙو، خير جي صورت، ۽ پهريون ٻه تمثيلون === سقراط فيلسوفن جي حڪمراني جي حق ۾ پنهنجا دليل جاري رکي ٿو، پر اديمنطس کيس ٽوڪي ٿو ۽ چوي ٿو ته عملي زندگيءَ ۾ فيلسوف يا ته بدعنوان، عجيب قسم جا، يا وري سماج لاءِ بيڪار نظر اچن ٿا. ==== رياست جو ٻيڙو (488a–489d) ==== سقراط اديمنطس جي اعتراض جو جواب هڪ تمثيل ذريعي ڏئي ٿو. هو [[شهري رياست]] جي حڪمرانيءَ کي هڪ ٻيڙي جي قيادت سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن کي [[رياست جو ٻيڙو]] (Ship of State) جي تمثيل چيو وڃي ٿو. ==== خير جي صورت (505a–505e) ==== سقراط دليل ڏئي ٿو ته مثالي رياست ۾ اهو فيلسوف، جيڪو صورتن (Forms) جي حقيقي معرفت رکي ٿو، شهر جي سڀني شهرين جي وچ ۾ هم آهنگي ۽ گڏيل تعاون قائم رکڻ جي صلاحيت رکي ٿو. اهڙي [[فيلسوف-حاڪم]] ۾ ذهانت، اعتماد جوڳو ڪردار ۽ سادي زندگي گذارڻ جي خواهش هجڻ لازمي آهي. بهرحال، اهي خوبيون پاڻمرادو پيدا نٿيون ٿين، تنهنڪري انهن جي پرورش لاءِ منظم تعليم ۽ [[خير جي صورت]] (Form of the Good) جي مطالعي جي ضرورت هوندي آهي. ==== سج ۽ ورهايل ليڪ (507c–511e) ==== ان کان پوءِ سقراط خير جي صورت کي واضح ڪرڻ لاءِ ٻه مشهور تمثيلون پيش ڪري ٿو: [[سج جي تمثيل]] ۽ [[ورهايل ليڪ جي تمثيل]] . انهن ٻنهي تمثيلن وسيلي هو علم، حقيقت ۽ خير جي باهمي لاڳاپي جي وضاحت ڪري ٿو. === ڪتاب ستون (514a–541b): غار جي تمثيل === {{see also|ڪليات جو مسئلو|افلاطوني علميات|صورتن جو نظريو}} سقراط پنهنجي اڳ ۾ بيان ڪيل ٻن تمثيلن کي بنياد بڻائيندي [[غار جي تمثيل]] پيش ڪري ٿو. [[غار جي تمثيل]] وسيلي افلاطون ظاهري دنيا ۽ صورتن (Forms) جي حقيقي دنيا جي وچ ۾ فرق کي بيان ڪري ٿو.<ref>{{Citation |last=Silverman |first=Allan |title=Plato's Middle Period Metaphysics and Epistemology |date=2014 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/plato-metaphysics/ |access-date=2 October 2018 |edition=Fall 2014 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> هن تمثيل موجب ڪجهه ماڻهو ڄمڻ کان وٺي هڪ غار اندر زنجيرن سان ٻڌل آهن، جتي سندن منهن غار جي ڀت ڏانهن آهي ۽ هو نه پنهنجو رخ ڦيرائي سگهن ٿا ۽ نه ئي پٺتي ڏسي سگهن ٿا. سندن پويان هڪ باهه ٻري رهي آهي، جنهن جي روشنيءَ ۾ مختلف شيون سندن پٺيان گذرن ٿيون، ۽ انهن شين جا پاڇا سامهون واري ڀت تي پون ٿا. قيدي انهن پاڇن کي ئي حقيقت سمجهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ هنن ڪڏهن به انهن شين يا ٻاهرين دنيا کي نه ڏٺو هوندو آهي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ قيدي کي آزاد ڪيو وڃي ۽ کيس آهستي آهستي غار کان ٻاهر آندو وڃي، ته شروعات ۾ روشني سندس اکين لاءِ تڪليف ڏيندڙ هوندي، ۽ هو حقيقت کي قبول ڪرڻ ۾ ڏکيائي محسوس ڪندو. پر جڏهن سندس نظر روشنيءَ جي عادي ٿي ويندي، تڏهن هو حقيقي شين، فطرت ۽ آخرڪار سج کي ڏسي سگهندو. ان وقت کيس احساس ٿيندو ته غار اندر جيڪي پاڇا هو ڏسندو رهيو، اهي حقيقت نه، پر رڳو ان جا عڪس هئا. جيڪڏهن اهو آزاد ٿيل شخص وري غار ۾ واپس اچي ٻين قيدين کي حقيقت بابت ٻڌائڻ جي ڪوشش ڪري، ته هو نه رڳو سندس ڳالهه تي يقين نه ڪندا، پر ممڪن آهي ته سندس مخالفت ڪن يا کيس نقصان پهچائڻ جي ڪوشش به ڪن، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن نظر ۾ پاڇا ئي حقيقت آهن. سقراط هن تمثيل وسيلي اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته تعليم جو مقصد انسان جي ذهن ۾ علم داخل ڪرڻ نه، پر روح کي جهالت جي اونداهيءَ مان حقيقت جي روشنيءَ ڏانهن رخ ڪرائڻ آهي. فيلسوف اهو شخص آهي، جيڪو حقيقت کي سڃاڻي ٿو، ۽ جڏهن کيس اها معرفت حاصل ٿي وڃي، ته سندس ذميواري آهي ته هو ٻيهر سماج ڏانهن موٽي ماڻهن جي رهنمائي ڪري، جيتوڻيڪ ان لاءِ کيس مخالفت ۽ تڪليف کي منهن ڏيڻو پوي. === ڪتاب اٺون (543a–569c) === سقراط پنهنجي اڳئين بحث ڏانهن موٽندي حڪومتن کي پنجن قسمن ۾ ورهائي ٿو: [[اشرافي حڪومت]]، [[ٽائموڪريسي]]، [[اوليگارڪي]]، [[جمهوريت]] (ڊيموڪريسي)، ۽ [[استبداد]] . هن بحث دوران هو مختصر ۽ پراسرار انداز ۾ [[افلاطون جو عدد]] جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب شروعات هڪ اهڙي مثالي [[اشرافي حڪومت]] کان ٿئي ٿي، جنهن تي هڪ [[فيلسوف-حاڪم]] حڪومت ڪري ٿو. وقت سان گڏ، حڪمران طبقي جي حساب يا فيصلي ۾ غلطي سبب ايندڙ نسل ۾ اهڙا ماڻهو پيدا ٿين ٿا، جيڪي فضيلتن جي پرورش سان گڏ دولت گڏ ڪرڻ ڏانهن به مائل هوندا آهن. اهڙيءَ طرح اشرافي حڪومت آهستي آهستي [[ٽائموڪريسي]] ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي. ٽائموڪريسي ۾ حڪمران جسماني تربيت، جنگي فنون ۽ بهادريءَ کي وڏي اهميت ڏين ٿا. پر جڏهن عزت ۽ وقار جي جاءِ تي دولت گڏ ڪرڻ کي وڌيڪ اهميت ملڻ لڳي ٿي، تڏهن اها حڪومت [[اوليگارڪي]] ۾ بدلجي وڃي ٿي. اوليگارڪيءَ ۾ اقتدار خواهشن ۽ مال دولت جي بنياد تي قائم هوندو آهي، ۽ امير طبقو حڪمران بڻجي ويندو آهي. اوليگارڪ حڪمران، جيتوڻيڪ اخلاقي اصولن جي بنياد تي نه، پر پنهنجي دولت کي محفوظ رکڻ لاءِ اعتدال ۽ ميانه رويءَ کي ڪجهه حد تائين اهميت ڏيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فضول خرچي کان پاسو ڪرڻ سان ئي هو وڌيڪ دولت گڏ ڪري سگهن ٿا. اوليگارڪيءَ مان پيدا ٿيندڙ طبقاتي تڪرارن جي نتيجي ۾ غريب اڪثريت امير اقليت کي اقتدار کان هٽائي ڇڏي ٿي، ۽ ان جي جاءِ تي [[جمهوريت]] قائم ٿئي ٿي. جمهوريت ۾ هيٺيون طبقو آهستي آهستي وڌيڪ طاقتور بڻجي وڃي ٿو. اهڙي نظام ۾ عوامي مقبوليت (پاپلئزم) ۽ هجوم جي حڪمراني جنم وٺي ٿي، جيڪا اوليگارڪيءَ جي خوف مان پيدا ٿئي ٿي. اهڙي صورتحال کي ڪو هوشيار [[عوامي اڳواڻ]] (ڊيماگاگ) پنهنجي فائدي لاءِ استعمال ڪري اقتدار تي قبضو ڪري سگهي ٿو ۽ آخرڪار [[استبداد]] قائم ڪري ڇڏي ٿو، جتي نظم ۽ ضبط ختم ٿي وڃي ٿو ۽ [[سماج]] انتشار جو شڪار ٿي وڃي ٿو. استبدادي حڪومت ۾ سڄو شهر هڪ ظالم حڪمران جي تابع بڻجي وڃي ٿو. اهو حڪمران پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ لاءِ محافظن يا ذاتي فوج جي مدد سان سماج جي بهترين ماڻهن کي ختم يا جلاوطن ڪري ٿو، جڏهن ته بدترين ماڻهن کي پنهنجي چوڌاري گڏ رکي ٿو. هو پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ جنگين کي به هوا ڏئي سگهي ٿو، جيئن پاڻ کي قوم جو ناگزير اڳواڻ ثابت ڪري سگهي. سقراط آخر ۾ نتيجو ڪڍي ٿو ته استبداد سڀني حڪومتي نظامن مان سڀ کان وڌيڪ بي⁠انصاف ۽ بدترين نظام آهي. === ڪتاب نائون (571a–592b) === انهيءَ سان گڏ سقراط انهن مختلف حڪومتي نظامن جي مقابلي ۾ انهن سان لاڳاپيل انساني شخصيت يا روح جي به وضاحت ڪري ٿو. هو بيان ڪري ٿو ته هڪ اشرافي انسان ڪيئن سياسي اثر رسوخ ۽ مادي آسودگيءَ کان بيزاري يا ڪمزوريءَ جو شڪار ٿي سگهي ٿو، ۽ پوءِ سندس پٽ ان جي ردعمل طور حد کان وڌيڪ جاهه طلب بڻجي وڃي ٿو. اهڙي طرح ٽائموڪريٽ شخص عدالتن يا طاقتور مفادن وارن گروهن کان شڪست کائي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پٽ سماج ۾ طاقت حاصل ڪرڻ ۽ پاڻ کي اهڙي صورتحال کان بچائڻ لاءِ دولت گڏ ڪرڻ کي پنهنجو مقصد بڻائي ٿو، ۽ اهڙيءَ ريت هو اوليگارڪ بڻجي وڃي ٿو. اوليگارڪ جو پٽ دولت جي ماحول ۾ پرورش پائي ٿو، جتي کيس نه بچت ڪرڻ ۽ نه ڪنجوسي اختيار ڪرڻ جي ضرورت محسوس ٿئي ٿي. نتيجي طور هو پنهنجي خواهشن جي اثر هيٺ اچي وڃي ٿو ۽ آخرڪار جمهوريت پسند شخص بڻجي ٿو، جيڪو هر شيءِ کان وڌيڪ آزاديءَ کي اهميت ڏئي ٿو.<ref name=":0">{{Cite book |last=McAleer |first=Sean |title=Plato's 'Republic': An Introduction |publisher=OpenBook Publishers |year=2020 |isbn=978-1-80064-053-5 |pages=229–251 |doi=10.11647/obp.0229 |doi-access=free |s2cid=228927159}}</ref> جمهوريت پسند انسان هڪ طرف استبدادي خواهشن ۽ ٻي طرف اوليگارڪيءَ واري ضابطي جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو شڪار رهي ٿو، ۽ آخرڪار اهڙي وچولي حالت اختيار ڪري ٿو، جتي هو سٺين توڙي خراب سڀني خواهشن کي هڪجهڙي اهميت ڏئي ٿو.<ref name=":0"/> استبدادي انسان به جمهوريت پسند انسان وانگر خواهشن جي ڪشش ۾ اچي ٿو، پر فرق اهو آهي ته سندس تربيت ۾ اهڙو ضبط يا اعتدال موجود نه هوندو آهي، جيڪو انهن خواهشن کي روڪي سگهي. نتيجي ۾ سندس سڀ کان هيٺين درجي جون خواهشون ۽ بي قابو جذبا مٿس غالب ٿي وڃن ٿا. هو شهوت ۽ نفساني خواهشن جو غلام بڻجي، طاقت ۽ فريب جي ذريعي هر اها شيءِ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو جيڪا هو چاهي ٿو. اهڙي طرح استبدادي شخص هڪ ئي وقت پنهنجي خواهشن جو غلام ۽ انهن ماڻهن جو آقا هوندو آهي، جن کي هو غلام بڻائڻ جي سگهه رکي ٿو. سقراط نشاندهي ڪري ٿو ته طاقت انسان کي آهستي آهستي بگاڙي ٿي، ۽ اهو ئي رجحان ٽائموڪريسي، اوليگارڪي، جمهوريت ۽ آخرڪار استبداد ڏانهن وٺي وڃي ٿو. انهيءَ بنياد تي هو نتيجو ڪڍي ٿو ته حڪومت فيلسوفن جي حوالي ٿيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ کان وڌيڪ عادل هوندا آهن ۽ بدعنوانيءَ جو شڪار ٿيڻ جا امڪان به انهن ۾ سڀ کان گهٽ هوندا آهن. اهڙي "نيڪ رياست" ۾ حڪومت [[فيلسوف-حاڪم]] هلائيندا آهن؛ اهڙا ماڻهو جيڪي ذاتي فائدي يا عيش لاءِ نه، پر [[شهري رياست]] (''پولس'') جي ڀلائي خاطر حڪومت ڪندا آهن. فيلسوف [[صورتن جو نظريو|صورتن]] جي معرفت حاصل ڪري چڪا هوندا آهن، تنهنڪري هو ڄاڻندا آهن ته حقيقي خير ڇا آهي. هو لالچ جي بگاڙيندڙ اثرن کان پڻ واقف هوندا آهن، تنهنڪري نه ذاتي ملڪيت رکندا آهن ۽ نه ئي پنهنجي حڪمرانيءَ جي عيوض ڪا پگهار وصول ڪندا آهن. === ڪتاب ڏهون (595a–621d): اير جو داستان === {{see also|اير جو داستان}} ڪتاب ڇهين ۾ [[سج جي تمثيل]] ۽ [[ورهايل ليڪ جي تمثيل]] ذريعي شروع ڪيل بحث کي نتيجي تي پهچائيندي، سقراط آخرڪار هر قسم جي تقليدي فن (Imitative Art) کي رد ڪري ٿو ۽ اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته اهڙن فنڪارن جي عادل رياست ۾ ڪا جاءِ نه هجڻ گهرجي. سندس خيال موجب فنڪار شيون ته تخليق ڪن ٿا، پر اهي رڳو اصل حقيقت جي نقل جون به نقلون هونديون آهن. "۽ جيڪڏهن ڪو اسان کي ٻڌائي ته هن اهڙو ماڻهو ڏٺو آهي، جيڪو سڀني فنن، سڀني علمن ۽ هر هڪ شيءِ بابت ٻين سڀني ماڻهن کان وڌيڪ صحيح ڄاڻ رکي ٿو، ته منهنجي خيال ۾ اسان کي اهو سمجهڻ گهرجي ته ٻڌندڙ سادو ماڻهو ڪنهن جادوگر يا اداڪار جي فريب ۾ اچي ويو آهي، جنهن کي هن هر شيءِ جو ڄاڻو سمجهي ورتو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ علم، جهالت ۽ تقليد جي حقيقت کي پرکڻ جي صلاحيت نه رکندو هو."<ref name="The Republic Book X">''The Republic'', Book X</ref> {{blockquote|ساڳي شيءِ پاڻيءَ کان ٻاهر سڌي نظر اچي ٿي، پر پاڻيءَ اندر وڪڙيل معلوم ٿئي ٿي؛ اهڙيءَ طرح کوکلي شيءِ به ڏسڻ جي وهم سبب ابتي شڪل اختيار ڪندي محسوس ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت هر قسم جو مغالطو اسان جي اندر موجود هوندو آهي، ۽ انساني ذهن جي انهيءَ ڪمزوريءَ مان جادو، روشني ۽ پاڇي جا فريب، ۽ ٻين هوشيار چالن جا ماهر فائدو وٺندا آهن، جن جو اثر اسان تي جادو جهڙو ٿيندو آهي.<ref name="The Republic Book X"/>}} سقراط وهم، فريب ۽ ذهني مغالطن بابت بحث ڪري ٿو. سندس چوڻ آهي ته ڪي شيون ظاهري طور هڪجهڙيون نظر اچن ٿيون، پر حقيقت ۾ هڪٻئي کان مختلف هونديون آهن. انسان هجڻ جي ڪري ڪيترين حالتن ۾ اسان انهن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ کان قاصر رهون ٿا. {{blockquote|۽ ڇا ساڳي ڳالهه مزاح بابت به لاڳو نٿي ٿئي؟ اهڙا لطيفا، جيڪي تون پاڻ ڪرڻ ۾ شرم محسوس ڪرين، جڏهن انهن کي ناٽڪ ۾ يا خانگي محفل ۾ ٻڌين ٿو ته ڏاڍو لطف اندوز ٿين ٿو ۽ انهن جي بيهودگيءَ کان به نفرت محسوس نٿو ڪرين. ساڳي ڳالهه ترس جي جذبي بابت پڻ آهي. انساني فطرت ۾ کلڻ جو هڪ لاڙو موجود آهي، جنهن کي تون عقل جي زور تي روڪيندو هئين، ڇاڪاڻ⁠تہ توکي ڊپ هوندو هو ته ماڻهو توکي مسخرو سمجهندا؛ پر جڏهن ناٽڪ ۾ انهيءَ جذبي کي همٿ ملي ٿي، تڏهن بي خبريءَ ۾ تون پاڻ به گهر ۾ مزاح نگار بڻجي وڃين ٿو.}} سقراط جو خيال آهي ته انسان اڪثر اهڙين ڳالهين کي قبول ڪري وٺندو آهي، جيستائين هو پاڻ سڌي طرح انهن ۾ شامل نه هجي. جڏهن اسين ڪنهن ڳالهه تي کلون يا ان کي وندر سمجهون، تڏهن ڪنهن نه ڪنهن حد تائين ان جي حمايت به ڪري رهيا هوندا آهيون. {{blockquote|هن چيو: بلڪل صحيح. ۽ ساڳي ڳالهه شهوت، ڪاوڙ ۽ ٻين سڀني جذبن، خواهشن، تڪليفن ۽ خوشين بابت پڻ چئي سگهجي ٿي، جيڪي هر عمل سان وابسته هونديون آهن. شاعري انهن جذبن کي سڪائڻ بدران کين وڌيڪ وڌائي ٿي ۽ انهن کي حڪمران بڻائي ڇڏي ٿي، جڏهن⁠تہ جيڪڏهن انسان کي وڌيڪ خوشي ۽ فضيلت حاصل ڪرڻي آهي ته انهن جذبن تي ضابطو هئڻ گهرجي.<ref name="The Republic Book X"/>}} سقراط نتيجو ڪڍي ٿو ته ڪيترين حالتن ۾ انسان پنهنجن جذبن کي پنهنجي عملن ۽ سوچ تي غالب ٿيڻ ڏئي ٿو، جڏهن⁠تہ حقيقي خوشي حاصل ڪرڻ لاءِ انهن تي ضابطو رکڻ ضروري آهي. ان کان پوءِ هو روح جي ابديت بابت دليل پيش ڪري ٿو، [[تناسخ]] (Reincarnation) جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو، ۽ هن دنيا توڙي ايندڙ زندگيءَ ۾ انصاف پسند انسان کي ملندڙ اجر بابت بحث ڪري ٿو. سقراط هڪ شخص **اير** جو داستان بيان ڪري ٿو، جنهن بابت هن ٻڌو هو. اير جنگ ۾ مري ويو، پر ٻارهن ڏينهن کان پوءِ ٻيهر جيئرو ٿي ويو. هو ٻڌائي ٿو ته مرڻ کان پوءِ واري دنيا ۾ هن ڇا ڏٺو. سندس بيان موجب ماڻهن کي سندن انصاف يا بي⁠انصافيءَ مطابق سزا يا انعام ڏنو ويندو هو. ان کان پوءِ کين ايندڙ جنم لاءِ نئين زندگي چونڊڻ جو موقعو ملندو هو. اير بيان ڪري ٿو ته روح جيڪي زندگيون چونڊيندا هئا، اهي گهڻو ڪري سندن اڳين عادتن، خوشين جي خواهشن ۽ گذريل ڏکوئيندڙ تجربن جي خوف کان متاثر هونديون هيون. سقراط آخر ۾ بحث کي هن نتيجي سان ختم ڪري ٿو ته جيتوڻيڪ اير جو داستان انسان کي اجر ۽ سزا جي بنياد تي انصاف پسند زندگي اختيار ڪرڻ جي ترغيب ڏئي ٿو، پر سندس پنهنجي خواهش اها آهي ته سندس ساٿي انهيءَ بنياد تي انصاف اختيار ڪن ته روح ابدي آهي ۽ هر خوشي يا تڪليف جي مقابلي ۾ ثابت قدم رهڻ جي صلاحيت رکي ٿو. == اثر ۽ ورثو == === قديم يونان ۽ روم === [[File:P. Oxy. LII 3679.jpg|thumb|پي. آڪسي. 3679، ٽين صدي عيسويءَ جو مخطوطو، جنهن ۾ افلاطون جي ''رعيتي راڄ'' جا ٽڪرا شامل آهن.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب [[سياست (ارسطو)|''سياست'']] ۾ افلاطون جي ڪيترن ئي تجزين کي منظم صورت ڏئي ٿو ۽ مثالي شهري رياست بابت مختلف سياسي فيلسوفن جي تجويزن تي تنقيد ڪري ٿو. [[زينون آف سيٽيم]]، جيڪو [[رواقيت]] جو باني هو، افلاطون جي ''رعيتي راڄ'' جي مخالفت ۾ مثالي سماج بابت پنهنجي تصنيف ''[[رعيتي راڄ (زينون)|زينون جو رعيتي راڄ]]'' لکي.<ref>Plutarch, ''On Stoic self-contradictions'', 1034F</ref> زينون جو ''رعيتي راڄ'' تڪراري رهيو ۽ آزاد محبت، محرم رشتن ۾ جنسي لاڳاپن ۽ آدم خوريءَ جي دفاع، گڏوگڏ روايتي تعليم، عبادتگاهن، عدالتن ۽ [[ورزش گاهه (قديم يونان)|ورزش گاهن]] جي اڏاوت جي مخالفت سبب پوءِ وارن ڪجهه رواقي فيلسوفن لاءِ شرمندگيءَ جو سبب بڻيو. افلاطون جي هن مڪالمي جو انگريزي عنوان، [[سسرو]] جي اٽڪل ٽي صديون پوءِ لکيل تصنيف ''[[ڊي ري پبليڪا]]'' مان ورتل آهي.<ref>Marcus Tullius Cicero, ''On the Republic, On the Laws'', trans. Niall Rudd, ed. Jonathan Powell (Oxford: Oxford University Press, 1998), Introduction, pp. x–xii.</ref> ''ريس پبليڪا'' افلاطون جي يوناني عنوان ''پوليتيئا'' جو ٺيڪ ٺيڪ ترجمو ناهي. ان جي ابتڙ، ''پوليتيئا'' ڪنهن ''پولس'' يا شهري رياست جي حقيقي توڙي ممڪن حڪومتي صورتن لاءِ استعمال ٿيندڙ عام اصطلاح آهي. افلاطون رياست جي سڀني ممڪن صورتن جو جائزو وٺڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جڏهن ته سسرو جو بحث وڌيڪ [[رومي جمهوريه]] جي سڌاري تي ڌيان ڏئي ٿو. سسرو جو مڪالمو افلاطون جي اسلوب جي تقليد ڪري ٿو ۽ ساڳين ڪيترن ئي موضوعن تي بحث ڪري ٿو، جڏهن ته ان جو مرڪزي ڪردار [[سڪپيو ايميليانس]] افلاطون ۽ سقراط لاءِ پنهنجي عزت جو اظهار ڪري ٿو. [[هپو جو آگسٽين]] پنهنجي تصنيف ''[[خدا جو شهر (ڪتاب)|خدا جو شهر]]'' لکي؛ آگسٽين پڻ هڪ ”مثالي شهر“ جو نمونو بيان ڪيو، جيڪو سندس نظر ۾ ابدي [[يروشلم]] هو، ۽ ان لاءِ هن اهڙي تصوراتي ٻولي استعمال ڪئي جيڪا اڳوڻن فيلسوفن جي انداز کان گهڻي مختلف نه هئي. [[آڪسي رينڪس پيپائرس]] جي ڪيترن ئي ٽڪرن ۾ ''رعيتي راڄ'' جا حصا مليا آهن، جڏهن ته [[فيدون]] ۽ مڪالمي ''[[گورگياس (مڪالمو)|گورگياس]]'' جهڙين ٻين تصنيفن جا ٽڪرا به مليا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 200ع کان 300ع جي وچ واري دور جا آهن.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/oxyrhynchuspapyr15gren#page/186/mode/2up/search/plato|title=The Oxyrhynchus papyri|last1=Grenfall|first1=Bernard Pyne|last2=Hunt|first2=Arthur Surridge|year=1898|page=187|access-date=21 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503230242/https://archive.org/stream/oxyrhynchuspapyr15gren#page/186/mode/2up/search/plato|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> افلاطون جي ''رعيتي راڄ'' جي هڪ مختلف نسخي جا ٽڪرا 1945ع ۾ [[ناگ حمادي ڪتب خانو|ناگ حمادي ڪتب خاني]] مان دريافت ٿيا، جيڪي لڳ ڀڳ {{circa|350ع}} جا لکيل هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.mountainman.com.au/essenes/plato_at_nag_hammadi.htm|title=Plato's Republic at Nag Hammadi c.350 CE|author=Mountain Man Graphics}}</ref> اهي دريافتون ان دور جي مصر ۾ افلاطون جي اثر کي نمايان ڪن ٿيون. === وچيون دور === ==== ابن رشد ==== اسلامي فيلسوف افلاطون جي ڀيٽ ۾ ارسطو ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندا هئا، پر ارسطو جي [[سياست (ارسطو)|''سياست'']] تائين پهچ نه هئڻ سبب [[ابن رشد]] افلاطون جي ''رعيتي راڄ'' تي شرح لکي. هو افلاطون جي سرپرستانه نموني جي پيروي ڪندي هڪ آمرانه مثالي نظام پيش ڪري ٿو. فيلسوف-حاڪم جي اڳواڻيءَ هيٺ مطلق بادشاهت هڪ منصفاڻي ترتيب وارو سماج قائم ڪري ٿي. ان لاءِ جبر جي وسيع استعمال جي ضرورت پوي ٿي،<ref>{{cite book|last=Black|first=Antony|title=The History of Islamic Political Thought|publisher=Edinburgh University Press|edition=2nd|year=2011|isbn=978-0-7486-3987-8|page=122}}</ref> جيتوڻيڪ قائل ڪرڻ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ۽ جيڪڏهن نوجوانن جي صحيح تربيت ڪئي وڃي ته اهو ممڪن به آهي.<ref>{{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001| page=106 |isbn=978-1-85168-269-0 }}</ref> عام ماڻهوءَ کي سچ تائين پهچائڻ لاءِ منطق بدران خطابت مناسب رستو آهي. فلسفي ۽ منطق ذريعي برهاني علم حاصل ڪرڻ لاءِ خاص مطالعي جي ضرورت هوندي آهي. خطابت مذهب کي عوام تائين پهچڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref>{{cite journal|url=https://www.neh.gov/humanities/2011/novemberdecember/feature/the-islamic-scholar-who-gave-us-modern-philosophy|title=The Islamic Scholar Who Gave Us Modern Philosophy|journal=Humanities|author=Robert Pasnau|volume=32|number=6|date=Nov–Dec 2011}}</ref> افلاطون جي پيروي ڪندي ابن رشد عورتن جي برابريءَ جو اصول قبول ڪري ٿو. سندس خيال موجب عورتن کي تعليم ڏني وڃي ۽ کين فوج ۾ خدمت ڪرڻ جي اجازت هئڻ گهرجي؛ انهن مان بهترين عورتون مستقبل جون فيلسوف يا حڪمران ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes|page=xix}}</ref><ref>{{harvard citation|Fakhry|2001|p=110}}</ref> هو افلاطون جي غير آزاد خيال قدمن، جهڙوڪ ادب تي پابندي، کي به قبول ڪري ٿو. هو منصفاڻي ۽ زوال پذير سياسي نظامن جي وضاحت لاءِ عرب تاريخ مان مثال پيش ڪري ٿو.<ref>{{harvard citation|Fakhry|2001|p=114}}</ref> === ٿامس مور === [[ٿامس مور]] پنهنجي تصنيف ''[[يوٽوپيا (مور جو ڪتاب)|يوٽوپيا]]'' لکندي هڪ ”مثالي سماج“ جي تصوير کي پنهنجن خيالن جي اظهار جو ذريعو بڻائڻ واري طريقي کي رائج ڪيو. مور جو ٻيٽ يوٽوپيا پڻ ڪجهه پاسن کان افلاطون جي ''رعيتي راڄ'' سان مشابهت رکي ٿو، جن ۾ گڏيل ملڪيت ۽ ذاتي رازداريءَ جي کوٽ شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Interpreting Thomas More's Utopia |url=https://archive.org/details/interpretingthom0000unse |first=John Charles |last=Olin |publisher=Fordham Univ Press |year=1989 |isbn=0-8232-1233-5 }}</ref><ref>{{cite journal |title=The Function of the Ideal in Plato's 'Republic' and St. Thomas More's 'Utopia' |first=K. |last=Corrigan |journal=Moreana |year=1990 |volume=27 |issue=104 |pages=27–49 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Thomas More: On the Margins of Modernity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_1961-11_1_1/page/20 |first=J. H. |last=Hexter |author-link=J. H. Hexter |journal=The Journal of British Studies |volume=1 |year=1961 |pages=20–37 |jstor=175096 |quote=We find it in Plato's Republic, and in Utopia More acknowledges his debt to that book. }}</ref><ref>{{cite journal |title=More on Utopia |url=https://archive.org/details/sim_historical-journal_1981-03_24_1/page/n4 |first=Brendan |last=Bradshaw |journal=The Historical Journal |volume=24 |issue=1 |year=1981 |pages=1–27 |jstor=2638902 |quote=claims that Utopia not merely emulated Plato's Republic but excelled it. }}</ref> === هيگل === [[هيگل]] افلاطون جي رياست ۽ اخلاقيات بابت نظرين کي شروعاتي جديد دور جي فيلسوفن، جهڙوڪ [[جان لاڪ|لاڪ]]، [[ٿامس هابس|هابس]] ۽ [[ژان ژاڪ روسو|روسو]] جي نظرين کان گهڻو وڌيڪ اهميت ڏيندو هو. انهن فيلسوفن جا نظريا هڪ خيالي ”[[فطري حالت]]“ کان شروع ٿيندا هئا، جنهن جي وصف انسان جي ”فطري“ ضرورتن، خواهشن ۽ آزاديءَ جي بنياد تي ڪئي ويندي هئي. هيگل لاءِ اها ڳالهه تضاد تي ٻڌل هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت ۽ فرد هڪٻئي سان متضاد آهن، ۽ اهي آزاديون جيڪي فرديت جي تعريف ڪن ٿيون، تاريخ جي اسٽيج تي گهڻو پوءِ ظاهر ٿيون. تنهنڪري انهن فيلسوفن اڻڄاڻائيءَ ۾ جديد سماج جي فرد کي ابتدائي فطري حالت تي لاڳو ڪري ڇڏيو. افلاطون، ان جي ابتڙ، پنهنجي زماني سان مخصوص خيالن کي سمجهڻ ۾ ڪامياب ٿيو هو: {{Blockquote|افلاطون اهڙو ماڻهو نه هو، جيڪو تجريدي نظرين ۽ اصولن ۾ رڳو هٿ وجهندو رهي؛ سندس حقيقت پسند ذهن ان دنيا جي سچائيءَ کي سڃاتو ۽ پيش ڪيو، جنهن ۾ هو رهندو هو، يعني ان هڪ روح جي سچائي، جيڪو سندس اندر به رهندو هو ۽ خود يونان ۾ پڻ. ڪو به انسان پنهنجي زماني کان اڳتي ٽپو نٿو ڏئي سگهي؛ سندس زماني جو روح سندس پنهنجو روح به هوندو آهي، پر اصل ڳالهه اها آهي ته انهيءَ روح کي ان جي مواد وسيلي سڃاتو وڃي.<ref>Hegel, "Lectures on the Philosophy of History", vol II, p. 96</ref>}} هيگل جي نظر ۾ افلاطون جو ''رعيتي راڄ'' ڪو اهڙو تجريدي نظريو يا مثالي تصور نه آهي، جيڪو انسان جي حقيقي فطرت لاءِ حد کان وڌيڪ سٺو هجي؛ بلڪ اهو ايترو مثالي يا سٺو به نه هو، جيترا تصور ان وقت جي حقيقت ۾ اڳ ئي موجود يا جنم وٺي رهيا هئا. اهو اهڙو زمانو هو، جڏهن يونان زوال ڏانهن وڌي رهيو هو. انهن نون اڀرندڙ تصورن مان هڪ يوناني طرزِ زندگيءَ کي ختم ڪرڻ وارو هو: جديد آزاديون، يا هيگل جي نظر ۾ عيسائي آزاديون، جهڙوڪ فرد پاران پنهنجي سماجي طبقي، ملڪيت يا پيشه ورانه واٽ جي چونڊ. اهڙيون انفرادي آزاديون افلاطون جي ''رعيتي راڄ'' ۾ شامل نه هيون: {{Blockquote|افلاطون پنهنجي زماني جي حقيقي روح کي سڃاتو ۽ پڪڙيو، ۽ ان کي وڌيڪ واضح صورت ۾ پيش ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي ''رعيتي راڄ'' ۾ انهيءَ نئين اصول کي ناممڪن بڻائڻ گهريو.<ref>Hegel, "Lectures on the Philosophy of History", vol II, p. 99</ref>}} يونان جڏهن هڪ تاريخي سنگم تي بيٺل هو، تڏهن ''رعيتي راڄ'' ۾ افلاطون جو نئون ”آئين“ يونان کي محفوظ رکڻ جي هڪ ڪوشش هو. اهو ذاتي ملڪيت وغيره بابت نون آزادين جي خلاف هڪ رجعت پسند جواب هو، جن کي آخرڪار روم ذريعي قانوني صورت ملي. ان مطابق، اخلاقي زندگيءَ ۾ اها اهڙي مذهب کي متعارف ڪرائڻ جي ڪوشش هئي، جيڪو هر فرد کي ملڪيت جي مالڪ طور نه، پر هڪ لافاني روح جي حامل طور بلند درجو ڏئي. === ويهين صدي === [[بينيٽو مسوليني|مسوليني]] افلاطون جي ''رعيتي راڄ'' جي تعريف ڪندو هو ۽ الهام حاصل ڪرڻ لاءِ ان کي اڪثر پڙهندو هو.<ref name="lastdays">{{Cite book | last = Moseley | first = Ray | title = Mussolini: The Last 600 Days of Il Duce | publisher = Taylor Trade | url = https://books.google.com/books?id=UmxaWvOL_IgC&pg=PA7 | isbn = 978-1-58979-095-7 | year = 2004 | access-date = 3 June 2020 | archive-date = 25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925055508/https://books.google.com/books?id=UmxaWvOL_IgC&pg=PA7 | url-status = live |page=39}}</ref> ''رعيتي راڄ'' ۾ اهڙا ڪيترائي خيال پيش ڪيا ويا، جن کي فاشزم پڻ هٿي ڏني، جهڙوڪ رياست کي آخري مقصد قرار ڏيندڙ اشرافيه جي حڪمراني، جمهوريت جي مخالفت، طبقاتي نظام جو تحفظ ۽ طبقن جي وچ ۾ سهڪار، مساوات جي رد، جنگجو طبقي جي قيام وسيلي قوم جي فوجي ڪاري، شهرين کان رياست جي مفاد ۾ شهري ذميواريون نڀائڻ جو مطالبو، ۽ جنگجوئن توڙي مستقبل جي حڪمرانن جي تياريءَ لاءِ تعليم ۾ رياستي مداخلت.<ref>Sharma, Urmila. ''Western Political Thought''. Atlantic Publishers and Distributors (P) Ltd, 1998. p. 66.</ref> افلاطون هڪ تصور پسند هو، جنهن جو ڌيان انصاف ۽ اخلاقيات جي حاصلات تي هو، جڏهن ته مسوليني ۽ فاشزم حقيقت پسند هئا، جن جو ڌيان سياسي مقصدن جي حاصلات تي هو.<ref>Sharma, Urmila. ''Western Political Thought.'' Atlantic Publishers and Distributors (P) Ltd, 1998. pp. 66–67.</ref> [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر]] چيو هو ته بائبل کان سواءِ، جيڪڏهن کيس ڪنهن ويران ٻيٽ تي رڳو هڪ ڪتاب ساڻ رکڻ جي چونڊ ڪرڻي پوي ته هو ''رعيتي راڄ'' چونڊيندو.<ref>{{cite journal |url=https://www.exhibit.xavier.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=classics_faculty |title=A Philology of Liberation: Dr. Martin Luther King Jr. as a Reader of the Classics |journal=Faculty Scholarship |year=2010 |last=Strunk |first=Thomas E. |page=140 |quote=What I am supremely interested in is Dr. King as a reader of Plato, [[Sophocles]], and [[Aeschylus]]. When asked in an interview with ''Playboy'' in 1965 which book he would want to have on a deserted island, the Bible aside, King's response was Plato's ''Republic''.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240727134012/https://www.exhibit.xavier.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1016&context=classics_faculty |date=2024-07-27 }}</ref> === ايڪيهين صدي === 2001ع ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ عالمن ۽ شاگردن تي ڪيل سروي ۾ ''رعيتي راڄ'' کي تاريخ جو سڀ کان عظيم فلسفياتي متن چونڊيو ويو. [[جوليئن بيگيني]] دليل ڏنو ته جيتوڻيڪ هيءَ تصنيف ”تقريباً هر نقطي تي غلط هئي، پر ان جا اٿاريل سوال ۽ استعمال ڪيل طريقا فلسفي جي اولهه واري روايت لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. ان کان سواءِ شايد فلسفو اهڙي صورت ۾ موجود نه هجي ها، جيئن اسين ان کي اڄ سڃاڻون ٿا.“<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2001/sep/07/books.humanities |title=The thinking person's favourite thinkers |last=Gibbons |first=Fiachra |website=[[دي گارجين]] |date=7 September 2001 |access-date=14 March 2016}}</ref> 2021ع ۾ ٿيل هڪ سروي موجب ''رعيتي راڄ'' آمريڪا جي اعليٰ يونيورسٽين ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهايو ويندڙ ڪتاب هو.<ref>{{cite news|url=https://qz.com/602956/these-are-the-books-students-at-the-top-us-colleges-are-required-to-read/|title=These are the books students at the top US colleges are required to read|newspaper=Quartz|date=27 January 2016|last1=Ha| first1=Thu-Huong |archive-date=28 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528145146/https://qz.com/602956/these-are-the-books-students-at-the-top-us-colleges-are-required-to-read/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.businessinsider.com/the-most-popular-required-reading-at-the-top-10-us-colleges-2016-1|title=The most popular required reading at America's top 10 colleges|newspaper=Business Insider|date=5 Feb 2016|last1=Jackson|first1=Abby|archive-date=7 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507005627/https://www.businessinsider.com/the-most-popular-required-reading-at-the-top-10-us-colleges-2016-1|url-status=live}}</ref> === ثقافتي اثر === [[افلاطون]] جي ''رعيتي راڄ'' ادب ۽ فن تي اثر وڌو آهي. * [[آلڊس هڪسلي]] جي ''[[بهادر نئين دنيا]]'' ۾ پيش ڪيل ڊسٽوپيائي حڪومت، ''رعيتي راڄ'' ۾ بيان ڪيل حڪومتي نظام سان مشابهت رکي ٿي. ان ۾ ماڻهن کي پيشه ور طبقن ۾ ورهائڻ، رياست طرفان سندن پيشو ۽ مقصد مقرر ڪرڻ، ۽ روايتي خانداني نظام جي غير موجودگي شامل آهي، جنهن جي جاءِ تي رياست جي انتظام هيٺ نسل وڌائڻ جو نظام قائم آهي.<ref>Franck, Matthew. "Aldous Huxley’s City in Speech: Brave New World and the Republic of Plato" Paper presented at the annual meeting of The Midwest Political Science Association, Palmer House Hilton, Chicago, Illinois, Apr 15, 2004 [http://www.allacademic.com/meta/p84006_index.html abstract]</ref> * ناول ''[[اڻويهه سئو چوراسي|1984ع]]'' ۾ پيش ڪيل [[اورويلي]] [[ڊسٽوپيا]] جون ڪيتريون خاصيتون افلاطون جي [[غار جي تمثيل]] سان مشابهت رکن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ونسٽن سمٿ پاڻ کي ان مان آزاد ڪرائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref>{{cite conference|title=From Plato to Orwell: Utopian Rhetoric in a Dystopian World|last=Deatherage|first=Scott|conference=Annual Meeting of the Speech Communication Association (73rd)|location=Boston, MA|date=November 5–8, 1987|url=http://eric.ed.gov:80/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED290192&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&accno=ED290192}}</ref> * 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] موسيقار [[لوئس اينڊريسن]] افلاطون جي ''رعيتي راڄ'' جي متن تي ٻڌل ''[[لوئس اينڊريسن#اسلوب ۽ مشهور تصنيفون|ڊي اسٽيٽ]]'' نالي هڪ آوازي موسيقيءَ جي تصنيف تيار ڪئي.<ref>[[Robert Adlington|Adlington, Robert]]. ''Louis Andriessen: De Staat''. Ashgate, 2004. {{ISBN|0-7546-0925-1}} [http://www.musicweb-international.com/classrev/2005/Jan05/Andriessen_book.htm] – In 1992 a CD-recording by the [[Asko/Schönberg|Schoenberg Ensemble]], conducted by [[Reinbert de Leeuw]] appeared [https://www.amazon.com/dp/B000005J0K] – In 1977 Andriessen had been awarded several prizes for this composition [http://composers21.com/compdocs/andriesl.htm]</ref> * رابرٽ اي هينلائن جي ''[[اسٽار شپ ٽروپرز]]'' ۾ شهريءَ جي تصور کي افلاطوني محافظ سان ڀيٽي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ ان ۾ گڏيل نسل وڌائڻ ۽ گڏيل ملڪيت جو نظام موجود ناهي، پر ان جو بنياد اڃا به فوجي نوعيت جو آهي. نظام جي تفصيلن ۾ اهم فرقن باوجود، هينلائن ۽ افلاطون ٻئي محدود چونڊ حق وارا نظام بيان ڪن ٿا، جن ۾ هڪ سياسي طبقو مبينا طور پنهنجي اقتدار جو حقدار بڻجي سڄي سماج تي دانائيءَ سان حڪومت ڪري ٿو. ''اسٽار شپ ٽروپرز'' ۾ ''رعيتي راڄ'' تي خاص طور تنقيد ڪئي وئي آهي. آرڪنڊ جاندارن کي انسانن جي ڀيٽ ۾ ''رعيتي راڄ'' واري سماج سان وڌيڪ ويجهو سمجهي سگهجي ٿو.<ref>Donald McQuarie "Utopia and Transcendence: An Analysis of Their Decline in Contemporary Science Fiction" ''The Journal of Popular Culture'' xiv (2), 242–250. (1980) [https://www.doi.org/10.1111/j.0022-3840.1980.1402_242.x Digital object identifier]</ref> * فلم ''[[دي ميٽرڪس]]'' افلاطون جي [[غار جي تمثيل]] کي نموني طور استعمال ڪري ٿي.<ref>''The Matrix and Philosophy: Welcome to the Desert of the Real'' By William Irwin. Open Court Publishing, 2002/ {{ISBN|0-8126-9501-1}} "written for those fans of the film who are already philosophers."</ref> * افسانوي ادب ۾ [[جو والٽن]] جي 2015ع واري ناول ''[[عادل شهر]]'' ۾ ''رعيتي راڄ'' جي اصولن تي عملي طور شهري رياست قائم ڪرڻ جي نتيجن جو جائزو ورتو ويو آهي. * پڻ ڏسو: [[گائگيس جي منڊي#ثقافتي اثر|گائگيس جي منڊي: ثقافتي اثر]] == تنقيد == === گاڊامر === پنهنجي 1934ع واري تصنيف ''پلاٽن اونٽ ڊي ڊشٽر'' (''افلاطون ۽ شاعر'')،<ref>{{cite book |last1=Gadamer |first1=Hans-Georg |title=Dialogue and Dialectic: Eight Hermeneutical Studies on Plato |date=1 January 1983 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-02983-3 |url=https://books.google.com/books?id=HfNUhz7T6ocC&pg=PA39 |access-date=28 March 2025 |language=en}}</ref> ۽ ٻين ڪيترين ئي تصنيفن ۾ [[هانس گيورگ گاڊامر]] ''رعيتي راڄ'' جي مثالي شهر کي هڪ [[فڪري اوزار|فڪري]] [[مثالي سماج|مثالي سماج]] طور بيان ڪري ٿو، جنهن کي نه عملي طور قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي ۽ نه ئي سياسي ترقيءَ لاءِ رهنما نقطي طور استعمال ڪرڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، سندس خيال موجب ان جو مقصد اهو ڏيکارڻ آهي ته شين کي ڪهڙيءَ طرح هڪٻئي سان ڳنڍيل هئڻ گهرجي، ۽ جيڪڏهن ڪو مخصوص اصول اختيار ڪري انهن کي سختيءَ سان سندن منطقي نتيجن تائين پهچائي ته هڪ ڳالهه مان ٻي ڳالهه ڪيئن پيدا ٿيندي، جنهن جا نتيجا گهڻو ڪري انتهائي مسئلا پيدا ڪندڙ ٿي سگهن ٿا. هن تشريح موجب افلاطون جي لکڻين جا وڏا حصا [[طنز]] تي ٻڌل آهن؛ اها فڪري واٽ شروعاتي طور [[سورين ڪيرڪيگارڊ]] اختيار ڪئي هئي. === پوپر === ''رعيتي راڄ'' ۾ پيش ڪيل شهر ڪجهه نقادن کي سخت، جامد ۽ آزاديءَ کان محروم، بلڪ [[مطلق العنانيت|مطلق العنان]] محسوس ٿيو. [[ڪارل پوپر]] پنهنجي 1945ع واري ڪتاب ''[[کليل سماج ۽ ان جا دشمن]]'' ۾ انهيءَ نقطه نظر جي نمائندگي ڪندي افلاطون جي رياست کي هڪ [[بدخيالي سماج]] قرار ڏنو. پوپر افلاطون جي خيالن کي سقراط جي خيالن کان جدا ڪيو ۽ دعويٰ ڪئي ته افلاطون پنهنجي زندگيءَ جي پوئين دور ۾ پنهنجي استاد جي [[انسان دوستي|انسان دوست]] ۽ [[جمهوريت|جمهوري]] رجحانن مان ڪوبه ظاهر نه ڪيو.<ref>Popper accuses Plato of betraying Socrates. He was not the first to do so. [[Thomas Jefferson]] made the same statement in a letter to his friend [[John Adams]] in 1814, "Socrates had reason indeed to complain of the misrepresentations of Plato; for in truth his dialogues are libels on Socrates." ({{cite web|url=http://www.let.rug.nl/usa/presidents/thomas-jefferson/letters-of-thomas-jefferson/jefl231.php |publisher= University of Groningen|title=To John Adams Monticello, July 5, 1814|first1=Thomas|last1=Jefferson}})</ref><ref>[[Gilbert Ryle]], reviewing Popper's text just two years after its publication ({{cite journal |first=G. |last=Ryle |author-link=Gilbert Ryle |title=Popper, K.R. – ''The Open Society and its Enemies'' |url=https://archive.org/details/sim_mind_1947-04_56_222/page/167 |journal= [[Mind (journal)|Mind]] |date=1 April 1947 |volume=56 |issue=222 |pages=167–172 |doi=10.1093/mind/LVI.222.167 |jstor=2250518}}) and agreeing with him, wrote that Plato "was Socrates' Judas." (Ryle, G. (1947). p. [https://books.google.com/books?id=EgIxAAAAIAAJ&q=%22was+Socrates'+Judas%22 169])</ref><ref>{{cite book |first=T.E. |last= Burke |title= The Philosophy of Popper |url=https://books.google.com/books?id=rIK7AAAAIAAJ |year=1983 |publisher=[[Manchester University Press]] |location=Manchester |isbn= 978-0-71900911-2 |page=[https://books.google.com/books?id=rIK7AAAAIAAJ&pg=141&dq=%22As+Gilbert+Ryle+put+it,+according+to+Popper,+Plato+was+Socrates'+Judas.+The+very+things+for+which+Socrates+lived+and+died+are+the+things+which+Plato+tries+to+demolish+with+words+put+into+Socrates'+mouth%22 141]}}</ref> پوپر جي نظر ۾ افلاطون جي تصور ڪيل رياست مطلق العنان هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ حڪومت رڳو هڪ الڳ موروثي حڪمران طبقي تي ٻڌل هئي، جڏهن ته پورهيت طبقي کي، جنهن کي پوپر موجب افلاطون ”انساني ڍور“ سمجهندو هو، فيصلا سازيءَ ۾ ڪوبه ڪردار حاصل نه هو. هو دليل ڏئي ٿو ته افلاطون کي انهن ڳالهين ۾ دلچسپي نه هئي، جن کي عام طور انصاف جا مسئلا سمجهيو ويندو آهي، يعني فردن جي وچ ۾ تڪرارن جو حل، ڇاڪاڻ⁠تہ افلاطون انصاف کي نئين سر ”پنهنجي جاءِ تي قائم رهڻ“ طور بيان ڪيو هو.<ref name="popper">[[ڪارل پوپر|Popper, Karl]] (1950) ''[[The Open Society and Its Enemies]], Vol. 1: The Spell of Plato'', New York: Routledge.</ref> پوپر اصرار ڪري ٿو ته ''رعيتي راڄ'' کي ”ان جي مصنف رڳو هڪ نظرياتي مقالي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هڪ ان وقت جي سياسي منشور طور لکيو هو“،<ref>Popper, Karl (1950) The Open Society and Its Enemies, Vol. 1: The Spell of Plato, New York: Routledge. p. 162.</ref> جڏهن ته [[برٽرينڊ رسل]] دليل ڏئي ٿو ته گهٽ ۾ گهٽ افلاطون جي ارادي جي لحاظ کان، ۽ مجموعي طور انهن حڪومتي صورتن کان گهڻو پري نه هئڻ سبب جيڪي قديم يوناني شهري رياستن ۾ ممڪن هيون، ''رعيتي راڄ'' ۾ پيش ڪيل حڪومتي نظام کي افلاطون هڪ عملي نظام طور تصور ڪيو هو.<ref>Russell, B. (2004) ''[[اولهه جي فلسفي جي تاريخ (رسل)|History of Western Philosophy]]'', end of Book I, part 2, ch. 14.</ref> [[جي. اي. ڪوهن]] ان جي ابتڙ دليل پيش ڪري ٿو ته ''رعيتي راڄ'' جو مثالي شهر سخت معنائن ۾ مطلق العنان نه هو. سندس چوڻ موجب مطلق العنان رياستون پنهنجن شهرين جي خانگي زندگين تي گهري نظر رکن ٿيون، جڏهن ته افلاطون غير محافظ طبقي جي زندگين تي گهڻو ڌيان نٿو ڏئي، جيستائين اهي سياست ۾ مداخلت نٿا ڪن.<ref>{{cite book |last=Cohen |first=G. A. |year=2014 |title=Lectures on the History of Moral and Political Philosophy |editor-last=Wolff |editor-first=Jonathan |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |isbn=9780691149004 |at=Chapter 2, pp.3-64}}</ref> === فوگيلن === ڪيترن ئي نقادن اهو تجويز ڪيو آهي ته هن مڪالمي ۾ سياسي بحث دراصل انساني روح جي هڪ تمثيل آهي، جنهن ۾ پڻ ڪيترائي مختلف ”حصا“ يا ”عنصر“ موجود هوندا آهن، جيڪي يا ته پاڻ ۾ ٽڪراءُ پيدا ڪن ٿا يا وري هڪ منصفاڻي ۽ ڪارائتي ”حڪومت“ جي ماتحت گڏجي هم آهنگ ٿي وڃن ٿا. ٻين ڳالهين سان گڏ، هي تمثيلي تشريح انهن ڪيترن ئي اهڙن بيانن جي وضاحت پڻ ڪري ٿي، جيڪي افلاطون مثالي جمهوري رياست بابت ڪري ٿو ۽ جيڪي ظاهري طور ناقابلِ عمل محسوس ٿين ٿا.<ref>For an oft-cited argument that the analogy does not work, see T. Penner, "Thought and Desire in Plato." in G Vlastos ed., Plato, Vol. 2. Anchor Books, 1971</ref> [[نوربرٽ بلوسنر]] (2007ع)<ref>Blössner, Norbert. The City-Soul Analogy, G. R. F. Ferrari (Translator). In: G. R. F. Ferrari (Ed.), ''The Cambridge Companion to Plato's Republic'', Cambridge University Press, 2007. (Ch. 13; pp. 345–385).</ref> دليل ڏئي ٿو ته ''رعيتي راڄ'' کي سڀ کان بهتر انفرادي روح جي عمل، بناوت ۽ اخلاقي سڌاري جي انتهائي جامع ۽ واضح تجزيي طور سمجهڻ گهرجي. يقيناً، هن نقطه نظر جو اهو مطلب ناهي ته ''رعيتي راڄ'' کي سياسي رسالي طور پڙهڻ غلط آهي؛ هيءَ تصنيف ٻنهي سطحن تي سمجهي سگهجي ٿي. البت، هن راءِ موجب ان کي نفسيات ۽ اخلاقي فلسفي جي شاهڪار طور ايترو ڌيان نه مليو آهي، جيترو ملڻ گهرجي. [[ايرڪ فوگيلن]] پنهنجي ڪتاب ''Plato and Aristotle'' (بيٽن روج، 1957ع) ۾ ”ڳالهين ۾ بيان ڪيل منصفاڻي شهر“ (ڪتاب II–V) جي تصور جي وضاحت ڪئي. مثال طور، مڪالمي مان اهڙا اشارا ملن ٿا ته [[سقراط]] پاڻ به پنهنجي ”مثالي“ رياست جو ميمبر نه هجي ها، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس سڄي زندگي تقريباً مڪمل طور علم جي ذاتي جستجو لاءِ وقف هئي. وڌيڪ عملي انداز ۾، سقراط تجويز ڪري ٿو ته جيڪڏهن هيٺين طبقن جي ماڻهن جي فطرت ۾ ”سون“ موجود هجي ته اهي اعليٰ حڪمران طبقي تائين پهچي سگهن ٿا، ۽ ساڳيءَ طرح اعليٰ طبقي جا ماڻهو به هيٺ اچي سگهن ٿا. اهو [[سماجي تحرڪ]] (Social Mobility) جي تصور جو هڪ روپ آهي. اقتدار جو استعمال [[شريف ڪوڙ]] (''Noble Lie'') تي ٻڌل آهي، جنهن موجب سڀ انسان هڪ ئي ڌرتيءَ مان پيدا ٿيل ڀائر آهن، جيتوڻيڪ ساڳئي وقت سماج ۾ واضح درجابندي ۽ طبقاتي ورهاست پڻ موجود آهي. افلاطون انساني نفسيات جي ٽن حصن تي ٻڌل هڪ نظريو پيش ڪري ٿو، جنهن کي هو شهر ۽ مختلف انساني گروهن جي لاڳاپن تي پڻ لاڳو ڪري ٿو. محافظ طبقي ۾ [[خاندان]] جو ادارو موجود نه هوندو آهي، جنهن کي فوگيلن [[ميڪس ويبر]] جي [[بيوروڪريسي]] واري تصور جي هڪ ابتدائي صورت سان ڀيٽي ٿو، جتي رياست جا معاملا ذاتي مفادن کان الڳ رکيا ويندا آهن. [[ليو اسٽراس]] سان گڏ، فوگيلن پوپر جي تشريح کي نه رڳو هن مڪالمي، پر افلاطون جي سموري فلسفيانه منصوبي جي فطرت ۽ مقصد بابت هڪ وڏي غلط فهمي قرار ڏئي ٿو. شهر جو نمونو، يعني [[خير جي صورت]] (''Agathon'')، تاريخ ۾ ڪيترين ئي صورتن ۾ مجسم ٿيو آهي. اهي صورتون انهن ماڻهن وسيلي وجود ۾ آيون، جن خير جي صورت جو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي زندگيءَ کي انهيءَ بصيرت جي مطابق ترتيب ڏنو. ''رعيتي راڄ'' جو مرڪزي حصو (حصو II، باب 2–3) فيلسوف جي حڪمراني ۽ [[غار جي تمثيل]] جي ذريعي ''Agathon'' جي مشاهدي تي مشتمل آهي، جنهن جي وڌيڪ وضاحت [[صورتن جو نظريو]] وسيلي ڪئي وئي آهي. هن مرڪزي بحث کان اڳ ۽ پوءِ انهن ذريعن تي بحث ڪيو ويو آهي، جيڪي هڪ منظم ''[[شهري رياست]]'' (''polis'') جي قيام کي يقيني بڻائين ٿا. * حصو II، باب 1، محافظن جي شادي، ماڻهن ۽ ملڪيت جي اشتراڪ، ۽ يونانين جي وچ ۾ جنگ بابت پابندين تي بحث ڪري ٿو. هن ۾ هڪ جزوي [[اشتراڪيت|اشتراڪي]] ''پولس'' جو تصور پيش ڪيو ويو آهي. * حصو II، باب 4، انهن حڪمرانن جي فلسفياتي تعليم تي بحث ڪري ٿو، جيڪي شهري رياست جي نظم ۽ ڪردار کي برقرار رکندا. حصي II، جنهن کي ”خيال جي تجسيم“ سڏيو ويو آهي، کان اڳ ''پولس'' جي معاشي ۽ سماجي نظام جو قيام (حصو I) بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ان کان پوءِ (حصو III) ان زوال جو تجزيو ڪيو ويو آهي، جنهن مان اهو نظام آخرڪار گذرندو آهي. اهي ٽي حصا گڏجي مڪالمي جو بنيادي جسم ٺاهين ٿا، جن ۾ ”نموني“، ان جي عملي تجسيم، ان جي پيدائش ۽ ان جي زوال تي بحث ڪيو ويو آهي. تعارف ۽ اختتاميه ''رعيتي راڄ'' جي بنيادي متن لاءِ هڪ فريم جو ڪم ڏين ٿا. صحيح نظم بابت بحث ٻن سوالن سان شروع ٿئي ٿو: * ”ڇا انصاف، بي⁠انصافيءَ کان بهتر آهي؟“ * ”ڇا بي⁠انصاف ماڻهو، انصاف پسند ماڻهوءَ کان وڌيڪ ڪامياب زندگي گذاري ٿو؟“ تعارفي سوال جو جواب اختتاميه ۾ ڏنو ويو آهي ته: * ”انصاف، بي⁠انصافيءَ کان وڌيڪ افضل آهي.“ اهي ٻئي حصا وري ''مقدمي'' (ڪتاب I) ۽ ''اختتاميي'' (ڪتاب X) جي دائري اندر رکيل آهن. مقدمو انصاف بابت عام عوامي [[ڊاڪسا|راءِ]] (''doxai'') تي ٻڌل هڪ مختصر گفتگو آهي، جڏهن ته اختتاميو عقل بدران ايمان جي بنياد تي روح جي [[لافانيت]] ۽ نون فنن بابت بحث پيش ڪري ٿو. === اسٽراس ۽ بلوم === [[افلاطون]] جي ڪجهه تجويزن سبب [[ليو اسٽراس]] ۽ [[ايلن بلوم]] جهڙن مفڪرن پڙهندڙن کي اهو امڪان غور هيٺ آڻڻ جي دعوت ڏني آهي ته شايد [[سقراط]] ڪنهن حقيقي شهر جو نقشو پيش نه ڪري رهيو هو، بلڪ مڪالمي ۾ شامل نوجوانن لاءِ هڪ ذهني ۽ تعليمي مشق تيار ڪري رهيو هو. ”ڳالهين ۾ بيان ڪيل منصفاڻي شهر“ جي تعمير دوران ڪيترائي اهڙا نڪتا ملن ٿا، جيڪي پاڻ ۾ [[تضاد]] رکندڙ نظر اچن ٿا. انهن تضادن مان اهو امڪان پيدا ٿئي ٿو ته سقراط [[طنز]] جو سهارو وٺي رهيو آهي، جيئن مڪالمي جا ڪردار پاڻ ئي انهن تجويزن جي حتمي اهميت تي سوال اٿارين. افلاطون، پنهنجي طرفان، هن ”ذهني مشق“ کي ''رعيتي راڄ'' ۾ هميشه لاءِ محفوظ ڪري ڇڏيو. ان جا ڪيترن ئي مثالن مان هڪ اهو آهي ته سقراط حڪمران طبقي جي شادين کي ”[[مقدس]]“ قرار ڏئي ٿو، پر اهي شاديون رڳو هڪ رات لاءِ هونديون آهن، ۽ انهن ۾ اڳواٽ طئي ڪيل جنسي ميلاپ ڪرائڻ لاءِ جوڙن کي دوائن ۽ فريب ذريعي تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جو مقصد محافظ-سپاهين جي نسل کي چونڊي سڌارڻ (يوجينڪس) هوندو آهي. بهرحال، اسٽراس ۽ بلوم جون تشريحون رڳو اهڙن تضادن ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ تائين محدود ناهن. اهي پڙهندڙن کي وڌيڪ گهري سوچ ڏانهن راغب ڪن ٿا ته ڇا افلاطون واقعي سنجيده هو يا طنزيه انداز اختيار ڪري رهيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ نه اسٽراس ۽ نه ئي بلوم هن سوال جو قطعي جواب ڏين ٿا؛ هو تشريحي يقين بدران فلسفياتي شڪ کي ترجيح ڏين ٿا. اسٽراس جو طريقو ان عقيدي مان پيدا ٿيو ته [[افلاطون]] پنهنجي تحريرن ۾ ڳجهي (باطني) انداز سان لکندو هو. هن جي نظر ۾ ظاهري ([[ظاهري معنى|ظاهري]]) ۽ باطني ([[باطني معنى|باطني]]) مطلبن جي وچ ۾ فرق کي قبول ڪرڻ جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا افلاطون حقيقت ۾ ڪتاب پنجين ۽ ڇهين ۾ بيان ڪيل ”ڳالهين ۾ منصفاڻي شهر“ کي عملي جامو پارائڻ چاهيو ٿي، يا اهو رڳو هڪ [[تمثيل]] هو. اسٽراس جي نظر ۾، بهرحال، اهو ئي هن مڪالمي جو سڀ کان اهم سوال نه هو. هن [[ڪارل پوپر]] جي لفظي تشريح جي مخالفت ڪندي [[سسرو]] جي ان راءِ جو حوالو ڏنو ته ''رعيتي راڄ'' جو اصل مقصد سياسي شين جي فطرت کي ظاهر ڪرڻ هو.<ref>''History of Political Philosophy'', co-editor with Joseph Cropsey, 3rd. ed., Chicago: University of Chicago Press, 1987, p.68</ref> حقيقت ۾، اسٽراس ”ڳالهين ۾ منصفاڻي شهر“ جي انصاف واري دعويٰ کي ئي ڪمزور ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب اهو شهر فطري نه، پر انساني ذهن جي ٺاهيل هڪ تصور آهي، جيڪو جسم جي عشق ۽ جنسي خواهشن کي نظرانداز ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب ''رعيتي راڄ'' ۾ قائم ڪيل شهر ”عشق (''eros'') کان تجريد ڪرڻ جي ڪري ئي ممڪن بڻجي ٿو.“<ref>''History of Political Philosophy'', co-editor with Joseph Cropsey, 3rd. ed., Chicago: University of Chicago Press, 1987, p. 60</ref> افلاطون ڏانهن طنزيه ارادي منسوب ڪرڻ جي مخالفت ۾ هڪ دليل اهو پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته [[افلاطون جي اڪيڊمي]] مان ڪيترائي اهڙا شاگرد نڪتا، جيڪي بعد ۾ [[ظالم حڪمران|ظالم حڪمران]] بڻيا، سياسي اقتدار تي قبضو ڪيائون ۽ شهرن تي حڪومت ڪرڻ لاءِ فلسفي کي ڇڏي ڏنائون. يوناني روايتن ۾ ماهر هجڻ ۽ افلاطون سان سڌي رابطي باوجود، افلاطون جي ڪجهه اڳوڻن شاگردن جهڙوڪ [[هيراڪليا پونٽيڪا]] جو حڪمران [[ڪليارڪس آف هيراڪليا|ڪليارڪس]]؛ [[پيليني]] جو حڪمران [[ڪيرون آف پيليني|ڪيرون]]؛ [[سڪيپسس]] جا حڪمران [[ايراسٽس آف سڪيپسس|ايراسٽس]] ۽ [[ڪوريسڪس آف سڪيپسس|ڪوريسڪس]]؛ [[اٽارنيوس]] ۽ [[اسوس]] جو حڪمران [[هرمياس آف اٽارنيوس|هرمياس]]؛ ۽ [[سيراڪيوس]] جو حڪمران [[ڪيليپس آف سيراڪيوس|ڪيليپس]] ماڻهن تي حڪومت ڪئي، پر انهن مان ڪنهن به فيلسوف-حاڪم جهڙو نظام قائم نه ڪيو. تنهن هوندي به، اهو دليل پڻ ڏنو ويو آهي ته انهن ماڻهن جو اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪرڻ سبب ظالم حڪمران بڻجڻ ضروري نه هو. افلاطون جي اڪيڊمي ۾ گهڻو ڪري اشرافي خاندانن جا شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان ڪيترن لاءِ پنهنجي پيدائش ۽ خانداني روايتن جي ڪري اقتدار جي منصبن تائين پهچڻ اڳ ئي طئي ٿيل هوندو هو. ان کان سواءِ، اهو به واضح ناهي ته انهن کي جديد [[مطلق العنانيت|مطلق العنان]] مفهوم مطابق ”ظالم حڪمران“ سڏي سگهجي ٿو. آخرڪار، افلاطون جي اڪيڊمي ۾ اصل ۾ ڇا پڙهايو ويندو هو، ان بابت تمام ٿوري معلومات موجود آهي، تنهنڪري ان ڳالهه تي به وڏو اختلاف موجود آهي ته ڇا اها اداري طور سياسي تعليم ڏيڻ لاءِ قائم ڪئي وئي هئي يا نه.<ref>Malcolm Schofield, "Plato and Practical Politics", in C. Rowe and M. Schofield (eds.), ''The Cambridge Companion to Greek and Roman Political Thought'', Cambridge University Press 2005, pp. 293–302.</ref> == ڇاپا == === انگريزي ترجما === <!--- تاريخي ترتيب موجب ---> * Davies, J. L. and Vaughan, D. J. (1852). ''The Republic of Plato, translated into English, with an introduction, analysis, and notes''. London: Macmillan and Co., Ltd. * {{cite book|title=Plato: The Republic, Timaeus and Critias. New and literal version |last=Burges|first=George|year=1854|publisher=H.G. Bohn|location=London}} * {{cite book|title=Plato: The Republic|last=Jowett|first=Benjamin|year=1871}} * {{cite book|title=Plato: The Republic|last=Lee|first=H.D.P.|year=1955|publisher=Penguin Classics|location=Middlesex}} * {{cite book|title=The Republic of Plato. Translated, with notes and an interpretive essay|last=Bloom|first=Allan|orig-year=1968|year=1991|publisher=Basic Books|location=New York}} * {{cite book|title=Plato: The Republic. Revised by C.D.C. Reeve|last=Grube|first=G.M.A.|year=1992|publisher=Hackett|location=Indianapolis}} * {{cite book|title=Plato: Republic. Translated, with notes and an introduction|last=Waterfield|first=Robin|year=1994|publisher=Oxford World's Classics|location=Oxford}} * {{cite book|title=Plato: The Republic|last=Griffith|first=Tom|year=2000|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge}} * {{cite book|title=Plato: The Republic|last=Allen|first=R.E.|year=2006|publisher=Yale University Press|location=New Haven}} * {{cite book|title=Plato: Republic|last=Sachs|first=Joe|year=2007|publisher=Focus Publishing|location=Newburyport}} * {{cite book|title=Plato: Republic|last=Rowe|first=Christopher|year=2012|publisher=Penguin|location=London}} === يوناني === <!--- تاريخي ترتيب موجب ---> * {{cite book|title=Platonis opera|volume=4|last=Burnet|first=John|year=1902|author-link=John Burnet (classicist)|location=Oxford|publisher=Clarendon|url=https://archive.org/details/platonisopera0004joan}} * {{cite book|title=Platonis Rempublicam|last=Slings|first=Simon R.|year=2003|location=Oxford|publisher=Oxford University Press}} == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=22em}} * [[اجتماعيت ۽ فرديت]] * [[مخلوط حڪومت]] * [[نوس]] * ''[[آرٿوٽيس اونوماتون]]'' * [[افلاطون جو عدد]] {{div col end}} == حوالا == {{reflist|30em}} == وڌيڪ مطالعو == {{columns-list|colwidth=50em| * {{cite book|title=Socrates' Second Sailing: On Plato's Republic|last=Benardete|first=Seth|year=1989|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago}} * {{cite book|title=Plato's Republic: A Biography|url=https://archive.org/details/platosrepublicbi0000blac|last=Blackburn|first=Simon|year=2007|publisher=Atlantic Monthly Press|location=New York}} * {{cite book|title=A Companion to Plato's Republic|url=https://archive.org/details/acompaniontopla00bosagoog|last=Bosanquet|first=B.|year=1895|publisher=Rivington, Percival & Co|location=London}} * {{cite book|title=Pursuing the good|editor-last=Cairns|editor-first=Douglas|year=2007|publisher=University of Edinburgh Press}} * {{cite book|title=The War Lover: A Study of Plato's Republic|url=https://archive.org/details/warloverstudyofp0000crai|url-access=registration|last=Craig|first=Leon|year=1994|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|isbn=9780802005861}} * {{cite book|title=Plato's Republic: A Philosophical Commentary|url=https://archive.org/details/platosrepublicph0000rccr|last=Cross|first=R.C.|year=1964|publisher=Macmillan|location=London}} * {{cite book|title=études sur la république de platon|last=Dixsaut|first=Monique|year=2005|publisher=vrin|location=france}} * {{cite book|title=The Cambridge Companion to Plato's Republic|editor-last=Ferrari|editor-first=G.R.F.|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge}} * {{cite book|title=The Republic: The Odyssey of Philosophy|last=Howland|first=Jacob|year=1993|publisher=Paul Dry Books|location=Philadelphia}} * {{cite book|title=Finitude and transcendence in the Platonic dialogues|url=https://archive.org/details/finitudetranscen0000hyla|last=Hyland|first=Drew|year=1995}} * {{cite book|title=Plato's Republic: Critical Essays|editor-last=Kraut|editor-first=Richard|year=1997|publisher=Rowman & Littlefield|location=Lanham}} * {{cite book|title=Plato's Caves: The Liberating Sting of Cultural Diversity|last=LeMoine|first=Rebecca|year=2020|publisher=Oxford University Press|location=New York}} * {{cite book|title=In Defense of Plato|url=https://archive.org/details/indefenseofplato0000rona_l2b6|last=Levinson|first=Ronald|year=1953|publisher=Harvard|location=Cambridge}} * {{cite book|title=The Ascent to the Good|editor-last=Lisi|editor-first=Francisco|year=2007|publisher=Academia Verlag|location=London}} * {{cite book|title=Aristotle's Criticism of Plato's Republic|url=https://archive.org/details/aristotlescritic0000mayh_c8m1|last=Mayhew|first=Robert|year=1997|publisher=Rowman & Littlefield|location=Lanham}} * {{cite book|title=Plato's Republic: An Introduction|last=McAleer|first=Sean|year=2020|publisher=[[اوپن بڪ پبلشرز]]|doi=10.11647/obp.0229|isbn=978-1-80064-053-5|doi-access=free}} * {{cite book|title=An Image of the Soul in Speech|last=McNeill|first=David|year=2010|publisher=Pennsylvania State University Press|location=University Park}} * {{cite book|title=An Engagement with Plato's Republic: A Companion to Plato's Republic|url=https://archive.org/details/engagementwithpl0000mitc|last1=Mitchell|first1=Basil|last2=Lucas|first2=J.R.|year=2003|publisher=Ashgate|location=Aldershot}} * {{cite book|title=The Interpretation of Plato's Republic|url=https://archive.org/details/bwb_T5-BBB-176|last=Murphy|first=N.R.|author-link=Neville Richard Murphy|year=1951|publisher=Oxford U.P|location=Oxford}} * {{cite book|title=Lectures on The Republic of Plato|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.462648|last=Nettleship|first=Richard.|year=1898|location=London|publisher=Macmillan & Co}} * {{cite book|last1=Nethercott|first1=Frances|title=Russia's Plato: Plato and the Platonic Tradition in Russian Education, Science, and Ideology (1840–1930)|date=2000|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-1463-0|url=https://books.google.com/books?id=_UfXAAAAMAAJ}} * {{cite book|title=The Theory of Education in Plato's Republic|last=Nettleship|first=Richard.|year=1935|publisher=Oxford|location=London}} * {{cite book|title=Plato's Invisible Cities|url=https://archive.org/details/platosinvisiblec0000ophi|last=Ophir|first=Adi|year=1991|publisher=Routledge|location=London}} * {{cite book|title=Routledge Philosophy Guidebook to Plato and the Republic|url=https://archive.org/details/routledgephiloso0000papp|last=Pappas|first=Nikolas|year=1995|publisher=Routledge|location=London}} * {{cite book|title=Plato's Conception of Justice and the Question of Human Dignity|last=Piechowiak|first=Marek|year=2021|publisher=Peter Lang|location=Berlin}} * {{cite book|title=Plato's Republic|last=Purshouse|first=Luke|year=2007|publisher=Continuum|location=London}} * {{cite book|title=Philosopher-Kings: The Argument of Plato's Republic|url=https://archive.org/details/philosopherkings0000unse|last=Reeve|first=C.D.C.|year=1988|publisher=Princeton University Press|location=Princeton}} * {{cite book|title=A Guide to Plato's Republic|url=https://archive.org/details/guidetoplatosrep0000rice|last=Rice|first=Daryl H.|year=1998|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}} * {{cite book|title=Beautiful City|last=Roochnik|first=David|year=2003|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca}} * {{cite book|title=Plato's Republic: A Study|last=Rosen|first=Stanley|year=2005|publisher=Yale University Press|location=New Haven}} * {{cite book|title=The Blackwell Guide to Plato's Republic|url=https://archive.org/details/blackwellguideto0000unse_s8m2|editor-last=Santas|editor-first=Gerasimos|year=2006|publisher=Blackwell|location=Oxford}} * {{cite book|title=Understanding Plato's Republic|url=https://archive.org/details/understandingpla0000sant|editor-last=Santas|editor-first=Gerasimos|year=2010|publisher=Wiley-Blackwell|location=Oxford}} * {{cite book|title=Plato's Republic: An Introduction|url=https://archive.org/details/platosrepublicin0000saye|last=Sayers|first=Sean|year=1999|publisher=Edinburgh University Press|location=Edinburgh}} * {{Cite book|last=Seeck|first=Gustav Adolf|title=Platons Staat. Ein kritischer Kommentar|trans-title=Plato's Republic. A Critical Commentary|publisher=Beck|location=Munich|year=2015|isbn=978-3-406-68329-9}} * {{cite book|title=Plato's Republic: Interpretation and Criticism|url=https://archive.org/details/platosrepublicin00seso|editor-last=Sesonske|editor-first=Alexander|year=1966|publisher=Wadsworth|location=Belmont}} * {{cite book|title=Reclaiming the Canon|url=https://archive.org/details/reclaimingcanone00sina|url-access=registration|last=Sinaiko|first=Herman|year=1998|publisher=Yale University Press|location=New Haven|isbn=9780300065299}} * {{cite book|title=The City and Man|last=Strauss|first=Leo|year=1964|publisher=Rand McNally|location=Chicago}} * {{cite book|title=A Companion to Plato's Republic|url=https://archive.org/details/companiontoplato0000nich|last=White|first=Nicholas P.|year=1979|publisher=Hackett|location=Indianapolis}} * {{cite book|title=Plato's Theory of Man|url=https://archive.org/details/platostheoryofma0000wild|url-access=registration|last=Wild|first=John|year=1946|publisher=Harvard|location=Cambridge}} * {{cite book|title=Plato's Modern Enemies and the Theory of Natural Law|url=https://archive.org/details/platosmodernenem0000wild|url-access=registration|last=Wild|first=John|year=1953|publisher=University of Chicago|location=Chicago}} }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikisource|The Republic|''The Republic''}} {{Wikiquote}} {{wikibooks|Plato/Republic}} * ''رعيتي راڄ'' جا متن: ** [https://gutenberg.org/ebooks/1497 ''Plato's Republic'']، [[بينجمن جوويٽ]] جو ترجمو، تعارف سميت، [[Project Gutenberg]] تي. (ساڳيو [https://gutenberg.org/ebooks/55201 ترجمو] اسٽيڦينس نمبرن، حاشين ۽ مڪمل اشاري سان.) ** [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plat.+Rep.+toc ''Plato's Republic'']، [[پال شوري]] (1935ع) جو ترجمو، تشريحن ۽ ڳنڍيل متن (يوناني ۽ انگريزي) سان، [[Perseus Project]] تي. * {{librivox book | title=The Republic | author=PLATO}} * {{cite IEP |url-id=republic |title=Plato's Republic}} * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-politics/ ''رعيتي راڄ'' ۾ اخلاقيات ۽ سياست]، ''[[اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسفي]]'' تي. {{navboxes |list= {{Plato navbox}} {{Christian virtue ethics}} {{Nag Hammadi Codices|state=collapsed}} {{Socrates navbox}} {{Political philosophy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:سياسي فلسفي جو ادب]] [[زمرو:افلاطون جا مڪالما]] [[زمرو:مثالي سماج جو نظريو]] [[زمرو:رعيتي راڄ (افلاطون)]] [[زمرو:انصاف]] ng1eq0hs0rju4tf6xx8blbtf08025jx 0 39355 416344 407413 2026-10-02T05:18:28Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416344 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڻي جي فلش ذريعي انساني فضلو نيڪال ڪندڙ ٽوائليٽ}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = Toilet photo.jpg | width1 = 200 | alt1 = ويهڻ واري انداز وارو فلش ٽوائليٽ، جنهن سان [[سسٽرن]] لڳل آهي. | image2 = Squattoilet.jpg | width2 = 200 | alt2 = چيني مٽيءَ جو [[اوڪڙون ويهي استعمال ٿيندڙ ٽوائليٽ]]، جنهن سان فلش لاءِ پاڻيءَ جي ٽانڪي لڳل آهي (ووهان، چين) | footer_align = center | footer = [[سسٽرن]] سان فلش ٽوائليٽ{{break}}مٿي: ويهڻ وارو ٽوائليٽ{{break}}هيٺ: [[اوڪڙون ويهي استعمال ٿيندڙ ٽوائليٽ]] }} '''فلش ٽوائليٽ''' (''Flush toilet'')، جنهن کي '''فلشنگ ٽوائليٽ''' يا '''واٽر ڪلوزٽ''' ('''WC'''؛ پڻ ڏسو [[ٽوائليٽ#نالا|ٽوائليٽ جا نالا]]) پڻ چيو وڃي ٿو، [[ٽوائليٽ]] جو اهڙو قسم آهي جيڪو [[انساني فضلو]]، يعني [[پيشاب]] ۽ [[پاخانو]]، کي پهرين پيالي ۾ گڏ ڪري پوءِ پاڻيءَ جي زور سان فلش ڪري [[نيڪال وارو پائپ|نيڪال واري پائپ]] ذريعي ڪنهن ٻي هنڌ منتقل ڪري ٿو، جتي ان جو علاج يا ته ويجهي [[سيپٽڪ نظام]] ۾ يا مرڪزي [[گندي پاڻي جي صفائي جو ڪارخانو|گندي پاڻي جي صفائي واري اداري]] ۾ ڪيو ويندو آهي. فلش ٽوائليٽ ويهي يا [[اوڪڙون ويهي استعمال ٿيندڙ ٽوائليٽ|اوڪڙون ويهي استعمال]] ڪرڻ لاءِ ٺهيل ٿي سگهن ٿا، ۽ انهن جا نمونا مختلف علائقن ۾ مختلف رواج موجب استعمال ٿيندا آهن. جديد [[گندو پاڻي]] صاف ڪرڻ وارا گهڻا نظام خاص طور تي تيار ڪيل [[ٽوائليٽ پيپر]] کي پڻ سنڀالڻ جي قابل هوندا آهن، ۽ تازن سالن ۾ فلش ڪري سگهجندڙ [[گلي وائپس]] بابت به دلچسپي وڌي رهي آهي. فلش ٽوائليٽن جي تياري لاءِ [[پورسلين]] يا [[شيشي جهڙي چيني مٽي]] (''vitreous china'') سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ مواد آهي، جڏهن⁠تہ عوامي يا اداري وارن ٽوائليٽن ۾ ڌاتو يا ٻيا مضبوط مواد به استعمال ڪيا ويندا آهن. فلش ٽوائليٽ [[پلمبنگ]] جي سامان جو هڪ قسم آهن، جن ۾ عام طور هڪ وڪريل نيڪال وارو حصو، جنهن کي [[ٽرئپ (پلمبنگ)|ٽرئپ]] (S، U، J يا P شڪل وارو) چيو ويندو آهي، شامل هوندو آهي. هي ٽرئپ پيالي ۾ ڪجهه مقدار ۾ پاڻي برقرار رکي ٿو، جيڪو فضلي کي گڏ رکڻ سان گڏ نيڪال واري نظام مان ايندڙ بدبودار [[گندي نالي جي گئس]] کي به روڪيندو آهي. شهري ۽ نيم شهري علائقن ۾ فلش ٽوائليٽ عام طور [[سيوريج]] جي نظام سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪو [[گندو پاڻي]] کي [[گندي پاڻي جي صفائي جو ڪارخانو|صفائي واري مرڪز]] تائين پهچائيندو آهي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ اڪثر [[سيپٽڪ ٽانڪي]] يا [[ڪامپوسٽ ٽوائليٽ]] سان لاڳاپيل نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>Kagan, Mya. "Where Does the Water Go When I Flush the Toilet?" Kids' Why Questions. Whyzz Publications LLC, 2011.</ref> فلش ٽوائليٽ جي ابتڙ [[خشڪ ٽوائليٽ]] هوندو آهي، جنهن ۾ فلش ڪرڻ لاءِ پاڻي استعمال نه ڪيو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ٻين صفائي جي اوزارن ۾ [[يورينل]] شامل آهي، جيڪو بنيادي طور پيشاب لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ [[بڊيٽ]]، جيڪو ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ [[مقعد]]، [[پرينيم]] ۽ [[فرج]] کي پاڻي سان صاف ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. {{TOC limit|3}} == اشتقاق == {{Further|ٽوائليٽ#نالا|ٽوائليٽ (ڪمرو)#نالا}} === واٽر ڪلوزٽ === لفظ '''ٽوائليٽ''' (''toilet'') جي شروعاتي معنيٰ ”ڌوئڻ يا سينگار جو ڪمرو“ هئي، جنهن جو صفائي جي سهولتن سان ڪو سڌو واسطو نه هو. شروعاتي گهرن اندر موجود ٽوائليٽن کي ''[[گارڊروپ]]'' (''garderobe'') چيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ ڪپڙا پڻ رکيا ويندا هئا. ان زماني ۾ اهو خيال هو ته [[امونيا]] جي بوَ پسون ۽ ڪپڙن کي نقصان پهچائيندڙ جيتن کي پري رکندي آهي. تنهن هوندي به، اوڻويهين صديءَ تائين گهڻن گهرن ۾ [[ٻاهريون بيت الخلا]] عام هوندو هو، جڏهن⁠تہ نيڪال واري نظام سان ڳنڍيل گهرن اندر ٽوائليٽ رڳو اميرن جي رهائشگاهن ۽ عاليشان هوٽلن ۾ هوندا هئا. ڍڪيل ''چيمبر پاٽ''، جيڪي خاص پلنگ ڀرسان المارين ۾ رکيا ويندا هئا ۽ عورتون يا بيمار ماڻهو استعمال ڪندا هئا، بعد ۾ ٻاهرين بيت الخلا ۾ خالي ڪري صاف ڪيا ويندا هئا. سورهين صديءَ کان [[انگلينڊ]] ۾ فلش واري ٽوائليٽ سان گڏ هڪ نجي ڪمري کي '''واٽر ڪلوزٽ''' (''Water Closet'' يا '''WC''') سڏيو ويندو هو، جيئن ان کي ''ارٿ ڪلوزٽ'' (''Earth Closet'' يا '''EC''') کان الڳ سڃاتو وڃي.{{citation needed|date=August 2021}} وضاحتي اصطلاح ''واش-ڊائون ڪلوزٽ'' ۽ ''واٽر ڪلوزٽ''<ref>Leamington Spa Courier, 2 April 1853</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[آمريڪا]] ۾ رائج ٿيا. 1890ع تائين بيمارين بابت عوامي آگاهي وڌڻ سان ماڻهن کي اهو احساس ٿيو ته انساني فضلي کي بي احتياطيءَ سان ڦٽو ڪرڻ متعدي بيمارين جي پکڙجڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Norton-2011"/> اتر آمريڪا ۾ عام استعمال موجب، رهائشي ''[[غسل خانو]]'' (''bathroom'') ۾ عام طور ٽوائليٽ، هٿ ڌوئڻ جو بيسن ۽ غسل ڪرڻ جي سهولت شامل هوندي آهي. جڏهن⁠تہ تجارتي عمارتن ۾ ''ريسٽ روم'' يا ''باتھ روم'' ۾ عام طور صرف ٽوائليٽ يا يورينل هوندا آهن ۽ غسل ڪرڻ جي سهولت موجود نه هوندي آهي، جيڪا ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مونجهاري جو سبب بڻجي ٿي. برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ ''باتھ روم'' اهڙي ڪمري کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مستقل غسل خانو هجي، ڀلي ان ۾ ٽوائليٽ هجي يا نه. جڏهن⁠تہ ''ٽوائليٽ'' يا ''لو'' (''loo'') الڳ اصطلاح آهن، جيتوڻيڪ گهڻن غسل خانن ۾ ٽوائليٽ پڻ موجود هوندو آهي. اصطلاح '''واٽر ڪلوزٽ''' اهڙي ڪمري لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٽوائليٽ سان گڏ ٻيون صفائي جون سهولتون، جهڙوڪ هٿ ڌوئڻ جو بيسن يا غسل خانو، به موجود هجن. آمريڪي پلمبنگ جي ضابطن ۾ ''واٽر ڪلوزٽ'' يا ''WC'' خاص طور اهڙي ننڍڙي ڪمري يا بند جڳهه لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي صرف ٽوائليٽ هجي ۽ جيڪو وڏي غسل خاني جو حصو هجي. يورپ جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ٽوائليٽ لاءِ ”پاڻي“ يا ''WC'' مان نڪتل لفظ استعمال ٿيندا آهن. [[هسپانوي ٻولي]] جي رائل اڪيڊمي جي لغت ۾ ''váter'' لفظ ٽوائليٽ يا غسل خاني لاءِ قبول ٿيل آهي، جيڪو انگريزي اصطلاح ''water closet'' مان نڪتل آهي. فرانسيسي ٻوليءَ ۾ ''aller aux waters'' (”واٽرز ڏانهن وڃڻ“) ۽ ''w.-c.'' عام اصطلاح آهن. رومانوي ٻوليءَ جو لفظ ''veceu'' ۽ فنش ٻوليءَ جو لفظ ''vessa'' پڻ ''WC'' جي مخفف مان نڪتل آهن.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Coteanu|first1=Ion|display-authors=etal|encyclopedia=Supliment la Dicționarul explicativ al limbii române|date=1988|publisher=Academia Română|place=Bucharest|title=veceu|url=https://dexonline.ro/definitie/veceu/definitii|access-date=2025-10-25|lang=ro}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Suomen etymologinen sanakirja|publisher=Kotimaisten kielten keskus|place=Helsinki|series=Kotimaisten kielten keskuksen julkaisuja 72|date=2025-10-16|title=vessa|url=https://kaino.kotus.fi/ses/?p=article&etym_id=ETYM_5ed1f9c8f35c70f0b4a0ba04c0f27a6a&word=vessa|lang=fi|id={{URN|nbn|fi:kotus-202259}}|access-date=2025-10-25|archive-date=2025-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20251124161440/https://kaino.kotus.fi/ses/?p=article&etym_id=ETYM_5ed1f9c8f35c70f0b4a0ba04c0f27a6a&word=vessa|url-status=dead}}</ref> [[جرمن ٻولي]] ۾ ''Klo'' (''Klosett'' جو مختصر روپ) ۽ ''WC'' ٻئي استعمال ٿيندا آهن. [[اطالوي ٻولي]] ۾ ''WC''، ''water'' ۽ انهن جا تلفظ ٽوائليٽ لاءِ عام اصطلاح آهن، جڏهن⁠تہ [[ڊچ ٻولي]] ۾ ''WC'' سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي. == تاريخ == {{See also|پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي جي تاريخ}} === جديد دور کان اڳ جا فلش ٽوائليٽ نظام === [[File:Ostia-Toilets.JPG|thumb|upright=1.3|right|[[رومي سلطنت]] جي عوامي بيت الخلا، جيڪو [[اوستيا انٽيڪا]] (روم جي قديم بندرگاهه) جي کوٽاين دوران مليو.]] پاڻي سان فلش ٿيندڙ [[بيت الخلا|بيت الخلائن]] جا ابتدائي نمونا [[نوپٿر دور]] (Neolithic) کان موجود هجڻ جا ثبوت مليا آهن. [[ميسوپوٽيميا]] جي ماڻهن لڳ ڀڳ 4000 ق.م. ۾ مٽيءَ جون نيڪال واريون پائيپون متعارف ڪرايون. انهن جا سڀ کان پراڻا مثال [[نپپور]] ۾ [[بيل جو مندر]] ۽ [[اشنونا]] مان مليا آهن، جتي اهي گندي پاڻي جي نيڪال ۽ کوهن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite book|last1=Burke|first1=Joseph|title=Fluoridated Water Controversy|url={{GBurl|id=fdIoDwAAQBAJ|p=2}}|access-date=4 August 2017|isbn=978-1-365-91287-0|date=24 April 2017|publisher=Lulu Press, Incorporated |via=Google Books}}</ref> [[اوروڪ]] شهر مان 3200 ق.م. جا سرن سان ٺهيل ويهندڙ ۽ [[اسڪواٽ ٽوائليٽ|ويهڪ واري طرز]] جا بيت الخلا دريافت ٿيا آهن، جيڪي هن وقت تائين جا سڀ کان قديم ڄاتل مثال آهن.<ref>{{Cite book|last=Mitchell|first=Piers D.|url={{GBurl|id=HU6rCwAAQBAJ|p=263}}|title=Sanitation, Latrines and Intestinal Parasites in Past Populations|date=3 March 2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-05953-0|pages=22|language=en|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Wald|first=Chelsea|date=26 May 2016|title=The secret history of ancient toilets|url=https://www.nature.com/news/the-secret-history-of-ancient-toilets-1.19960|journal=Nature News|language=en|volume=533|issue=7604|pages=456–458|doi=10.1038/533456a|pmid=27225101|bibcode=2016Natur.533..456W|s2cid=4398699|url-access=subscription}}</ref> اهڙيون مٽيءَ جون پائيپون بعد ۾ [[حتي سلطنت|حتين]] جي شهر [[هتوسا]] ۾ پڻ استعمال ڪيون ويون، جتي انهن کي آسانيءَ سان ڌار ڪري صاف يا مٽائي سگهجي پئي.<ref>{{Cite book|last=Burney|first=Charles|url={{GBurl|id=azPl5Jzv930C|p=307}}|title=Historical Dictionary of the Hittites|date=19 April 2004|publisher=Scarecrow Press|isbn=0-8108-6564-5|language=en|via=Google Books}}</ref> [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ماڻهن ڪيترن هنڌن تي پاڻي سان فلش ٿيندڙ بيت الخلا تعمير ڪيا. بعد ۾ قديم مصرين ۽ [[مينوئي تهذيب]] پڻ اهڙا نظام اختيار ڪيا. ٻي هزارين ق.م. تائين مينوئي ماڻهن ويهندڙ فلش ٽوائليٽ تيار ڪري ورتا هئا، جن جا مثال [[ڪنوسوس]] ۽ [[اڪروتيري (ڪريٽ)|اڪروتيري]] جي کوٽاين مان مليا آهن.<ref>{{cite journal | last1=Yannopoulos | first1=Stavros | last2=Yapijakis | first2=Christos | last3=Kaiafa-Saropoulou | first3=Asimina | last4=Antoniou | first4=George | last5=Angelakis | first5=Andreas N. | title=History of sanitation and hygiene technologies in the Hellenic world | journal=Journal of Water, Sanitation and Hygiene for Development | publisher=IWA Publishing | volume=7 | issue=2 | date=2017-02-14 | issn=2043-9083 | doi=10.2166/washdev.2017.178 | pages=163–180| bibcode=2017JWSHD...7..163Y | doi-access=free }}</ref> برطانيا جي قديم نوپٿر دور واري ڳوٺ [[اسڪارا بري]] (تقريباً 31هين صدي ق.م.) ۾ صفائي لاءِ هڪ ابتدائي آبي نظام استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ وهندڙ پاڻي ۽ نيڪال جا رستا فضلو کڻي ويندا هئا.<ref>{{Citation| title=Clean: a history of personal hygiene and purity | first=Virginia |last=Sarah Smith | url={{GBurl|id=GZBsRv17U3gC|q=Skara+Brae+drop+toilet}} | access-date=30 July 2010 | page=28| isbn=978-0-19-929779-5| year=2007| publisher=OUP Oxford |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Childe |first1=V. |last2=Paterson |first2=J. |last3=Thomas |first3=Bryce |title=Provisional Report on the Excavations at Skara Brae, and on Finds from the 1927 and 1928 Campaigns. With a Report on Bones |journal=Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland |date=30 November 1929 |volume=63 |pages=225–280 |doi=10.9750/PSAS.063.225.280 |url=https://journals.socantscot.org/index.php/psas/article/view/7758/7726 |access-date=6 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Suddath |first1=Claire |title=A Brief History of Toilets |url=http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1940525,00.html |access-date=6 May 2020 |agency=Time |publisher=Time |date=19 November 2009 |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219180926/http://content.time.com/time/health/article/0,8599,1940525,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Mark |first1=Joshua J. |title=Skara Brae |url=https://www.worldhistory.org/Skara_Brae/ |website=[[World History Encyclopedia]] |date=18 October 2012 |access-date=6 May 2020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Walter G. |last2=Childe |first2=V. G. |title=A Stone-Age Settlement at the Braes of Rinyo, Rousay, Orkney. (First Report.) |journal=Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland |date=1938 |volume=72 |url=http://soas.is.ed.ac.uk/index.php/psas/article/download/8098/8066 |access-date=6 May 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003074231/http://soas.is.ed.ac.uk/index.php/psas/article/download/8098/8066 |date=3 October 2020 }}</ref><ref>{{Cite book|last1=Childe|first1=Vere Gordon|url={{GBurl|id=XI4wAQAAIAAJ|q=drain}}|title=Skara Brae|last2=Clarke|first2=D. V.|publisher=H.M.S.O., previously: Kegan Paul, Trench, Trubner & Company, Limited|orig-year=1931|year=1983|location=UK|pages=12, 20, 28|isbn=0-11-491755-8|language=en|via=Google Books}}</ref> پهرين صدي عيسوي کان پنجين صدي عيسوي تائين [[رومي سلطنت]] ۾ گڏيل [[بيت الخلا|عوامي بيت الخلا]] وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا هئا، جيڪي بنيادي يا ثانوي نيڪال جي سرنگهن سان ڳنڍيل هوندا هئا. برطانيا ۾ [[هيڊرين جي ڀت]] تي واقع [[هائوس اسٽيڊس]] جا بيت الخلا ان جا محفوظ مثال آهن. اهي جديد معنيٰ ۾ فلش نه ٿيندا هئا، پر انهن مان مسلسل وهندڙ پاڻي فضلو نيڪال ڪندو رهندو هو. مغربي رومي سلطنت جي زوال کان پوءِ اولهه يورپ ۾ اهڙا گڏيل نظام ختم ٿي ويا، جڏهن ته مشرقي [[بازنطيني سلطنت]] ۾ انهن جي مرمت ۽ نيڪال جي نظام جي سار سنڀال جاري رهي.<ref>{{Cite journal|last1=Yannopoulos|first1=Stavros|last2=Yapijakis|first2=Christos|last3=Kaiafa-Saropoulou|first3=Asimina|last4=Antoniou|first4=George|author5-link=Andreas N. Angelakis|last5=Angelakis|first5=Andreas N.|title=History of sanitation and hygiene technologies in the Hellenic World|url=https://www.academia.edu/35253971|journal=Journal of Water Sanitation and Hygiene for Development|year=2017|language=en|volume=7|issue=2|pages=163–180|doi=10.2166/washdev.2017.178|bibcode=2017JWSHD...7..163Y |issn=2043-9083|doi-access=free}}</ref> فيبروري 2023ع ۾ چين جي آثار قديمه جي ماهرن اعلان ڪيو ته شايد دنيا جو سڀ کان پراڻو ڄاتل فلش ٽوائليٽ دريافت ٿيو آهي. 2,400 سال پراڻي هن بيت الخلا جا ٽٽل حصا ۽ وڪريل فلش پائيپ [[شي آن]] شهر جي [[يوئيانگ آثار قديمه واري ماڳ]] تي قديم شاهي محل جي کنڊرن مان هٿ آيا.<ref>{{cite web |title=2,400-year-old flush toilet discovered in China could be one of the oldest ever. |url=https://edition.cnn.com/style/article/china-oldest-toilet-remains-discovered-intl-hnk |website=CNN |language=en |date=22 February 2023}}</ref> ڏکڻ ڪوريا ۾ [[ڊونگ گنگ محل]] مان پڻ 2021ع دوران [[متحده سيلا دور]] (668–935ع) سان لاڳاپيل فلش ٽوائليٽ دريافت ٿيو.<ref>{{cite web |title=1,300-Year-Old Medieval Flush Toilet discovered in South Korea |url=https://www.thearchaeologist.org/blog/1300-year-old-medieval-flush-toilet-discovered-in-south-korea |website=The Archaeologist |access-date=4 June 2026}}</ref> شروعات ۾ ان کي [[جوسون خاندان]] جي دور سان منسوب ڪيو ويو هو،<ref>{{cite web |title=Ruins of 'advanced' public toilet uncovered at Joseon Dynasty palace in Seoul - The Korea Times |url=https://www.koreatimes.co.kr/southkorea/society/20210708/ruins-of-advanced-public-toilet-uncovered-at-joseon-dynasty-palace-in-seoul |website=www.koreatimes.co.kr |language=en |date=8 July 2021}}</ref> پر 2025ع ۾ کوٽائي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ان جي تاريخ تبديل ڪئي وئي. کوٽائي جي اڳواڻ ڪِم گيونگ يول موجب، اهو غالباً ولي عهد ۽ محل جي اعليٰ درجي جي ڪجهه عورتن جي ذاتي استعمال لاءِ هو. بهرحال، هن ۾ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي بيت الخلائن جهڙو فضلي کي گڏ ڪرڻ وارو نظام موجود نه هو، ۽ فضلو سڌو ڀر واري درياهه ۾ نيڪال ٿيندو هو.<ref>{{cite web |last1=Morgan |first1=Amber |title=Archaeologists Discover A 1,300-Year-Old Flush Toilet Used By A Prince In A Korean Palace |url=https://allthatsinteresting.com/donggung-palace-south-korea-flush-toilet |website=All That's Interesting |access-date=4 June 2026 |date=24 February 2025}}</ref> === جديد فلش ٽوائليٽ جي ترقي === [[File:Cummings S-bend.jpg|thumb|right|[[اليگزينڊر ڪمنگ]] جو 1775ع وارو [[ٽريپ (پلمبنگ)|S-ٽريپ]] جو پيٽنٽ، جنهن جديد فلش ٽوائليٽ جي بنياد وڌي.]] 1596ع ۾ [[جان هيرنگٽن (ليکڪ)|سر جان هيرنگٽن]] ''A New Discourse of a Stale Subject, Called the Metamorphosis of Ajax'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ هن جديد فلش ٽوائليٽ جي هڪ اڳوڻي نموني جو بيان ڏنو، جيڪو [[سامرسيٽ]] جي [[ڪيلسٽن]] ۾ سندس گهر ۾ لڳل هو.<ref>{{Citation| last=Kinghorn |first=Jonathan | chapter=A Privvie in Perfection: Sir John Harrington's Water Closet | title=Bath History | volume=1 | year=1986 | pages=173–88 | postscript=.|isbn=0-86299-294-X}}. Kinghorn supervised a modern reconstruction in 1981, based on the illustrated description by Harington's assistant Thomas Coombe in the ''New Discourse''.</ref> هن جوڙجڪ ۾ ٽانڪي مان پاڻي ڇڏڻ لاءِ فلش والو ۽ پيالي کي خالي ڪرڻ لاءِ واش ڊائون نظام شامل هو. هيرنگٽن [[انگلينڊ جي ايلزبيٿ پهرين|راڻي ايلزبيٿ پهرين]] لاءِ پڻ [[رچمنڊ محل]] ۾ اهڙو هڪ ٽوائليٽ لڳايو. [[صنعتي انقلاب]] جي شروعات ۽ ٽيڪنالاجي ۾ لاڳاپيل واڌارن سان فلش ٽوائليٽ آهستي آهستي پنهنجي جديد شڪل اختيار ڪرڻ لڳو. پلمبنگ ۾ هڪ اهم اڳڀرائي [[ٽريپ (پلمبنگ)|S-ٽريپ]] هئي، جيڪا اسڪاٽش مڪينڪ [[اليگزينڊر ڪمنگ]] 1775ع ۾ ايجاد ڪئي ۽ جنهن جو بنيادي اصول اڄ به استعمال ٿئي ٿو.<ref name="The independent-2016">{{cite news|title=From Charles Mackintosh's waterproof to Dolly the sheep: 43 innovations Scotland has given the world|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/charles-mackintosh-chemist-waterproof-google-doodle-scotland-inventions-innovation-bicycles-a7499911.html|work=The independent|date=30 December 2016}}</ref> هي اوزار پيالي جي نيڪال واري منهن کي بيٺل پاڻيءَ سان بند رکي ٿو، جنهن سان گندي نالي جي بدبودار هوا ٻاهر اچڻ کان روڪي وڃي ٿي.<ref name="The independent-2016" /> ڪمنگ جي جوڙجڪ ۾ ٽريپ جي مٿان پيالي جي نيڪال واري هنڌ هڪ سلائيڊ ٿيندڙ والو پڻ هوندو هو. ٻن سالن کان پوءِ [[ساموئل پروسر]] ”پلنجر ڪلوزٽ“ لاءِ برطانوي پيٽنٽ جي درخواست ڏني. [[File:Bramah water closet.jpg|thumb|left|[[جوزف براما]] جو بهتر ڪيل نمونو، جيڪو پهريون عملي فلش ٽوائليٽ سمجهيو وڃي ٿو.]] گهڻين ايجادن لاءِ مشهور [[جوزف براما]] پنهنجي پيشاور زندگيءَ جي شروعات 1775ع واري اليگزينڊر ڪمنگ جي پيٽنٽ ٿيل جوڙجڪ تي ٻڌل واٽر ڪلوزٽ لڳائڻ سان ڪئي. هن ڏٺو ته لنڊن جي گهرن ۾ لڳايل موجوده نمونا سياري جي ٿڌ ۾ ڄمي ويندا هئا. مسٽر ايلن نالي هڪ شخص سان گڏ هن جوڙجڪ ۾ سڌارو آندو ۽ روايتي سلائيڊ والو جي جاءِ تي قبضي وارو ڍڪ لڳايو، جيڪو پيالي جي تري کي بند رکندو هو. هن فلش ٽانڪي لاءِ فلوٽ والو جو نظام پڻ تيار ڪيو. 1778ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪرڻ کان پوءِ هن [[سينٽ جائلز، لنڊن|سينٽ جائلز]] جي ڊينمارڪ اسٽريٽ ۾ هڪ ورڪشاپ تي ٽوائليٽ ٺاهڻ شروع ڪيا.<ref>{{Cite book|first=Alec|last=Skempton|title=A Biographical Dictionary of Civil Engineers in Great Britain and Ireland: Vol 1: 1500 to 1830|publisher=Thomas Telford|year=2002|isbn=0-7277-2939-X|display-authors=etal}}</ref> هن جو نمونو غالباً پهريون عملي، هٿ سان پاڻي هارڻ کان سواءِ ڪم ڪندڙ فلش ٽوائليٽ هو. ان جي پيداوار 19هين صديءَ تائين جاري رهي ۽ اهي خاص طور ٻيڙين ۾ استعمال ٿيندا هئا. 1817ع ۾ [[ٿامس ايڊورڊ بوڊچ|ٿامس بوڊچ]] [[اشانتي سلطنت]] جي راڄڌاني [[ڪماسي]] جو دورو ڪيو، جتي هن گهرن اندر اهڙا ٽوائليٽ ڏٺا، جيڪي ڪيترن گيلنن گرم پاڻي سان فلش ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=Tkm5UZJz8z0C|q=Indoor+toilets}}|last=Edgerton |first=Robert B. |year=2010 |title=The Fall of the Asante Empire: The Hundred-Year War For Africa's Gold Coast |page=26|publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4516-0373-6|via=Google Books}}</ref> بوڊچ موجب، اهي ٽوائليٽ گهڻو ڪري عمارت جي سڀ کان اڪيلائي واري ڪنڊ ۾ هڪ ننڍڙي محراب هيٺ هوندا هئا، پر ڪڏهن ڪڏهن مٿئين ماڙ تي پڻ هڪ ننڍڙي الڳ ڪمري جهڙي جاءِ ۾ ٺهيل هوندا هئا.<ref>{{cite journal | last=Maier| first=D. | title=Nineteenth-Century Asante Medical Practices| url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1979-01_21_1/page/63| journal= Comparative Studies in Society and History| volume=21 | issue=1 | pages=63–81 | year=1979| jstor=178452| doi=10.1017/S0010417500012652 | pmid=11614369 | s2cid=19587869 }}</ref> === صنعتي پيداوار === [[File:Ad 1884 twyford.jpg|thumb|right|[[ٿامس وليم ٽوائيفورڊ]] فلش ٽوائليٽن جي شروعاتي مقبوليت واري دور جي نمايان ٺاهيندڙن ۽ وڪرو ڪندڙن مان هڪ هو. فلش ٽوائليٽ پهريون ڀيرو [[جارج جيننگز]] پاران 1851ع جي [[عظيم نمائش]] ۾ وڏي پيماني تي پيش ڪيا ويا هئا.<ref name="Historic UK"/>]] فلش ٽوائليٽ 19هين صديءَ جي وچ ڌاري، وڌندڙ شهري آبادي ۽ صنعتي خوشحاليءَ سان گڏ، وڏي پيماني تي استعمال ۽ وڪري هيٺ اچڻ لڳو. اهو دور خاص طور [[گندي پاڻيءَ جي صفائي#تاريخ|گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري نظام]] جي تيز واڌ سان ٺهڪندڙ هو، خاص ڪري [[لنڊن]] ۾، جنهن سبب صحت ۽ صفائي جي لحاظ کان فلش ٽوائليٽ وڌيڪ پرڪشش بڻجي ويو.<ref name="Jennings">{{cite news |title=London's long-term lav affair: A history of public toilets in the capital |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-59785477 |access-date=18 April 2025 |publisher=BBC|quote=London is home to many fine and famous firsts: the first one-way street; the first commercially made jigsaw puzzle; the first sale of a banana in Britain - and the first public flush toilets}}</ref><ref>{{cite news |title=Story of cities #14: London's Great Stink heralds a wonder of the industrial world |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/apr/04/story-cities-14-london-great-stink-river-thames-joseph-bazalgette-sewage-system |access-date=18 April 2025 |work=The Guardian}}</ref> [[جارج جيننگز]] 1840ع واري ڏهاڪي ۾ پارڪ اسٽون پاٽري ۾ واٽر ڪلوزٽ، لوڻ جي چمڪ واري نيڪال جي سامان، صفائي وارين پائيپن ۽ ٻين صفائي وارن اوزارن جي پيداوار جو ڪاروبار قائم ڪيو، جتان هن وچولي طبقي ۾ فلش ٽوائليٽ کي مشهور ڪيو. پهرين مئي کان 15 آڪٽوبر 1851ع تائين [[هائيڊ پارڪ، لنڊن|هائيڊ پارڪ]] ۾ ٿيل [[عظيم نمائش]] دوران جيننگز [[ڪرسٽل پيلس]] جي آرام وارن ڪمرن ۾ پنهنجا [[عظيم نمائش ۾ فلش ٽوائليٽ|منڪي ڪلوزٽ]] لڳايا.<ref name="Historic UK">{{cite news |title=The History of Women's Public Toilets in Britain |url=https://www.historic-uk.com/CultureUK/History-of-Womens-Public-Toilets-in-Britain/ |access-date=3 April 2025 |work=Historic UK |quote=The story in Britain starts in 1851, as the Great Exhibition show-cased the first public flushing toilet, created by George Jennings, who was a plumber from Brighton. The popularity of this invention was such that the first public lavatories opened the following year and were known as 'Public Waiting Rooms'. The vast majority of these were men's conveniences.}}</ref> اهي پهريان عوامي [[فيس وارو ٽوائليٽ|فيس وارا ٽوائليٽ]] هئا؛ مفت عوامي ٽوائليٽ پوءِ ظاهر ٿيا. انهن وڏي دلچسپي پيدا ڪئي. نمائش دوران 827,280 ماڻهن انهن کي استعمال ڪرڻ لاءِ هڪ پيني ادا ڪئي؛ ان هڪ پيني جي عيوض کين صاف سيٽ، ٽوال، ڦڻي ۽ [[جوتن جي پالش]] جي سهولت پڻ ملندي هئي. انهيءَ مان ٽوائليٽ وڃڻ لاءِ انگريزي اصطلاح ”to spend a penny“ هڪ [[لطيف ڪنايو|ڪنايي]] طور مشهور ٿيو.<ref>{{cite web |date=7 June 2016 |title=Toilet remains from 'spend a penny' exhibition uncovered in Hyde Park |publisher=The Royal Parks |access-date=16 November 2016 |url=https://www.royalparks.org.uk/press-and-media/press-releases/toilet-remains-from-spend-a-penny-exhibition-uncovered-in-hyde-park |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003742/https://www.royalparks.org.uk/press-and-media/press-releases/toilet-remains-from-spend-a-penny-exhibition-uncovered-in-hyde-park |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4D7103CF931A35750C0A96F958260 |title=Of Facts and Artifacts |last=Krinsky |first=William L. |date=2 March 1999 |newspaper=New York Times |access-date=2 March 2009}}</ref><ref>{{citation |url=http://papercuts.blogs.nytimes.com/2008/12/16/tom-the-plumber/ |title=Tom the Plumber |last=Wilson |first=Blake |date=16 December 2008 |newspaper=New York Times |access-date=2 March 2009}}</ref> [[File:Windermere Hotel Urinal Plaque.JPG|thumb|left|جارج جيننگز جي ٺاهيل سامان تي سندس واپاري نشان]] نمائش ختم ٿيڻ ۽ [[سڊنهم، لنڊن|سڊنهم]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ٽوائليٽ بند ڪرڻا هئا، پر جيننگز منتظمن کي انهن کي کليل رکڻ لاءِ راضي ڪيو. پوءِ انهن مان هر سال £1,000 کان وڌيڪ آمدني ٿيڻ لڳي، جيڪا اڄ جي قدر ۾ لڳ ڀڳ ,2025ع جي £120700 اسٽرلنگ پائونڊن جي برابر آهي.<ref name="Jennings"/> 1854ع ۾ هن [[رائل ايڪسچينج، لنڊن|رائل ايڪسچينج]] ۾ پهريون زمين هيٺ عوامي ٽوائليٽ کوليو. 1852ع ۾ هن واٽر ڪلوزٽ جي بهتر جوڙجڪ لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن ۾ پيالو ۽ ٽريپ هڪ ئي ٽڪري مان ٺهيل هئا، ۽ اهڙي نموني جوڙيل هئا جو ٽريپ ۾ پاڻيءَ جي بندش کان سواءِ پيالي ۾ به ٿورو پاڻي هميشه موجود رهي. هن والو، نيڪال ٽريپ، دٻاءَ وارن پمپن ۽ پمپ جي سلينڊرن جي جوڙجڪ ۾ پڻ سڌارا آندا. 1850ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين عمارتن بابت ضابطن ۾ سفارش ٿيڻ لڳي ته برطانوي شهرن ۾ وچولي طبقي جي گهڻن نون گهرن ۾ واٽر ڪلوزٽ لڳل هجي.<ref>{{cite web | url=https://environment7.uwe.ac.uk/resources/constructionsample/Conweb/house_ages/elements/print.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165422/https://environment7.uwe.ac.uk/resources/constructionsample/Conweb/house_ages/elements/print.htm | archive-date=2014-03-07 | title=Evolution of Building Elements }}</ref> هڪ ٻيو اهم شروعاتي ٺاهيندڙ [[ٿامس وليم ٽوائيفورڊ]] هو، جنهن هڪ ٽڪري مان ٺهيل [[سيرامڪ]] فلش ٽوائليٽ ايجاد ڪيو.<ref name="David-2009">David J. Eveleigh, 'Twyford, Thomas William (1849–1921)', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, May 2009; online edn, May 2011</ref> 1870ع وارو ڏهاڪو صفائي واري صنعت ۽ واٽر ڪلوزٽ جي ترقيءَ لاءِ اهم دور ثابت ٿيو. ان وقت مڪمل طور مٽيءَ مان ٺهيل سادي ٽريپ واري پيالي ۽ وڌيڪ پيچيده، مهانگي ۽ ميڪانيڪي واٽر ڪلوزٽ جي وچ ۾ بحث عوامي جاچ ۽ ماهرن جي راءِ هيٺ آيو.<ref name="David-2009" /> 1875ع ۾ ”واش آئوٽ“ ٽريپ وارو واٽر ڪلوزٽ پهريون ڀيرو وڪري لاءِ پيش ڪيو ويو، ۽ اهو پيالي واري واٽر ڪلوزٽ جي قسمن مان عوام جو پسنديده نمونو بڻيو. 1879ع تائين ٽوائيفورڊ پنهنجي ”واش آئوٽ“ ٽريپ واري واٽر ڪلوزٽ جو نمونو تيار ڪيو، جنهن کي هن ”نيشنل“ نالو ڏنو؛ اهو پوءِ سڀ کان وڌيڪ مشهور واش آئوٽ واٽر ڪلوزٽ بڻجي ويو.<ref name="David-2009" /> [[File:Thomas Crapper toilet ad.gif|thumb|right|19هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين فلش ٽوائليٽ وڏي پيماني تي دستياب ٿي چڪا هئا. جيتوڻيڪ [[ٿامس ڪريپر]] فلش ٽوائليٽ جو موجد نه هو، پر هو ان جو هڪ نمايان ٺاهيندڙ هو.]] 1880ع واري ڏهاڪي تائين الڳ بيهندڙ واٽر ڪلوزٽ وڪري لاءِ دستياب ٿيو ۽ جلدي مشهور ٿي ويو. ان کي وڌيڪ آسانيءَ سان صاف ڪري سگهجي پيو، تنهنڪري اهو وڌيڪ صفائي وارو سمجهيو ويو. ٽوائيفورڊ جو ”يونيٽاس“ نمونو مڪمل طور مٽيءَ مان ٺهيل ۽ الڳ بيهندڙ هو. 1880ع واري ڏهاڪي دوران هن فلشنگ رِم ۽ نيڪال واري منهن جي سڌارن لاءِ وڌيڪ پيٽنٽ داخل ڪيا. آخرڪار 1888ع ۾ هن پنهنجي ”آفٽر فلش“ خاني لاءِ پيٽنٽ جي حفاظت گهري؛ هن اوزار سان واٽر ڪلوزٽ جي فلش ٿيڻ کان پوءِ محفوظ ڪيل ٿوري مقدار ۾ صاف پاڻي سان پيالو ٻيهر ڀريو ويندو هو.<ref>{{Cite book|url={{GBurl|id=1_iGvgAACAAJ}}|title=Oxford Dictionary of National Biography: In Association with the British Academy|last1=Matthew|first1=H. C. G.|last2=Harrison|first2=Brian|date=2004|publisher=OUP Oxford|isbn=0-19-861411-X|language=en|via=Google Books}}</ref> جديد پيڊيسٽل قسم جو ”فلش ڊائون“ ٽوائليٽ 1885ع ۾ انگلينڊ جي [[چيلسي، لنڊن|چيلسي]] ۾ بيوفورٽ ورڪس جي فريڊرڪ همفرسن پيش ڪيو.<ref>{{Citation|first=David J.|last=Eveleigh|title=Privies and Water Closets|location=Oxford|publisher=Shire Publications|year=2008|isbn=978-0-7478-0702-5}}</ref> ان دور جي وڏين ڪمپنين فهرستون شايع ڪيون، وڏن دڪانن ۾ نمائشگاهون قائم ڪيون ۽ پنهنجو سامان سڄي دنيا ۾ وڪرو ڪيو. ٽوائيفورڊ جا واٽر ڪلوزٽ نمائشگاهه جرمنيءَ جي [[برلن]]، آسٽريليا جي [[سڊني]] ۽ ڏکڻ آفريڪا جي [[ڪيپ ٽائون]] ۾ موجود هئا. [[عوامي صحت ايڪٽ 1875]] نيڪال، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ٽوائليٽن بابت سخت هدايتون مقرر ڪيون، جنهن سان ان دور جي وڏن واٽر ڪلوزٽ ٺاهيندڙن کي سرڪاري سطح تي اڻ سڌي پٺڀرائي ملي. مشهور روايت جي ابتڙ، سر [[ٿامس ڪريپر]] فلش ٽوائليٽ ايجاد نه ڪيو هو. تنهن هوندي به، هو 19هين صديءَ جي آخر ۾ صنعت جي اڳواڻن مان هو ۽ هن وٽ نو پيٽنٽ هئا، جن مان ٽي واٽر ڪلوزٽ جي سڌارن، جهڙوڪ ترندڙ [[بال ڪاڪ]]، بابت هئا. 1880ع ۾ ٿامس ڪريپر [[ٽريپ (پلمبنگ)|U-شڪل وارو ٽريپ]] متعارف ڪرايو.{{citation needed|date=October 2023}} سندس فلش ٽوائليٽن جي جوڙجڪ موجد البرٽ گبلن ڪئي، جنهن ”Silent Valveless Water Waste Preventer“ نالي سائيفون نيڪال واري نظام لاءِ برطانوي پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name="GB 189804990" /> ڪريپر ٽانڪي خالي ڪرڻ لاءِ سائيفون نظام کي مشهور ڪيو، جنهن اڳوڻي ترندڙ والو واري ليڪيج جو شڪار نظام جي جاءِ ورتي.<ref>{{citation |last=Hart-Davis |first=Adam |title=Thomas Crapper – Fact and Fiction |url=https://www.exnet.com/1995/11/01/science/science.html |publisher=ExNet |access-date=13 May 2010}}</ref><ref name="GB 189804990">{{cite patent |inventor-last=Giblin |inventor-first=Albert |title=Improvements in Flushing Cisterns |country=GB |number=189804990 |pubdate=1898-04-09 |fdate=1898-03-01 }}</ref><ref>{{cite patent |inventor1-last=Crapper |inventor1-first=George |inventor2-last=Wharam |inventor2-first=Robert Marr |title=Improvements in or relating to Automatic Syphon Flushing Tanks |number=189700724 |country=GB |fdate=1897-01-11 |pubdate=1897-03-06 }}</ref> {{anchor|Edward Johns}} پادري ايڊورڊ جانز 1876ع ۾ آمريڪا جي [[فلاڊيلفيا]] ۾ ٿيل [[آمريڪي صد ساله نمائش]] دوران پنهنجو ”ڊولفن ٽوائليٽ“ متعارف ڪرايو، جيڪو [[اسٽافورڊشائر]] جي [[آرميٽيج]] ۾ ايڊورڊ جانز اينڊ ڪمپني سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=The Dolphin toilet. Normally attributed to Edward Johns & Co of Armitage, Staffordshire, 1885-1889. |url=https://news.leeds.gov.uk/resources/xmgzw-h2ol2-p6msj-cdcpy-2ejzp |website=Leeds City Museum |publisher=Leeds City Council |access-date=21 October 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Schmidt |first1=William E. |title=English Bathrooms: Out of the Closet |url=https://www.nytimes.com/1992/01/23/garden/english-bathrooms-out-of-the-closet.html |access-date=21 October 2023 |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |date=1992-01-23}}</ref><ref>{{cite book |title=The Pottery & Glass Trades' Journal; Volume 1, Issue 2 |date=1878 |publisher=J. Everett |page=345 |url={{GBurl|id=hyUGAAAAQAAJ|pg=RA1-PA345}} |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite web |title=Antique Loo's from the Thomas Crapper Company Collection |url=https://www.jldr.com/crapperloo.html |website=jldr.com |access-date=21 October 2023}}</ref><ref>{{cite web |author1=Edward Johns & Co Ltd |title=GB528110A - Improvements in water closet basins |url=https://patents.google.com/patent/GB528110A/en |website=Google Patents |access-date=21 October 2023 |language=en |date=1939-03-14 |quote=23 October 1940}}</ref><ref>{{cite web |title=A Brief History of The Flush Toilet |url=https://www.baus.org.uk/museum/164/a_brief_history_of_the_flush_toilet |website=[[برٽش ايسوسيئيشن آف يورولوجيڪل سرجنز]] |access-date=21 October 2023}}</ref> <blockquote>ٽوائليٽ لاءِ آمريڪي ٻوليءَ جو لفظ ”جان“ مبينا طور [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ 1735ع ۾ لڳايل فلش واٽر ڪلوزٽن مان نڪتل آهي، جن تي ٺاهيندڙ پادري ايڊورڊ جانز جو نالو لکيل هو.<ref>{{cite news |title=HISTORY OF MODERN FLUSH TOILETS! |url=https://surfacesreporter.com/articles/10241/history-of-modern-flush-toilets |access-date=21 October 2023 |work=surfacesreporter.com |date=5 April 2017}}</ref></blockquote> === ڦھلاء ۽ وڌيڪ واڌارو === جيتوڻيڪ فلش ٽوائليٽ پهريون ڀيرو برطانيا ۾ ظاهر ٿيا، پر اهي جلد ئي [[برِاعظم يورپ]] تائين پکڙجي ويا. انهن جي شروعاتي مثالن مان ممڪن آهي ته ٽي ”واٽر ڪلوزٽ“ هئا، جيڪي بئنڪر ''نيڪولائي آگسٽ اينڊريسن'' جي [[اوسلو|ڪرسچينيا]] ۾ ڪرڪيگاٽن نمبر 6 تي واقع نئين شهري گهر ۾ لڳايا ويا ۽ جن جو جنوري 1859ع ۾ ويمو ڪرايو ويو. اهي ٽوائليٽ شايد برطانيا مان گهرايا ويا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ويمي جي دفتر ۾ انهن لاءِ انگريزي اصطلاح ”واٽر ڪلوزٽ“ استعمال ٿيل هو. يورپي برِاعظم تي هڪ ٻيو شروعاتي واٽر ڪلوزٽ 1860ع جو هو، جيڪو برطانيا مان گهرائي [[راڻي وڪٽوريا]] جي ڪمري ۾ [[اهرنبرگ محل]]، [[ڪوبرگ]]، جرمني ۾ لڳايو ويو. ان کي استعمال ڪرڻ جي اجازت رڳو راڻي وڪٽوريا کي هئي. 1872ع ۾ ڊچ اوڀر هندستان جي [[باتاويا، ڊچ اوڀر هندستان|باتاويا]] ۾ پڻ فلش ٽوائليٽ وڪرو ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite news |title=Bataviaasch Handelsblad, 15 November 1872 |url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:110534344:mpeg21:a0008 |newspaper=Bataviaasch Handelsblad |date=15 November 1872 |access-date=28 December 2022}}</ref> آمريڪا ۾ زنجير ڇڪي هلندڙ گهرن اندر ٽوائليٽ 1880ع واري ڏهاڪي ۾ انگلينڊ ۾ ايجاد ٿيڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ امير ماڻهن جي گهرن ۽ هوٽلن ۾ متعارف ٿيا. 1890ع واري ڏهاڪي ۾ فلش ٽوائليٽن جو استعمال وڌيڪ عام ٿيڻ لڳو. [[وليم ايلوس سلون]] 1906ع ۾ [[فلشوميٽر]] ايجاد ڪيو، جيڪو هر فلش کان پوءِ ٻيهر تيار ٿيڻ جو وقت گهٽائڻ لاءِ پاڻيءَ جي فراهمي واري پائپ مان سڌو دٻاءَ وارو پاڻي استعمال ڪندو هو. فلشوميٽر اڄ به سڄي دنيا جي عوامي ٽوائليٽن ۾ استعمال ٿئي ٿو. پاڻمرادو صفائي جهڙو اثر پيدا ڪندڙ گول وهڪري واري فلش پيالي جي ايجاد [[سينٽ جان، نيو برنزوڪ]] جي ٿامس ميڪ ايوٽي اسٽيورٽ 1907ع ۾ ڪئي.<ref>Mario Theriault, ''Great Maritime Inventions 1833–1950'', Goose Lane Editions, 2001, p. 34.</ref> [[ڊيٽن، اوهايو]] جي [[فلپ هاس (موجد)|فلپ هاس]] پڻ ڪيتريون اهم اڳڀرايون ڪيون، جن ۾ ڪناري جي چوڌاري لڳل گهڻن پاڻيءَ جي جيٽن وارو فلش ٽوائليٽ ۽ اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ نمونن جهڙو واٽر ڪلوزٽ فلش ۽ ٻيهر ڀرڻ وارو نظام شامل هئا. آسٽريليا جي ڪمپني [[ڪاروما]] 1980ع ۾ پاڻي بچائڻ لاءِ ''ڊيوسيٽ'' سسٽرن تيار ڪئي، جنهن ۾ [[ٻٽو فلش ٽوائليٽ|ٻه بٽڻ ۽ ٻه مختلف فلش مقدار]] هوندا هئا. ڊيوسيٽ جا جديد نمونا هاڻي سڄي دنيا ۾ موجود آهن ۽ سراسري گهريلو پاڻيءَ جي استعمال ۾ 67 سيڪڙو تائين بچت ڪن ٿا.<ref name="Norton-2011">{{Cite book|url={{GBurl|id=FQEJAAAAQBAJ}}|title=A People and a Nation: A History of the United States, Volume II: Since 1865|last1=Norton|first1=Mary Beth|last2=Sheriff|first2=Carol|last3=Blight|first3=David W.|last4=Chudacoff|first4=Howard|date=2011|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-133-17188-1|page=504|language=en|via=Google Books}}</ref> == ڪم ڪرڻ جو طريقو == [[File:Flushing toilet.jpg|thumb|upright|فلش ڪرڻ دوران فلش ٽوائليٽ جو پيالو]] [[File:Toilettenspülung 01.ogg|thumb|فلش ٽوائليٽ جو عام آواز]] عام [[فلش ٽوائليٽ]] هڪ مقرر ٿيل، شيشي جهڙي [[سيرامڪ]] جي پيالي (جنهن کي ''پين'' پڻ چيو ويندو آهي) تي ٻڌل هوندو آهي، جيڪو نيڪال واري نالي سان ڳنڍيل هوندو آهي. استعمال کان پوءِ پيالي ۾ تيزيءَ سان پاڻي داخل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان پيالو خالي ٿي وڃي ٿو ۽ صاف ٿي وڃي ٿو. هي فلش هڪ الڳ پاڻيءَ جي ٽانڪي (سسٽرن)، تيز دٻاءَ واري پاڻيءَ جي پائپ سان لڳل فلش والو، يا هٿ سان پاڻي هاري به ڪري سگهجي ٿو. پاڻيءَ جي ٽانڪي ۽ فلش والو کي عام طور استعمال ڪندڙ بٽڻ دٻائي، هينڊل هيٺ ڪري، ليور ڇڪي يا زنجير ڇڪي هلائيندو آهي. پاڻي پيالي جي مٿئين ڪناري تي ٺهيل فلشنگ رِم يا هڪ يا وڌيڪ سوراخن (Jets) ذريعي اندر وهندو آهي، جنهن سان پيالي جي سموري اندرين سطح ڌوپي صاف ٿي ويندي آهي. === سسٽرن ذريعي ميڪانيڪي فلش === عام ٽوائليٽ ۾ پيالي جي مٿان هڪ پاڻيءَ جي ٽانڪي (سسٽرن) لڳل هوندي آهي، جنهن ۾ مقرر مقدار ۾ پاڻي محفوظ هوندو آهي. ان ۾ ٻه بنيادي اوزار هوندا آهن. پهريون اوزار استعمال ڪندڙ جي فلش ڪرڻ تي ٽانڪي مان عام طور {{convert|3|-|6|L|USgal|abbr=in|disp=or|frac=4}} پاڻي تيزيءَ سان پيالي ۾ ڇڏيندو آهي، جنهن سان پيالي جو مواد نيڪال واري نالي ۾ وهي يا ڇڪجي ويندو آهي. ٻيو اوزار پاڻمرادو ٽانڪي ۾ پاڻي ڀريندو رهندو آهي، جيستائين ايندڙ فلش لاءِ مناسب پاڻي گڏ نه ٿي وڃي. پاڻي عام طور ''ٽوائليٽ فليپر والو'' (جنهن کي [[چيڪ والو]] سان نه ملائڻ گهرجي) يا [[سائيفون]] ذريعي خارج ٿيندو آهي. پاڻيءَ جي سطح کي سنڀالڻ لاءِ عام طور هڪ [[فلوٽ (سيال جي سطح)|فلوٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي. === تيز دٻاءَ واري پاڻيءَ جي فراهمي سان ميڪانيڪي فلش === جن ٽوائليٽن ۾ سسٽرن نه هوندي آهي، انهن کي عام طور پاڻيءَ جي فراهمي سان سڌو ڳنڍيل هڪ سادي فلش والو يا ''فلشوميٽر'' ذريعي فلش ڪيو ويندو آهي. اهي اهڙي نموني ٺاهيا ويندا آهن جو ليور يا بٽڻ دٻائڻ ۽ ڇڏڻ سان محدود مقدار ۾ پاڻي تيزيءَ سان خارج ڪن. === هٿ سان فلش ڪرڻ (پاڻي هاري فلش) === هر ٽوائليٽ لاءِ مستقل پاڻيءَ جي فراهمي ضروري ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ٽوائليٽ هٿ سان پاڻي هاري به فلش ڪري سگهجن ٿا.<ref name="Tilley-2014">{{cite book|url=https://www.eawag.ch/en/department/sandec/publications/compendium/|title=Compendium of Sanitation Systems and Technologies|last2=Ulrich|first2=Lukas|last3=Lüthi|first3=Christoph|last4=Reymond|first4=Philippe|last5=Zurbrügg|first5=Chris|publisher=Swiss Federal Institute of Aquatic Science and Technology (Eawag)|isbn=978-3-906484-57-0|edition=2nd|location=Duebendorf, Switzerland|last1=Tilley|first1=Elizabeth|year=2014}}</ref> اهڙي قسم جي فلش ٽوائليٽ ۾ نه سسٽرن هوندي آهي ۽ نه ئي مستقل پاڻيءَ جو ڳانڍاپو. ان کي رڳو هڪ ٿانوَ مان ڪجهه ليٽر پاڻي هاري فلش ڪيو ويندو آهي. اهڙي فلش لاءِ ڪڏهن ڪڏهن رڳو {{convert|2|–|3|L|USgal|abbr=in|frac=4}} پاڻي ئي ڪافي هوندو آهي.<ref name="Tilley-2014" /> هي قسم ڪيترن ئي ايشيائي ملڪن ۾ عام آهي. اهڙو ٽوائليٽ هڪ يا ٻن [[کڏي ٽوائليٽ|کڏن]] سان ڳنڍيل ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ''پاڻي هاري کڏي ٽوائليٽ'' يا ''ٻٽي کڏ وارو پاڻي هاري ٽوائليٽ'' چيو ويندو آهي. اهو [[سيپٽڪ ٽينڪ]] سان پڻ ڳنڍي سگهجي ٿو. === ويڪيوم ٽوائليٽ === [[File:Vacuum toilet in a train.jpg|thumb|upright|سوئٽزرلينڊ ۾ ريل گاڏي جو ويڪيوم ٽوائليٽ]] ويڪيوم ٽوائليٽ هڪ فلش ٽوائليٽ آهي، جيڪو [[ويڪيوم نيڪال جو نظام]] سان ڳنڍيل هوندو آهي ۽ فضلي کي چُوسڻ (Suction) ذريعي ٻاهر ڪڍندو آهي. اهي تمام ٿورو پاڻي (هر فلش ۾ {{convert|1/4|L|USgal|spell=in|disp=or|frac=16}} کان به گهٽ) يا ڪڏهن بلڪل به پاڻي استعمال ناهن ڪندا.<ref>{{cite web |title=What are Vacuum Toilets?|date=2024-05-17|access-date=2025-09-24|last=McMahon|first=Mary|url=https://www.wisegeek.com/what-are-vacuum-toilets.htm |website=About Mechanics |archive-url=https://web.archive.org/web/20250924093551/https://www.aboutmechanics.com/what-are-vacuum-toilets.htm |archive-date=2025-09-24}}</ref> ڪجهه ويڪيوم ٽوائليٽ پاڻيءَ بدران رنگين جراثيم ڪش محلول سان فلش ڪندا آهن.{{citation needed|date=November 2019}} انهن کي [[ڪارو پاڻي]] (Blackwater) ۽ [[ڀورو پاڻي]] (Greywater) کي الڳ رکڻ ۽ الڳ نموني سان سنڀالڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، نسبتاً خشڪ ڪارو پاڻي [[حياتياتي گيس]] (Biogas) جي پيداوار يا [[ڪمپوسٽنگ ٽوائليٽ]] ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو.{{citation needed|date=November 2019}} [[ريل گاڏي جا ٽوائليٽ|ريل گاڏين]]، [[هوائي جهاز جو ٽوائليٽ|هوائي جهازن]]، بسن ۽ جهازن ۾ اڪثر ويڪيوم ٽوائليٽ استعمال ڪيا ويندا آهن. پاڻيءَ جو گهٽ استعمال وزن ۾ گهٽتائي آڻي ٿو ۽ هلندڙ گاڏي ۾ پيالي مان پاڻي ٻاهر ڇلڪجڻ کان بچائي ٿو.<ref>{{cite web |title=How does the toilet in a commercial airliner work? |url=https://science.howstuffworks.com/transport/flight/modern/question314.htm |website=HowStuffWorks |language=en |date=1 April 2000}}</ref> گاڏين ۾ فضلي کي گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ پورٽيبل گڏ ڪرڻ وارو خانو استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪو وچولي ويڪيوم خاني جي مثبت دٻاءَ سان ڀرجي سگهي ٿو، تنهنڪري ان کي مسلسل ويڪيوم هيٺ رکڻ ضروري نه هوندو آهي.{{citation needed|date=November 2019}} == فلش ڪرڻ جا نظام == فلش ڪرڻ وارو نظام ٽوائليٽ جي پيالي ۾ وڏي مقدار ۾ پاڻي داخل ڪري ٿو، جنهن سان فضلو نيڪال ٿي وڃي ٿو. عام طور تي اهي نظام پاڻيءَ جي ٽانڪي (سسٽرن) يا فلش والو تي ٻڌل هوندا آهن. === فلش ٽانڪيون === فلش ٽانڪي يا سسٽرن ۾ عام طور هڪ اهڙو نظام هوندو آهي، جيڪو ٽانڪي مان پاڻي خارج ڪندو آهي، ۽ هڪ خودڪار والو، جيڪو استعمال کان پوءِ ٽانڪي کي ٻيهر پاڻمرادو ڀريندو آهي. اهڙو نظام انهن هنڌن لاءِ مناسب هوندو آهي، جتي {{convert|1/2|or|3/8|in|mm|abbr=in|order=flip}} قطر وارا پاڻيءَ جا پائپ لڳل هوندا آهن، جيڪي ٽوائليٽ فلش ڪرڻ لاءِ گهربل پاڻي تيزيءَ سان فراهم نٿا ڪري سگهن. ان ڪري ٽانڪي ٿوري ٿوري وقت ۾ پاڻي گڏ ڪري، فلش وقت وڏي مقدار ۾ خارج ڪندي آهي. ٽانڪي عام طور {{convert|6|and|17|L|USgal|abbr=in}} پاڻي ذخيرو ڪندي آهي. جديد ٽوائليٽن ۾ اها ٽانڪي اڪثر پيالي جي سڌي مٿان يا پٺيان لڳل هوندي آهي. پراڻن نمونن، جن کي ''هاءِ سوئيٽ ڪمبينشن'' چيو ويندو هو، ۾ ٽانڪي مٿي، لڳ ڀڳ مٿي جي اوچائي کان مٿي لڳل هوندي هئي، جنهن کي [[ڇڪڻ واري زنجير]] ذريعي هلائبو هو. بعد ۾ ''لو سوئيٽ ڪمبينشن'' متعارف ڪرايا ويا، جن ۾ ٽانڪي هيٺ هوندي هئي ۽ ان تي سڌو ليور لڳل هوندو هو. اڄڪلهه سڀ کان عام نظام ''ڪلوز-ڪپلڊ'' ٽوائليٽ آهي، جنهن ۾ ٽانڪي سڌي طرح پيالي سان ڳنڍيل هوندي آهي. سيرامڪ انجنيئرن ثابت ڪيو آهي ته پاڻيءَ جي وهڪري جي بهتر ڊزائن، ٽانڪي کي مٿي لڳائڻ کان وڌيڪ اثرائتي فلش مهيا ڪري ٿي. ==== ٽانڪي ڀرڻ وارو والو ==== [[File:Ballcock.svg|thumb|right|بال ڪاڪ يا فلوٽ والو، جيڪو ٽانڪي ۾ پاڻيءَ جي سطح کي منظم ڪري ٿو.]] ٽانڪي ڀرڻ وارا [[والو|والو]] سڀني ٽانڪي وارن ٽوائليٽن ۾ موجود هوندا آهن. انهن جا ٻه بنيادي قسم آهن: * پاسي وارو فلوٽ (Side-float) * مرڪزي فلوٽ (Concentric-float) پاسي واري فلوٽ وارو نظام سؤ سالن کان به وڌيڪ عرصي کان استعمال ۾ آهي، جڏهن⁠تہ مرڪزي فلوٽ وارو نظام 1957ع کان استعمال ٿيڻ شروع ٿيو ۽ هاڻي آهستي آهستي وڌيڪ مقبول ٿي رهيو آهي. پاسي واري فلوٽ واري نظام ۾ هڪ [[فلوٽ (سيال جي سطح)|فلوٽ]] ليور جي پڇاڙيءَ تي لڳل هوندو آهي، جيڪو پاڻيءَ جي سطح وڌڻ سان مٿي چڙهندو آهي ۽ آخرڪار ڀرڻ واري والو کي بند ڪري ڇڏيندو آهي، جنهن سان پاڻيءَ جي فراهمي بند ٿي ويندي آهي. [[File:Concentric Float Valve.svg|thumb|left|مرڪزي فلوٽ والو جو هڪ قسم.]] مرڪزي فلوٽ واري نظام ۾ هڪ عمودي والو جي چوڌاري پلاسٽڪ جو فلوٽ لڳل هوندو آهي. ان جو ڪم پڻ ساڳيو هوندو آهي، پر ان جي ترتيب وڌيڪ ٺهيل هوندي آهي، جنهن سبب ٻين حصن سان ٽڪرائجڻ جا امڪان گهٽ ٿيندا آهن ۽ نظام وڌيڪ قابل اعتماد بڻجي ويندو آهي. اهڙو والو ٽانڪي ۾ ليڪيج ٿيڻ جي صورت ۾ وڌيڪ آواز پيدا ڪري استعمال ڪندڙ کي خبردار پڻ ڪندو آهي. ڪيترن ئي جديد ڀرڻ وارن والوز ۾ دير سان ڪم شروع ڪرڻ وارو نظام هوندو آهي، جيڪو فلش والو بند ٿيڻ کان پوءِ ئي ٽانڪي ڀرڻ شروع ڪندو آهي، جنهن سان ڪجهه پاڻي بچندو آهي. ==== فليپر فلش والو يا ڊراپ والو ==== ٽانڪي جي هيٺئين حصي ۾ پاڻيءَ جي نيڪال واري سوراخ کي هڪ هلڪو پلاسٽڪ يا رٻڙ جو ڍڪ (فليپر) بند ڪري رکندو آهي، جيڪو پاڻيءَ جي دٻاءَ سبب پنهنجي جاءِ تي رهندو آهي. استعمال ڪندڙ جڏهن فلش جو ليور يا بٽڻ دٻائيندو آهي، ته فليپر مٿي کڄي ويندو آهي ۽ پاڻي تيزيءَ سان پيالي ۾ وهي ويندو آهي. پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ سان فليپر ٻيهر هيٺ اچي سوراخ بند ڪري ڇڏيندو آهي. اهو نظام اتر آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ عام آهي. 2001ع کان پوءِ برطانيا ۾ به قانوني تبديلي کان پوءِ هن قسم جا فلش نظام استعمال ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/696115.stm|title=Is the British loo down the pan?|work=BBC News|access-date=27 May 2018}}</ref><ref name="UKRegulations1999">{{Cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/1999/1148/schedule/2/made|title=The Water Supply (Water Fittings) Regulations 1999|website=legislation.gov.uk|language=en|access-date=29 September 2020}}</ref> [[ٻٽو فلش ٽوائليٽ|ٻٽي فلش]] وارا نمونا وڏي پيماني تي موجود آهن، جن ۾ هڪ بٽڻ پيشاب جهڙي هلڪي گندي پاڻي لاءِ ۽ ٻيو بٽڻ ڳري فضلي لاءِ وڌيڪ پاڻي خارج ڪندو آهي. اتر آمريڪا ۾ جديد ٽوائليٽن ۾ {{cvt|3|in|mm}} فليپر والو لڳندو آهي، جڏهن⁠تہ پراڻن ٽوائليٽن ۾ {{cvt|2|in|mm}} فليپر استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.korky.com/toilet-help/troubleshooting-guide/what-size-flapper-do-i-need|title=What Toilet Flapper Size Do I Need?|website=www.korky.com}}</ref> فليپر يا ڊراپ والو جو هڪ نقصان اهو آهي ته ڪجهه سالن جي استعمال کان پوءِ رٻڙ جي گهسجڻ يا مٽيءَ جي ذرڙن سبب ان ۾ ليڪيج پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان آهستي آهستي وڏي مقدار ۾ پاڻي ضايع ٿيندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.waterwise.org.uk/knowledge-base/leaky-loo-position-statement-october-2020/|title=Waterwise Leaky Loo Position Statement (October 2020)|website=Waterwise|author=Waterwise Team|date=2020-10-06}}</ref> {| class="wikitable" | colspan="3" |'''روايتي آمريڪي ڪششِ ثقل تي هلندڙ ٽوائليٽ ٽانڪي''' |- | align="center" |[[File:Gravity_toilet_valves_at_rest.svg|251x251px]] | align="center" |[[File:Gravity_toilet_valves_handle_down.svg|251x251px]] | align="center" |[[File:Gravity_toilet_valves_handle_released.svg|251x251px]] |- | |هينڊل دٻائڻ سان فلش جو عمل شروع ٿئي ٿو. |فليپر بند ٿي وڃي ٿو ۽ ٽانڪي ڪجهه سيڪنڊن ۾ ٻيهر ڀرجي وڃي ٿي. |- | colspan="3" | '''1.''' فلوٽ، '''2.''' ڀرڻ وارو والو، '''3.''' لفٽ بازو، '''4.''' ٽانڪي ڀرڻ واري نلي، '''5.''' پيالي ڀرڻ واري نلي، '''6.''' فليپر والو، '''7.''' اوور فلو نلي، '''8.''' فلش هينڊل، '''9.''' زنجير، '''10.''' پاڻي ڀرڻ جي سطح، '''11.''' ڀرڻ واري والو جو شافٽ، '''12.''' فلش نلي. |} ==== سائيفون فلش نظام ==== [[File:Siphonic WC cistern.svg|thumb|left|سائيفون فلش سسٽرن جو سادو خاڪو]] هي نظام البرٽ گبلن ايجاد ڪيو هو ۽ خاص طور [[برطانيه]] ۾ گهڻو استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite book|url={{GBurl|id=JWLeCwAAQBAJ}}|title=Supply Chain in the Pharmaceutical Industry: Strategic Influences and Supply Chain Responses|first=Rob |last=Whewell|publisher=CRC Press|year=2016|isbn=978-1-317-04833-6}}</ref> هن نظام ۾ عام والو نه هوندو آهي، تنهنڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن ''والو کان سواءِ فلش نظام'' پڻ چيو ويندو آهي. ليور دٻائڻ سان پاڻي سائيفون واري نلي ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ سائيفون جو عمل شروع ٿي وڃي ٿو. ٽانڪي خالي ٿيڻ تي هوا سائيفون ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ فلش پاڻمرادو بند ٿي وڃي ٿو. سائيفون جو وڏو فائدو اهو آهي ته ان ۾ اهڙا سيلنگ واشر نه هوندا آهن، جيڪي گهسجي ليڪيج جو سبب بڻجن. البته سائيفون جي جھلي (Membrane) کي وقت بوقت تبديل ڪرڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. برطانيا ۾ پهرين جنوري 2001ع تائين اهڙي قسم جا سسٽرن لازمي هئا، پر ان کان پوءِ ٻين فلش نظامن جي به اجازت ڏني وئي.<ref name="UKRegulations1999" /> ==== تيز دٻاءَ وارا يا پريشر اسسٽڊ ٽانڪ ==== [[File:Old toilet with elevated cistern and chain.jpg|thumb|upright|اوچي ٽانڪي هائيڊرو اسٽيٽڪ دٻاءَ ذريعي وڌيڪ طاقتور فلش پيدا ڪري ٿي.]] [[File:Sloan pressure vessel from a Gerber Powerflush toilet.png|thumb|left|سلون پريشر ويسل]] پريشر اسسٽڊ ٽوائليٽ رهائشي ۽ تجارتي ٻنهي قسمن جي عمارتن ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهي هر فلش لاءِ لڳ ڀڳ {{convert|1.4|to|1.0|gal|L|round=0.5|abbr=in|order=flip}} پاڻي استعمال ڪندا آهن. هن نظام ۾ سيرامڪ ٽانڪي جي اندر هڪ پلاسٽڪ جو دٻاءُ وارو برتن هوندو آهي. پاڻي ڀرڻ سان اندر موجود هوا دٻجي ويندي آهي، ۽ جڏهن استعمال ڪندڙ فلش ڪندو آهي ته اهو دٻاءُ وارو پاڻي وڏي رفتار سان پيالي ۾ داخل ٿيندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.pmengineer.com/articles/87275-pressure-assist-technology-how-it-works-where-it-s-used|title=Pressure-Assist Technology: How It Works, Where It's Used|website=www.pmengineer.com}}</ref> هن نظام جا فائدا هي آهن ته گهٽ پاڻي استعمال ٿيندو آهي، فلش وڌيڪ طاقتور هوندو آهي ۽ رڪاوٽون گهٽ پيدا ٿينديون آهن. پر اهي ٽوائليٽ وڌيڪ مهانگا، وڌيڪ شور وارا ۽ وقت بوقت پريشر ٽانڪي جي تبديلي جا محتاج هوندا آهن. ماضي ۾ ڪجهه پريشر ٽانڪين جي ڦاٽڻ جا واقعا پڻ پيش آيا، جنهن سبب لکين ٽوائليٽ واپس گهرايا ويا هئا.<ref>{{Cite web|url=https://kfor.com/2014/05/21/exploding-toilet-warning-flushmate-recall-after-toilets-blow-users-out-of-water/|title=Exploding Toilet Warning}}</ref> ==== ٽِپنگ بَڪيٽ قسم جو والو ==== ڪجهه سسٽرن ۾ ٽِپنگ بَڪيٽ (اونڌو ٿيندڙ بالٽي) وارو نظام استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.waterflush.fr/en/|title=EcoNeves Waterflush cistern (Tip Bucket)|website=www.waterflush.fr/en/}}</ref> هن ۾ هڪ بالٽي محور تي لڳل هوندي آهي، جيڪا ڦرڻ سان پاڻي خارج ڪندي آهي. هن نظام ۾ پاڻيءَ جي مختلف مقدار، جهڙوڪ {{cvt|3/6|L|USgal}} يا {{cvt|1/2|L|USgal}}، خارج ڪري ٻٽو فلش پڻ مهيا ڪري سگهجي ٿو. === ٽانڪي کان سواءِ تيز دٻاءَ وارو (فلشوميٽر) نظام === {{Main|فلش ميٽر}} 1906ع ۾ [[وليم ايلوس سلون]] پنهنجي ايجاد ڪيل ''فلشوميٽر'' فلش والو کي متعارف ڪرايو.<ref>{{cite patent|inventor-first=William|inventor-last=Sloan|title=Valve|country=US|number=977562}}</ref> اهو نظام اڄ تائين تجارتي عمارتن، عوامي غسل خانن ۽ پيشاب خانن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو. فلشوميٽر ۾ ٽانڪي نه هوندي آهي؛ پاڻي سڌو پاڻيءَ جي مکيه فراهمي مان تيز دٻاءَ سان پيالي ۾ داخل ٿيندو آهي. ان کي ليور، بٽڻ يا برقي [[انفراريڊ]] سينسر ذريعي هلائي سگهجي ٿو. هي نظام تمام مختصر وقت لاءِ وڏي مقدار ۾ پاڻي وهائيندو آهي، تنهنڪري گهٽ ۾ گهٽ {{frac|3|4}} انچ (22 ملي ميٽر) يا وڌيڪ بهتر هڪ انچ (29 ملي ميٽر) قطر واري پائپ جي ضرورت هوندي آهي. پاڻيءَ جو دٻاءُ پڻ {{convert|30|psi|hPa bar psi|abbr=on|order=out}} کان وڌيڪ هجڻ گهرجي. فلشوميٽر وارو نظام تقريباً ايترو ئي پاڻي استعمال ڪندو آهي جيترو روايتي ڪششِ ثقل تي هلندڙ ٽوائليٽ، پر ان جو فلش وڌيڪ طاقتور هوندو آهي ۽ رڪاوٽون نسبتاً گهٽ پيدا ٿينديون آهن. == پيالي جي جوڙجڪ == [[File:Four types of pedestal WC.svg|alt=ٽوائليٽ جي پيالي جي چئن عام قسمن جو خاڪو.|thumb|ٽوائليٽ جي پيالي جا چار عام قسم: واش ڊائون (شڪل 1)، واش آئوٽ (شڪل 2)، ٻٽي ٽريپ وارو سائيفوني (شڪل 3)، ۽ جيٽ سان گڏ هڪ ٽريپ وارو سائيفوني قسم (شڪل 4).]] {{unreferenced section|date=October 2015}} ٽوائليٽ جو ”پيالو“ يا ”پين“ اهو حصو آهي، جيڪو جسماني فضلو وصول ڪري ٿو. ٽوائليٽ جو پيالو گهڻو ڪري [[سيرامڪ]] مان ٺهيل هوندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] يا گڏيل پلاسٽڪ مان پڻ ٺاهيو ويندو آهي. ٽوائليٽ جا پيالا ٽن بنيادي طريقن مان ڪنهن هڪ نموني لڳايا ويندا آهن: فرش کان مٿي لڳل ([[پيڊيسٽل]])، ڀت سان لڳل ([[ڪينٽيليور]])، يا فرش جي اندر لڳل ([[اوڪڙون ويهي استعمال ٿيندڙ ٽوائليٽ]]). پيالي جي اندر پاڻيءَ جي وهڪري جي جوڙجڪ جا ٽي بنيادي نظام هوندا آهن: سائيفون سان ٽريپ ٿيل نظام، جيڪو خاص طور اتر آمريڪا جي گهرن ۽ ننڍين واپاري عمارتن ۾ ملي ٿو؛ سائيفون کان سواءِ ٽريپ ٿيل نظام، جيڪو اڪثر ٻين هنڌن تي استعمال ٿئي ٿو؛ ۽ والو ڪلوزٽ نظام، جيڪو ريل گاڏين، مسافر هوائي جهازن، بسن ۽ ٻين اهڙين گاڏين ۾ استعمال ٿيندو آهي. پراڻي طرز جا ”واش آئوٽ“ ٽوائليٽ هاڻي رڳو ڪجهه هنڌن تي ملن ٿا. === سائيفوني پيالا === ==== هڪ ٽريپ وارو سائيفوني ٽوائليٽ ==== [[File:Diagram of a jet-siphonic WC bowl.svg|alt=سائيفوني ٽوائليٽ جو خاڪو.|left|thumb|سائيفوني ٽوائليٽ جو سادو ڪٽيل خاڪو. تير ڏيکارين ٿا ته فلش جو پاڻي ڪناري ۽ جيٽ مان پيالي ۾ داخل ٿي ڊگهي S-شڪل واري سائيفون مان نڪري ٿو.]] سائيفوني ٽوائليٽ، جنهن کي ”سائيفون جيٽ“ ۽ ”سائيفون واش“ پڻ چيو ويندو آهي، اتر آمريڪا ۾ گهرن ۽ ننڍين واپاري عمارتن لاءِ سڀ کان وڌيڪ مقبول جوڙجڪ مان هڪ آهي. سڀني سائيفوني ٽوائليٽن ۾ S-شڪل وارو پاڻيءَ جو رستو هوندو آهي. پيالي ۾ بيٺل پاڻي نيڪال واري نالي مان نڪرندڙ [[گندي نالي جي گيس]] کي روڪڻ لاءِ پردي طور ڪم ڪري ٿو ۽ ساڳئي وقت فضلو گڏ ڪري ٿو. نالي جي گيس کي نيڪال واري پائپ سان ڳنڍيل هڪ الڳ هوا ڪڍڻ واري پائپ ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويندو آهي. پيالي جو پاڻي ڊگهي S-شڪل واري پائپ وسيلي نيڪال سان ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪا پيالي جي پٺيان مٿي ۽ پوءِ هيٺ نيڪال ڏانهن وڪڙ کائيندي آهي. پيالي جي پٺيان موجود رستي جو حصو [[سائيفون]] جي نلي وانگر ترتيب ڏنل هوندو آهي، جنهن جي ڊيگهه پيالي ۾ موجود پاڻيءَ جي کوٽائي کان وڌيڪ هوندي آهي. وڪريل نلي جو مٿيون حصو پيالي ۾ پاڻيءَ جي وڌ کان وڌ سطح مقرر ڪري ٿو. هنن ٽوائليٽن جا پاڻيءَ جا رستا غير سائيفوني ٽوائليٽن جي ڀيٽ ۾ ٿورڙا سوڙها رکيا ويندا آهن، جيئن هر فلش دوران پاڻي رستي کي ڀري سائيفون وارو عمل پيدا ڪري. ٽوائليٽ جي پيالي جي مٿئين ڪناري تي ڪيترائي ترڇا سوراخ هوندا آهن، جن ڏانهن ٽانڪي مان پاڻي ايندو آهي. اهي سوراخ پيالي کي ڀريندا، ڌوئيندا ۽ پاڻيءَ ۾ ڦيرو پيدا ڪندا آهن. ڪجهه جوڙجڪن ۾ پيالي جي اڳئين پاسي هڪ وڏو سوراخ هوندو آهي، جيئن پيالو وڌيڪ تيزيءَ سان ڀرجي سگهي. پيالي جي هيٺئين ٽريپ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1|inch|mm|abbr=in|order=flip}} قطر وارو سائيفون جيٽ سوراخ پڻ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ٽوائليٽ ٽانڪي مان فلش ٿئي، ته ان جي مٿان وڏي سسٽرن لڳل هوندي آهي، جنهن ۾ جديد نمونن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1.2|to|1.6|USgal|L|round=0.5|abbr=in|order=flip}} پاڻي هوندو آهي. ٽانڪي جي تري ۾ {{convert|2|to|3|in|round=5|mm|abbr=in|order=flip}} قطر وارو وڏو نيڪال سوراخ هوندو آهي، جيڪو فليپر والو سان بند ٿيل هوندو آهي. فلش ڪرڻ تي اهو والو کلي ٿو ۽ پاڻي تيزيءَ سان ٽانڪي مان پيالي ۾ وهي ٿو. متبادل طور، پاڻي سڌو فلش والو يا ”فلشوميٽر“ مان اچي سگهي ٿو. پاڻيءَ جي تيز وهڪري سبب پيالي ۾ بيٺل پاڻي مٿي چڙهي S-شڪل واري سائيفون نلي کي ڀري ٿو، جنهن سان [[سائيفون|سائيفوني عمل]] شروع ٿئي ٿو. سائيفون لڳ ڀڳ 4 کان 7 سيڪنڊن اندر پيالي جي گهڻي پاڻي ۽ فضلي کي نيڪال ڏانهن ڇڪي ٿو. جڏهن پيالي مان گهڻو پاڻي نڪري وڃي ٿو، ته سائيفون ۾ هوا داخل ٿيڻ سان پاڻيءَ جو لڳاتار ٿنڀو ٽٽي پوي ٿو. پوءِ ٽوائليٽ مان مخصوص ڳڙڳڙاهٽ وارو آواز نڪري ٿو ۽ سائيفون وارو عمل بند ٿي وڃي ٿو. ”حقيقي سائيفوني ٽوائليٽ“ کي ان جي آواز مان سڃاڻي سگهجي ٿو. جيڪڏهن فلش جي پڇاڙيءَ ۾ هوا نيڪال ڏانهن چوسجڻ جو آواز ٻڌڻ ۾ اچي، ته اهو حقيقي سائيفوني ٽوائليٽ هوندو آهي. ٻي صورت ۾ اهو يا ته ٻٽي ٽريپ وارو سائيفوني يا غير سائيفوني ٽوائليٽ هوندو آهي. جيڪڏهن پاڻي آهستي آهستي پيالي ۾ هاريو وڃي، ته اهو پاڻيءَ جي رستي جي ڪناري کان مٿي وهي آهستي نيڪال ڏانهن هليو ويندو؛ ان ڪري ٽوائليٽ صحيح نموني فلش نه ٿيندو. فلش ٿيڻ کان پوءِ پاڻيءَ جي ٽانڪي ۾ فليپر والو يا فلش والو بند ٿي ويندو آهي، ۽ پاڻيءَ جي فراهمي سان ڳنڍيل نليون ۽ والو ٽانڪي ۽ پيالي کي ٻيهر ڀريندا آهن. ان کان پوءِ ٽوائليٽ ٻيهر استعمال لاءِ تيار ٿي ويندو آهي. جيڪڏهن ٽوائليٽ جي مٿئين داخلي رستي سان ڳنڍيل اڳيون فلش جيٽ بند ٿي وڃي، ته فلش ڪمزور ٿي سگهي ٿو يا مڪمل طور ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Plumbing Repair Lexington and Columbia SC |url=http://www.freedom-plumbing.com/blog/6-reasons-why-your-toilet-wont-flush |access-date=2026-05-17 |website=Freedom Plumbing, Inc. |language=en}}</ref> ==== ٻٽي ٽريپ وارو سائيفوني ٽوائليٽ ==== [[File:Double-trap siphonic WC.svg|alt=ٻٽي ٽريپ وارو سائيفوني ٽوائليٽ.|thumb|ٻٽي ٽريپ وارو سائيفوني ٽوائليٽ. پاڻي (A) وٽ داخل ٿئي ٿو ۽ سائيفون واري ٽنگ (E) مان اسپائريٽر (B) ڏانهن هوا ڇڪي ٿو، پوءِ ڪناري (C) ۽ پيالي (D) ۾ داخل ٿئي ٿو. پيالي جي پهرين ٽريپ (F) مان پاڻي سائيفون ذريعي ٻئي ٽريپ (G) ۽ پوءِ نيڪال ڏانهن وڃي ٿو.]] ٻٽي ٽريپ وارو سائيفوني ٽوائليٽ نسبتاً گهٽ عام قسم آهي، جيڪو فلش ڪرڻ وقت گهڻو خاموش هوندو آهي.{{promotion inline|date=October 2025}} ”اسپائريٽر“ نالي اوزار فلش جي پاڻيءَ جي وهڪري کي ٻن ٽريپن جي وچ واري خاني مان هوا ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو. ان سان اندروني هوائي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ سائيفون پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پيالي مان پاڻي ۽ فضلو ڇڪي ٻاهر ڪڍي ٿو. فلش جي پڇاڙيءَ ۾ اسپائريٽر پاڻيءَ ۾ ٻڏل رهڻ بند ڪري ٿو، جنهن سان ٻن ٽريپن جي وچ واري خاني ۾ هوا داخل ٿي سائيفون ٽٽي پوي ٿو. اهو عمل ڳڙڳڙاهٽ کان سواءِ ٿئي ٿو، جڏهن ته آخري فلش وارو پاڻي پيالي کي ٻيهر ڀري ٿو.<ref>{{citation |url=https://toiletreviews.info/american-standard-h2option-siphonic-toilet-review/ |title=American Standard H2Option Siphonic Toilet Review |last=Hyden |first=Stacey M. |date=17 August 2018 |publisher=Toilet Reviews |access-date=27 May 2019}}</ref>{{citation needed|date=November 2019}} === غير سائيفوني پيالا === ==== واش ڊائون ٽوائليٽ ==== واش ڊائون ٽوائليٽ آمريڪي کنڊ کان ٻاهر پيڊيسٽل ۽ ڀت سان لڳل ٽوائليٽن جو سڀ کان عام قسم آهي.{{citation needed|date=January 2020}} پيالي جي مٿئين حصي ۾ وڏو کليل منهن هوندو آهي، جيڪو هيٺ وڃي بنيادي پاڻيءَ واري ٽريپ تائين سوڙهو ٿيندو آهي. پيالي کي مٿان کان ڪناري يا جيٽن مان نڪرندڙ پاڻي فلش ڪندو آهي. پيالي ۾ داخل ٿيندڙ پاڻيءَ جي زور سان فضلو ٽريپ مان گذري نيڪال ۾ هليو ويندو آهي. واش ڊائون پيالا پراڻن ”هاپر“ ڪلوزٽن مان ترقي ڪري وجود ۾ آيا، جيڪي نيڪال سان ڳنڍيل سادا مخروطي پيالا هئا. جيئن ته فضلو عام طور پيالي جي صحيح وچ بدران پٺئين حصي ڏانهن خارج ٿئي ٿو، تنهن ڪري پراڻن هاپرن جا پٺيان حصا آسانيءَ سان گندا ٿي ويندا هئا. جديد واش ڊائون پيالي جو پٺيون حصو تيز ڍلان وارو ۽ اڳيون حصو نرم ڍلان يا وڪڙ وارو هوندو آهي، جنهن سبب پاڻيءَ جو ٽريپ پيالي جي وچ بدران ٿورو پٺيان هوندو آهي. هن ”غير مرڪزي مخروط“ واري جوڙجڪ ۾ گهڻو فضلو پيالي جي سطح تي ڪرڻ بدران هيٺ موجود پاڻيءَ ۾ ڪري ٿو. شروعاتي واش ڊائون ٽوائليٽن جي هيٺئين حصي ۾ پاڻيءَ جو وڏو علائقو هوندو هو، جيئن پيالو گهٽ گندو ٿئي، پر ان کي صاف ڪرڻ لاءِ وڏي مقدار ۾ پاڻي گهربل هوندو هو. جديد پيالن ۾ پاڻيءَ جو علائقو ننڍو هوندو آهي، جنهن سان فلش لاءِ گهٽ پاڻي گهرجي. تنهن هوندي به، اهو علائقو عام اتر آمريڪي سائيفوني پيالي جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍو هوندو آهي، جنهن ڪري واش ڊائون پيالو نسبتاً وڌيڪ گندو ٿي سگهي ٿو. ==== واش آئوٽ ٽوائليٽ ==== [[File:DE Toilette.JPG|thumb|upright|واش آئوٽ ٽوائليٽ، جنهن ۾ فضلو فلش ٿيڻ تائين هلڪي کڏ ۾ بيٺل رهي ٿو.|alt=واش آئوٽ ٽوائليٽ]] واش آئوٽ يا ''فلاخ‌شپولر''، يعني ”هلڪو فلش“، ٽوائليٽن ۾ هڪ سنئين چبوتري جهڙي سطح ۽ پاڻيءَ جو اٿلو تلاءُ هوندو آهي. پٺئين پاسي کان ايندڙ پاڻيءَ جو جيٽ فضلي کي هيٺين ٽريپ ڏانهن ڌڪيندو آهي، جتان پاڻيءَ جو وهڪرو ان کي نيڪال واري نظام ۾ کڻي ويندو آهي. هن جو هڪ فائدو اهو آهي ته استعمال ڪندڙ تي هيٺان کان پاڻيءَ جا ڇنڊا نه پوندا آهن. [[پاخاني جي نموني]] وٺڻ پڻ آسان هوندو آهي. واش آئوٽ ٽوائليٽ ۾ پاڻيءَ جو اٿلو تلاءُ هوندو آهي، جنهن جي پٺيان ٽريپ وارو نيڪال هوندو آهي. فضلو پاڻيءَ جي وهڪري سان [[ٽريپ (پلمبنگ)|ٽريپ]]، عام طور P-ٽريپ يا S-ٽريپ، ۾ وڃي پوءِ نيڪال واري نالي ڏانهن هليو ويندو آهي. واش آئوٽ پيالا سيرامڪ ٽوائليٽن جي شروعاتي قسمن مان هئا، پر 1970ع واري ڏهاڪي کان پوءِ يورپ ۾ انهن جو استعمال لڳاتار گهٽجي ويو آهي.{{Citation needed|date=March 2015}} واش آئوٽ ٽوائليٽ اڳ خاص طور جرمني، آسٽريا ۽ فرانس ۾ استعمال ٿيندو هو. برطانيا ۾ جارج جيننگز 1852ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، ۽ اهو 19هين صديءَ دوران برطانيا ۾ معياري ٽوائليٽ رهيو.{{Citation needed|date=August 2019}} هن قسم جا ٽوائليٽ اڄ به آسٽريا، چيڪ جمهوريه، جرمني، هنگري، نيدرلينڊز ۽ پولينڊ جي ڪجهه علائقن ۾ ملي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جو استعمال گهٽجي رهيو آهي. هن جو هڪ نقصان اهو آهي ته چبوتري تي رهجي ويل فضلي جا نشان هٽائڻ لاءِ [[ٽوائليٽ برش]] وڌيڪ استعمال ڪرڻو پوي ٿو.{{Citation needed|date=December 2018}} فضلو فوراً پاڻيءَ ۾ نه ٻڏڻ سبب تيز ۽ گهڻي دير رهندڙ بدبو پڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. ==== اوڪڙون ويهي استعمال ٿيندڙ ٽوائليٽ ==== {{Main|اوڪڙون ويهي استعمال ٿيندڙ ٽوائليٽ}} [[Image:LatrinaRoma.jpg|thumb|left|upright|[[روم]]، اٽلي ۾ هڪ [[اوڪڙون ويهي استعمال ٿيندڙ ٽوائليٽ]] جو مثال]] ايشيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ ماڻهو روايتي طور اوڪڙون ويهي ٽوائليٽ استعمال ڪن ٿا. اهو مردن ۽ عورتن ٻنهي جي پيشاب ۽ پاخاني ڪرڻ تي لاڳو ٿئي ٿو. ان ڪري گهرن ۽ عوامي غسل خانن ۾ پيالو فرش اندر لڳل اوڪڙون ويهي استعمال ٿيندڙ ٽوائليٽ هوندا آهن. انهن جو هڪ فائدو اهو آهي ته الڳ ٽوائليٽ سيٽ جي ضرورت نٿي پوي. اهي انهن ثقافتن لاءِ پڻ وڌيڪ مناسب آهن، جتي ماڻهو ٽوائليٽ پيپر بدران پاڻيءَ سان صفائي ڪن ٿا. ان جي باوجود، ويهڻ جي اوچائي تي لڳل ۽ پلاسٽڪ جي سيٽ وارا مغربي طرز جا ٽوائليٽ پڻ مقبول ٿي ويا آهن. ڪيترن ئي عوامي غسل خانن ۾ اوڪڙون ويهڻ ۽ سيٽ تي ويهڻ وارا ٻئي قسم موجود هوندا آهن. مغربي ملڪن جي ڪجهه [[عوامي ٽوائليٽ|عوامي ٽوائليٽن]] ۾، اوڪڙون ويهي استعمال ڪرڻ جي عادي ماڻهن لاءِ، ويهڻ واري ٽوائليٽ جي صحيح استعمال بابت هدايتون لڳايون ويون آهن. ان جو مقصد ٽوائليٽ يا سيٽ کي ٽٽڻ کان بچائڻ آهي، جيڪڏهن ڪو ماڻهو ان جي ڪنارن تي اوڪڙون ويهڻ جي ڪوشش ڪري.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-south-west-wales-16983788|title=Swansea University puts up toilet instruction posters|work=BBC News}}</ref> ڀارت ۾ استعمال ٿيندڙ ”اينگلو-انڊين“ جوڙجڪ هڪ ئي ٽوائليٽ کي ويهي يا اوڪڙون ويهي استعمال ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿي. === والو ڪلوزٽ === والو ڪلوزٽ جي پيالي جي نيڪال واري هنڌ تي هڪ والو يا ڍڪ هوندو آهي، جيڪو گهڻو ڪري پاڻي نه ٽپڻ وارو سيل رکي ٿو، جيئن پيالي ۾ پاڻيءَ جو تلاءُ قائم رهي. فلش ڪرڻ وقت والو کلي ٿو ۽ پيالي ۾ موجود پاڻي تيزيءَ سان نيڪال ڏانهن وهي ٿو، ۽ فضلو پاڻ سان گڏ کڻي وڃي ٿو. والو ڪلوزٽ ٽوائليٽن جي سڀ کان پراڻن قسمن مان آهي، پر هاڻي پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ نظامن ۾ تمام گهٽ استعمال ٿئي ٿو. ٻين ٽوائليٽن جي ڀيٽ ۾ ان جي جوڙجڪ وڌيڪ پيچيده، ڀروسي جوڳي گهٽ ۽ مرمت ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو آهي. اڄڪلهه والو ڪلوزٽ خاص طور قافلن، ڪيمپنگ، ريل گاڏين ۽ هوائي جهازن جي پورٽيبل ٽوائليٽن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جتي فلش وارو سيال ٻيهر استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙي جوڙجڪ ڪجهه ريل گاڏين ۾ انهن علائقن لاءِ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي، جتي فضلو سڌو ريل جي پٽڙيءَ جي وچ ۾ ڪيرايو ويندو آهي. اهڙن ٽوائليٽن کي عام طور اسٽيشن تي استعمال ڪرڻ منع هوندو آهي. اوڀر جرمني جي ''آمينڊورف'' ڪارخاني ۾ ٺهيل پراڻين روسي ريل گاڏين ۾ سادا والو ڪلوزٽ استعمال ٿيندا هئا. انهن ۾ پيالي جي تري تي ٿالهي جهڙو بند والو هوندو هو، جيڪو فضلو سڌو هيٺ پٽڙيءَ تي ڇڏيندو هو. اهڙي ٽوائليٽ جو استعمال صرف هلندڙ ريل ۾ ۽ وڏن شهرن کان ٻاهر جائز هوندو هو. پراڻين گاڏين سان گڏ اهي جوڙجڪ پڻ آهستي آهستي ختم ڪيون پيون وڃن ۽ انهن جي جاءِ جديد ويڪيوم نظام وٺي رهيا آهن. برطانوي ڳائڻي [[ايئن والس (ڳائڻو)|ايئن والس]] مزاحيه گيت ”نيور ڊو اٽ ايٽ دي اسٽيشن“ لکيو ۽ ڳايو، جنهن ۾ برطانيا ۾ 20هين صديءَ جي وچ تائين استعمال ٿيندڙ پٽڙيءَ تي فضلو ڇڏيندڙ پراڻن ٽوائليٽن جو ذڪر هو. گيت ۾ پهرين سستي سفر ڪندڙن کي اسٽيشن جي [[فيس وارو ٽوائليٽ|فيس وارن ٽوائليٽن]] کان بچي پئسا بچائڻ جي صلاح ڏني وئي، پر ساڳئي وقت کين ياد ڏياريو ويو ته ريل اسٽيشن تي بيٺل هجي ته گاڏيءَ اندر موجود ٽوائليٽ استعمال نه ڪيو وڃي.<ref>{{cite web|title="Never Do It At The Station" by Ian Wallace|url=http://playlists.net/artists/Ian+Wallace/track/1528744/Never+Do+It+At+The+Station|website=Playlists.net|access-date=19 May 2015}}</ref> == گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ ۽ اعليٰ ڪارڪردگي وارا فلش ٽوائليٽ == {{Main|گهٽ فلش وارو ٽوائليٽ|ٻٽو فلش ٽوائليٽ}} 1994ع کان پوءِ ٽوائليٽ فلش ڪرڻ لاءِ گهٽ پاڻي استعمال ڪرڻ ڏانهن نمايان لاڙو وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ [[گهٽ فلش وارو ٽوائليٽ|گهٽ فلش وارن ٽوائليٽن]] جون نيون جوڙجڪون ۽ فلش دوران [[پاڻيءَ جو استعمال|پاڻيءَ جي استعمال]] بابت مقامي توڙي قومي معيار وجود ۾ آيا. ڪجهه ماڻهو موجوده وڌيڪ پاڻي استعمال ڪندڙ ٽوائليٽ جي ٽانڪي ۾ سر يا پاڻيءَ جي بوتل رکي ان جي پاڻي رکڻ جي گنجائش گهٽائيندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.thedailygreen.com/going-green/tips/brick-in-toilet |title=Use of brick or water bottle for water conservation |publisher=Thedailygreen.com |date=1 May 2008 |access-date=18 November 2011 |archive-date=5 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205002241/http://www.thedailygreen.com/going-green/tips/brick-in-toilet |url-status=dead }}</ref> وڌيڪ ڪارائتي نموني پاڻي استعمال ڪرڻ لاءِ پاڻيءَ جي نظام ۾ پڻ تبديليون ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[ڀورو پاڻي]] استعمال ڪرڻ، يا اهڙا نظام اختيار ڪرڻ جيڪي پاڻيءَ کي گهٽ آلوده ڪن. سويڊن ۾ تيار ڪيل [[پيشاب جي الڳ نيڪال|پيشاب الڳ ڪندڙ]] فلش ٽوائليٽ پيشاب لاءِ گهٽ يا بلڪل پاڻي استعمال نه ڪري پاڻي بچائيندا آهن، جڏهن ته پاخاني جي فلش لاءِ لڳ ڀڳ {{convert|6|L|USgal|spell=in}} پاڻي استعمال ٿيندو آهي. === نون ٽوائليٽن لاءِ آمريڪي معيار === {{Main|ميپ جاچ}} آمريڪا ۾ 1994ع کان اڳ رهائشي ۽ 1997ع کان اڳ واپاري عمارتن ۾ استعمال ٿيندڙ فلش ٽوائليٽ عام طور هر فلش ۾ {{convert|3.4|USgal|L|0}} پاڻي استعمال ڪندا هئا. [[آمريڪي ڪانگريس]] [[توانائي پاليسي ايڪٽ 1992]] منظور ڪيو، جنهن تحت 1994ع کان عام فلش ٽوائليٽن لاءِ هر فلش ۾ وڌ ۾ وڌ {{convert|1.6|USgal|L|1}} پاڻي استعمال ڪرڻ لازمي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://codes.lp.findlaw.com/uscode/42/77/III/A/6295 |title=42 U.S.C. sec 6295(k)(1)(A) |publisher=Codes.lp.findlaw.com |access-date=18 November 2011}}</ref> قانون جي جواب ۾ ٺاهيندڙن گهٽ وهڪري وارا ٽوائليٽ تيار ڪيا، پر ڪيترن استعمال ڪندڙن کي اهي پسند نه آيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺوس فضلو نيڪال ڪرڻ لاءِ اڪثر هڪ کان وڌيڪ ڀيرا فلش ڪرڻو پوندو هو. ڪجهه ماڻهو انهن جي ڪمزور ڪارڪردگيءَ کان بيزار ٿي پراڻا ٽوائليٽ خريد ڪرڻ لاءِ ڪينيڊا يا ميڪسيڪو وڃڻ لڳا، يا پراڻين عمارتن مان ڪڍيل [[عمارت جي ٽوڙ ڦوڙ|ٻيهر استعمال لائق]] ٽوائليٽ وٺڻ لڳا.<ref>{{citation|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,996507,00.html|archive-date=1 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201170557/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,996507,00.html|title=Psst! Wanna Buy An Illegal Toilet?|first=Stacy |last=Perman|location=Windsor, Ontario|date=3 April 2000|url-status=dead|magazine=Time}}</ref> انهن شڪايتن کان پوءِ ٺاهيندڙن ٽوائليٽن جي جوڙجڪ بهتر ڪئي. بهتر ٿيل نمونن کي عام طور ''اعليٰ ڪارڪردگي وارا ٽوائليٽ'' (HETs) چيو ويندو آهي. انهن جو اثرائتو فلش مقدار {{convert|1.3|USgal|L|1}} يا ان کان گهٽ هوندو آهي.<ref name="Veritec">{{cite web|url=https://veritec.ca |title=''Testing of Popular Toilet Models'' by Veritec Consulting |publisher=Veritec.ca |access-date=18 November 2011}}</ref> اهي هڪ فلش يا [[ٻٽو فلش ٽوائليٽ|ٻٽي فلش]] وارا ٿي سگهن ٿا. ٻٽي فلش وارو ٽوائليٽ پيشاب ۽ ٺوس فضلي لاءِ پاڻيءَ جي مختلف مقدار چونڊڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>[http://www.lacrossetribune.com/articles/2007/11/26/news/04toilet.txt "Low-flow revolution: As water concerns rise, toilet makers meeting the challenge"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727091059/http://www.lacrossetribune.com/articles/2007/11/26/news/04toilet.txt |date=2009-07-27 }}, ''Lacrosse Tribune'', 26 November 2007; accessed 3 January 2009</ref> ڪجهه اعليٰ ڪارڪردگي وارا ٽوائليٽ [[#تيز دٻاءَ وارا يا پريشر اسسٽڊ ٽانڪ|دٻاءَ جي مدد سان]]، پمپ، طاقت يا ويڪيوم ذريعي فلش ٿيندا آهن. فلش ٽوائليٽ جي ڪارڪردگي کي [[ميپ جاچ|وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي]] يا MaP اسڪور سان پرکيو ويندو آهي. MaP اسڪور جي گهٽ ۾ گهٽ سطح 250 هوندي آهي، جيڪا 250 گرام مصنوعي پاخاني جي نيڪال جي صلاحيت ڏيکاري ٿي، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ اسڪور 1,000 آهي. 1,000 اسڪور وارو ٽوائليٽ اصولي طور هڪ ئي فلش ۾ سمورو فضلو ڪڍي، بند نه ٿئي، بدبو گڏ نه ڪري ۽ آسانيءَ سان صاف رهي. [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ واري ايجنسي]] اعليٰ ڪارڪردگي وارن ٽوائليٽن لاءِ 350 MaP اسڪور کي گهٽ ۾ گهٽ ڪارڪردگي وارو معيار مقرر ڪري ٿي.<ref name="Veritec" /> هر فلش ۾ 1.6 آمريڪي گيلن پاڻي استعمال ڪندڙ ٽوائليٽن کي ڪڏهن ڪڏهن ''انتهائي گهٽ وهڪري وارا ٽوائليٽ'' (ULF) پڻ چيو ويندو آهي. گهٽ وهڪري وارن ٽوائليٽن جي ڪمزورين کي پورو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن ۾ سنهو ٽوائليٽ پيپر استعمال ڪرڻ،<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=9UxGAAAAIBAJ&pg=1262,963345|title=Mich. Congressman offers measure to flush low-flow toilet laws|first=Sandy|last=Fleishman|agency=Washington Post|newspaper=Sunday Gazette|date=5 September 1999|page=D3}}</ref> پلنجر استعمال ڪرڻ ۽ هٿ سان پيالي ۾ اضافي پاڻي هارڻ شامل آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-jul-28-fi-60241-story.html|title=Low-Flow Toilets All Wet, Some Lawmakers Say|agency=Associated Press|newspaper=Los Angeles Times|date=28 July 1999|location=Washington}}</ref> == سار سنڀال ۽ صفائي == پاڻي ۽ نيڪال جون ڪيتريون ئي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪمپنيون هدايتون جاري ڪن ٿيون ته ڪهڙيون شيون ٽوائليٽ ۾ فلش ڪرڻ گهرجن ۽ ڪهڙيون نه.<ref>[[ٿيمز واٽر]]، [https://www.thameswater.co.uk/help/water-and-waste-help/blockages/bin-it بندشن کان بچڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪرڻ]، رسائي 5 فيبروري 2026ع.</ref><ref>[[يارڪشائر واٽر]]، ''What's blocking your pipes'' نالي پمفليٽ.</ref> === بندش === ٽوائليٽ ۾ بندش عام طور اهڙين شين کي فلش ڪرڻ سبب پيدا ٿيندي آهي، جيڪي نيڪال لاءِ مناسب نه هجن. ان کان سواءِ، عمر سان گڏ پاخاني جي ماپ وڌڻ يا تمام گهڻو ٽوائليٽ پيپر استعمال ڪرڻ پڻ بندش جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|url={{GBurl|id=AfvBaQaFtrcC}}|title=Organic Housekeeping: In Which the Non-Toxic Avenger Shows You How to Improve Your Health and That of Your Family, While You Save Time, Money, and, Perhaps, Your Sanity|last=Sandbeck|first=Ellen|date=2007|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4165-9570-0|language=en|via=Google Books}}</ref> === هوا ۾ پکڙجندڙ ننڍڙا ذرڙا === {{Main|ٽوائليٽ پلوم}} ”ٽوائليٽ [[پلوم (سيال حرڪيات)|پلوم]]“ مان مراد فلش ڪرڻ دوران تمام ننڍڙن ذرڙن جو هوا ۾ پکڙجڻ آهي. صحتمند ماڻهن طرفان ٽوائليٽ جي عام استعمال کي عام طور وڏي صحت خطري جو سبب نٿو سمجهيو وڃي.<ref>{{Cite journal|last1=Barker|first1=J.|last2=Jones|first2=M.V.|date=2005 |title=The potential spread of infection caused by aerosol contamination of surfaces after flushing a domestic toilet |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-microbiology_2005_99_2/page/339|journal=Journal of Applied Microbiology |volume=99 |issue=2|pages=339–47|doi=10.1111/j.1365-2672.2005.02610.x|issn=1364-5072|pmid=16033465|s2cid=25625899}}</ref> اڻ سڌن ثبوتن مان ظاهر ٿيو آهي ته ڪجهه مخصوص جراثيم، جهڙوڪ [[نورووائرس]]<ref>{{Cite journal|last1=Widdowson|first1=Marc-Alain |last2=Glass |first2=Roger |last3=Monroe |first3=Steve |last4=Beard|first4=R. Suzanne|last5=Bateman|first5=John W.|last6=Lurie|first6=Perrianne|last7=Johnson |first7=Caroline |date=20 April 2005 |title=Probable transmission of norovirus on an airplane |url=https://archive.org/details/sim_jama_2005-04-20_293_15/page/1859|journal=JAMA |volume=293 |issue=15 |pages=1859–60|doi=10.1001/jama.293.15.1859|issn=1538-3598|pmid=15840859}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Ho|first1=Mei-Shang|last2=Monroe|first2=Stephan S.|last3=Stine|first3=Sarah|last4=Cubitt|first4=David|last5=Glass|first5=Roger I.|last6=Madore|first6=H. Paul|last7=Pinsky|first7=Paul F.|last8=Ashley|first8=Charles|last9=Caul|first9=E.O.|date=21 October 1989|title=Viral Gastroenteritis Aboard a Cruise Ship|journal=The Lancet |language=en |volume=334 |issue=8669 |pages=961–65 |doi=10.1016/s0140-6736(89)90964-1 |pmid=2571872|s2cid=29429652|issn=0140-6736}}</ref> يا [[سارس ڪورونا وائرس]]،<ref>{{Cite web|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN009480.pdf|title=Outbreak of Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS) at Amoy Gardens, Kowloon Bay, Hong Kong: Main Findings of the Investigation|date=29 March 2011|website=Hong Kong Special Administrative Region Department of Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420144829/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN009480.pdf|archive-date=20 April 2017|url-status=live}}</ref> ٽوائليٽ مان پيدا ٿيندڙ ايروسول ذريعي پکڙجي سگهن ٿا. تنهن هوندي به، 2015ع تائين اهڙي ڪا سڌي تجرباتي تحقيق موجود نه هئي، جيڪا ٽوائليٽ ايروسول ذريعي بيماريءَ جي حقيقي منتقلي کي واضح طور ثابت يا رد ڪري سگهي.<ref name="Johnson-2013">{{cite journal|last1=Johnson|first1=David L.|last2=Mead|first2=Kenneth R.|last3=Lynch|first3=Robert A.|last4=Hirst|first4=Deborah V.L.|date=March 2013|title=Lifting the lid on toilet plume aerosol: A literature review with suggestions for future research|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-infection-control_2013-03_41_3/page/254|journal=American Journal of Infection Control|volume=41|issue=3|pages=254–58|doi=10.1016/j.ajic.2012.04.330|pmc=4692156|pmid=23040490}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=R. M.|last2=Brosseau|first2=L. M.|date=May 2015|title=Aerosol transmission of infectious disease|journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine|volume=57|issue=5|pages=501–08|doi=10.1097/JOM.0000000000000448|pmid=25816216|bibcode=2015JOEM...57..501J |s2cid=11166016}}</ref> اهو خيال پيش ڪيو ويو آهي ته فلش ڪرڻ کان اڳ [[ٽوائليٽ سيٽ|ٽوائليٽ جو ڍڪ]] بند ڪرڻ ۽ گهٽ طاقت واري فلش وارا ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ سان جراثيمن جي هوا ۾ پکڙجڻ کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Johnson-2013" /><ref>{{Cite journal |last1=Best |first1=E.L. |last2=Sandoe |first2=J.a.T. |last3=Wilcox |first3=M.H. |date=1 January 2012 |title=Potential for aerosolization of Clostridium difficile after flushing toilets: the role of toilet lids in reducing environmental contamination risk |journal=The Journal of Hospital Infection |volume=80 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1016/j.jhin.2011.08.010 |issn=1532-2939|pmid=22137761}}</ref> == مينيوفيڪچرنگ == [[File:Worker polishing a toilet commode.jpg|thumb|ٽوائليٽ جي پيالي تي گليز اسپري ڪندي هڪ مزدور]] سيرامڪ صفائي جي سامان، جن ۾ فلش ٽوائليٽ پڻ شامل آهن، جي تياري شيشي جهڙي چيني مٽي (''vitreous china'') يا فائر ڪلي (''fireclay'') جي خاص آمیزش سان شروع ٿيندي آهي. هن آمیزش ۾ عام طور تي پلاسٽڪ مٽين، جهڙوڪ بال ڪلي ۽ ڪائولن، سان گڏ غير پلاسٽڪ مواد جهڙوڪ [[ڪوارٽز]] ۽ [[فيلڊسپار]] شامل هوندا آهن. بال ڪلي شڪل ڏيڻ لاءِ گهربل لچڪ فراهم ڪندي آهي، جڏهن ته ڪائولن ساڙڻ کان پوءِ اڇو رنگ ۽ ڍانچي جي مضبوطي برقرار رکندو آهي.<ref>Harrison, T. P. (1982). Industrial Ceramics: Materials and Formulations. London: Academic Press.</ref> فيلڊسپار ڳارڻ واري مادّي (''flux'') طور ڪم ڪندو آهي، جيڪو ساڙڻ دوران شيشي جهڙي بناوت پيدا ڪرڻ لاءِ گهربل گرمي پد گهٽائي، غير مسامي سطح ٺاهي ٿو.<ref>Bennett, R. & Green, J. (1995). Silicate Raw Materials in the Potteries. Stoke-on-Trent: Ceramic Publishing House.</ref> اهي خام مال پاڻي ۽ ڪيميائي ڊيفلوڪولينٽن سان وڏن ٽانڪن ۾ ملايا ويندا آهن، جنهن سان هڪ روان معلق محلول (''slip'') تيار ٿيندو آهي. تيار ٿيل سلپ جي گاڙهاڻ ۽ کثافت تي سخت نظر رکي ويندي آهي ته جيئن تيار ٿيندڙ شئي جي معيار ۾ يڪسانيت برقرار رهي. صفائي جي سامان کي شڪل ڏيڻ لاءِ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ طريقو ''سلپ ڪاسٽنگ'' آهي، جنهن ۾ هي محلول پيرس جي پلستر يا ريزن سان ٺهيل مسامي سانچن ۾ وڌو ويندو آهي. جيئن سانچو پاڻي جذب ڪندو آهي، تيئن مٽيءَ جي هڪ مضبوط پرت اندروني ڀتين تي ٺهندي ويندي آهي. گهربل ٿولهه حاصل ٿيڻ کان پوءِ اضافي محلول ڪڍي ڇڏيو ويندو آهي ۽ هڪ کوکلي، اڻ سڪي ٺهيل شئي (''greenware'') باقي رهندي آهي.<ref>Walsh, D. M. (2004). The Mechanics of Slip Casting. Oxford: Engineering Materials Press.</ref> وڌيڪ پيچيده شڪلين يا وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ ''پريشر ڪاسٽنگ'' استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ مصنوعي سانچا ۽ هائيڊرولڪ دٻاءُ استعمال ڪري پاڻيءَ جي نيڪال جو عمل تيز ڪيو ويندو آهي.<ref>Lynch, S. (2011). Modern Sanitaryware Production Techniques. Manchester: Industrial Arts Journal.</ref> سانچي مان ڪڍڻ کان پوءِ ٺهيل شئي کي احتياط سان سڪايو ويندو آهي. هي مرحلو انتهائي اهم هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ نمي کي ڪنٽرول ٿيل طريقي سان ڪڍڻ سان اڻبرابر سُڪڻ سبب پيدا ٿيندڙ وڪڙ يا ڏار کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref>Dixon, H. (1998). Thermal Dynamics in Ceramic Drying. Birmingham: Technical Science Publications.</ref> جڏهن شئي چمڙي جهڙي سختي يا مڪمل خشڪي واري حالت تي پهچي وڃي ٿي، تڏهن ان کي هموار ڪري گليز لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. گليز، جيڪا سليڪا، فيلڊسپار ۽ زرڪون جهڙن بارڪ پيسيل معدنيات تي ٻڌل هوندي آهي، عام طور تي روبوٽڪ اسپري نظام ذريعي لڳائي ويندي آهي ته جيئن سڄي سطح تي هڪجهڙو تهه چڙهي وڃي.<ref>Peterson, L. G. (2007). Surface Coatings and Glaze Chemistry. Edinburgh: Applied Science Monographs.</ref> هي تهه رڳو ظاهري خوبصورتي لاءِ نه، پر صفائي، پاڻي نه جذب ڪندڙ خاصيت ۽ ڪيميائي مزاحمت فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ ضروري هوندو آهي، جيڪو تيار ٿيل سامان جي ڊگهي عمر ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.<ref>Carter, B. & Smith, P. (2015). Sanitation and the Ceramic Industry. London: Hygiene Press.</ref> تياري جو آخري مرحلو ساڙڻ (''firing'') آهي، جيڪو وڏين سرنگ نما يا شٽل ڀٺين ۾ تقريباً 1,200 ڊگري سينٽي گريڊ گرمي پد تي ڪيو ويندو آهي. هن عمل دوران مٽي شيشي جهڙي مضبوط بناوت اختيار ڪندي آهي ۽ گليز ڳري بنيادي جسم سان مڪمل طور ڳنڍجي هڪ مضبوط ۽ پائيدار شئي ٺاهي ٿي.<ref>Roberts, F. (1990). Tunnel Kiln Operations and Vitrification. Sheffield: Glass and Ceramic Society.</ref> هن تيز گرمي واري تبديلي کان پوءِ تيار ٿيل سيرامڪ ۾ پاڻي جذب ڪرڻ جي شرح 0.5 سيڪڙو کان گهٽ رهندي آهي، جيڪا گهريلو ۽ تجارتي صفائي جي سامان لاءِ مقرر معيارن تي پوري لهندي آهي.<ref>Thorne, K. (2019). The Physics of Firing Ceramics. Cambridge: Material Science Press.</ref> == پاڻيءَ جو استعمال == [[File:BelizeCity75CityFlushToilet.jpg|thumb|upright|ساڄي|ٽوائليٽ جي پيالي جي پٺئين حصي ۾ نيڪال وارو سوراخ، جيڪو گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري پائپ سان ڳنڍيل آهي.]] روايتي فلش ٽوائليٽن ۾ استعمال ٿيندڙ پاڻي عام طور تي هڪ شخص جي روزاني پاڻيءَ جي استعمال جو وڏو حصو هوندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن هڪ ماڻهو روزانو پنج ڀيرا {{convert|10|L|USgal|abbr=in}} پاڻي وارو فلش استعمال ڪري، ته هو تقريباً {{convert|50|L|USgal|abbr=in}} پاڻي صرف فلش ڪرڻ لاءِ خرچ ڪندو. جديد گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ فلش ٽوائليٽ (''Low-flush toilets'') هر فلش لاءِ رڳو {{convert|4.5|to|6|L|USgal|abbr=in}} پاڻي استعمال ڪن ٿا، جنهن سان پاڻيءَ جي استعمال ۾ نمايان گهٽتائي اچي ٿي.{{citation needed|date=October 2016}} [[ٻٽو فلش ٽوائليٽ|ٻٽي فلش وارا ٽوائليٽ]] استعمال ڪندڙ کي پيشاب ۽ پخاني لاءِ الڳ مقدار جو فلش چونڊڻ جي سهولت ڏين ٿا، جنهن سان روايتي ٽوائليٽن جي ڀيٽ ۾ ڪافي پاڻي بچائي سگهجي ٿو. اهڙو نظام ڪڏهن فلش جي هٿي کي مٿي يا هيٺ ڪرڻ سان ڪم ڪندو آهي،<ref>{{cite web|url=https://cronkitenews.jmc.asu.edu/?p=315|title=Tucson lawmaker wants tax credits for water-conserving toilet |date=18 January 2008 |publisher=Cronkite News Service|access-date=12 March 2008}}</ref> ته ڪڏهن ٻن حصن واري بٽڻ ذريعي، جتي ننڍو بٽڻ گهٽ پاڻي ۽ وڏو بٽڻ وڌيڪ پاڻي خارج ڪندو آهي. === غير پيئڻ لائق پاڻي سان فلش === خام پاڻي، خاص طور [[سامونڊي پاڻي]]، استعمال ڪري فلش ڪرڻ پاڻي بچائڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن کي ''خام پاڻي فلش نظام'' چيو وڃي ٿو. اهڙا نظام [[هانگ ڪانگ]] جي اڪثر شهرن ۽ ڳوٺن (ڏسو: [[هانگ ڪانگ ۾ پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي]])،<ref>[https://www.scmp.com/news/hong-kong/article/1463333/seawater-flushing-be-extended-more-hong-kong-toilets-next-year Seawater flushing to be extended to more Hong Kong toilets next year], [[South China Morning Post]], 3 April 2014.</ref> [[جبرالٽر]] ۽ آمريڪا جي [[اويلان، ڪيليفورنيا]] ۾ استعمال ڪيا وڃن ٿا. ٻيڙين تي لڳل ٽوائليٽ (''Heads'') به عام طور سامونڊي پاڻي سان فلش ڪيا ويندا آهن. جيڪڏهن مناسب پلمبنگ موجود هجي، ته فلش ٽوائليٽن ۾ [[ڀورو پاڻي]] (''greywater'') پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو، جيڪو اڳ ۾ ٿانوَ ڌوئڻ، ڪپڙا ڌوئڻ يا وهنجڻ لاءِ استعمال ٿيل پاڻي هوندو آهي. اهڙي ريت پيئڻ لائق صاف پاڻي (''potable water'') جي استعمال ۾ گهٽتائي آڻي سگهجي ٿي. == سماج ۽ ثقافت == === پاڻيءَ جي ڦيري جي رخ بابت غلط فهمي === هڪ عام [[غلط فهمي]] اها آهي ته فلش ڪرڻ وقت ٽوائليٽ جي پيالي ۾ پاڻي [[خط استوا]] جي اتر ۾ هڪ رخ ۽ ڏکڻ ۾ ٻئي رخ سان ڦرندو آهي، جنهن جو سبب [[ڪوريولس اثر]] (''Coriolis effect'') ٻڌايو ويندو آهي. عام طور دعويٰ ڪئي ويندي آهي ته اتر اڌ گولي ۾ پاڻي گهڙيال جي سوئين جي ابتڙ ۽ ڏکڻ اڌ گولي ۾ گهڙيال جي سوئين جي رخ ۾ ڦرندو آهي. حقيقت ۾ پاڻيءَ جي وهڪري جو رخ بنيادي طور تي ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته ٽوائليٽ جي پيالي جي ڪناري هيٺان موجود پاڻيءَ جا سوراخ (''rim jets'') ڪهڙي رخ ۾ ٺهيل آهن. ٺاهڻ دوران انهن سوراخن جو رخ تبديل ڪري، ڪنهن به اڌ گولي ۾ پاڻيءَ کي ڪنهن به رخ سان ڦيرائي سگهجي ٿو. ڪوريولس قوت جي اهميت کي [[روسبي عدد]] (''Rossby number'') ذريعي ماپيو ويندو آهي. جڏهن هي عدد 1 کان تمام گهڻو وڏو هجي، تڏهن ڪوريولس قوت پاڻيءَ جي حرڪت تي عملي طور بي اثر هوندي آهي. غسل خانن ۽ ٽوائليٽن جي ماپ تي روسبي عدد اربين جي لڳ ڀڳ هوندو آهي،<ref>{{cite web|url=https://oikofuge.com/coriolis/|accessdate=2022-12-15|title=Phenomena Coriolis|date=25 January 2017 |publisher=The Oikofuge, 2015–2022}}</ref> تنهنڪري عام حالتن ۾ ڪوريولس اثر مشاهدي لائق نه هوندو آهي ۽ رڳو انتهائي ڪنٽرول ٿيل سائنسي تجربن ۾ ئي ان جا اثر ڏسي سگهجن ٿا.<ref>[https://www.straightdope.com/columns/read/149/do-bathtubs-drain-counterclockwise-in-the-northern-hemisphere "Do bathtubs drain counterclockwise in the Northern Hemisphere?"], ''The Straight Dope'', 15 April 1983.</ref> === شائستگي وارو فلش === 1990ع واري ڏهاڪي کان ''شائستگي وارو فلش'' (''courtesy flush'') هڪ عام اصطلاح بڻجي ويو، جنهن مان مراد پخاني دوران ئي هڪ ڀيرو فلش ڪرڻ آهي، جيئن ساڳئي غسل خاني جا ٻيا استعمال ڪندڙ يا جيل جي هڪ ئي ڪوٺڙي ۾ موجود ٻيا قيدي گهٽ تڪليف محسوس ڪن.<ref>{{Cite book|last=Anmol|first=Salim Khan|url={{GBurl|id=UFIMEAAAQBAJ|p=166}}|title=Slangs Dictionary of Unconventional English|date=2020-12-03|publisher=Sakha Global Books (Sakha Books)|pages=166|language=en|via=Google Books}}</ref> شائستگي وارو فلش بدبو گهٽائڻ ۽ فلش جي آواز سان ٻين آوازن کي ڍڪڻ ۾ پڻ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite book|last=Praeger|first=Dave|url={{GBurl|id=M09jCwAAQBAJ|p=78}}|title=Poop Culture: How America Is Shaped by Its Grossest National Product|date=2009-05-01|publisher=Feral House|isbn=978-1-932595-62-8|pages=78|language=en|via=Google Books}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جاپان ۾ ٽوائليٽ]] * [[ٿامس ميڊاڪ]]، آمريڪا ۾ گهرن اندر استعمال ٿيندڙ ٽوائليٽ جي صنعت جو باني == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category-inline|Flush toilets}} {{Plumbing}} {{Toilets|state=expanded}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:فلش ٽوائليٽ}} [[زمرو:غسل خانا]] [[زمرو:برطانوي ايجادون]] [[زمرو:سورهين صدي جون ايجادون]] 6hshiseix8fddqi9baxey8988pz84v7 0 41320 416312 415345 2026-10-01T21:38:51Z Intisar Ali 8681 416312 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = عائشه بنت ابي بڪر | image = Ayesha bint Abi Bakr.png | native_name = عائشة بنت أبي بكر | native_name_lang = ar | other_names = ام المؤمنين | birth_date = تقريباً 613ع يا 614ع | birth_place = [[مڪو]]، [[حجاز]]، عربستان | death_date = 17 رمضان 58ھ / 678ع | death_place = [[مدينو]]، [[اموي خلافت]] | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]] | religion = [[اسلام]] | father = [[ابوبڪر]] | mother = [[ام رومان]] | spouse = [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] | known_for = [[حديث]] جي روايت، اسلامي فقه ۽ اوائلي اسلامي تاريخ }} '''عائشه بنت ابي بڪر''' (عربي: '''عائشة بنت أبي بكر'''؛ تقريباً 613ع يا 614ع – 678ع)، عام طور '''حضرت عائشه''' يا '''ام المؤمنين عائشه''' جي نالي سان مشهور، [[محمد|اسلامي پيغمبر محمد ﷺ]] جي زالن مان هڪ ۽ پهرين راشد خليفي [[ابوبڪر|ابوبڪر صديق]] جي نياڻي هئي. قرآن ۾ پيغمبر محمد ﷺ جي زالن کي مؤمنن جون مائرون قرار ڏنو ويو آهي، جنهن سبب اسلامي روايت ۾ عائشه کي '''ام المؤمنين''' جي لقب سان ياد ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:6 |url=https://quran.com/33/6 |website=Quran.com}}</ref> عائشه اوائلي اسلامي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين عورتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. پيغمبر محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ هن [[حديث]]، [[فقه]]، قرآن جي تفسير، مذهبي رسمن ۽ پيغمبر جي گهريلو زندگيءَ بابت روايتن جي منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪيترائي صحابي ۽ تابعين ديني مسئلن بابت کانئس علم حاصل ڪندا هئا. هوءَ سياسي طور پڻ سرگرم رهي ۽ 656ع ۾ [[جنگ جمل]] ۾ سندس شرڪت اوائلي اسلامي گهرو ويڙهه، يعني [[پهريون فتنو|پهرئين فتني]]، جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿي. == خاندان ۽ شروعاتي زندگي == عائشه [[مڪو|مڪي]] ۾ [[ابوبڪر]] ۽ [[ام رومان]] جي گهر ۾ پيدا ٿي. سندس پيءُ ابوبڪر پيغمبر محمد ﷺ جي ويجهن ساٿين مان هو ۽ محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ پهريون [[راشدين خلافت|راشد خليفو]] ٿيو. عائشه جو خاندان [[قريش]] جي بنو تيم قبيلي سان تعلق رکندو هو. عائشه جي صحيح ڄمڻ واري سال بابت قديم ماخذن ۾ قطعي اتفاق موجود ناهي، پر عام طور سندس ولادت ستين صدي عيسويءَ جي ٻئي ڏهاڪي جي شروعات ۾ مڪي ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. == محمد ﷺ سان شادي == عائشه جو نڪاح پيغمبر محمد ﷺ سان [[مڪو|مڪي]] واري دور جي آخري سالن ۾ ٿيو ۽ شاديءَ کان پوءِ هوءَ [[مدينو|مديني]] ۾ سندن گهر ۾ رهڻ لڳي. عائشه جي شاديءَ وقت عمر تاريخي ۽ جديد علمي بحث جو موضوع رهي آهي. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم سميت روايتي سني حديثي مجموعن ۾ منسوب روايتن موجب نڪاح وقت سندس عمر ڇهه يا ست سال ۽ گڏ رهڻ شروع ڪرڻ وقت نو سال هئي.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 5133 |url=https://sunnah.com/bukhari:5133 |website=Sunnah.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 1422d |url=https://sunnah.com/muslim:1422d |website=Sunnah.com}}</ref> جديد دور ۾ ڪجهه محققن ٻين تاريخي ۽ سوانحي انگن اکرن جي بنياد تي مختلف عمرن جا اندازا پيش ڪيا آهن، جڏهن ته حديثن جي تاريخي تشڪيل ۽ سندن ماخذن بابت پڻ علمي تحقيق جاري آهي.<ref>{{cite thesis |last=Little |first=Joshua J. |title=The Hadith of ʿĀʾišah’s Marital Age: a study in the evolution of early Islamic historical memory |year=2022 |publisher=University of Oxford |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:1bdb0eea-3610-498b-9dfd-cffdb54b8b9b}}</ref> عائشه کي محمد ﷺ مان ڪو اولاد نه ٿيو. مديني واري دور ۾ هوءَ پيغمبر جي گهريلو ۽ مذهبي زندگيءَ جي ڪيترن ئي واقعن جي شاهد رهي، جنهن ڪري سندس روايتون بعد ۾ اسلامي حديث ۽ فقه لاءِ اهم ماخذ بڻيون. == واقعيِ افڪ == عائشه جي زندگيءَ جي مشهور واقعن مان هڪ '''واقعيِ افڪ''' آهي. اسلامي روايت موجب هڪ سفر دوران قافلي کان پوئتي رهجي وڃڻ کان پوءِ عائشه تي بي وفائيءَ جو الزام لڳايو ويو. ان واقعي سبب مديني جي مسلمان برادريءَ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. سني اسلامي تفسير ۽ حديثي روايتن موجب [[سورت النور]] جون آيتون 11 کان اڳتي ان واقعي جي پسمنظر ۾ نازل ٿيون ۽ عائشه تي لڳايل الزام کي رد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 4141 |url=https://sunnah.com/bukhari:4141 |website=Sunnah.com}}</ref> واقعيِ افڪ بابت عائشه کان منسوب تفصيلي روايت صحيح بخاري سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن ۾ محفوظ آهي. == محمد ﷺ جي آخري بيماري ۽ وفات == روايتي اسلامي ماخذن موجب محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران ٻين زالن جي اجازت سان عائشه جي حجرَي ۾ رهڻ لڳا. اتي ئي 632ع ۾ سندن وفات ٿي ۽ کين انهيءَ حجرَي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |website=Sunnah.com}}</ref> محمد ﷺ جي وفات وقت عائشه اڃا نوجوان هئي. ان کان پوءِ هن لڳ ڀڳ اڌ صدي مديني ۾ گذاري ۽ حديث، فقه ۽ اسلامي روايت جي منتقليءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == علمي حيثيت ۽ حديث == عائشه اوائلي اسلام جي اهم ترين حديث راوين ۽ علمي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿي. هن کان پيغمبر محمد ﷺ جي عبادتن، گهريلو زندگي، شادي، طهارت، حج، روزي، عورتن سان لاڳاپيل شرعي مسئلن ۽ ٻين ڪيترن موضوعن بابت روايتون منقول آهن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب عائشه سان منسوب حديثن جو تعداد ٻن هزارن کان وڌيڪ ڄاڻايو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف حديثي ڳڻپ جي طريقن سبب انگن ۾ فرق ملي ٿو. سندس روايتون [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]] ۽ ٻين وڏن حديثي مجموعن ۾ شامل آهن. [[ابو موسى اشعري]] کان منسوب روايت موجب جڏهن صحابين کي ڪنهن حديث بابت ڏکيائي پيش ايندي هئي ۽ اهي عائشه کان پڇندا هئا تہ وٽس ان بابت علم ملندو هو.<ref>{{cite web |title=Jami` at-Tirmidhi 3883 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3883 |website=Sunnah.com}}</ref> عائشه رڳو حديثن جي راوي نه هئي، پر روايتن جي تشريح ۽ ڪڏهن ٻين راوين جي بيانن جي تصحيح پڻ ڪندي هئي. بعد جي اسلامي عالمن سندس فقهي راين ۽ حديثي تنقيد کي الڳ ڪتابن ۾ گڏ ڪيو. خاص طور بدرالدين زرڪشي جي ''الإجابة لإيراد ما استدركته عائشة على الصحابة'' ۾ انهن روايتن جو ذڪر آهي، جن ۾ عائشه ٻين صحابين کان منقول روايتن يا سندن تشريح بابت اختلاف يا وضاحت ڪئي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ عائشه کي اسلامي حديثي روايت جي تشڪيل ۽ عورتن جي علمي اختيار جي تاريخ ۾ اهم شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Rehman |first=Sofia |title=Gendering the Ḥadīth Tradition: Recentring the Authority of Aisha, Mother of the Believers |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/oso/9780192865984.001.0001}}</ref> == سياسي سرگرمي == محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ عائشه [[راشدين خلافت]] جي دور جا ڪيترائي اهم واقعا ڏٺا. سندس پيءُ ابوبڪر 632ع کان 634ع تائين خليفي رهيو. ان کان پوءِ [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن دوران به عائشه مديني ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي شخصيت رهي. عثمان جي خلافت جي آخري دور ۾ سياسي اختلاف وڌيا. 656ع ۾ عثمان جي قتل کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] خليفي طور چونڊيو ويو. عثمان جي قتل ۽ سندس قاتلن سان ورتاءَ بابت اختلاف جلد ئي وڏي سياسي بحران ۾ تبديل ٿيو. == جنگ جمل == {{Main|جنگ جمل}} 656ع ۾ عائشه، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن العوام]] سان گڏ عراق ڏانهن رواني ٿي. سندن سياسي تحريڪ جو اهم مطالبو عثمان جي قتل جي ذميوارن خلاف ڪارروائي هو. ٻئي طرف خليفي علي بن ابي طالب جي حڪومت کي نئين سياسي صورتحال مستحڪم ڪرڻ ۽ مختلف هٿياربند گروهن کي ڪنٽرول ڪرڻ جو مسئلو درپيش هو. ٻئي ڌريون [[بصرو|بصري]] جي ڀرسان آمهون سامهون ٿيون ۽ ڳالهين کان پوءِ به هٿياربند ويڙهه شروع ٿي وئي. هيءَ جنگ 36ھ/656ع ۾ ٿي ۽ اسلامي تاريخ ۾ '''[[جنگ جمل]]''' يا '''اٺ واري جنگ''' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 7100 |url=https://sunnah.com/bukhari:7100 |website=Sunnah.com}}</ref> عائشه جنگ دوران هڪ اٺ تي رکيل هودج ۾ موجود هئي ۽ ويڙهه سندس اٺ جي چوڌاري خاص طور شديد ٿي. انهيءَ سبب جنگ کي ''جمل''، يعني اٺ، سان منسوب ڪيو ويو. جنگ علي جي لشڪر جي فتح سان ختم ٿي. طلحه ۽ زبير مارجي ويا، جڏهن تہ عائشه محفوظ رهي. جنگ کان پوءِ علي سندس حفاظت ۽ مديني ڏانهن واپسيءَ جو انتظام ڪيو. جنگ جمل [[پهريون فتنو|پهرئين فتني]] جي اهم واقعن مان هڪ هئي ۽ بعد ۾ سني ۽ شيعه تاريخ نگاريءَ ۾ ان جي سببن، ذميوارين ۽ عائشه جي سياسي ڪردار بابت مختلف تشريحون پيدا ٿيون. جديد تاريخي مطالعي ۾ پڻ هن واقعي کي اوائلي مسلم برادريءَ ۾ سياسي اختيار، عثمان جي قتل جي نتيجن ۽ خلافت جي جائز حيثيت بابت پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. جنگ کان پوءِ عائشه مديني موٽي آئي ۽ ٻيهر ڪنهن وڏي فوجي مهم جي اڳواڻي نه ڪئي. == مديني ۾ آخري زندگي == جنگ جمل کان پوءِ عائشه پنهنجي باقي زندگيءَ جو وڏو حصو [[مدينو|مديني]] ۾ گذاريو. هن تعليم، حديث جي روايت ۽ ديني مسئلن بابت رهنمائي جاري رکي. ڪيترائي صحابي، تابعين ۽ سندس مائٽ کانئس حديثون روايت ڪندا هئا. سندس گهر اسلامي علم جي منتقليءَ جو اهم مرڪز بڻيو. محمد ﷺ جي گهريلو زندگيءَ سان سڌي واقفيت سبب سندس روايتن کي خاص اهميت حاصل ٿي، ڇاڪاڻ تہ عبادت ۽ خانداني زندگيءَ جا ڪيترائي تفصيل ٻين صحابين لاءِ سڌي طرح مشاهدي ۾ اچڻ ممڪن نه هئا. == مذهبي ۽ تاريخي ورثو == عائشه جي شخصيت بابت اسلامي روايتن ۾ مختلف پهلو نمايان آهن. [[سني اسلام]] ۾ کيس ام المؤمنين، وڏي حديث راوي، فقيهه ۽ پيغمبر محمد ﷺ جي اهم ساٿي طور وڏي عزت حاصل آهي. سندس روايتون سني حديث، فقه ۽ سيرت جي اهم ماخذن ۾ شامل آهن. [[شيعه اسلام]] جي تاريخي روايت ۾ سندس جنگ جمل ۾ علي بن ابي طالب جي مخالفت کي وڌيڪ تنقيدي نظر سان ڏٺو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف شيعه عالمن ۽ دورن ۾ ان واقعي جي تشريح جا تفصيل مختلف رهيا آهن. جديد علمي مطالعي ۾ عائشه جي زندگيءَ کي شروعاتي اسلامي سياست، حديث جي منتقلي، صنف ۽ مذهبي اختيار، ۽ مسلمان عورتن جي علمي تاريخ جي حوالي سان پڻ تحقيق جو اهم موضوع بڻايو ويو آهي. == وفات == عائشه [[مدينو|مديني]] ۾ 58ھ/678ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي تاريخ عام طور 17 رمضان 58ھ ڄاڻائي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ قديم ماخذن ۾ تاريخ بابت ڪجهه اختلاف موجود آهي. کيس مديني جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. سندس عمر بابت انگ سندس ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف سبب مختلف ڏنا ويا آهن؛ ان ڪري تقريباً 63 کان 67 سالن تائين جا انگ مختلف ماخذن ۾ ملن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[محمد جون زالون]] * [[ابوبڪر]] * [[جنگ جمل]] * [[پهريون فتنو]] * [[صحابيات]] * [[حديث]] * [[اسلام ۾ عورتون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abbott |first=Nabia |title=Aishah: The Beloved of Mohammed |publisher=University of Chicago Press |year=1942}} * {{cite book |last=Spellberg |first=Denise A. |title=Politics, Gender, and the Islamic Past: The Legacy of 'A'isha bint Abi Bakr |publisher=Columbia University Press |year=1994 |isbn=9780231079990}} * {{cite book |last=Rehman |first=Sofia |title=Gendering the Ḥadīth Tradition: Recentring the Authority of Aisha, Mother of the Believers |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/oso/9780192865984.001.0001}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:محمد جون زالون]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:ازواج مطهرات]] [[زمرو:مهاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:حديث جا راوي]] [[زمرو:ابوبڪر جو خاندان]] [[زمرو:678ع ۾ وفاتون]] 8j1ww9u1qye7zpxp10jdj6m71dtgcgk 416313 416312 2026-10-01T21:40:18Z Intisar Ali 8681 416313 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = عائشه بنت ابي بڪر | image = Ayesha bint Abi Bakr.png | native_name = عائشة بنت أبي بكر | native_name_lang = ar | other_names = ام المؤمنين | birth_date = تقريباً 613ع يا 614ع | birth_place = [[مڪو]]، [[حجاز]]، عربستان | death_date = 17 رمضان 58ھ / 678ع | death_place = [[مدينو]]، [[اموي خلافت]] | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]] | religion = [[اسلام]] | father = [[ابوبڪر]] | mother = [[ام رومان]] | spouse = [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] | known_for = [[حديث]] جي روايت، اسلامي فقه ۽ اوائلي اسلامي تاريخ }} '''عائشه بنت ابي بڪر''' (عربي: '''عائشة بنت أبي بكر'''؛ تقريباً 613ع يا 614ع – 678ع)، عام طور '''حضرت عائشه''' يا '''ام المؤمنين عائشه''' جي نالي سان مشهور، [[محمد|اسلامي پيغمبر محمد ﷺ]] جي زالن مان هڪ ۽ پهرين راشد خليفي [[ابوبڪر|ابوبڪر صديق]] جي نياڻي هئي. قرآن ۾ پيغمبر محمد ﷺ جي زالن کي مؤمنن جون مائرون قرار ڏنو ويو آهي، جنهن سبب اسلامي روايت ۾ عائشه کي '''ام المؤمنين''' جي لقب سان ياد ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:6 |url=https://quran.com/33/6 |website=Quran.com}}</ref> عائشه اوائلي اسلامي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين عورتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. پيغمبر محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ هن [[حديث]]، [[فقه]]، قرآن جي تفسير، مذهبي رسمن ۽ پيغمبر جي گهريلو زندگيءَ بابت روايتن جي منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪيترائي صحابي ۽ تابعين ديني مسئلن بابت کانئس علم حاصل ڪندا هئا. هوءَ سياسي طور پڻ سرگرم رهي ۽ 656ع ۾ [[جنگ جمل]] ۾ سندس شرڪت اوائلي اسلامي گهرو ويڙهه، يعني [[پهريون فتنو|پهرئين فتني]]، جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿي. == خاندان ۽ شروعاتي زندگي == عائشه [[مڪو|مڪي]] ۾ [[ابوبڪر]] ۽ [[ام رومان]] جي گهر ۾ پيدا ٿي. سندس پيءُ ابوبڪر پيغمبر محمد ﷺ جي ويجهن ساٿين مان هو ۽ محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ پهريون [[راشدين خلافت|راشد خليفو]] ٿيو. عائشه جو خاندان [[قريش]] جي بنو تيم قبيلي سان تعلق رکندو هو. عائشه جي صحيح ڄمڻ واري سال بابت قديم ماخذن ۾ قطعي اتفاق موجود ناهي، پر عام طور سندس ولادت ستين صدي عيسويءَ جي ٻئي ڏهاڪي جي شروعات ۾ مڪي ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. == محمد ﷺ سان شادي == عائشه جو نڪاح پيغمبر محمد ﷺ سان [[مڪو|مڪي]] واري دور جي آخري سالن ۾ ٿيو ۽ شاديءَ کان پوءِ هوءَ [[مدينو|مديني]] ۾ سندن گهر ۾ رهڻ لڳي. عائشه جي شاديءَ وقت عمر تاريخي ۽ جديد علمي بحث جو موضوع رهي آهي. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم سميت روايتي سني حديثي مجموعن ۾ منسوب روايتن موجب نڪاح وقت سندس عمر ڇهه يا ست سال ۽ گڏ رهڻ شروع ڪرڻ وقت نو سال هئي.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 5133 |url=https://sunnah.com/bukhari:5133 |website=Sunnah.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 1422d |url=https://sunnah.com/muslim:1422d |website=Sunnah.com}}</ref> جديد دور ۾ ڪجهه محققن ٻين تاريخي ۽ سوانحي انگن اکرن جي بنياد تي مختلف عمرن جا اندازا پيش ڪيا آهن، جڏهن ته حديثن جي تاريخي تشڪيل ۽ سندن ماخذن بابت پڻ علمي تحقيق جاري آهي.<ref>{{cite thesis |last=Little |first=Joshua J. |title=The Hadith of ʿĀʾišah’s Marital Age: a study in the evolution of early Islamic historical memory |year=2022 |publisher=University of Oxford |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:1bdb0eea-3610-498b-9dfd-cffdb54b8b9b}}</ref> عائشه کي محمد ﷺ مان ڪو اولاد نه ٿيو. مديني واري دور ۾ هوءَ پيغمبر جي گهريلو ۽ مذهبي زندگيءَ جي ڪيترن ئي واقعن جي شاهد رهي، جنهن ڪري سندس روايتون بعد ۾ اسلامي حديث ۽ فقه لاءِ اهم ماخذ بڻيون. == افڪ وارو واقعو== عائشه جي زندگيءَ جي مشهور واقعن مان هڪ ''' افڪ وارو واقعو''' آهي. اسلامي روايت موجب هڪ سفر دوران قافلي کان پوئتي رهجي وڃڻ کان پوءِ عائشه تي بي وفائيءَ جو الزام لڳايو ويو. ان واقعي سبب مديني جي مسلمان برادريءَ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. سني اسلامي تفسير ۽ حديثي روايتن موجب [[سورت النور]] جون آيتون 11 کان اڳتي ان واقعي جي پسمنظر ۾ نازل ٿيون ۽ عائشه تي لڳايل الزام کي رد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 4141 |url=https://sunnah.com/bukhari:4141 |website=Sunnah.com}}</ref> واقعيِ افڪ بابت عائشه کان منسوب تفصيلي روايت صحيح بخاري سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن ۾ محفوظ آهي. == محمد ﷺ جي آخري بيماري ۽ وفات == روايتي اسلامي ماخذن موجب محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران ٻين زالن جي اجازت سان عائشه جي حجرَي ۾ رهڻ لڳا. اتي ئي 632ع ۾ سندن وفات ٿي ۽ کين انهيءَ حجرَي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |website=Sunnah.com}}</ref> محمد ﷺ جي وفات وقت عائشه اڃا نوجوان هئي. ان کان پوءِ هن لڳ ڀڳ اڌ صدي مديني ۾ گذاري ۽ حديث، فقه ۽ اسلامي روايت جي منتقليءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == علمي حيثيت ۽ حديث == عائشه اوائلي اسلام جي اهم ترين حديث راوين ۽ علمي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿي. هن کان پيغمبر محمد ﷺ جي عبادتن، گهريلو زندگي، شادي، طهارت، حج، روزي، عورتن سان لاڳاپيل شرعي مسئلن ۽ ٻين ڪيترن موضوعن بابت روايتون منقول آهن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب عائشه سان منسوب حديثن جو تعداد ٻن هزارن کان وڌيڪ ڄاڻايو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف حديثي ڳڻپ جي طريقن سبب انگن ۾ فرق ملي ٿو. سندس روايتون [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]] ۽ ٻين وڏن حديثي مجموعن ۾ شامل آهن. [[ابو موسى اشعري]] کان منسوب روايت موجب جڏهن صحابين کي ڪنهن حديث بابت ڏکيائي پيش ايندي هئي ۽ اهي عائشه کان پڇندا هئا تہ وٽس ان بابت علم ملندو هو.<ref>{{cite web |title=Jami` at-Tirmidhi 3883 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3883 |website=Sunnah.com}}</ref> عائشه رڳو حديثن جي راوي نه هئي، پر روايتن جي تشريح ۽ ڪڏهن ٻين راوين جي بيانن جي تصحيح پڻ ڪندي هئي. بعد جي اسلامي عالمن سندس فقهي راين ۽ حديثي تنقيد کي الڳ ڪتابن ۾ گڏ ڪيو. خاص طور بدرالدين زرڪشي جي ''الإجابة لإيراد ما استدركته عائشة على الصحابة'' ۾ انهن روايتن جو ذڪر آهي، جن ۾ عائشه ٻين صحابين کان منقول روايتن يا سندن تشريح بابت اختلاف يا وضاحت ڪئي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ عائشه کي اسلامي حديثي روايت جي تشڪيل ۽ عورتن جي علمي اختيار جي تاريخ ۾ اهم شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Rehman |first=Sofia |title=Gendering the Ḥadīth Tradition: Recentring the Authority of Aisha, Mother of the Believers |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/oso/9780192865984.001.0001}}</ref> == سياسي سرگرمي == محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ عائشه [[راشدين خلافت]] جي دور جا ڪيترائي اهم واقعا ڏٺا. سندس پيءُ ابوبڪر 632ع کان 634ع تائين خليفي رهيو. ان کان پوءِ [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن دوران به عائشه مديني ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي شخصيت رهي. عثمان جي خلافت جي آخري دور ۾ سياسي اختلاف وڌيا. 656ع ۾ عثمان جي قتل کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] خليفي طور چونڊيو ويو. عثمان جي قتل ۽ سندس قاتلن سان ورتاءَ بابت اختلاف جلد ئي وڏي سياسي بحران ۾ تبديل ٿيو. == جنگ جمل == {{Main|جنگ جمل}} 656ع ۾ عائشه، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن العوام]] سان گڏ عراق ڏانهن رواني ٿي. سندن سياسي تحريڪ جو اهم مطالبو عثمان جي قتل جي ذميوارن خلاف ڪارروائي هو. ٻئي طرف خليفي علي بن ابي طالب جي حڪومت کي نئين سياسي صورتحال مستحڪم ڪرڻ ۽ مختلف هٿياربند گروهن کي ڪنٽرول ڪرڻ جو مسئلو درپيش هو. ٻئي ڌريون [[بصرو|بصري]] جي ڀرسان آمهون سامهون ٿيون ۽ ڳالهين کان پوءِ به هٿياربند ويڙهه شروع ٿي وئي. هيءَ جنگ 36ھ/656ع ۾ ٿي ۽ اسلامي تاريخ ۾ '''[[جنگ جمل]]''' يا '''اٺ واري جنگ''' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 7100 |url=https://sunnah.com/bukhari:7100 |website=Sunnah.com}}</ref> عائشه جنگ دوران هڪ اٺ تي رکيل هودج ۾ موجود هئي ۽ ويڙهه سندس اٺ جي چوڌاري خاص طور شديد ٿي. انهيءَ سبب جنگ کي ''جمل''، يعني اٺ، سان منسوب ڪيو ويو. جنگ علي جي لشڪر جي فتح سان ختم ٿي. طلحه ۽ زبير مارجي ويا، جڏهن تہ عائشه محفوظ رهي. جنگ کان پوءِ علي سندس حفاظت ۽ مديني ڏانهن واپسيءَ جو انتظام ڪيو. جنگ جمل [[پهريون فتنو|پهرئين فتني]] جي اهم واقعن مان هڪ هئي ۽ بعد ۾ سني ۽ شيعه تاريخ نگاريءَ ۾ ان جي سببن، ذميوارين ۽ عائشه جي سياسي ڪردار بابت مختلف تشريحون پيدا ٿيون. جديد تاريخي مطالعي ۾ پڻ هن واقعي کي اوائلي مسلم برادريءَ ۾ سياسي اختيار، عثمان جي قتل جي نتيجن ۽ خلافت جي جائز حيثيت بابت پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. جنگ کان پوءِ عائشه مديني موٽي آئي ۽ ٻيهر ڪنهن وڏي فوجي مهم جي اڳواڻي نه ڪئي. == مديني ۾ آخري زندگي == جنگ جمل کان پوءِ عائشه پنهنجي باقي زندگيءَ جو وڏو حصو [[مدينو|مديني]] ۾ گذاريو. هن تعليم، حديث جي روايت ۽ ديني مسئلن بابت رهنمائي جاري رکي. ڪيترائي صحابي، تابعين ۽ سندس مائٽ کانئس حديثون روايت ڪندا هئا. سندس گهر اسلامي علم جي منتقليءَ جو اهم مرڪز بڻيو. محمد ﷺ جي گهريلو زندگيءَ سان سڌي واقفيت سبب سندس روايتن کي خاص اهميت حاصل ٿي، ڇاڪاڻ تہ عبادت ۽ خانداني زندگيءَ جا ڪيترائي تفصيل ٻين صحابين لاءِ سڌي طرح مشاهدي ۾ اچڻ ممڪن نه هئا. == مذهبي ۽ تاريخي ورثو == عائشه جي شخصيت بابت اسلامي روايتن ۾ مختلف پهلو نمايان آهن. [[سني اسلام]] ۾ کيس ام المؤمنين، وڏي حديث راوي، فقيهه ۽ پيغمبر محمد ﷺ جي اهم ساٿي طور وڏي عزت حاصل آهي. سندس روايتون سني حديث، فقه ۽ سيرت جي اهم ماخذن ۾ شامل آهن. [[شيعه اسلام]] جي تاريخي روايت ۾ سندس جنگ جمل ۾ علي بن ابي طالب جي مخالفت کي وڌيڪ تنقيدي نظر سان ڏٺو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف شيعه عالمن ۽ دورن ۾ ان واقعي جي تشريح جا تفصيل مختلف رهيا آهن. جديد علمي مطالعي ۾ عائشه جي زندگيءَ کي شروعاتي اسلامي سياست، حديث جي منتقلي، صنف ۽ مذهبي اختيار، ۽ مسلمان عورتن جي علمي تاريخ جي حوالي سان پڻ تحقيق جو اهم موضوع بڻايو ويو آهي. == وفات == عائشه [[مدينو|مديني]] ۾ 58ھ/678ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي تاريخ عام طور 17 رمضان 58ھ ڄاڻائي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ قديم ماخذن ۾ تاريخ بابت ڪجهه اختلاف موجود آهي. کيس مديني جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. سندس عمر بابت انگ سندس ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف سبب مختلف ڏنا ويا آهن؛ ان ڪري تقريباً 63 کان 67 سالن تائين جا انگ مختلف ماخذن ۾ ملن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[محمد جون زالون]] * [[ابوبڪر]] * [[جنگ جمل]] * [[پهريون فتنو]] * [[صحابيات]] * [[حديث]] * [[اسلام ۾ عورتون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abbott |first=Nabia |title=Aishah: The Beloved of Mohammed |publisher=University of Chicago Press |year=1942}} * {{cite book |last=Spellberg |first=Denise A. |title=Politics, Gender, and the Islamic Past: The Legacy of 'A'isha bint Abi Bakr |publisher=Columbia University Press |year=1994 |isbn=9780231079990}} * {{cite book |last=Rehman |first=Sofia |title=Gendering the Ḥadīth Tradition: Recentring the Authority of Aisha, Mother of the Believers |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/oso/9780192865984.001.0001}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:محمد جون زالون]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:ازواج مطهرات]] [[زمرو:مهاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:حديث جا راوي]] [[زمرو:ابوبڪر جو خاندان]] [[زمرو:678ع ۾ وفاتون]] shs36yx5zgibjpvqnat9vsovt62aas8 416314 416313 2026-10-01T21:41:37Z Intisar Ali 8681 416314 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = عائشه بنت ابي بڪر | image = Ayesha bint Abi Bakr.png | native_name = عائشة بنت أبي بكر | native_name_lang = ar | other_names = ام المؤمنين | birth_date = تقريباً 613ع يا 614ع | birth_place = [[مڪو]]، [[حجاز]]، عربستان | death_date = 17 رمضان 58ھ / 678ع | death_place = [[مدينو]]، [[اموي خلافت]] | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو]] | religion = [[اسلام]] | father = [[ابوبڪر]] | mother = [[ام رومان]] | spouse = [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] | known_for = [[حديث]] جي روايت، اسلامي فقه ۽ اوائلي اسلامي تاريخ }} '''عائشه بنت ابي بڪر''' (عربي: '''عائشة بنت أبي بكر'''؛ تقريباً 613ع يا 614ع – 678ع)، عام طور '''حضرت عائشه''' يا '''ام المؤمنين عائشه''' جي نالي سان مشهور، [[محمد|اسلامي پيغمبر محمد ﷺ]] جي زالن مان هڪ ۽ پهرين راشد خليفي [[ابوبڪر|ابوبڪر صديق]] جي نياڻي هئي. قرآن ۾ پيغمبر محمد ﷺ جي زالن کي مؤمنن جون مائرون قرار ڏنو ويو آهي، جنهن سبب اسلامي روايت ۾ عائشه کي '''ام المؤمنين''' جي لقب سان ياد ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:6 |url=https://quran.com/33/6 |website=Quran.com}}</ref> عائشه اوائلي اسلامي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين عورتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. پيغمبر محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ هن [[حديث]]، [[فقه]]، قرآن جي تفسير، مذهبي رسمن ۽ پيغمبر جي گهريلو زندگيءَ بابت روايتن جي منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڪيترائي صحابي ۽ تابعين ديني مسئلن بابت کانئس علم حاصل ڪندا هئا. هوءَ سياسي طور پڻ سرگرم رهي ۽ 656ع ۾ [[جنگ جمل]] ۾ سندس شرڪت اوائلي اسلامي گهرو ويڙهه، يعني [[پهريون فتنو|پهرئين فتني]]، جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿي. == خاندان ۽ شروعاتي زندگي == عائشه [[مڪو|مڪي]] ۾ [[ابوبڪر]] ۽ [[ام رومان]] جي گهر ۾ پيدا ٿي. سندس پيءُ ابوبڪر پيغمبر محمد ﷺ جي ويجهن ساٿين مان هو ۽ محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ پهريون [[راشدين خلافت|راشد خليفو]] ٿيو. عائشه جو خاندان [[قريش]] جي بنو تيم قبيلي سان تعلق رکندو هو. عائشه جي صحيح ڄمڻ واري سال بابت قديم ماخذن ۾ قطعي اتفاق موجود ناهي، پر عام طور سندس ولادت ستين صدي عيسويءَ جي ٻئي ڏهاڪي جي شروعات ۾ مڪي ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. == محمد ﷺ سان شادي == عائشه جو نڪاح پيغمبر محمد ﷺ سان [[مڪو|مڪي]] واري دور جي آخري سالن ۾ ٿيو ۽ شاديءَ کان پوءِ هوءَ [[مدينو|مديني]] ۾ سندن گهر ۾ رهڻ لڳي. عائشه جي شاديءَ وقت عمر تاريخي ۽ جديد علمي بحث جو موضوع رهي آهي. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم سميت روايتي سني حديثي مجموعن ۾ منسوب روايتن موجب نڪاح وقت سندس عمر ڇهه يا ست سال ۽ گڏ رهڻ شروع ڪرڻ وقت نو سال هئي.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 5133 |url=https://sunnah.com/bukhari:5133 |website=Sunnah.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 1422d |url=https://sunnah.com/muslim:1422d |website=Sunnah.com}}</ref> جديد دور ۾ ڪجهه محققن ٻين تاريخي ۽ سوانحي انگن اکرن جي بنياد تي مختلف عمرن جا اندازا پيش ڪيا آهن، جڏهن ته حديثن جي تاريخي تشڪيل ۽ سندن ماخذن بابت پڻ علمي تحقيق جاري آهي.<ref>{{cite thesis |last=Little |first=Joshua J. |title=The Hadith of ʿĀʾišah’s Marital Age: a study in the evolution of early Islamic historical memory |year=2022 |publisher=University of Oxford |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:1bdb0eea-3610-498b-9dfd-cffdb54b8b9b}}</ref> عائشه کي محمد ﷺ مان ڪو اولاد نه ٿيو. مديني واري دور ۾ هوءَ پيغمبر جي گهريلو ۽ مذهبي زندگيءَ جي ڪيترن ئي واقعن جي شاهد رهي، جنهن ڪري سندس روايتون بعد ۾ اسلامي حديث ۽ فقه لاءِ اهم ماخذ بڻيون. == افڪ وارو واقعو== عائشه جي زندگيءَ جي مشهور واقعن مان هڪ ''' افڪ وارو واقعو''' آهي. اسلامي روايت موجب هڪ سفر دوران قافلي کان پوئتي رهجي وڃڻ کان پوءِ عائشه تي بي وفائيءَ جو الزام لڳايو ويو. ان واقعي سبب مديني جي مسلمان برادريءَ ۾ تڪرار پيدا ٿيو. سني اسلامي تفسير ۽ حديثي روايتن موجب [[سورت النور]] جون آيتون 11 کان اڳتي ان واقعي جي پسمنظر ۾ نازل ٿيون ۽ عائشه تي لڳايل الزام کي رد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 4141 |url=https://sunnah.com/bukhari:4141 |website=Sunnah.com}}</ref> واقعيِ افڪ بابت عائشه کان منسوب تفصيلي روايت صحيح بخاري سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن ۾ محفوظ آهي. == محمد ﷺ جي آخري بيماري ۽ وفات == روايتي اسلامي ماخذن موجب محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران ٻين زالن جي اجازت سان عائشه جي حجرَي ۾ رهڻ لڳا. اتي ئي 632ع ۾ سندن وفات ٿي ۽ کين انهيءَ حجرَي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |website=Sunnah.com}}</ref> محمد ﷺ جي وفات وقت عائشه اڃا نوجوان هئي. ان کان پوءِ هن لڳ ڀڳ اڌ صدي مديني ۾ گذاري ۽ حديث، فقه ۽ اسلامي روايت جي منتقليءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == علمي حيثيت ۽ حديث == عائشه اوائلي اسلام جي اهم ترين حديث راوين ۽ علمي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿي. هن کان پيغمبر محمد ﷺ جي عبادتن، گهريلو زندگي، شادي، طهارت، حج، روزي، عورتن سان لاڳاپيل شرعي مسئلن ۽ ٻين ڪيترن موضوعن بابت روايتون منقول آهن. روايتي حديثي ڳڻپ موجب عائشه سان منسوب حديثن جو تعداد ٻن هزارن کان وڌيڪ ڄاڻايو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف حديثي ڳڻپ جي طريقن سبب انگن ۾ فرق ملي ٿو. سندس روايتون [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]] ۽ ٻين وڏن حديثي مجموعن ۾ شامل آهن. [[ابو موسى اشعري]] کان منسوب روايت موجب جڏهن صحابين کي ڪنهن حديث بابت ڏکيائي پيش ايندي هئي ۽ اهي عائشه کان پڇندا هئا تہ وٽس ان بابت علم ملندو هو.<ref>{{cite web |title=Jami` at-Tirmidhi 3883 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3883 |website=Sunnah.com}}</ref> عائشه رڳو حديثن جي راوي نه هئي، پر روايتن جي تشريح ۽ ڪڏهن ٻين راوين جي بيانن جي تصحيح پڻ ڪندي هئي. بعد جي اسلامي عالمن سندس فقهي راين ۽ حديثي تنقيد کي الڳ ڪتابن ۾ گڏ ڪيو. خاص طور بدرالدين زرڪشي جي ''الإجابة لإيراد ما استدركته عائشة على الصحابة'' ۾ انهن روايتن جو ذڪر آهي، جن ۾ عائشه ٻين صحابين کان منقول روايتن يا سندن تشريح بابت اختلاف يا وضاحت ڪئي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ عائشه کي اسلامي حديثي روايت جي تشڪيل ۽ عورتن جي علمي اختيار جي تاريخ ۾ اهم شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Rehman |first=Sofia |title=Gendering the Ḥadīth Tradition: Recentring the Authority of Aisha, Mother of the Believers |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/oso/9780192865984.001.0001}}</ref> == سياسي سرگرمي == محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ عائشه [[راشدين خلافت]] جي دور جا ڪيترائي اهم واقعا ڏٺا. سندس پيءُ ابوبڪر 632ع کان 634ع تائين خليفي رهيو. ان کان پوءِ [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن دوران به عائشه مديني ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي شخصيت رهي. عثمان جي خلافت جي آخري دور ۾ سياسي اختلاف وڌيا. 656ع ۾ عثمان جي قتل کان پوءِ [[علي بن ابي طالب]] خليفي طور چونڊيو ويو. عثمان جي قتل ۽ سندس قاتلن سان ورتاءَ بابت اختلاف جلد ئي وڏي سياسي بحران ۾ تبديل ٿيو. == جنگ جمل == {{Main|جنگ جمل}} 656ع ۾ عائشه، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن العوام]] سان گڏ عراق ڏانهن رواني ٿي. سندن سياسي تحريڪ جو اهم مطالبو عثمان جي قتل جي ذميوارن خلاف ڪارروائي هو. ٻئي طرف خليفي علي بن ابي طالب جي حڪومت کي نئين سياسي صورتحال مستحڪم ڪرڻ ۽ مختلف هٿياربند گروهن کي ڪنٽرول ڪرڻ جو مسئلو درپيش هو. ٻئي ڌريون [[بصرو|بصري]] جي ڀرسان آمهون سامهون ٿيون ۽ ڳالهين کان پوءِ به هٿياربند ويڙهه شروع ٿي وئي. هيءَ جنگ 36ھ/656ع ۾ ٿي ۽ اسلامي تاريخ ۾ '''[[جنگ جمل]]''' يا '''اٺ واري جنگ''' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 7100 |url=https://sunnah.com/bukhari:7100 |website=Sunnah.com}}</ref> عائشه جنگ دوران هڪ اٺ تي رکيل هودج ۾ موجود هئي ۽ ويڙهه سندس اٺ جي چوڌاري خاص طور شديد ٿي. انهيءَ سبب جنگ کي ''جمل''، يعني اٺ، سان منسوب ڪيو ويو. جنگ علي جي لشڪر جي فتح سان ختم ٿي. طلحه ۽ زبير مارجي ويا، جڏهن تہ عائشه محفوظ رهي. جنگ کان پوءِ علي سندس حفاظت ۽ مديني ڏانهن واپسيءَ جو انتظام ڪيو. جنگ جمل [[پهريون فتنو|پهرئين فتني]] جي اهم واقعن مان هڪ هئي ۽ بعد ۾ سني ۽ شيعه تاريخ نگاريءَ ۾ ان جي سببن، ذميوارين ۽ عائشه جي سياسي ڪردار بابت مختلف تشريحون پيدا ٿيون. جديد تاريخي مطالعي ۾ پڻ هن واقعي کي اوائلي مسلم برادريءَ ۾ سياسي اختيار، عثمان جي قتل جي نتيجن ۽ خلافت جي جائز حيثيت بابت پيدا ٿيل بحران جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. جنگ کان پوءِ عائشه مديني موٽي آئي ۽ ٻيهر ڪنهن وڏي فوجي مهم جي اڳواڻي نه ڪئي. == مديني ۾ آخري زندگي == جنگ جمل کان پوءِ عائشه پنهنجي باقي زندگيءَ جو وڏو حصو [[مدينو|مديني]] ۾ گذاريو. هن تعليم، حديث جي روايت ۽ ديني مسئلن بابت رهنمائي جاري رکي. ڪيترائي صحابي، تابعين ۽ سندس مائٽ کانئس حديثون روايت ڪندا هئا. سندس گهر اسلامي علم جي منتقليءَ جو اهم مرڪز بڻيو. محمد ﷺ جي گهريلو زندگيءَ سان سڌي واقفيت سبب سندس روايتن کي خاص اهميت حاصل ٿي، ڇاڪاڻ تہ عبادت ۽ خانداني زندگيءَ جا ڪيترائي تفصيل ٻين صحابين لاءِ سڌي طرح مشاهدي ۾ اچڻ ممڪن نه هئا. == مذهبي ۽ تاريخي ورثو == عائشه جي شخصيت بابت اسلامي روايتن ۾ مختلف پهلو نمايان آهن. [[سني اسلام]] ۾ کيس ام المؤمنين، وڏي حديث راوي، فقيهه ۽ پيغمبر محمد ﷺ جي اهم ساٿي طور وڏي عزت حاصل آهي. سندس روايتون سني حديث، فقه ۽ سيرت جي اهم ماخذن ۾ شامل آهن. [[شيعه اسلام]] جي تاريخي روايت ۾ سندس جنگ جمل ۾ علي بن ابي طالب جي مخالفت کي وڌيڪ تنقيدي نظر سان ڏٺو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ مختلف شيعه عالمن ۽ دورن ۾ ان واقعي جي تشريح جا تفصيل مختلف رهيا آهن. جديد علمي مطالعي ۾ عائشه جي زندگيءَ کي شروعاتي اسلامي سياست، حديث جي منتقلي، صنف ۽ مذهبي اختيار، ۽ مسلمان عورتن جي علمي تاريخ جي حوالي سان پڻ تحقيق جو اهم موضوع بڻايو ويو آهي. == وفات == عائشه [[مدينو|مديني]] ۾ 58ھ/678ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي تاريخ عام طور 17 رمضان 58ھ ڄاڻائي وڃي ٿي، جيتوڻيڪ قديم ماخذن ۾ تاريخ بابت ڪجهه اختلاف موجود آهي. کيس مديني جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. سندس عمر بابت انگ سندس ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف سبب مختلف ڏنا ويا آهن؛ ان ڪري تقريباً 63 کان 67 سالن تائين جا انگ مختلف ماخذن ۾ ملن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[محمد ﷺ جون زالون]] * [[ابوبڪر]] * [[جنگ جمل]] * [[پهريون فتنو]] * [[صحابيات]] * [[حديث]] * [[اسلام ۾ عورتون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Abbott |first=Nabia |title=Aishah: The Beloved of Mohammed |publisher=University of Chicago Press |year=1942}} * {{cite book |last=Spellberg |first=Denise A. |title=Politics, Gender, and the Islamic Past: The Legacy of 'A'isha bint Abi Bakr |publisher=Columbia University Press |year=1994 |isbn=9780231079990}} * {{cite book |last=Rehman |first=Sofia |title=Gendering the Ḥadīth Tradition: Recentring the Authority of Aisha, Mother of the Believers |publisher=Oxford University Press |year=2024 |doi=10.1093/oso/9780192865984.001.0001}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:محمد جون زالون]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:ازواج مطهرات]] [[زمرو:مهاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:حديث جا راوي]] [[زمرو:ابوبڪر جو خاندان]] [[زمرو:678ع ۾ وفاتون]] 48mvrdtm8nspva84zisd6m8v75kftrz 0 46130 416356 253011 2026-10-02T06:37:37Z ~2026-49449-44 22864 416356 wikitext text/x-wiki {{Infobox venue|name=نُمَائِش گاہ حیدرآباد|nickname=حيدرآباد ايڪسپو سينٽ|logo_image=|logo_caption=|image=|location=[[ڦليلي|ڦليلي, شاهراءِ فيصل]], [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد، سنڌ]], [[پاڪستان]]|coordinates={{Coord|25|24|18.1|N|68|23|11.3|E|}}|built=12 فيبوري، 2010|expanded=|closed=|demolished=|owner=[[حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن]]|website=|image_size=|image_caption=|type=[[ڪانفرنس سينٽر]]/[[ارينا]]|genre=[[Trade fair|نمائشون]], [[Convention (گڏڄاڻيون)|ڪانفرنس]]|construction_cost=|former_names=|seating_capacity=|url=}} '''حيدرآباد ايڪسپو سينٽر(انگريزي: Hyderabad Expo Center)''' ، هاڻ ختم ٿيل ضلعي حڪومت حيدرآباد جي [[ميئر ڪنور]] [[نويد جمل جوڙائي]] هئي. هن سينٽر جو مقصد سنڌ صوبي جي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] جي زرعي ۽ صنعتي پيداوار کي [[عالمي مارڪيٽ]] ۾ متعارف ڪرائڻ هو. ==تعمير ۽ افتتاح== حيدرآباد ايڪسو سينٽر [[ڦليلي|ڦليلي واهه]] جي ڪپ تي [[لياقت ڪالوني، حيدرآباد|لياقت ڪالوني]] جي ويجهو واقعي آهي. آڪٽوبر 2002ع تي [[سنڌ جو گورنر|سنڌ جي گورنر]] [[محمد ميان سومرو|ميان محمد سومرو]] اعلان ڪيو ته سنڌ حڪومت ايڪسپو سينٽر جي تعمير لاءِ 4 هزار چورس گز زمين فرهام ڪندي.<ref>{{cite news |last1=Report |first1=Bureau |title=HYDERABAD: Plot for expo centre |url=https://www.dawn.com/news/60602 |accessdate=6 November 2018 |work=ڊان (اخبار) |date=7 October 2002}}</ref> جيتوڻڪ ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۽ لاهور ايڪسپو سينٽر ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي پاڪستان طرفان جوڙيا ويا جيڪو وفاق حڪومت جي وزارت آهي، پر حيدرآباد ايڪسپو سينٽر، پنهنجي نوعيت جي پهرين ايڪسپو سينٽر آهي. <ref name=Dawn>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/947591/first-ever-trade-fair-in-hyderabad-from-16th|title=First-ever trade fair in Hyderabad from 16th|publisher=Dawn (newspaper)|date=8 April 2010|access-date=27 December 2017}}</ref><ref name=Dawn1>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/941202/nazim-underlines-achievements-of-hyderabad-dist-govt|title=Nazim underlines achievements of Hyderabad district government|publisher=Dawn (newspaper)|date=16 February 2010|access-date=27 December 2017}}</ref>جيڪا ضلعي حڪومت پنهنجي خرچ مان جوڙائي. هن مرڪز جو افتتاح 12 فيبروري 2010ع تي فاروق ستار ڪيو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ ٽن ايڪسپو سينٽرن مان حيدرآباد ايڪسپو سينٽر هڪ آهي. 2010 ع تائين هن ايڪسپو سينٽر ذريعي 500 ملين ڊالر جون جنسون حيدرآباد کان دنيا جي 41 ملڪن ۾ وڪرو ڪيون ويون. ڪراچي کان پوءِ حيدرآباد ايڪسپو سينٽر سنڌ جو وڏي ۾ وڏو تجارتي مرڪز آهي. ==نمائشون== 21 فيبروري 2010ع تي انڊونيشيا، سنڌ ثقافتي نمائش حيدرآباد ايڪسپو سينٽر تي منعقد ٿي، جنهن جي ذريعي پاڪستان ۽ انڊونيشِا جي وچ ۾ لاڳاپن ۾ وڌيڪ مضبوطي آئي. <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/944979/indonesia-sindh-cultural-show-on-21st|title=Indonesia, Sindh cultural show on 21st|publisher=Dawn (newspaper)|date=13 February 2010|access-date=27 December 2017}}</ref> هڪ ٻي نمائش حيدرآباد ايڪسپو ۾ 16 اپريل 2010ع تي منعقد ٿي، جنهن سنڌ جي مختلف ضلعن کان زرعي ۽ صنعتي پيداوار جون جنسون رکيون ويون. 2012ع تي ٿيل نمائش کاڌي پيتي، مالوند ماڻهن، هٿ جي هنر ۽ اليڪٽرانڪ جي شين جي متعلق هئي. هن نمائش ۾ چيني واپارين پڻ شرڪت ڪئي.<ref name=Dawn2>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/699650/three-day-expo-begins-in-hyderabad|title=Three-day expo begins in Hyderabad|publisher=Dawn (newspaper)|date=3 March 2012|access-date=27 December 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/630563/mqm-seeks-uplift-funds|title=`MQM seeks uplift funds`|publisher=Dawn (newspaper)|date=22 May 2011|access-date=27 December 2017}}</ref> جون 2011ع تي انبن جي نمائش حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس ۽ ٽريڊ ڊولپمنٽ اٿارٽي آف پاڪستان پاران حيدرآباد ايڪسپو سينٽر تي منعقد ڪئي وئي، جتي انب جي برآمد لاءِ ڪمپنين کي اتساهيو ويو.<ref>[https://tribune.com.pk/story/195666/mango-festival-the-king-of-fruit-does-not-get-royal-welcome-by-exporters/ Mango festival: The 'king of fruit' does not get royal welcome by exporters] The Express Tribune (newspaper), Published 25 June 2011, Retrieved 27 December 2017</ref> نومبر 2017ع تي حيدرآباد جي ڊپٽي ڪميشنر ميڊيا سان ڳالهائيندي ايڪسپو سينٽر تي وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي يقين دهاني ڪرائي، صنعتي ۽ ذرعي ترقي جي ميدان ۾ حيدرآباد ڀاڱي ڀائيوار ٿئي.<ref>{{cite news |title=Work On Expo Centre Hyderabad Will Start Soon: DC Assures |url=https://www.pakistanpoint.com/en/story/211375/work-on-expo-centre-hyderabad-will-start-soon-dc-assur.html |accessdate=6 November 2018}}</ref> ==وڌيڪ ڏسو== *[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] *[[لاهور ايڪسپو سينٽر]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ۾ ميڙاڪا مرڪز]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ بابت فهرستون]] fdebwxfs8gnuocdn528cr8cs3hjq3s7 4 47319 416258 415108 2026-10-01T18:43:46Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 416258 wikitext text/x-wiki {{bots|allow=ListeriaBot}} روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا. آخري نئين سر شروعات: <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude> == فهرست == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/<http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569> ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) } ORDER BY DESC(?date) ?item |columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735 |thumb=125 |autolist=fallback |links=local }} {| class='wikitable sortable' ! عکس ! تاريخ پيدائش ! ماڻهو ! وضاحت ! پيشو ! position held ! شهريت ! ذاتي نالو |- | [[فائل:Maulana Tariq Jamil.png|center|125px]] | data-sort-value="1953" | 1953-10-01 | [[طارق جميل]] | | ''[[:d:Q189459|ulema]]''<br/>''[[:d:Q432386|preacher]]''<br/>[[ليکڪ]] | | [[پاڪستان]] | ''[[:d:Q19967568|Tariq]]'' |} {{Wikidata list end}} [[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]] [[زمرو:مارچ جون پيدائشون]] rq80tuottqnkwi85d8x6wos8lu9poqy 0 48552 416291 351812 2026-10-01T20:54:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 416291 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> ==انتظامي ۽ سياسي ورھاست== [[فائل:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|Left|alt=refer caption|مھاراشٽر جون ڊويزنون جن ۾ ضلعا ڏيکاريل]] مھاراشٽر رياست جون ڇھ انتظامي ڊويزنون آهن.<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراواتي ڊويزن|امراواتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] اھي ڇھ ڊويزن وري 36 ضلعن ۾ ورھايل آھن ، 109 سب ڊويزنن ۽ 357 [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورھايل آھن. ماضي ۾ سنڌ بمبئي جو حصو رھي ھئي جنھن ڪري سنڌ جي ذيلي انتظامي ورھاست بہ تعلقو سڏبي آھي جڏھن تہ پاڪستان جي ٻين سمورن صوبن ۾ ان کي تحصيل چوندا آهن.<ref name=talukas>{{cite web|title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |accessdate=13 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archivedate=15 June 2011 }}</ref> ھر ضلعي جو انتظامي عملدار ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر يا ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ ھوندو آھي جن جي مقرري انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس يا مھاراشٽر سول سروس مان ٿيندي آھي.<ref name=civil>{{cite web|title=District level governance|url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|publisher=The Government of Maharashtra|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|archive-date=13 May 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> تعلقن جي ھتي ورھاست بلاڪن ۾ ٿيل آهي جيڪي پينچائت يا وليج ڪائونسل يا ٽائون ميونسپلٽي تي مشتمل ھوندا آھن.<ref name="panchayati raj">{{cite web|title=Panchayati raj in state|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web|title=Maharashtra regional and town planning|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[مھاراشٽر جون ڊويزنون]]'' ! ''[[مھاراشٽر جا ضلعا]]'' |- ![[امراواتي ڊويزن |امراواتي]] ! {{hlist |[[امراواتي ضلعو|امراواتي]] <br>[[ياوتمل ضلعو|ياوتمل]] <br>[[واشم ضلعو|واشم]] <br>[[اڪولا ضلعو|اڪولا]] <br>[[بلڌانا ضلعو|بلڌانا ]]<br>}} |- ![[ اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] ! {{hlist |[[اورنگ آباد ضلعو|اورنگ آباد]] <br>[[جالنا ضلعو|جالنا]] <br>[[بيڊ ضلعو|بيڊ]] <br>[[پارڀاني ضلعو|پارڀاني]] <br>[[ھنگولي ضلعو|ھنگولي ]]<br>[[ننديد ضلعو|ننديد]] <br>[[لتور ضلعو|لتور]] <br>[[عثمان آباد ضلعو|عثمان آباد ]]<br>}} |- ![[ ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] ! {{hlist |[[ٿاني ضلعو|ٿاني]] <br>[[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ|ممبئي]] <br>[[رائيگاد ضلعو|رائيگاد]] <br>[[رتناگري ضلعو|رتناگري]] <br>[[سنڌو درگ ضلعو|سنڌو درگ ]] <br>[[ممبئي سبوربن ضلعو|ممبئي سبوربن]]}} |- ![[ ناگپور ڊويزن|ناگپور]] ! {{hlist |[[ناگپور ضلعو|ناگپور]] <br>[[ڀنڊارا ضلعو|ڀنڊارا]] <br>[[گونڊيا ضلعو|گونڊيا]] <br>[[وارڌا ضلعو|وارڌا]] <br>[[چندرپور ضلعو|چندرپور ]]<br>[[گادچيرولي ضلعو|گادچيرولي]] }} |- ![[ ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] ! {{hlist |[[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] <br>[[نندربار ضلعو|نندربار]] <br>[[ڌولي ضلعو|ڌولي]] <br>[[جل گائون ضلعو|جل گائون]] <br>[[احمد نگر ضلعو|احمد نگر ]]<br> }} |- ![[ پوني ڊويزن|پوني]] ! {{hlist |[[پوني ضلعو|پوني]] <br>[[ستارا ضلعو|ستارا]] <br>[[سانگلي ضلعو|سانگلي]] <br>[[ سولاپور ضلعو|سولاپور]] <br>[[ڪولھاپور ضلعو|ڪولھاپور ]]<br> }} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 10urhqfq3sa9aukbubjk3btpoq2tdrt 416292 416291 2026-10-01T20:56:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 416292 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> ==انتظامي ۽ سياسي ورھاست== [[فائل:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|Left|alt=refer caption|مھاراشٽر جون ڊويزنون جن ۾ ضلعا ڏيکاريل]] مھاراشٽر رياست جون ڇھ انتظامي ڊويزنون آهن.<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراواتي ڊويزن|امراواتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] اھي ڇھ ڊويزن وري 36 ضلعن ۾ ورھايل آھن ، 109 سب ڊويزنن ۽ 357 [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورھايل آھن. ماضي ۾ سنڌ بمبئي جو حصو رھي ھئي جنھن ڪري سنڌ جي ذيلي انتظامي ورھاست بہ تعلقو سڏبي آھي جڏھن تہ پاڪستان جي ٻين سمورن صوبن ۾ ان کي تحصيل چوندا آهن.<ref name=talukas>{{cite web|title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |accessdate=13 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archivedate=15 June 2011 }}</ref> ھر ضلعي جو انتظامي عملدار ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر يا ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ ھوندو آھي جن جي مقرري انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس يا مھاراشٽر سول سروس مان ٿيندي آھي.<ref name=civil>{{cite web|title=District level governance|url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|publisher=The Government of Maharashtra|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|archive-date=13 May 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> تعلقن جي ھتي ورھاست بلاڪن ۾ ٿيل آهي جيڪي پينچائت يا وليج ڪائونسل يا ٽائون ميونسپلٽي تي مشتمل ھوندا آھن.<ref name="panchayati raj">{{cite web|title=Panchayati raj in state|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web|title=Maharashtra regional and town planning|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[مھاراشٽر جون ڊويزنون]]'' ! ''[[مھاراشٽر جا ضلعا]]'' |- ![[امراواتي ڊويزن |امراواتي]] ! {{hlist |[[امراواتي ضلعو|امراواتي]] <br>[[ياوتمل ضلعو|ياوتمل]] <br>[[واشم ضلعو|واشم]] <br>[[اڪولا ضلعو|اڪولا]] <br>[[بلڌانا ضلعو|بلڌانا ]]<br>}} |- ![[ اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] ! {{hlist |[[اورنگ آباد ضلعو|اورنگ آباد]] <br>[[جالنا ضلعو|جالنا]] <br>[[بيڊ ضلعو|بيڊ]] <br>[[پارڀاني ضلعو|پارڀاني]] <br>[[ھنگولي ضلعو|ھنگولي ]]<br>[[ننديد ضلعو|ننديد]] <br>[[لتور ضلعو|لتور]] <br>[[عثمان آباد ضلعو|عثمان آباد ]]<br>}} |- ![[ ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] ! {{hlist |[[ٿاني ضلعو|ٿاني]] <br>[[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ|ممبئي]] <br>[[رائيگاد ضلعو|رائيگاد]] <br>[[رتناگري ضلعو|رتناگري]] <br>[[سنڌو درگ ضلعو|سنڌو درگ ]] <br>[[ممبئي سبوربن ضلعو|ممبئي سبوربن]]}} |- ![[ ناگپور ڊويزن|ناگپور]] ! {{hlist |[[ناگپور ضلعو|ناگپور]] <br>[[ڀنڊارا ضلعو|ڀنڊارا]] <br>[[گونڊيا ضلعو|گونڊيا]] <br>[[وارڌا ضلعو|وارڌا]] <br>[[چندرپور ضلعو|چندرپور ]]<br>[[گادچيرولي ضلعو|گادچيرولي]] }} |- ![[ ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] ! {{hlist |[[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] <br>[[نندربار ضلعو|نندربار]] <br>[[ڌولي ضلعو|ڌولي]] <br>[[جل گائون ضلعو|جل گائون]] <br>[[احمد نگر ضلعو|احمد نگر ]]<br> }} |- ![[ پوني ڊويزن|پوني]] ! {{hlist |[[پوني ضلعو|پوني]] <br>[[ستارا ضلعو|ستارا]] <br>[[سانگلي ضلعو|سانگلي]] <br>[[ سولاپور ضلعو|سولاپور]] <br>[[ڪولھاپور ضلعو|ڪولھاپور ]]<br> }} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] ctolg2gyq90eeffvu6hbxyrxjgnmyty 416293 416292 2026-10-01T20:58:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 416293 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> ==انتظامي ۽ سياسي ورھاست== [[فائل:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|Left|alt=refer caption|مھاراشٽر جون ڊويزنون جن ۾ ضلعا ڏيکاريل]] مھاراشٽر رياست جون ڇھ انتظامي ڊويزنون آهن.<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراواتي ڊويزن|امراواتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] اھي ڇھ ڊويزن وري 36 ضلعن ۾ ورھايل آھن ، 109 سب ڊويزنن ۽ 357 [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورھايل آھن. ماضي ۾ سنڌ بمبئي جو حصو رھي ھئي جنھن ڪري سنڌ جي ذيلي انتظامي ورھاست بہ تعلقو سڏبي آھي جڏھن تہ پاڪستان جي ٻين سمورن صوبن ۾ ان کي تحصيل چوندا آهن.<ref name=talukas>{{cite web|title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |accessdate=13 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archivedate=15 June 2011 }}</ref> ھر ضلعي جو انتظامي عملدار ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر يا ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ ھوندو آھي جن جي مقرري انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس يا مھاراشٽر سول سروس مان ٿيندي آھي.<ref name=civil>{{cite web|title=District level governance|url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|publisher=The Government of Maharashtra|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|archive-date=13 May 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> تعلقن جي ھتي ورھاست بلاڪن ۾ ٿيل آهي جيڪي پينچائت يا وليج ڪائونسل يا ٽائون ميونسپلٽي تي مشتمل ھوندا آھن.<ref name="panchayati raj">{{cite web|title=Panchayati raj in state|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web|title=Maharashtra regional and town planning|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[مھاراشٽر جون ڊويزنون]]'' ! ''[[مھاراشٽر جا ضلعا]]'' |- ![[امراواتي ڊويزن |امراواتي]] ! {{hlist |[[امراواتي ضلعو|امراواتي]] <br>[[ياوتمل ضلعو|ياوتمل]] <br>[[واشم ضلعو|واشم]] <br>[[اڪولا ضلعو|اڪولا]] <br>[[بلڌانا ضلعو|بلڌانا ]]<br>}} |- ![[ اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] ! {{hlist |[[اورنگ آباد ضلعو|اورنگ آباد]] <br>[[جالنا ضلعو|جالنا]] <br>[[بيڊ ضلعو|بيڊ]] <br>[[پارڀاني ضلعو|پارڀاني]] <br>[[ھنگولي ضلعو|ھنگولي ]]<br>[[ننديد ضلعو|ننديد]] <br>[[لتور ضلعو|لتور]] <br>[[عثمان آباد ضلعو|عثمان آباد ]]<br>}} |- ![[ ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] ! {{hlist |[[ٿاني ضلعو|ٿاني]] <br>[[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ|ممبئي]] <br>[[رائيگاد ضلعو|رائيگاد]] <br>[[رتناگري ضلعو|رتناگري]] <br>[[سنڌو درگ ضلعو|سنڌو درگ ]] <br>[[ممبئي سبوربن ضلعو|ممبئي سبوربن]]}} |- ![[ ناگپور ڊويزن|ناگپور]] ! {{hlist |[[ناگپور ضلعو|ناگپور]] <br>[[ڀنڊارا ضلعو|ڀنڊارا]] <br>[[گونڊيا ضلعو|گونڊيا]] <br>[[وارڌا ضلعو|وارڌا]] <br>[[چندرپور ضلعو|چندرپور ]]<br>[[گادچيرولي ضلعو|گادچيرولي]] }} |- ![[ ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] ! {{hlist |[[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] <br>[[نندربار ضلعو|نندربار]] <br>[[ڌولي ضلعو|ڌولي]] <br>[[جل گائون ضلعو|جل گائون]] <br>[[احمد نگر ضلعو|احمد نگر ]]<br> }} |- ![[ پوني ڊويزن|پوني]] ! {{hlist |[[پوني ضلعو|پوني]] <br>[[ستارا ضلعو|ستارا]] <br>[[سانگلي ضلعو|سانگلي]] <br>[[ سولاپور ضلعو|سولاپور]] <br>[[ڪولھاپور ضلعو|ڪولھاپور ]]<br> }} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] g64o9y0sj8trs0wsswpuwmc5j40yb9n 416294 416293 2026-10-01T21:00:15Z Intisar Ali 8681 416294 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. ==انتظامي ۽ سياسي ورھاست== [[فائل:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|Left|alt=refer caption|مھاراشٽر جون ڊويزنون جن ۾ ضلعا ڏيکاريل]] مھاراشٽر رياست جون ڇھ انتظامي ڊويزنون آهن.<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراواتي ڊويزن|امراواتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] اھي ڇھ ڊويزن وري 36 ضلعن ۾ ورھايل آھن ، 109 سب ڊويزنن ۽ 357 [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورھايل آھن. ماضي ۾ سنڌ بمبئي جو حصو رھي ھئي جنھن ڪري سنڌ جي ذيلي انتظامي ورھاست بہ تعلقو سڏبي آھي جڏھن تہ پاڪستان جي ٻين سمورن صوبن ۾ ان کي تحصيل چوندا آهن.<ref name=talukas>{{cite web|title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |accessdate=13 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archivedate=15 June 2011 }}</ref> ھر ضلعي جو انتظامي عملدار ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر يا ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ ھوندو آھي جن جي مقرري انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس يا مھاراشٽر سول سروس مان ٿيندي آھي.<ref name=civil>{{cite web|title=District level governance|url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|publisher=The Government of Maharashtra|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|archive-date=13 May 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> تعلقن جي ھتي ورھاست بلاڪن ۾ ٿيل آهي جيڪي پينچائت يا وليج ڪائونسل يا ٽائون ميونسپلٽي تي مشتمل ھوندا آھن.<ref name="panchayati raj">{{cite web|title=Panchayati raj in state|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web|title=Maharashtra regional and town planning|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[مھاراشٽر جون ڊويزنون]]'' ! ''[[مھاراشٽر جا ضلعا]]'' |- ![[امراواتي ڊويزن |امراواتي]] ! {{hlist |[[امراواتي ضلعو|امراواتي]] <br>[[ياوتمل ضلعو|ياوتمل]] <br>[[واشم ضلعو|واشم]] <br>[[اڪولا ضلعو|اڪولا]] <br>[[بلڌانا ضلعو|بلڌانا ]]<br>}} |- ![[ اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] ! {{hlist |[[اورنگ آباد ضلعو|اورنگ آباد]] <br>[[جالنا ضلعو|جالنا]] <br>[[بيڊ ضلعو|بيڊ]] <br>[[پارڀاني ضلعو|پارڀاني]] <br>[[ھنگولي ضلعو|ھنگولي ]]<br>[[ننديد ضلعو|ننديد]] <br>[[لتور ضلعو|لتور]] <br>[[عثمان آباد ضلعو|عثمان آباد ]]<br>}} |- ![[ ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] ! {{hlist |[[ٿاني ضلعو|ٿاني]] <br>[[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ|ممبئي]] <br>[[رائيگاد ضلعو|رائيگاد]] <br>[[رتناگري ضلعو|رتناگري]] <br>[[سنڌو درگ ضلعو|سنڌو درگ ]] <br>[[ممبئي سبوربن ضلعو|ممبئي سبوربن]]}} |- ![[ ناگپور ڊويزن|ناگپور]] ! {{hlist |[[ناگپور ضلعو|ناگپور]] <br>[[ڀنڊارا ضلعو|ڀنڊارا]] <br>[[گونڊيا ضلعو|گونڊيا]] <br>[[وارڌا ضلعو|وارڌا]] <br>[[چندرپور ضلعو|چندرپور ]]<br>[[گادچيرولي ضلعو|گادچيرولي]] }} |- ![[ ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] ! {{hlist |[[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] <br>[[نندربار ضلعو|نندربار]] <br>[[ڌولي ضلعو|ڌولي]] <br>[[جل گائون ضلعو|جل گائون]] <br>[[احمد نگر ضلعو|احمد نگر ]]<br> }} |- ![[ پوني ڊويزن|پوني]] ! {{hlist |[[پوني ضلعو|پوني]] <br>[[ستارا ضلعو|ستارا]] <br>[[سانگلي ضلعو|سانگلي]] <br>[[ سولاپور ضلعو|سولاپور]] <br>[[ڪولھاپور ضلعو|ڪولھاپور ]]<br> }} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 1mcy5ksl17qnqd18s8skyhyj88jln76 416295 416294 2026-10-01T21:03:40Z Intisar Ali 8681 416295 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> ==انتظامي ۽ سياسي ورھاست== [[فائل:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|Left|alt=refer caption|مھاراشٽر جون ڊويزنون جن ۾ ضلعا ڏيکاريل]] مھاراشٽر رياست جون ڇھ انتظامي ڊويزنون آهن.<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراواتي ڊويزن|امراواتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] اھي ڇھ ڊويزن وري 36 ضلعن ۾ ورھايل آھن ، 109 سب ڊويزنن ۽ 357 [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورھايل آھن. ماضي ۾ سنڌ بمبئي جو حصو رھي ھئي جنھن ڪري سنڌ جي ذيلي انتظامي ورھاست بہ تعلقو سڏبي آھي جڏھن تہ پاڪستان جي ٻين سمورن صوبن ۾ ان کي تحصيل چوندا آهن.<ref name=talukas>{{cite web|title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |accessdate=13 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archivedate=15 June 2011 }}</ref> ھر ضلعي جو انتظامي عملدار ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر يا ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ ھوندو آھي جن جي مقرري انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس يا مھاراشٽر سول سروس مان ٿيندي آھي.<ref name=civil>{{cite web|title=District level governance|url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|publisher=The Government of Maharashtra|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|archive-date=13 May 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> تعلقن جي ھتي ورھاست بلاڪن ۾ ٿيل آهي جيڪي پينچائت يا وليج ڪائونسل يا ٽائون ميونسپلٽي تي مشتمل ھوندا آھن.<ref name="panchayati raj">{{cite web|title=Panchayati raj in state|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web|title=Maharashtra regional and town planning|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[مھاراشٽر جون ڊويزنون]]'' ! ''[[مھاراشٽر جا ضلعا]]'' |- ![[امراواتي ڊويزن |امراواتي]] ! {{hlist |[[امراواتي ضلعو|امراواتي]] <br>[[ياوتمل ضلعو|ياوتمل]] <br>[[واشم ضلعو|واشم]] <br>[[اڪولا ضلعو|اڪولا]] <br>[[بلڌانا ضلعو|بلڌانا ]]<br>}} |- ![[ اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] ! {{hlist |[[اورنگ آباد ضلعو|اورنگ آباد]] <br>[[جالنا ضلعو|جالنا]] <br>[[بيڊ ضلعو|بيڊ]] <br>[[پارڀاني ضلعو|پارڀاني]] <br>[[ھنگولي ضلعو|ھنگولي ]]<br>[[ننديد ضلعو|ننديد]] <br>[[لتور ضلعو|لتور]] <br>[[عثمان آباد ضلعو|عثمان آباد ]]<br>}} |- ![[ ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] ! {{hlist |[[ٿاني ضلعو|ٿاني]] <br>[[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ|ممبئي]] <br>[[رائيگاد ضلعو|رائيگاد]] <br>[[رتناگري ضلعو|رتناگري]] <br>[[سنڌو درگ ضلعو|سنڌو درگ ]] <br>[[ممبئي سبوربن ضلعو|ممبئي سبوربن]]}} |- ![[ ناگپور ڊويزن|ناگپور]] ! {{hlist |[[ناگپور ضلعو|ناگپور]] <br>[[ڀنڊارا ضلعو|ڀنڊارا]] <br>[[گونڊيا ضلعو|گونڊيا]] <br>[[وارڌا ضلعو|وارڌا]] <br>[[چندرپور ضلعو|چندرپور ]]<br>[[گادچيرولي ضلعو|گادچيرولي]] }} |- ![[ ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] ! {{hlist |[[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] <br>[[نندربار ضلعو|نندربار]] <br>[[ڌولي ضلعو|ڌولي]] <br>[[جل گائون ضلعو|جل گائون]] <br>[[احمد نگر ضلعو|احمد نگر ]]<br> }} |- ![[ پوني ڊويزن|پوني]] ! {{hlist |[[پوني ضلعو|پوني]] <br>[[ستارا ضلعو|ستارا]] <br>[[سانگلي ضلعو|سانگلي]] <br>[[ سولاپور ضلعو|سولاپور]] <br>[[ڪولھاپور ضلعو|ڪولھاپور ]]<br> }} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] d8kz24y68wb14mkidxke260yokzx1hw 416296 416295 2026-10-01T21:05:26Z Intisar Ali 8681 416296 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> {{Further|Manas Rural Development Institute}} === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> ==انتظامي ۽ سياسي ورھاست== [[فائل:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|Left|alt=refer caption|مھاراشٽر جون ڊويزنون جن ۾ ضلعا ڏيکاريل]] مھاراشٽر رياست جون ڇھ انتظامي ڊويزنون آهن.<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراواتي ڊويزن|امراواتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] اھي ڇھ ڊويزن وري 36 ضلعن ۾ ورھايل آھن ، 109 سب ڊويزنن ۽ 357 [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورھايل آھن. ماضي ۾ سنڌ بمبئي جو حصو رھي ھئي جنھن ڪري سنڌ جي ذيلي انتظامي ورھاست بہ تعلقو سڏبي آھي جڏھن تہ پاڪستان جي ٻين سمورن صوبن ۾ ان کي تحصيل چوندا آهن.<ref name=talukas>{{cite web|title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |accessdate=13 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archivedate=15 June 2011 }}</ref> ھر ضلعي جو انتظامي عملدار ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر يا ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ ھوندو آھي جن جي مقرري انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس يا مھاراشٽر سول سروس مان ٿيندي آھي.<ref name=civil>{{cite web|title=District level governance|url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|publisher=The Government of Maharashtra|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|archive-date=13 May 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> تعلقن جي ھتي ورھاست بلاڪن ۾ ٿيل آهي جيڪي پينچائت يا وليج ڪائونسل يا ٽائون ميونسپلٽي تي مشتمل ھوندا آھن.<ref name="panchayati raj">{{cite web|title=Panchayati raj in state|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web|title=Maharashtra regional and town planning|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[مھاراشٽر جون ڊويزنون]]'' ! ''[[مھاراشٽر جا ضلعا]]'' |- ![[امراواتي ڊويزن |امراواتي]] ! {{hlist |[[امراواتي ضلعو|امراواتي]] <br>[[ياوتمل ضلعو|ياوتمل]] <br>[[واشم ضلعو|واشم]] <br>[[اڪولا ضلعو|اڪولا]] <br>[[بلڌانا ضلعو|بلڌانا ]]<br>}} |- ![[ اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] ! {{hlist |[[اورنگ آباد ضلعو|اورنگ آباد]] <br>[[جالنا ضلعو|جالنا]] <br>[[بيڊ ضلعو|بيڊ]] <br>[[پارڀاني ضلعو|پارڀاني]] <br>[[ھنگولي ضلعو|ھنگولي ]]<br>[[ننديد ضلعو|ننديد]] <br>[[لتور ضلعو|لتور]] <br>[[عثمان آباد ضلعو|عثمان آباد ]]<br>}} |- ![[ ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] ! {{hlist |[[ٿاني ضلعو|ٿاني]] <br>[[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ|ممبئي]] <br>[[رائيگاد ضلعو|رائيگاد]] <br>[[رتناگري ضلعو|رتناگري]] <br>[[سنڌو درگ ضلعو|سنڌو درگ ]] <br>[[ممبئي سبوربن ضلعو|ممبئي سبوربن]]}} |- ![[ ناگپور ڊويزن|ناگپور]] ! {{hlist |[[ناگپور ضلعو|ناگپور]] <br>[[ڀنڊارا ضلعو|ڀنڊارا]] <br>[[گونڊيا ضلعو|گونڊيا]] <br>[[وارڌا ضلعو|وارڌا]] <br>[[چندرپور ضلعو|چندرپور ]]<br>[[گادچيرولي ضلعو|گادچيرولي]] }} |- ![[ ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] ! {{hlist |[[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] <br>[[نندربار ضلعو|نندربار]] <br>[[ڌولي ضلعو|ڌولي]] <br>[[جل گائون ضلعو|جل گائون]] <br>[[احمد نگر ضلعو|احمد نگر ]]<br> }} |- ![[ پوني ڊويزن|پوني]] ! {{hlist |[[پوني ضلعو|پوني]] <br>[[ستارا ضلعو|ستارا]] <br>[[سانگلي ضلعو|سانگلي]] <br>[[ سولاپور ضلعو|سولاپور]] <br>[[ڪولھاپور ضلعو|ڪولھاپور ]]<br> }} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 57nmdr5hqumvh2pqd6m4im23fizpfuo 416297 416296 2026-10-01T21:07:40Z Intisar Ali 8681 416297 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> {{Further|Manas Rural Development Institute}} === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> ==انتظامي ۽ سياسي ورھاست== [[فائل:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|Left|alt=refer caption|مھاراشٽر جون ڊويزنون جن ۾ ضلعا ڏيکاريل]] مھاراشٽر رياست جون ڇھ انتظامي ڊويزنون آهن.<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراواتي ڊويزن|امراواتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] اھي ڇھ ڊويزن وري 36 ضلعن ۾ ورھايل آھن ، 109 سب ڊويزنن ۽ 357 [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورھايل آھن. ماضي ۾ سنڌ بمبئي جو حصو رھي ھئي جنھن ڪري سنڌ جي ذيلي انتظامي ورھاست بہ تعلقو سڏبي آھي جڏھن تہ پاڪستان جي ٻين سمورن صوبن ۾ ان کي تحصيل چوندا آهن.<ref name=talukas>{{cite web|title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |accessdate=13 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archivedate=15 June 2011 }}</ref> ھر ضلعي جو انتظامي عملدار ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر يا ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ ھوندو آھي جن جي مقرري انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس يا مھاراشٽر سول سروس مان ٿيندي آھي.<ref name=civil>{{cite web|title=District level governance|url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|publisher=The Government of Maharashtra|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|archive-date=13 May 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> تعلقن جي ھتي ورھاست بلاڪن ۾ ٿيل آهي جيڪي پينچائت يا وليج ڪائونسل يا ٽائون ميونسپلٽي تي مشتمل ھوندا آھن.<ref name="panchayati raj">{{cite web|title=Panchayati raj in state|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web|title=Maharashtra regional and town planning|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[مھاراشٽر جون ڊويزنون]]'' ! ''[[مھاراشٽر جا ضلعا]]'' |- ![[امراواتي ڊويزن |امراواتي]] ! {{hlist |[[امراواتي ضلعو|امراواتي]] <br>[[ياوتمل ضلعو|ياوتمل]] <br>[[واشم ضلعو|واشم]] <br>[[اڪولا ضلعو|اڪولا]] <br>[[بلڌانا ضلعو|بلڌانا ]]<br>}} |- ![[ اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] ! {{hlist |[[اورنگ آباد ضلعو|اورنگ آباد]] <br>[[جالنا ضلعو|جالنا]] <br>[[بيڊ ضلعو|بيڊ]] <br>[[پارڀاني ضلعو|پارڀاني]] <br>[[ھنگولي ضلعو|ھنگولي ]]<br>[[ننديد ضلعو|ننديد]] <br>[[لتور ضلعو|لتور]] <br>[[عثمان آباد ضلعو|عثمان آباد ]]<br>}} |- ![[ ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] ! {{hlist |[[ٿاني ضلعو|ٿاني]] <br>[[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ|ممبئي]] <br>[[رائيگاد ضلعو|رائيگاد]] <br>[[رتناگري ضلعو|رتناگري]] <br>[[سنڌو درگ ضلعو|سنڌو درگ ]] <br>[[ممبئي سبوربن ضلعو|ممبئي سبوربن]]}} |- ![[ ناگپور ڊويزن|ناگپور]] ! {{hlist |[[ناگپور ضلعو|ناگپور]] <br>[[ڀنڊارا ضلعو|ڀنڊارا]] <br>[[گونڊيا ضلعو|گونڊيا]] <br>[[وارڌا ضلعو|وارڌا]] <br>[[چندرپور ضلعو|چندرپور ]]<br>[[گادچيرولي ضلعو|گادچيرولي]] }} |- ![[ ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] ! {{hlist |[[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] <br>[[نندربار ضلعو|نندربار]] <br>[[ڌولي ضلعو|ڌولي]] <br>[[جل گائون ضلعو|جل گائون]] <br>[[احمد نگر ضلعو|احمد نگر ]]<br> }} |- ![[ پوني ڊويزن|پوني]] ! {{hlist |[[پوني ضلعو|پوني]] <br>[[ستارا ضلعو|ستارا]] <br>[[سانگلي ضلعو|سانگلي]] <br>[[ سولاپور ضلعو|سولاپور]] <br>[[ڪولھاپور ضلعو|ڪولھاپور ]]<br> }} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] pzl1f1s5972jujiqu34h86ev6k871oj 416298 416297 2026-10-01T21:08:37Z Intisar Ali 8681 416298 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> ==انتظامي ۽ سياسي ورھاست== [[فائل:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|Left|alt=refer caption|مھاراشٽر جون ڊويزنون جن ۾ ضلعا ڏيکاريل]] مھاراشٽر رياست جون ڇھ انتظامي ڊويزنون آهن.<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراواتي ڊويزن|امراواتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] اھي ڇھ ڊويزن وري 36 ضلعن ۾ ورھايل آھن ، 109 سب ڊويزنن ۽ 357 [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورھايل آھن. ماضي ۾ سنڌ بمبئي جو حصو رھي ھئي جنھن ڪري سنڌ جي ذيلي انتظامي ورھاست بہ تعلقو سڏبي آھي جڏھن تہ پاڪستان جي ٻين سمورن صوبن ۾ ان کي تحصيل چوندا آهن.<ref name=talukas>{{cite web|title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |accessdate=13 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archivedate=15 June 2011 }}</ref> ھر ضلعي جو انتظامي عملدار ڊسٽرڪٽ ڪليڪٽر يا ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ ھوندو آھي جن جي مقرري انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس يا مھاراشٽر سول سروس مان ٿيندي آھي.<ref name=civil>{{cite web|title=District level governance|url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|publisher=The Government of Maharashtra|accessdate=27 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf|archive-date=13 May 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> تعلقن جي ھتي ورھاست بلاڪن ۾ ٿيل آهي جيڪي پينچائت يا وليج ڪائونسل يا ٽائون ميونسپلٽي تي مشتمل ھوندا آھن.<ref name="panchayati raj">{{cite web|title=Panchayati raj in state|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web|title=Maharashtra regional and town planning|url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|publisher=[[Government of Maharashtra]]|accessdate=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf|archive-date=13 March 2014|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[مھاراشٽر جون ڊويزنون]]'' ! ''[[مھاراشٽر جا ضلعا]]'' |- ![[امراواتي ڊويزن |امراواتي]] ! {{hlist |[[امراواتي ضلعو|امراواتي]] <br>[[ياوتمل ضلعو|ياوتمل]] <br>[[واشم ضلعو|واشم]] <br>[[اڪولا ضلعو|اڪولا]] <br>[[بلڌانا ضلعو|بلڌانا ]]<br>}} |- ![[ اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] ! {{hlist |[[اورنگ آباد ضلعو|اورنگ آباد]] <br>[[جالنا ضلعو|جالنا]] <br>[[بيڊ ضلعو|بيڊ]] <br>[[پارڀاني ضلعو|پارڀاني]] <br>[[ھنگولي ضلعو|ھنگولي ]]<br>[[ننديد ضلعو|ننديد]] <br>[[لتور ضلعو|لتور]] <br>[[عثمان آباد ضلعو|عثمان آباد ]]<br>}} |- ![[ ڪونڪان ڊويزن|ڪونڪان]] ! {{hlist |[[ٿاني ضلعو|ٿاني]] <br>[[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ|ممبئي]] <br>[[رائيگاد ضلعو|رائيگاد]] <br>[[رتناگري ضلعو|رتناگري]] <br>[[سنڌو درگ ضلعو|سنڌو درگ ]] <br>[[ممبئي سبوربن ضلعو|ممبئي سبوربن]]}} |- ![[ ناگپور ڊويزن|ناگپور]] ! {{hlist |[[ناگپور ضلعو|ناگپور]] <br>[[ڀنڊارا ضلعو|ڀنڊارا]] <br>[[گونڊيا ضلعو|گونڊيا]] <br>[[وارڌا ضلعو|وارڌا]] <br>[[چندرپور ضلعو|چندرپور ]]<br>[[گادچيرولي ضلعو|گادچيرولي]] }} |- ![[ ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] ! {{hlist |[[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] <br>[[نندربار ضلعو|نندربار]] <br>[[ڌولي ضلعو|ڌولي]] <br>[[جل گائون ضلعو|جل گائون]] <br>[[احمد نگر ضلعو|احمد نگر ]]<br> }} |- ![[ پوني ڊويزن|پوني]] ! {{hlist |[[پوني ضلعو|پوني]] <br>[[ستارا ضلعو|ستارا]] <br>[[سانگلي ضلعو|سانگلي]] <br>[[ سولاپور ضلعو|سولاپور]] <br>[[ڪولھاپور ضلعو|ڪولھاپور ]]<br> }} |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] bo32jk0v4s2gkxmhjlf4vpx7806nyvl 416299 416298 2026-10-01T21:11:23Z Intisar Ali 8681 /* علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا */ 416299 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 4ctguip6luzd355rk5sj1nz3m3f1k8f 416300 416299 2026-10-01T21:13:23Z Intisar Ali 8681 416300 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] r6rvpeedrp1si5wucllhzbtsugwn84z 416301 416300 2026-10-01T21:16:19Z Intisar Ali 8681 416301 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 9gbpnpb7lrjimpzf0ztuxe64uwxevjo 416302 416301 2026-10-01T21:18:44Z Intisar Ali 8681 416302 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 2tsqmuwaohdzj2z4aq9l99370ejtzs7 416303 416302 2026-10-01T21:20:17Z Intisar Ali 8681 416303 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 92m4tdxeteqmritxa5ro6jcdjatfb9b 416304 416303 2026-10-01T21:21:07Z Intisar Ali 8681 416304 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] r342vt3siv51z1smmo14du6hkct6aa9 416305 416304 2026-10-01T21:22:16Z Intisar Ali 8681 416305 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> == بنيادي ڍانچو == === صحت جون سهولتون === [[File:प्राथमिक आरोग्य केंद्र,अंबोली.jpg|thumb|[[پوني ضلعو|پوني ضلعي]] جي امبولي ڳوٺ ۾ هڪ بنيادي صحت مرڪز]] مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.<ref name="PCI">{{cite journal |title=State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis |jstor=4400025 |last1=George |first1=Alex |last2=Nandraj |first2=Sunil |journal=Economic and Political Weekly |year=1993 |volume=28 |issue=32/33 |pages=1671–1683}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،<ref name="Hospital Services">{{cite web |title=List of hospitals in state |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140527185934/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |archive-date=27 May 2014}}</ref> 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.<ref name=women /> رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.<ref name=women>{{cite web |title=List of Women Hospital |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm#DH |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227132756/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm |archive-date=27 February 2014}}</ref> رياست ۾ [[بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري]] (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام [[ايوورويڊا]] سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dabhade |first1=Sangeeta |title=Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators |journal=Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University |year=2013 |volume=6 |issue=4 |page=411 |doi=10.4103/0975-2870.118294|doi-broken-date=12 July 2025 |display-authors=etal |doi-access=free}}</ref> مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ [[بنيادي صحت مرڪز]] (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڀارت ۾ عوامي صحت جو نظام|عوامي صحت جي نظام]] جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.<ref name="PublicHealthStandards">{{cite web |url=http://archive.org/details/GuidelinesPHC2012 |title=Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 |date=16 February 2012 |access-date=16 February 2022 |website=Archive.org}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.<ref name=health>{{cite web |title=Inequality- adjusted Human Development Index for India's states |url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |publisher=United Nations Development Programme |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |archive-date=1 March 2013 |url-status=live}}</ref> رياست جي [[ڪل زرخيزي جي شرح]] 1.9 هئي.<ref name=Fertility>{{cite web |title=Health Indicators of Maharashtra |url=http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044732/http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 28 هئي، جڏهن تہ [[ماءُ جي موت جي شرح|ماءُ جي موت جو تناسب]] 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.<ref name=mortality>{{cite news |title=Impressive drop in maternal, infant mortality rates |url=http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Hindu]] |date=8 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518043017/http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Infant mortality">{{cite web |title=Infant Mortality Rate |url=http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518034909/http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |archive-date=18 May 2014 |url-status=usurped}}</ref> عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.<ref name=public>{{cite web |title=1 1 Medical Education & Drugs Department |url=http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119013746/http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |archive-date=19 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="Public health">{{cite web |title=Public health department |url=http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/Home.aspx |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304213920/http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/home.aspx |archive-date=4 March 2014}}</ref> [[صحت جي بيمه]] اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Statistics /> مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ [[نيشنل رورل هيلٿ مشن]] (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.<ref name=Statistics>{{cite web |title=Health Intelligence & Vital Statistics |url=http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518024430/http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |archive-date=18 May 2014}}</ref><ref name=diagnostic>{{cite news |title=Maharashtra tie up for diagnostic facilities |url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=The Hindu |date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109004243/http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |archive-date=9 November 2013 |url-status=live}}</ref><ref name=status>{{cite web |title=Maharashtra State Health Status |date=2 May 2012 |url=http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002046/http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref> 2025ع جي ''فِسڪل هيلٿ انڊيڪس'' (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> === توانائي === [[File:Current functioning units of CSTPS.jpg|thumb|alt=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|[[چندرپور سپر ٿرمل پاور اسٽيشن]]، مهاراشٽر جي اهم بجلي پيدا ڪندڙ مرڪزن مان هڪ]] وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.<ref name=consumes>{{cite news |title=Maharashtra used up 1193 MW more power in winter |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |access-date=13 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=The Times Group |date=22 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |archive-date=15 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Thermal>{{cite web |title=Indian Power Sector |url=http://indianpowersector.com/home/about/ |website=indianpowersector.com/ |publisher=Ministry of Power |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/ |archive-date=22 August 2014 |url-status=live}}</ref> توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.<ref name=Regulatory>{{cite web |title=Electricity Governance Initiative |url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |website=electricitygovernance.wri.org/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور [[ڪوئلو]] ۽ [[قدرتي گئس]] جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Electricity tariff in Maharashtra |url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |website=mercindia.org.in/ |publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |archive-date=12 April 2015 |url-status=dead}}</ref> [[مهاويترن]] (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو [[مهاجينڪو|مهاجنريشن]]، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.<ref name=Regulatory /> {{As of|2012}} مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.<ref name=Thermal /> رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.<ref name=consumes /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني]] (MAHAGENCO) ڪيترائي [[حرارتي بجلي گهر]] هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility |url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |website=mahagenco.in/ |publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |archive-date=21 September 2014 |url-status=live}}</ref> سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي [[مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني]] جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.<ref name="power supply">{{cite web |title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra |url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |publisher=Green guide |access-date=17 May 2014 |date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |archive-date=31 March 2014 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري === [[مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ]] (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور ''پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع''، ''هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع'' ۽ ''ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع'' سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB [[مهاراشٽر حڪومت]] جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="MPCB">{{cite web |title=Introduction |url=https://mpcb.gov.in/introduction |publisher=MPCB |access-date=9 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308184412/https://www.mpcb.gov.in/introduction |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned |url=https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |access-date=29 December 2018 |publisher=TheIndianExpress |date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030227/https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |archive-date=30 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Plastic Waste Management in Maharashtra |url=http://mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=29 December 2018 |date=23 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821144803/http://www.mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |archive-date=21 August 2018 |url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] mv69buz590ay8sfq0slxg34vzszlhct 416306 416305 2026-10-01T21:24:26Z Intisar Ali 8681 416306 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> == بنيادي ڍانچو == === صحت جون سهولتون === [[File:प्राथमिक आरोग्य केंद्र,अंबोली.jpg|thumb|[[پوني ضلعو|پوني ضلعي]] جي امبولي ڳوٺ ۾ هڪ بنيادي صحت مرڪز]] مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.<ref name="PCI">{{cite journal |title=State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis |jstor=4400025 |last1=George |first1=Alex |last2=Nandraj |first2=Sunil |journal=Economic and Political Weekly |year=1993 |volume=28 |issue=32/33 |pages=1671–1683}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،<ref name="Hospital Services">{{cite web |title=List of hospitals in state |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140527185934/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |archive-date=27 May 2014}}</ref> 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.<ref name=women /> رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.<ref name=women>{{cite web |title=List of Women Hospital |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm#DH |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227132756/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm |archive-date=27 February 2014}}</ref> رياست ۾ [[بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري]] (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام [[ايوورويڊا]] سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dabhade |first1=Sangeeta |title=Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators |journal=Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University |year=2013 |volume=6 |issue=4 |page=411 |doi=10.4103/0975-2870.118294|doi-broken-date=12 July 2025 |display-authors=etal |doi-access=free}}</ref> مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ [[بنيادي صحت مرڪز]] (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڀارت ۾ عوامي صحت جو نظام|عوامي صحت جي نظام]] جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.<ref name="PublicHealthStandards">{{cite web |url=http://archive.org/details/GuidelinesPHC2012 |title=Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 |date=16 February 2012 |access-date=16 February 2022 |website=Archive.org}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.<ref name=health>{{cite web |title=Inequality- adjusted Human Development Index for India's states |url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |publisher=United Nations Development Programme |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |archive-date=1 March 2013 |url-status=live}}</ref> رياست جي [[ڪل زرخيزي جي شرح]] 1.9 هئي.<ref name=Fertility>{{cite web |title=Health Indicators of Maharashtra |url=http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044732/http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 28 هئي، جڏهن تہ [[ماءُ جي موت جي شرح|ماءُ جي موت جو تناسب]] 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.<ref name=mortality>{{cite news |title=Impressive drop in maternal, infant mortality rates |url=http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Hindu]] |date=8 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518043017/http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Infant mortality">{{cite web |title=Infant Mortality Rate |url=http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518034909/http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |archive-date=18 May 2014 |url-status=usurped}}</ref> عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.<ref name=public>{{cite web |title=1 1 Medical Education & Drugs Department |url=http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119013746/http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |archive-date=19 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="Public health">{{cite web |title=Public health department |url=http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/Home.aspx |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304213920/http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/home.aspx |archive-date=4 March 2014}}</ref> [[صحت جي بيمه]] اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Statistics /> مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ [[نيشنل رورل هيلٿ مشن]] (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.<ref name=Statistics>{{cite web |title=Health Intelligence & Vital Statistics |url=http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518024430/http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |archive-date=18 May 2014}}</ref><ref name=diagnostic>{{cite news |title=Maharashtra tie up for diagnostic facilities |url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=The Hindu |date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109004243/http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |archive-date=9 November 2013 |url-status=live}}</ref><ref name=status>{{cite web |title=Maharashtra State Health Status |date=2 May 2012 |url=http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002046/http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref> 2025ع جي ''فِسڪل هيلٿ انڊيڪس'' (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> === توانائي === [[File:Current functioning units of CSTPS.jpg|thumb|alt=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|[[چندرپور سپر ٿرمل پاور اسٽيشن]]، مهاراشٽر جي اهم بجلي پيدا ڪندڙ مرڪزن مان هڪ]] وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.<ref name=consumes>{{cite news |title=Maharashtra used up 1193 MW more power in winter |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |access-date=13 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=The Times Group |date=22 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |archive-date=15 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Thermal>{{cite web |title=Indian Power Sector |url=http://indianpowersector.com/home/about/ |website=indianpowersector.com/ |publisher=Ministry of Power |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/ |archive-date=22 August 2014 |url-status=live}}</ref> توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.<ref name=Regulatory>{{cite web |title=Electricity Governance Initiative |url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |website=electricitygovernance.wri.org/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور [[ڪوئلو]] ۽ [[قدرتي گئس]] جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Electricity tariff in Maharashtra |url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |website=mercindia.org.in/ |publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |archive-date=12 April 2015 |url-status=dead}}</ref> [[مهاويترن]] (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو [[مهاجينڪو|مهاجنريشن]]، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.<ref name=Regulatory /> {{As of|2012}} مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.<ref name=Thermal /> رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.<ref name=consumes /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني]] (MAHAGENCO) ڪيترائي [[حرارتي بجلي گهر]] هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility |url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |website=mahagenco.in/ |publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |archive-date=21 September 2014 |url-status=live}}</ref> سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي [[مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني]] جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.<ref name="power supply">{{cite web |title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra |url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |publisher=Green guide |access-date=17 May 2014 |date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |archive-date=31 March 2014 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري === [[مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ]] (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور ''پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع''، ''هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع'' ۽ ''ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع'' سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB [[مهاراشٽر حڪومت]] جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="MPCB">{{cite web |title=Introduction |url=https://mpcb.gov.in/introduction |publisher=MPCB |access-date=9 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308184412/https://www.mpcb.gov.in/introduction |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned |url=https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |access-date=29 December 2018 |publisher=TheIndianExpress |date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030227/https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |archive-date=30 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Plastic Waste Management in Maharashtra |url=http://mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=29 December 2018 |date=23 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821144803/http://www.mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |archive-date=21 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|مهاراشٽر جي ثقافت|مهاراشٽر ۾ رياستي تحفظ هيٺ يادگارن جي فهرست}} [[File:Maharashtrian Thali 2.JPG|thumb|مهاراشٽر جي روايتي ڀاڄين واري ٿالي]] [[File:Special Kolhapuri Misal Pav.jpg|thumb|مسال پاو، مهاراشٽر جو هڪ مشهور کاڌو]] === کاڌا === {{Main|مهاراشٽر جا کاڌا}} مهاراشٽر جي کاڌن ۾ هلڪي ذائقي کان وٺي تمام تيز مرچن وارن طعامن تائين وڏي ورائٽي ملي ٿي. ڪڻڪ، چانور، ''[[جوار]]''، ''[[ٻاجهر]]''، ڀاڄيون، داليون ۽ ميوا مهاراشٽر جي ماڻهن جي خوراڪ جا بنيادي جزا آهن. مشهور روايتي طعامن ۾ ''[[پورڻ پولي]]''، ''اُڪڙيچي [[مودڪ]]'' ۽ ''[[ٿالي پيٺ]]'' شامل آهن.<ref name="Khatau2004">{{cite book |author=Asha Khatau |title=Epicure S Vegetarian Cuisines Of India |url=https://books.google.com/books?id=16mU1bzJx3AC&pg=PA15 |date=February 2004 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-119-8 |pages=12, 63}}</ref> گهٽين تي ملندڙ کاڌن ۾ ''[[بٽاٽا وڙا]]''، ''[[مسال پاو]]''، ''[[پاو ڀاجي]]'' ۽ ''[[وڙا پاو]]'' مقامي ماڻهن ۾ تمام مشهور آهن ۽ عام طور تي کاڌي جي اسٽالن ۽ ننڍين هوٽلن تي وڪرو ٿين ٿا.<ref name=cuisine>{{cite web |title=Cuisine of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |website=marathiheritage.com |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008180629/http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |archive-date=8 October 2014 |url-status=dead}}</ref> مکيه کاڌا، خاص طور منجهند ۽ رات جي ماني، ''[[ٿالي]]'' نالي ٿالهيءَ ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ٿاليءَ ۾ مختلف طعام روايتي ترتيب سان رکيا ويندا آهن. گوشت وارا ۽ ڀاڄين وارا ٻئي قسم جا کاڌا اُٻاريل چانورن، [[چپاتي]] يا جوار، ٻاجهر يا چانورن جي اٽي مان ٺهيل [[ڀاڪڙي]] سان کاڌا ويندا آهن. هڪ عام ڀاڄين واري ٿاليءَ ۾ [[چپاتي]] يا [[ڀاڪڙي]]، [[دال]]، چانور (ورڻ ڀات)، آمٽي، ''[[ڀاجي]]'' يا ''[[اُسل]]''، [[چٽڻي]]، ''ڪوشمبير'' (سلاد) ۽ [[لسي|ڇاڇ]] يا ''سول ڪڙهي'' شامل هوندا آهن.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes">{{cite web |title=Maharashtra Recipes |url=http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225091730/http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |archive-date=25 December 2014 |access-date=13 September 2014 |website=food.ndtv.com |publisher=NDTV}}</ref> ''ڀاجي'' ڪنهن هڪ ڀاڄي يا ڪيترين ڀاڄين جي ميلاپ مان تيار ٿيندڙ طعام آهي. ''آمٽي'' ڪڙهيءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪا عام طور ''تور دال'' جي رس مان تيار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گوڊا مسالو، ڪڏهن [[املي]] يا امشول ۽ [[ڳڙ]] شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes"/> ''ورڻ'' سادي [[دال]] آهي، جيڪا ڀارتي کاڌن ۾ عام آهي. ڪيترن مهاراشٽري طعامن ۾ ناريل، بصر، ٿوم، ادرڪ، ڳاڙهن مرچن جو پائوڊر، ساوا مرچ ۽ سرنهن استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه برادريون روايتي طور بصر ۽ ٿوم کان پاسو ڪن ٿيون.<ref name="Annathali" /><ref name="cuisine" /> مهاراشٽر جا کاڌا علائقي موجب مختلف آهن. روايتي [[مالواڻي کاڌا|مالواڻي (ڪونڪڻي)]]، ڪولهاپوري ۽ ورهاڙي کاڌا مشهور علائقائي کاڌن جا مثال آهن.<ref name="Annathali">{{cite web |title=Maharashtrian food |website=maharashtratourism.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913102952/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |archive-date=13 September 2014 |url-status=live}}</ref> [[ڪولهاپور]] ''تامبڙا رسا'' ۽ ''پانڍرا رسا'' لاءِ مشهور آهي، جيڪي ڪڪڙ يا ٻڪريءَ جي گوشت مان تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Marathé |first=Kaumudi |url=https://books.google.com/books?id=2Ao5QwAACAAJ |title=The Essential Marathi Cookbook |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-306802-0 |language=en}}</ref> سامونڊي ڪناري تي رهندڙ ڪونڪڻي ماڻهن جي خوراڪ ۾ چانور ۽ سامونڊي کاڌو اهم آهن. سامونڊي مڇين ۾ [[بمبئي ڊڪ]]، جنهن کي مراٺيءَ ۾ ''بومبل'' پڻ چيو وڃي ٿو، گهڻي مشهور آهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === لباس === [[File:Marathi Women.jpg|thumb|126px|روايتي مهاراشٽري نوواري ساڙي (نو وال ساڙي) پهريل عورت]] روايتي طور مراٺي عورتن ۾ [[ساڙي]] عام لباس رهي آهي، جنهن جو انداز مختلف علائقائي ۽ ثقافتي روايتن موجب مختلف هوندو آهي.<ref name=Costumes /> شهري مهاراشٽر ۾ وچولي عمر ۽ نوجوان عورتن ۾ مغربي طرز جا لباس، جهڙوڪ اسڪرٽ ۽ پتلون، ۽ [[شلوار قميص]] عام آهن، جڏهن تہ روايتي ''[[نوواري ساڙي|نوواري]]'' يا نو وال ''لوگڙي'' جو روزمره استعمال گهٽجي ويو آهي.{{sfn|Kher|2003|p=}}<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=186 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> وڏي عمر جون عورتون پنج وال ساڙي پڻ پائين ٿيون. شهري علائقن ۾ پنج وال ساڙي، خاص طور [[پيٺڻي ساڙي|پيٺڻي]]، نوجوان عورتون شادين ۽ مذهبي تقريبن جهڙن خاص موقعن تي پائين ٿيون.<ref>{{cite news |last1=Kher |first1=Swati |title=Bid farewell to her |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578 |access-date=10 October 2010 |publisher=Indian Express, Mumbai Newsline |year=2003 |url-status=dead |archive-date=1 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122101/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578}}</ref> مردن ۾ مغربي طرز جو لباس وڏي پيماني تي رائج آهي. ثقافتي موقعن تي مرد روايتي [[ڌوتي]] ۽ [[پيٺا (پڳ)|پيٺا]] پڻ پائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=177 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي عمر وارن مردن ۾ [[گانڌي ٽوپي]] روايتي مٿي ڍڪڻ واري پوشاڪ طور مشهور رهي آهي.<ref name=Costumes /><ref>{{cite book |last=Bhanu |first=B.V. |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |year=2004 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-101-3 |pages=1033, 1037, 1039 |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172828/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033#v=snippet&q=%22gandhi%20cap%22%20maharashtra%20men%20headgear&f=false |url-status=live }}</ref><ref name=tradition /> عورتون مراٺا ۽ پيشوا دور سان لاڳاپيل روايتي زيور پڻ پائين ٿيون. ''ڪولهاپوري ساج'' مراٺي عورتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو هار آهي.<ref name=Costumes>{{cite web |title=Costumes of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=30 May 2014 |url-status=live |archive-date=23 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723041108/http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/}}</ref> شهري علائقن ۾ مردن ۽ عورتن ٻنهي ۾ مغربي لباس وڏي پيماني تي رائج آهي.<ref name=tradition>{{cite web |title=Traditional costumes of Maharashtra |publisher=Marathi Heritage Organisation |url=http://www.marathiheritage.com/costumes.html |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028002852/http://www.marathiheritage.com/costumes.html |archive-date=28 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === موسيقي === مهاراشٽر ۽ مهاراشٽر سان لاڳاپيل موسيقارن هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڪيرانا گهراڻو|ڪيرانا]] ۽ [[گواليار گهراڻو|گواليار]] گهراڻن جا ڪيترائي ناميارا فنڪار مهاراشٽر سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[ڀيم سين جوشي]] پاران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ پوني ۾ شروع ڪيل [[سوائي گنڌروا ڀيم سين مهوتسو]] هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي اهم ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite thesis |last1=Grimes |first1=Jeffrey Michael |title=The geography of Hindustani music : the influence of region and regionalism on the North Indian classical tradition |date=December 2008 |id={{ProQuest|304195106}} |hdl=2152/18235 |citeseerx=10.1.1.390.2265 }}</ref> [[ڪولهاپور]] ۽ [[پوني]] جهڙن شهرن ''[[ڀاوگيت]]'' ۽ ''[[ناٽيا سنگيت]]'' جهڙين موسيقي روايتن جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جيڪي ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان ويجهو لاڳاپيل آهن. ڀارت جي مقبول موسيقيءَ جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٺهندڙ فلمن جي گيتن تي ٻڌل رهيو آهي. 2009ع ۾ فلمي موسيقي ڀارت ۾ موسيقيءَ جي وڪري جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو حصو هئي.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |work=BBC News |title=Plans to start India music awards |date=10 December 2009 |access-date=19 May 2010 |first=Prachi |last=Pinglay |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127131800/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |url-status=live }}</ref> ڪيترائي مشهور موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڳائڻا ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} تازن ڏهاڪن ۾ مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، جي موسيقي منظرنامي ۾ [[ريپ موسيقي|ريپ]] جهڙن جديد موسيقي صنفن کي پڻ مقبوليت ملي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Datta |first1=Jayanti |title=A New Sense of the Sacred |journal=PostScriptum |issn=2456-7507 |date=July 2020 |issue=ii |pages=234–245 |url=https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214024005/https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |url-status=live }}</ref> ممبئي ۾ مغربي موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ [[مهندرا بلوز فيسٽيول|بلوز]]، جا ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا.<ref>Gupta, D.R., Paper 11: Special Interest Tourism Module 22: Musical Festivals and Events (Doctoral dissertation, Central University of Jammu).</ref> 2006ع ۾ [[سمفني آرڪيسٽرا آف انڊيا]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪز ممبئي جي [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) ۾ آهي. اهو ڀارت جو پيشاور سمفني آرڪيسٽرا آهي ۽ هر سال ٻه ڪنسرٽ سيزن پيش ڪري ٿو، جن ۾ عالمي سطح جا ڪنڊڪٽر ۽ سولو فنڪار حصو وٺندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ لوڪ موسيقيءَ جي ڊگهي ۽ شاهوڪار روايت موجود آهي. رائج لوڪ موسيقيءَ جي مشهور صنفن ۾ ڀڄن، ڀارُڊ، ڪيرتن، گونڌل<ref>{{Cite news |last=Krishnamachari |first=Suganthy |date=16 August 2018 |title=The Gondhala music of Maharashtra |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |access-date=4 December 2022 |issn=0971-751X |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204030642/https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪولي گيت]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Zelliot |first1=Eleanor |url=https://archive.org/details/experienceofhind00zell |title=The Experience of Hinduism : essays on religion in Maharashtra |last2=Berntsen |first2=Maxine |date=1988 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-662-7 |location=Albany, N.Y. |page=[https://archive.org/details/experienceofhind00zell/page/174 174] |quote=gondhali maharashtra. |access-date=26 May 2016 |url-access=registration}}</ref> === ناچ === [[File:Lavani Dancers.jpg|thumb|[[لاوڻي]] ناچ جي پيشڪش]] مراٺي ناچ جون مختلف صنفون مقامي لوڪ روايتن مان نڪتل آهن. [[لاوڻي]] رياست جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. [[وارڪري]] فرقي جي ڀڄن، ڪيرتن ۽ [[ابھنگ]] جي روايتن جي ڊگهي تاريخ آهي ۽ اهي سندن مذهبي رسمن ۽ عقيدت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |title=Essays on Indian music |date=2003 |publisher=Discovery Pub. House |location=New Delhi |isbn=978-81-7141-719-3 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=wwwX6DWfn3gC&q=shastriya+sangeet+maharashtra&pg=PP9 |access-date=20 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mandpe |first1=Asha |title=Vibrant colours of Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |access-date=1 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=[[The Times Group]] |date=10 March 2011 |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031005217/http://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |url-status=live}}</ref> [[ڪولي ناچ]]، جنهن سان ''ڪولي گيت'' پڻ لاڳاپيل آهن، مهاراشٽر جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، اهو مهاراشٽر جي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڪولي ناچ ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي حصو وٺن ٿا ۽ سندن حرڪتون سامونڊي لهرن، ٻيڙي هلائڻ ۽ مڇيءَ جا ڄار اڇلائڻ جهڙين مهاڻن جي روزمره سرگرمين جي علامتي نمائندگي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Dances of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/dance.html |website=marathiheritage.com/ |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |url-status=dead |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714073004/http://www.marathiheritage.com/dance.html}}</ref><ref>{{cite book |last1=ed |first1=Alison Arnold |title=The Garland encyclopedia of world music |date=2000 |publisher=Garland |location=New York |isbn=978-0-8240-4946-1 |pages=726–730 |url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&q=%22classical+music%22+maharashtra&pg=PA457 |access-date=20 June 2016}}</ref> === ناٽڪ === {{Main|مراٺي ناٽڪ}} [[File:Vijay Tendulkar .jpeg|thumb|ناٽڪ نويس [[وجي تينڊولڪر]]]] مهاراشٽر ۾ جديد ناٽڪ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي نوآبادياتي دور سان ڳنڍي سگهجي ٿي. جديد مراٺي ناٽڪ تي مغربي ٿيٽر جو اثر رهيو آهي، پر ان ۾ [[سنگيت ناٽڪ]] (موسيقي ناٽڪ) جهڙيون مقامي صنفون پڻ شامل آهن. تازن ڏهاڪن ۾ مراٺي [[تماشا (ناٽڪ)|تماشا]] جا عنصر پڻ ڪجهه تجرباتي ناٽڪن ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book |last1=Dharwadker |first1=Aparna Bhargava |title=Theatres of Independence: Drama, Theory, and Urban Performance in India Since 1947 |date=2009 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-1-58729-642-0 |pages=314 and 368 |url=https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |access-date=5 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ جي موضوعن ۽ صنفن ۾ مزاحيه سماجي ناٽڪ، [[فارْس]]، تاريخي ناٽڪ، موسيقي ناٽڪ، تجرباتي ناٽڪ ۽ سنجيده ڊراما شامل آهن. [[وجي تينڊولڪر]]، [[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي]]، [[مهيش ايلڪنچوار]]، [[رتناڪر متڪري]] ۽ [[ستيش اليڪر]] جهڙن مراٺي ناٽڪ نويسن ڀارت جي جديد ٿيٽر تي اثر وڌو آهي.<ref>{{cite news |title=Modern Marathi theatre had milestones, limitations.. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |newspaper=[[The Times of India]] |date=7 June 2011 |access-date=3 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010180458/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |archive-date=10 October 2014 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ کان سواءِ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ۾ گجراتي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جي ٿيٽر جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Ashis |title=Mapping South Asia Through Contemporary Theatre |date=2014 |publisher=Palgrave MacMillan |location=Basingstoke, Uk and New York, US |isbn=978-1-137-37513-1 |page=88 |url=https://books.google.com/books?id=DDZvBAAAQBAJ&q=parsi+theatre+mumbai+prithvi&pg=PA64 |access-date=5 October 2014}}</ref> ممبئي ۾ قائم [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) گهڻن هنڌن ۽ گهڻن مقصدن تي ٻڌل ثقافتي مرڪز آهي، جتي ڀارت ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل موسيقي، ناچ، ناٽڪ، فلم، ادب ۽ فوٽوگرافي جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. اهو پرفارمنگ آرٽس جي شعبي ۾ نون ۽ تجرباتي ڪمن کي پڻ پيش ڪري ٿو. === ادب === {{Main|مراٺي ادب}} [[File:Suresh Joshi with P L Deshpandey.jpg|thumb|[[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي|پي. ايل. ديشپانڊي]] (وچ ۾)، مراٺي ٻوليءَ جي سڀ کان مشهور اديبن مان هڪ]] مهاراشٽر جو علائقائي ادب رياست جي مختلف حصن ۾ رهندڙ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] جي زندگي، سماجي حالتن ۽ تجربن جي عڪاسي ڪري ٿو. شاهوڪار ادبي ورثي واري [[مراٺي ٻولي]] [[ديوناگري رسم الخط]] ۾ لکي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra's Regional Literature |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |website=discoveredindia.com/ |publisher=[[Discovery Channel]] |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903061426/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=usurped}}</ref> مراٺي ادب جي شروعاتي اهم تصنيفن مان [[گيانشوري]] آهي، جيڪا 13هين صديءَ جي [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]] سنت [[گيانشور]] پاران [[ڀڳوت گيتا]] جي لکيل تشريح آهي. ساڳئي دور ۾ [[نام ديو]] ۽ [[گورا ڪنڀار]] جهڙن شاعرن عقيدت تي ٻڌل شاعري لکي، جنهن کي [[ابھنگ]] چيو وڃي ٿو. اوائلي جديد دور جي عقيدتي ادب ۾ [[توڪارام]] ۽ [[ايڪناٿ]] جهڙن ڀڳتي سنتن جون [[پانڊورنگ]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون، جڏهن تہ [[سمرٿ رامداس|رامداس]] جون [[رام]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون نمايان آهن.<ref name="Singh">{{cite book |author=Singh |title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination |url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1753-0 |page=120 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Indian History | year=2011 | orig-year=1st pub. 1960 |url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-132923-1 |pages=B–244 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي [[مراٺي ادب]] ۾ سماجي ۽ سياسي سڌارن سان لاڳاپيل بحثي ۽ تنقيدي لکڻيون نمايان رهيون. [[بال شاستري جامڀيڪر]]، [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[گوپال هري ديشمک]]، [[مهاديَو گووند راناڊي]]، [[جيوتيراو ڦلي]] ۽ [[وشنو شاستري ڪرشنا شاستري چپلونڪر]] هن دور جي اهم ليکڪن ۽ سماجي يا سياسي ڪارڪنن مان هئا. [[ڪيشوسُت]] جديد مراٺي شاعريءَ جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. [[هندوتوا]] جي حامي [[ويناڪ دامودر ساورڪر]] پڻ هڪ گهڻ رخو ليکڪ هو؛ سندس مراٺي ۽ انگريزي تخليقن ۾ مضمون، ٻه ناول، شاعري ۽ ناٽڪ شامل آهن. مراٺي ٻوليءَ جي چئن اديبن کي ڀارت جي اهم ادبي اعزاز [[گيان پيٺ ايوارڊ]] سان نوازيو ويو آهي. انهن ۾ ناول نگار [[وشنو سکارام کنڊيڪر]] ۽ [[ڀالچندر نيماڊي]]، ۽ شاعر [[ڪُسُماگراج|وشنو وامن شروادڪر (ڪُسُماگراج)]] ۽ [[وندا ڪرنديڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |title=Jnanpith Laureates Official listings |access-date=8 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218122436/http://www.jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |archive-date=18 February 2012 |url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور جي ٻين اهم اديبن ۾ ناٽڪ نويس [[رام گنيش گڊڪري]]، ناول نگار [[هري نارائڻ آپٽي]]، شاعر ۽ ناول نگار [[بي. ايس. مرديڪر]]، [[پانڊورنگ سداشيو ساني]]، [[وينڪٽيش مڊگولڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] ۽ [[لڪشمڻ شاستري جوشي]] شامل آهن. [[وشواس پاٽيل]]، [[رنجيت ديسائي]] ۽ [[شواجي ساونت]] مراٺا تاريخ تي ٻڌل ناولن لاءِ مشهور آهن. آزاديءَ کان پوءِ [[پي. ايل. ديشپانڊي]] شهري وچولي طبقي جي زندگيءَ جي عڪاسي سبب وڏي مقبوليت ماڻي. سندس تخليقن ۾ مزاح، سفرناما، ناٽڪ ۽ سوانح عمريون شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Deshpande |first1=G. P. |title=Marathi Literature since Independence: Some Pleasures and Displeasures |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=44/45 |pages=2885–2892 |jstor=4406042 }}</ref> [[نارائڻ گنگارام سُروي]]، [[شانتا شيلڪي]]، [[درگا ڀاڳوت]]، [[سريش ڀٽ]] ۽ [[نريندر جاڌو]] جديد دور جي ٻين مشهور اديبن مان آهن. [[دلت ادب]] ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آزاد ڀارت ۾ ذات پات جي بنياد تي روزمره جي سماجي جبر جي ادبي ردعمل طور سڀ کان پهرين مراٺي ٻوليءَ ۾ نمايان ٿيو. هن ادبي تحريڪ مختلف ادبي صنفن ۽ اسلوبن ذريعي ذات پات جي سماجي روايتن ۽ اڻبرابريءَ تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Muthukkaruppan |first1=Parthasarathi |title=Preliminary Remarks on Dalit Poetry |journal=Rethinking Marxism |date=January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/08935696.2018.1456762|s2cid=149846207 }}</ref> 1958ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيل ''مهاراشٽر دلت ساهتيه سنگهه'' (مهاراشٽر دلت ادبي سوسائٽي) جي پهرين ڪانفرنس ۾ ”دلت ادب“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=Handbook of twentieth-century literatures of India |last=Natarajan |first=Nalini |author2=Emmanuel Sampath Nelson |chapter=Chapter 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |page=363 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=Dalit+literature&pg=PA363}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]] ۽ [[پوني]] جهڙا شهر، گهڻ لساني ادبي مرڪز پڻ رهيا آهن. [[روهنٽن مستري]]، [[شوڀا ڊي]] ۽ [[سلمان رشدي]] جهڙا انگريزي ٻوليءَ جا ليکڪ ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن ۽ سندن ڪيترن ناولن جو پسمنظر ممبئي آهي.<ref>{{Cite journal |journal=Research Journal of English Language and Literature |volume=5 |issue=2 |last=Bhattacharya |first=Rebecca |date=April–June 2017 |title=Bombay as Reflected in the Novels of Shobha De, Salman Rushdie and Rohinton Mistry |url=http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718114154/http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |archive-date=18 July 2023}}</ref> [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ اردو اديبن جي فهرست|اردو ادب]] جي ڪيترن ناميارن شاعرن ۽ گيتڪارن، جهڙوڪ [[ڪيفي اعظمي]]، [[جان نثار اختر]]، [[گلزار]] ۽ [[جاويد اختر]]، پڻ ممبئي کي پنهنجو گهر بڻايو. === سئنيما === {{Main|بالي ووڊ|مراٺي سئنيما}} [[File:Amitabh.jpg|thumb|128px|[[اميتاڀ بچن]]، [[بالي ووڊ]] جي مشهور ترين اداڪارن مان هڪ.<ref>{{cite web |last=Brand |first=Madeleine |date=15 April 2005 |title=Amitabh Bachchan, 'The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602024 |publisher=NPR |access-date=17 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Of Amitabh Bachchan's fame and celebrity |url=https://www.dawn.com/news/389700 |work=Dawn |date=19 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201139/https://www.dawn.com/news/389700 |archive-date=11 March 2024 }}</ref><ref>{{cite magazine |title='The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |magazine=Newsweek |date=21 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201138/https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |archive-date=11 March 2024 }}</ref>]] مهاراشٽر ڀارت جي تفريحي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي فلم، ٽيليويزن ۽ ٻين ميڊيا شعبن جون ڪيتريون ئي پيداواري ڪمپنيون قائم آهن.<ref name=ibef/> [[ممبئي]] ۾ فلمون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي اسٽوڊيو ۽ پيداواري سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Film City - Mumbai |url=https://www.ffo.gov.in/en/film-cities/mumbai |access-date=29 November 2021 |website=Ffo.gov.in}}</ref> مرڪزي ڌارا جون [[هندي سئنيما|هندي فلمون]] مهاراشٽر، خاص طور شهري علائقن ۾، وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون. ممبئي ڀارت ۾ فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ٿئي ٿو. وڏي بجيٽ واريون [[بالي ووڊ]] فلمون پڻ ممبئي ۾ تيار ۽ فلمايون وڃن ٿيون.<ref name="time corliss"/> ڀارت جي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم ''[[راجا هريش چندر]]'' 1913ع ۾ مهاراشٽر ۾ [[دادا صاحب ڦالڪي]] ٺاهي هئي.<ref>{{cite web |title=Dada saheb Phalke : भारतीय सिनेमा के पितामह थे दादा साहब फाल्के, ऐसे दिया था भारत में फिल्मों को जीवन |date=1 April 2021 |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dada-saheb-phalke-film-journey-facts-on-his-death-anniversary-who-known-as-father-of-indian-cinema |access-date=29 November 2021 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ڦالڪي کي وڏي پيماني تي [[ڀارتي سئنيما]] جو باني يا ”ڀارتي سئنيما جو پيءُ“ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=भारतीय सिनेमा के सूत्रधार रहे दादा साहेब फाल्के, 1969 से दिया जा रहा फाल्के पुरस्कार |date=4 April 2021 |first1=Manish |last1=Pandey |url=https://www.jagran.com/news/national-dada-saheb-phalke-is-the-founder-of-indian-cinema-jagran-special-21525821.html |access-date=29 November 2021 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> سندس نالي تي قائم [[دادا صاحب ڦالڪي ايوارڊ]] ڀارت جو سئنيما جي شعبي ۾ اعليٰ ترين اعزاز آهي، جيڪو [[ڀارت سرڪار]] پاران ڀارتي سئنيما ۾ حياتي ڀر جي خدمتن جي اعتراف طور هر سال ڏنو وڃي ٿو.<ref name="dadasahebdff">{{cite web |title=Dadasaheb Phalke Awards |url=http://dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526044918/http://www.dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |archive-date=26 May 2016 |access-date=6 May 2012 |publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمي صنعت]] جو شروعاتي مرڪز [[ڪولهاپور]] هو، پر پوءِ اها ممبئي سميت ٻين هنڌن تائين پکڙجي وئي. مراٺي سئنيما خاص طور پنهنجي فني فلمن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. شروعاتي دور جي مشهور فلمسازن ۾ دادا صاحب ڦالڪي، [[وي. شانتارام]]، [[راجا ٺاڪر]]، [[ڀالجي پينڌارڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[بابوراو پينٽر]] ۽ [[دادا ڪونڊڪي]] شامل هئا. جديد دور ۾ [[جبار پٽيل]]، [[مهيش مانجريڪر]]، [[امول پاليڪر]] ۽ [[سنجئي سورڪر]] جهڙن هدايتڪارن مراٺي ٻوليءَ ۾ تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمون ٺاهيون آهن. [[درگا کوٽي]] معزز خاندانن سان تعلق رکندڙ انهن شروعاتي ڀارتي عورتن مان هئي، جن فلمي صنعت ۾ داخل ٿي ان وقت جي هڪ اهم سماجي پابنديءَ کي ٽوڙيو.<ref>{{Cite web |publisher=Rediff.com |title=The Millennium Special: Gautam Rajadhyaksha on the ten most important women stars in Indian films |url=http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321111313/http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |url-status=dead |archive-date=21 March 2009 |access-date=22 December 2022 }}</ref> [[لليتا پوار]]، [[سلڀا ديشپانڊي]] ۽ [[اوشا ڪرن]] هندي ۽ مراٺي ٻنهي ٻولين جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سميتا پاٽيل]]، [[رنجنا ديشمک]] ۽ [[ريما لاگو]] هندي ۽ مراٺي ٻولين جي فني توڙي مرڪزي ڌارا جي فلمن ۾ نمايان رهيون. [[روهني هٽنگڙي]] ڪيترين تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمن ۾ اداڪاري ڪئي ۽ ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) ۾ [[ڪستوربا گانڌي]] جي ڪردار لاءِ [[بهترين معاون اداڪارا لاءِ بافٽا ايوارڊ]] حاصل ڪندڙ ڀارت جي اداڪارا بڻي.<ref>{{Cite web |title=1983 Film Supporting Actress |url=http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114152757/http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 |website=BAFTA Awards }}</ref> [[ڀانو اٿيا]] ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) لاءِ [[بهترين لباس ڊزائن لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] حاصل ڪري آسڪر ايوارڊ کٽيندڙ پهرين ڀارتي بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Search Results |website=Academy Awards Database Search |publisher=Academy of Motion Picture Arts & Sciences |url=https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22:%22Gandhi%22,%22Sort%22:%222-Film%20Title-Alpha%22,%22AwardShowNumberFrom%22:0,%22AwardShowNumberTo%22:0,%22Search%22:30%7D |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153313/https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22%3A%22Gandhi%22%2C%22Sort%22%3A%222-Film%20Title-Alpha%22%2C%22AwardShowNumberFrom%22%3A0%2C%22AwardShowNumberTo%22%3A0%2C%22Search%22%3A30%7D |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=1983 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |access-date=22 December 2022 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |date=5 October 2014 |language=en}}</ref> 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن ۾ [[ارميلا ماتونڊڪر]] ۽ [[ماڌوري ڊڪشٽ]] هندي ۽ مراٺي سئنيما سان لاڳاپيل مشهور اداڪارائن مان رهيون ۽ ڪيترين تنقيدي توڙي واپاري طور ڪامياب فلمن ۾ ڪم ڪيائون.{{Citation needed|date=July 2024}} مراٺي سئنيما جي شروعاتي دور ۾ [[سورياڪانت منڌاري]] هڪ اهم اداڪار هو.<ref>{{Cite web |date=4 March 2016 |title=Suryakant Mandare |url=http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045358/http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 December 2022 }}</ref> پوءِ [[شريرام لاگو]]، [[نيلو ڦلي]]، [[وڪرم گوکلي]] ۽ [[دليپ پرڀاولڪر]] ناٽڪ، هندي ۽ مراٺي فلمن ۾ ڪردار نگاريءَ لاءِ مشهور ٿيا. [[رميش ديو]] ۽ [[موهن جوشي]] مرڪزي ڌارا جي مراٺي فلمن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا.<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=The legend from Kolhapur |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/the-legend-from-kolhapur/ |access-date=22 December 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 September 2020 |title=Happy Birthday, Mohan Joshi: 'Mulshi Pattern' to 'Deool Band'; FIVE must-watch movies of the veteran star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/happy-birthday-mohan-joshi-mulshi-pattern-to-deool-band-five-must-watch-movies-of-the-veteran-star/photostory/77924116.cms |access-date=22 December 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سچن پلگائونڪر]]، [[اشوڪ سراف]]، [[لڪشميڪانت بيرڊي]] ۽ [[مهيش ڪوٺاري]] جي مزاحيه فلمن مراٺي سئنيما ۾ مزاحيه فلمن جي هڪ مقبول لهر پيدا ڪئي.{{Citation needed|date=July 2024}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] g48l6dkf3drn6tyhb6ftz4efaiooeab 416307 416306 2026-10-01T21:25:17Z Intisar Ali 8681 416307 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> == بنيادي ڍانچو == === صحت جون سهولتون === [[File:प्राथमिक आरोग्य केंद्र,अंबोली.jpg|thumb|[[پوني ضلعو|پوني ضلعي]] جي امبولي ڳوٺ ۾ هڪ بنيادي صحت مرڪز]] مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.<ref name="PCI">{{cite journal |title=State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis |jstor=4400025 |last1=George |first1=Alex |last2=Nandraj |first2=Sunil |journal=Economic and Political Weekly |year=1993 |volume=28 |issue=32/33 |pages=1671–1683}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،<ref name="Hospital Services">{{cite web |title=List of hospitals in state |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140527185934/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |archive-date=27 May 2014}}</ref> 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.<ref name=women /> رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.<ref name=women>{{cite web |title=List of Women Hospital |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm#DH |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227132756/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm |archive-date=27 February 2014}}</ref> رياست ۾ [[بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري]] (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام [[ايوورويڊا]] سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dabhade |first1=Sangeeta |title=Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators |journal=Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University |year=2013 |volume=6 |issue=4 |page=411 |doi=10.4103/0975-2870.118294|doi-broken-date=12 July 2025 |display-authors=etal |doi-access=free}}</ref> مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ [[بنيادي صحت مرڪز]] (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڀارت ۾ عوامي صحت جو نظام|عوامي صحت جي نظام]] جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.<ref name="PublicHealthStandards">{{cite web |url=http://archive.org/details/GuidelinesPHC2012 |title=Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 |date=16 February 2012 |access-date=16 February 2022 |website=Archive.org}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.<ref name=health>{{cite web |title=Inequality- adjusted Human Development Index for India's states |url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |publisher=United Nations Development Programme |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |archive-date=1 March 2013 |url-status=live}}</ref> رياست جي [[ڪل زرخيزي جي شرح]] 1.9 هئي.<ref name=Fertility>{{cite web |title=Health Indicators of Maharashtra |url=http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044732/http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 28 هئي، جڏهن تہ [[ماءُ جي موت جي شرح|ماءُ جي موت جو تناسب]] 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.<ref name=mortality>{{cite news |title=Impressive drop in maternal, infant mortality rates |url=http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Hindu]] |date=8 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518043017/http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Infant mortality">{{cite web |title=Infant Mortality Rate |url=http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518034909/http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |archive-date=18 May 2014 |url-status=usurped}}</ref> عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.<ref name=public>{{cite web |title=1 1 Medical Education & Drugs Department |url=http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119013746/http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |archive-date=19 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="Public health">{{cite web |title=Public health department |url=http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/Home.aspx |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304213920/http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/home.aspx |archive-date=4 March 2014}}</ref> [[صحت جي بيمه]] اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Statistics /> مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ [[نيشنل رورل هيلٿ مشن]] (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.<ref name=Statistics>{{cite web |title=Health Intelligence & Vital Statistics |url=http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518024430/http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |archive-date=18 May 2014}}</ref><ref name=diagnostic>{{cite news |title=Maharashtra tie up for diagnostic facilities |url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=The Hindu |date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109004243/http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |archive-date=9 November 2013 |url-status=live}}</ref><ref name=status>{{cite web |title=Maharashtra State Health Status |date=2 May 2012 |url=http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002046/http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref> 2025ع جي ''فِسڪل هيلٿ انڊيڪس'' (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> === توانائي === [[File:Current functioning units of CSTPS.jpg|thumb|alt=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|[[چندرپور سپر ٿرمل پاور اسٽيشن]]، مهاراشٽر جي اهم بجلي پيدا ڪندڙ مرڪزن مان هڪ]] وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.<ref name=consumes>{{cite news |title=Maharashtra used up 1193 MW more power in winter |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |access-date=13 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=The Times Group |date=22 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |archive-date=15 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Thermal>{{cite web |title=Indian Power Sector |url=http://indianpowersector.com/home/about/ |website=indianpowersector.com/ |publisher=Ministry of Power |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/ |archive-date=22 August 2014 |url-status=live}}</ref> توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.<ref name=Regulatory>{{cite web |title=Electricity Governance Initiative |url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |website=electricitygovernance.wri.org/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور [[ڪوئلو]] ۽ [[قدرتي گئس]] جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Electricity tariff in Maharashtra |url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |website=mercindia.org.in/ |publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |archive-date=12 April 2015 |url-status=dead}}</ref> [[مهاويترن]] (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو [[مهاجينڪو|مهاجنريشن]]، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.<ref name=Regulatory /> {{As of|2012}} مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.<ref name=Thermal /> رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.<ref name=consumes /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني]] (MAHAGENCO) ڪيترائي [[حرارتي بجلي گهر]] هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility |url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |website=mahagenco.in/ |publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |archive-date=21 September 2014 |url-status=live}}</ref> سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي [[مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني]] جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.<ref name="power supply">{{cite web |title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra |url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |publisher=Green guide |access-date=17 May 2014 |date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |archive-date=31 March 2014 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري === [[مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ]] (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور ''پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع''، ''هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع'' ۽ ''ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع'' سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB [[مهاراشٽر حڪومت]] جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="MPCB">{{cite web |title=Introduction |url=https://mpcb.gov.in/introduction |publisher=MPCB |access-date=9 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308184412/https://www.mpcb.gov.in/introduction |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned |url=https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |access-date=29 December 2018 |publisher=TheIndianExpress |date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030227/https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |archive-date=30 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Plastic Waste Management in Maharashtra |url=http://mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=29 December 2018 |date=23 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821144803/http://www.mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |archive-date=21 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|مهاراشٽر جي ثقافت|مهاراشٽر ۾ رياستي تحفظ هيٺ يادگارن جي فهرست}} [[File:Maharashtrian Thali 2.JPG|thumb|مهاراشٽر جي روايتي ڀاڄين واري ٿالي]] [[File:Special Kolhapuri Misal Pav.jpg|thumb|مسال پاو، مهاراشٽر جو هڪ مشهور کاڌو]] === کاڌا === {{Main|مهاراشٽر جا کاڌا}} مهاراشٽر جي کاڌن ۾ هلڪي ذائقي کان وٺي تمام تيز مرچن وارن طعامن تائين وڏي ورائٽي ملي ٿي. ڪڻڪ، چانور، ''[[جوار]]''، ''[[ٻاجهر]]''، ڀاڄيون، داليون ۽ ميوا مهاراشٽر جي ماڻهن جي خوراڪ جا بنيادي جزا آهن. مشهور روايتي طعامن ۾ ''[[پورڻ پولي]]''، ''اُڪڙيچي [[مودڪ]]'' ۽ ''[[ٿالي پيٺ]]'' شامل آهن.<ref name="Khatau2004">{{cite book |author=Asha Khatau |title=Epicure S Vegetarian Cuisines Of India |url=https://books.google.com/books?id=16mU1bzJx3AC&pg=PA15 |date=February 2004 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-119-8 |pages=12, 63}}</ref> گهٽين تي ملندڙ کاڌن ۾ ''[[بٽاٽا وڙا]]''، ''[[مسال پاو]]''، ''[[پاو ڀاجي]]'' ۽ ''[[وڙا پاو]]'' مقامي ماڻهن ۾ تمام مشهور آهن ۽ عام طور تي کاڌي جي اسٽالن ۽ ننڍين هوٽلن تي وڪرو ٿين ٿا.<ref name=cuisine>{{cite web |title=Cuisine of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |website=marathiheritage.com |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008180629/http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |archive-date=8 October 2014 |url-status=dead}}</ref> مکيه کاڌا، خاص طور منجهند ۽ رات جي ماني، ''[[ٿالي]]'' نالي ٿالهيءَ ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ٿاليءَ ۾ مختلف طعام روايتي ترتيب سان رکيا ويندا آهن. گوشت وارا ۽ ڀاڄين وارا ٻئي قسم جا کاڌا اُٻاريل چانورن، [[چپاتي]] يا جوار، ٻاجهر يا چانورن جي اٽي مان ٺهيل [[ڀاڪڙي]] سان کاڌا ويندا آهن. هڪ عام ڀاڄين واري ٿاليءَ ۾ [[چپاتي]] يا [[ڀاڪڙي]]، [[دال]]، چانور (ورڻ ڀات)، آمٽي، ''[[ڀاجي]]'' يا ''[[اُسل]]''، [[چٽڻي]]، ''ڪوشمبير'' (سلاد) ۽ [[لسي|ڇاڇ]] يا ''سول ڪڙهي'' شامل هوندا آهن.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes">{{cite web |title=Maharashtra Recipes |url=http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225091730/http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |archive-date=25 December 2014 |access-date=13 September 2014 |website=food.ndtv.com |publisher=NDTV}}</ref> ''ڀاجي'' ڪنهن هڪ ڀاڄي يا ڪيترين ڀاڄين جي ميلاپ مان تيار ٿيندڙ طعام آهي. ''آمٽي'' ڪڙهيءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪا عام طور ''تور دال'' جي رس مان تيار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گوڊا مسالو، ڪڏهن [[املي]] يا امشول ۽ [[ڳڙ]] شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes"/> ''ورڻ'' سادي [[دال]] آهي، جيڪا ڀارتي کاڌن ۾ عام آهي. ڪيترن مهاراشٽري طعامن ۾ ناريل، بصر، ٿوم، ادرڪ، ڳاڙهن مرچن جو پائوڊر، ساوا مرچ ۽ سرنهن استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه برادريون روايتي طور بصر ۽ ٿوم کان پاسو ڪن ٿيون.<ref name="Annathali" /><ref name="cuisine" /> مهاراشٽر جا کاڌا علائقي موجب مختلف آهن. روايتي [[مالواڻي کاڌا|مالواڻي (ڪونڪڻي)]]، ڪولهاپوري ۽ ورهاڙي کاڌا مشهور علائقائي کاڌن جا مثال آهن.<ref name="Annathali">{{cite web |title=Maharashtrian food |website=maharashtratourism.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913102952/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |archive-date=13 September 2014 |url-status=live}}</ref> [[ڪولهاپور]] ''تامبڙا رسا'' ۽ ''پانڍرا رسا'' لاءِ مشهور آهي، جيڪي ڪڪڙ يا ٻڪريءَ جي گوشت مان تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Marathé |first=Kaumudi |url=https://books.google.com/books?id=2Ao5QwAACAAJ |title=The Essential Marathi Cookbook |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-306802-0 |language=en}}</ref> سامونڊي ڪناري تي رهندڙ ڪونڪڻي ماڻهن جي خوراڪ ۾ چانور ۽ سامونڊي کاڌو اهم آهن. سامونڊي مڇين ۾ [[بمبئي ڊڪ]]، جنهن کي مراٺيءَ ۾ ''بومبل'' پڻ چيو وڃي ٿو، گهڻي مشهور آهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === لباس === [[File:Marathi Women.jpg|thumb|126px|روايتي مهاراشٽري نوواري ساڙي (نو وال ساڙي) پهريل عورت]] روايتي طور مراٺي عورتن ۾ [[ساڙي]] عام لباس رهي آهي، جنهن جو انداز مختلف علائقائي ۽ ثقافتي روايتن موجب مختلف هوندو آهي.<ref name=Costumes /> شهري مهاراشٽر ۾ وچولي عمر ۽ نوجوان عورتن ۾ مغربي طرز جا لباس، جهڙوڪ اسڪرٽ ۽ پتلون، ۽ [[شلوار قميص]] عام آهن، جڏهن تہ روايتي ''[[نوواري ساڙي|نوواري]]'' يا نو وال ''لوگڙي'' جو روزمره استعمال گهٽجي ويو آهي.{{sfn|Kher|2003|p=}}<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=186 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> وڏي عمر جون عورتون پنج وال ساڙي پڻ پائين ٿيون. شهري علائقن ۾ پنج وال ساڙي، خاص طور [[پيٺڻي ساڙي|پيٺڻي]]، نوجوان عورتون شادين ۽ مذهبي تقريبن جهڙن خاص موقعن تي پائين ٿيون.<ref>{{cite news |last1=Kher |first1=Swati |title=Bid farewell to her |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578 |access-date=10 October 2010 |publisher=Indian Express, Mumbai Newsline |year=2003 |url-status=dead |archive-date=1 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122101/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578}}</ref> مردن ۾ مغربي طرز جو لباس وڏي پيماني تي رائج آهي. ثقافتي موقعن تي مرد روايتي [[ڌوتي]] ۽ [[پيٺا (پڳ)|پيٺا]] پڻ پائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=177 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي عمر وارن مردن ۾ [[گانڌي ٽوپي]] روايتي مٿي ڍڪڻ واري پوشاڪ طور مشهور رهي آهي.<ref name=Costumes /><ref>{{cite book |last=Bhanu |first=B.V. |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |year=2004 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-101-3 |pages=1033, 1037, 1039 |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172828/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033#v=snippet&q=%22gandhi%20cap%22%20maharashtra%20men%20headgear&f=false |url-status=live }}</ref><ref name=tradition /> عورتون مراٺا ۽ پيشوا دور سان لاڳاپيل روايتي زيور پڻ پائين ٿيون. ''ڪولهاپوري ساج'' مراٺي عورتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو هار آهي.<ref name=Costumes>{{cite web |title=Costumes of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=30 May 2014 |url-status=live |archive-date=23 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723041108/http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/}}</ref> شهري علائقن ۾ مردن ۽ عورتن ٻنهي ۾ مغربي لباس وڏي پيماني تي رائج آهي.<ref name=tradition>{{cite web |title=Traditional costumes of Maharashtra |publisher=Marathi Heritage Organisation |url=http://www.marathiheritage.com/costumes.html |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028002852/http://www.marathiheritage.com/costumes.html |archive-date=28 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === موسيقي === مهاراشٽر ۽ مهاراشٽر سان لاڳاپيل موسيقارن هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڪيرانا گهراڻو|ڪيرانا]] ۽ [[گواليار گهراڻو|گواليار]] گهراڻن جا ڪيترائي ناميارا فنڪار مهاراشٽر سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[ڀيم سين جوشي]] پاران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ پوني ۾ شروع ڪيل [[سوائي گنڌروا ڀيم سين مهوتسو]] هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي اهم ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite thesis |last1=Grimes |first1=Jeffrey Michael |title=The geography of Hindustani music : the influence of region and regionalism on the North Indian classical tradition |date=December 2008 |id={{ProQuest|304195106}} |hdl=2152/18235 |citeseerx=10.1.1.390.2265 }}</ref> [[ڪولهاپور]] ۽ [[پوني]] جهڙن شهرن ''[[ڀاوگيت]]'' ۽ ''[[ناٽيا سنگيت]]'' جهڙين موسيقي روايتن جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جيڪي ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان ويجهو لاڳاپيل آهن. ڀارت جي مقبول موسيقيءَ جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٺهندڙ فلمن جي گيتن تي ٻڌل رهيو آهي. 2009ع ۾ فلمي موسيقي ڀارت ۾ موسيقيءَ جي وڪري جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو حصو هئي.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |work=BBC News |title=Plans to start India music awards |date=10 December 2009 |access-date=19 May 2010 |first=Prachi |last=Pinglay |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127131800/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |url-status=live }}</ref> ڪيترائي مشهور موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڳائڻا ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} تازن ڏهاڪن ۾ مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، جي موسيقي منظرنامي ۾ [[ريپ موسيقي|ريپ]] جهڙن جديد موسيقي صنفن کي پڻ مقبوليت ملي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Datta |first1=Jayanti |title=A New Sense of the Sacred |journal=PostScriptum |issn=2456-7507 |date=July 2020 |issue=ii |pages=234–245 |url=https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214024005/https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |url-status=live }}</ref> ممبئي ۾ مغربي موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ [[مهندرا بلوز فيسٽيول|بلوز]]، جا ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا.<ref>Gupta, D.R., Paper 11: Special Interest Tourism Module 22: Musical Festivals and Events (Doctoral dissertation, Central University of Jammu).</ref> 2006ع ۾ [[سمفني آرڪيسٽرا آف انڊيا]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪز ممبئي جي [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) ۾ آهي. اهو ڀارت جو پيشاور سمفني آرڪيسٽرا آهي ۽ هر سال ٻه ڪنسرٽ سيزن پيش ڪري ٿو، جن ۾ عالمي سطح جا ڪنڊڪٽر ۽ سولو فنڪار حصو وٺندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ لوڪ موسيقيءَ جي ڊگهي ۽ شاهوڪار روايت موجود آهي. رائج لوڪ موسيقيءَ جي مشهور صنفن ۾ ڀڄن، ڀارُڊ، ڪيرتن، گونڌل<ref>{{Cite news |last=Krishnamachari |first=Suganthy |date=16 August 2018 |title=The Gondhala music of Maharashtra |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |access-date=4 December 2022 |issn=0971-751X |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204030642/https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪولي گيت]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Zelliot |first1=Eleanor |url=https://archive.org/details/experienceofhind00zell |title=The Experience of Hinduism : essays on religion in Maharashtra |last2=Berntsen |first2=Maxine |date=1988 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-662-7 |location=Albany, N.Y. |page=[https://archive.org/details/experienceofhind00zell/page/174 174] |quote=gondhali maharashtra. |access-date=26 May 2016 |url-access=registration}}</ref> === ناچ === [[File:Lavani Dancers.jpg|thumb|[[لاوڻي]] ناچ جي پيشڪش]] مراٺي ناچ جون مختلف صنفون مقامي لوڪ روايتن مان نڪتل آهن. [[لاوڻي]] رياست جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. [[وارڪري]] فرقي جي ڀڄن، ڪيرتن ۽ [[ابھنگ]] جي روايتن جي ڊگهي تاريخ آهي ۽ اهي سندن مذهبي رسمن ۽ عقيدت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |title=Essays on Indian music |date=2003 |publisher=Discovery Pub. House |location=New Delhi |isbn=978-81-7141-719-3 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=wwwX6DWfn3gC&q=shastriya+sangeet+maharashtra&pg=PP9 |access-date=20 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mandpe |first1=Asha |title=Vibrant colours of Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |access-date=1 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=[[The Times Group]] |date=10 March 2011 |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031005217/http://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |url-status=live}}</ref> [[ڪولي ناچ]]، جنهن سان ''ڪولي گيت'' پڻ لاڳاپيل آهن، مهاراشٽر جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، اهو مهاراشٽر جي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڪولي ناچ ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي حصو وٺن ٿا ۽ سندن حرڪتون سامونڊي لهرن، ٻيڙي هلائڻ ۽ مڇيءَ جا ڄار اڇلائڻ جهڙين مهاڻن جي روزمره سرگرمين جي علامتي نمائندگي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Dances of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/dance.html |website=marathiheritage.com/ |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |url-status=dead |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714073004/http://www.marathiheritage.com/dance.html}}</ref><ref>{{cite book |last1=ed |first1=Alison Arnold |title=The Garland encyclopedia of world music |date=2000 |publisher=Garland |location=New York |isbn=978-0-8240-4946-1 |pages=726–730 |url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&q=%22classical+music%22+maharashtra&pg=PA457 |access-date=20 June 2016}}</ref> === ناٽڪ === {{Main|مراٺي ناٽڪ}} [[File:Vijay Tendulkar .jpeg|thumb|ناٽڪ نويس [[وجي تينڊولڪر]]]] مهاراشٽر ۾ جديد ناٽڪ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي نوآبادياتي دور سان ڳنڍي سگهجي ٿي. جديد مراٺي ناٽڪ تي مغربي ٿيٽر جو اثر رهيو آهي، پر ان ۾ [[سنگيت ناٽڪ]] (موسيقي ناٽڪ) جهڙيون مقامي صنفون پڻ شامل آهن. تازن ڏهاڪن ۾ مراٺي [[تماشا (ناٽڪ)|تماشا]] جا عنصر پڻ ڪجهه تجرباتي ناٽڪن ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book |last1=Dharwadker |first1=Aparna Bhargava |title=Theatres of Independence: Drama, Theory, and Urban Performance in India Since 1947 |date=2009 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-1-58729-642-0 |pages=314 and 368 |url=https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |access-date=5 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ جي موضوعن ۽ صنفن ۾ مزاحيه سماجي ناٽڪ، [[فارْس]]، تاريخي ناٽڪ، موسيقي ناٽڪ، تجرباتي ناٽڪ ۽ سنجيده ڊراما شامل آهن. [[وجي تينڊولڪر]]، [[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي]]، [[مهيش ايلڪنچوار]]، [[رتناڪر متڪري]] ۽ [[ستيش اليڪر]] جهڙن مراٺي ناٽڪ نويسن ڀارت جي جديد ٿيٽر تي اثر وڌو آهي.<ref>{{cite news |title=Modern Marathi theatre had milestones, limitations.. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |newspaper=[[The Times of India]] |date=7 June 2011 |access-date=3 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010180458/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |archive-date=10 October 2014 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ کان سواءِ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ۾ گجراتي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جي ٿيٽر جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Ashis |title=Mapping South Asia Through Contemporary Theatre |date=2014 |publisher=Palgrave MacMillan |location=Basingstoke, Uk and New York, US |isbn=978-1-137-37513-1 |page=88 |url=https://books.google.com/books?id=DDZvBAAAQBAJ&q=parsi+theatre+mumbai+prithvi&pg=PA64 |access-date=5 October 2014}}</ref> ممبئي ۾ قائم [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) گهڻن هنڌن ۽ گهڻن مقصدن تي ٻڌل ثقافتي مرڪز آهي، جتي ڀارت ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل موسيقي، ناچ، ناٽڪ، فلم، ادب ۽ فوٽوگرافي جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. اهو پرفارمنگ آرٽس جي شعبي ۾ نون ۽ تجرباتي ڪمن کي پڻ پيش ڪري ٿو. === ادب === {{Main|مراٺي ادب}} [[File:Suresh Joshi with P L Deshpandey.jpg|thumb|[[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي|پي. ايل. ديشپانڊي]] (وچ ۾)، مراٺي ٻوليءَ جي سڀ کان مشهور اديبن مان هڪ]] مهاراشٽر جو علائقائي ادب رياست جي مختلف حصن ۾ رهندڙ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] جي زندگي، سماجي حالتن ۽ تجربن جي عڪاسي ڪري ٿو. شاهوڪار ادبي ورثي واري [[مراٺي ٻولي]] [[ديوناگري رسم الخط]] ۾ لکي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra's Regional Literature |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |website=discoveredindia.com/ |publisher=[[Discovery Channel]] |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903061426/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=usurped}}</ref> مراٺي ادب جي شروعاتي اهم تصنيفن مان [[گيانشوري]] آهي، جيڪا 13هين صديءَ جي [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]] سنت [[گيانشور]] پاران [[ڀڳوت گيتا]] جي لکيل تشريح آهي. ساڳئي دور ۾ [[نام ديو]] ۽ [[گورا ڪنڀار]] جهڙن شاعرن عقيدت تي ٻڌل شاعري لکي، جنهن کي [[ابھنگ]] چيو وڃي ٿو. اوائلي جديد دور جي عقيدتي ادب ۾ [[توڪارام]] ۽ [[ايڪناٿ]] جهڙن ڀڳتي سنتن جون [[پانڊورنگ]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون، جڏهن تہ [[سمرٿ رامداس|رامداس]] جون [[رام]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون نمايان آهن.<ref name="Singh">{{cite book |author=Singh |title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination |url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1753-0 |page=120 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Indian History | year=2011 | orig-year=1st pub. 1960 |url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-132923-1 |pages=B–244 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي [[مراٺي ادب]] ۾ سماجي ۽ سياسي سڌارن سان لاڳاپيل بحثي ۽ تنقيدي لکڻيون نمايان رهيون. [[بال شاستري جامڀيڪر]]، [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[گوپال هري ديشمک]]، [[مهاديَو گووند راناڊي]]، [[جيوتيراو ڦلي]] ۽ [[وشنو شاستري ڪرشنا شاستري چپلونڪر]] هن دور جي اهم ليکڪن ۽ سماجي يا سياسي ڪارڪنن مان هئا. [[ڪيشوسُت]] جديد مراٺي شاعريءَ جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. [[هندوتوا]] جي حامي [[ويناڪ دامودر ساورڪر]] پڻ هڪ گهڻ رخو ليکڪ هو؛ سندس مراٺي ۽ انگريزي تخليقن ۾ مضمون، ٻه ناول، شاعري ۽ ناٽڪ شامل آهن. مراٺي ٻوليءَ جي چئن اديبن کي ڀارت جي اهم ادبي اعزاز [[گيان پيٺ ايوارڊ]] سان نوازيو ويو آهي. انهن ۾ ناول نگار [[وشنو سکارام کنڊيڪر]] ۽ [[ڀالچندر نيماڊي]]، ۽ شاعر [[ڪُسُماگراج|وشنو وامن شروادڪر (ڪُسُماگراج)]] ۽ [[وندا ڪرنديڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |title=Jnanpith Laureates Official listings |access-date=8 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218122436/http://www.jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |archive-date=18 February 2012 |url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور جي ٻين اهم اديبن ۾ ناٽڪ نويس [[رام گنيش گڊڪري]]، ناول نگار [[هري نارائڻ آپٽي]]، شاعر ۽ ناول نگار [[بي. ايس. مرديڪر]]، [[پانڊورنگ سداشيو ساني]]، [[وينڪٽيش مڊگولڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] ۽ [[لڪشمڻ شاستري جوشي]] شامل آهن. [[وشواس پاٽيل]]، [[رنجيت ديسائي]] ۽ [[شواجي ساونت]] مراٺا تاريخ تي ٻڌل ناولن لاءِ مشهور آهن. آزاديءَ کان پوءِ [[پي. ايل. ديشپانڊي]] شهري وچولي طبقي جي زندگيءَ جي عڪاسي سبب وڏي مقبوليت ماڻي. سندس تخليقن ۾ مزاح، سفرناما، ناٽڪ ۽ سوانح عمريون شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Deshpande |first1=G. P. |title=Marathi Literature since Independence: Some Pleasures and Displeasures |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=44/45 |pages=2885–2892 |jstor=4406042 }}</ref> [[نارائڻ گنگارام سُروي]]، [[شانتا شيلڪي]]، [[درگا ڀاڳوت]]، [[سريش ڀٽ]] ۽ [[نريندر جاڌو]] جديد دور جي ٻين مشهور اديبن مان آهن. [[دلت ادب]] ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آزاد ڀارت ۾ ذات پات جي بنياد تي روزمره جي سماجي جبر جي ادبي ردعمل طور سڀ کان پهرين مراٺي ٻوليءَ ۾ نمايان ٿيو. هن ادبي تحريڪ مختلف ادبي صنفن ۽ اسلوبن ذريعي ذات پات جي سماجي روايتن ۽ اڻبرابريءَ تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Muthukkaruppan |first1=Parthasarathi |title=Preliminary Remarks on Dalit Poetry |journal=Rethinking Marxism |date=January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/08935696.2018.1456762|s2cid=149846207 }}</ref> 1958ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيل ''مهاراشٽر دلت ساهتيه سنگهه'' (مهاراشٽر دلت ادبي سوسائٽي) جي پهرين ڪانفرنس ۾ ”دلت ادب“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=Handbook of twentieth-century literatures of India |last=Natarajan |first=Nalini |author2=Emmanuel Sampath Nelson |chapter=Chapter 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |page=363 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=Dalit+literature&pg=PA363}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]] ۽ [[پوني]] جهڙا شهر، گهڻ لساني ادبي مرڪز پڻ رهيا آهن. [[روهنٽن مستري]]، [[شوڀا ڊي]] ۽ [[سلمان رشدي]] جهڙا انگريزي ٻوليءَ جا ليکڪ ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن ۽ سندن ڪيترن ناولن جو پسمنظر ممبئي آهي.<ref>{{Cite journal |journal=Research Journal of English Language and Literature |volume=5 |issue=2 |last=Bhattacharya |first=Rebecca |date=April–June 2017 |title=Bombay as Reflected in the Novels of Shobha De, Salman Rushdie and Rohinton Mistry |url=http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718114154/http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |archive-date=18 July 2023}}</ref> [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ اردو اديبن جي فهرست|اردو ادب]] جي ڪيترن ناميارن شاعرن ۽ گيتڪارن، جهڙوڪ [[ڪيفي اعظمي]]، [[جان نثار اختر]]، [[گلزار]] ۽ [[جاويد اختر]]، پڻ ممبئي کي پنهنجو گهر بڻايو. === سئنيما === {{Main|بالي ووڊ|مراٺي سئنيما}} [[File:Amitabh.jpg|thumb|128px|[[اميتاڀ بچن]]، [[بالي ووڊ]] جي مشهور ترين اداڪارن مان هڪ.<ref>{{cite web |last=Brand |first=Madeleine |date=15 April 2005 |title=Amitabh Bachchan, 'The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602024 |publisher=NPR |access-date=17 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Of Amitabh Bachchan's fame and celebrity |url=https://www.dawn.com/news/389700 |work=Dawn |date=19 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201139/https://www.dawn.com/news/389700 |archive-date=11 March 2024 }}</ref><ref>{{cite magazine |title='The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |magazine=Newsweek |date=21 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201138/https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |archive-date=11 March 2024 }}</ref>]] مهاراشٽر ڀارت جي تفريحي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي فلم، ٽيليويزن ۽ ٻين ميڊيا شعبن جون ڪيتريون ئي پيداواري ڪمپنيون قائم آهن.<ref name=ibef/> [[ممبئي]] ۾ فلمون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي اسٽوڊيو ۽ پيداواري سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Film City - Mumbai |url=https://www.ffo.gov.in/en/film-cities/mumbai |access-date=29 November 2021 |website=Ffo.gov.in}}</ref> مرڪزي ڌارا جون [[هندي سئنيما|هندي فلمون]] مهاراشٽر، خاص طور شهري علائقن ۾، وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون. ممبئي ڀارت ۾ فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ٿئي ٿو. وڏي بجيٽ واريون [[بالي ووڊ]] فلمون پڻ ممبئي ۾ تيار ۽ فلمايون وڃن ٿيون.<ref name="time corliss"/> ڀارت جي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم ''[[راجا هريش چندر]]'' 1913ع ۾ مهاراشٽر ۾ [[دادا صاحب ڦالڪي]] ٺاهي هئي.<ref>{{cite web |title=Dada saheb Phalke : भारतीय सिनेमा के पितामह थे दादा साहब फाल्के, ऐसे दिया था भारत में फिल्मों को जीवन |date=1 April 2021 |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dada-saheb-phalke-film-journey-facts-on-his-death-anniversary-who-known-as-father-of-indian-cinema |access-date=29 November 2021 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ڦالڪي کي وڏي پيماني تي [[ڀارتي سئنيما]] جو باني يا ”ڀارتي سئنيما جو پيءُ“ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=भारतीय सिनेमा के सूत्रधार रहे दादा साहेब फाल्के, 1969 से दिया जा रहा फाल्के पुरस्कार |date=4 April 2021 |first1=Manish |last1=Pandey |url=https://www.jagran.com/news/national-dada-saheb-phalke-is-the-founder-of-indian-cinema-jagran-special-21525821.html |access-date=29 November 2021 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> سندس نالي تي قائم [[دادا صاحب ڦالڪي ايوارڊ]] ڀارت جو سئنيما جي شعبي ۾ اعليٰ ترين اعزاز آهي، جيڪو [[ڀارت سرڪار]] پاران ڀارتي سئنيما ۾ حياتي ڀر جي خدمتن جي اعتراف طور هر سال ڏنو وڃي ٿو.<ref name="dadasahebdff">{{cite web |title=Dadasaheb Phalke Awards |url=http://dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526044918/http://www.dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |archive-date=26 May 2016 |access-date=6 May 2012 |publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمي صنعت]] جو شروعاتي مرڪز [[ڪولهاپور]] هو، پر پوءِ اها ممبئي سميت ٻين هنڌن تائين پکڙجي وئي. مراٺي سئنيما خاص طور پنهنجي فني فلمن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. شروعاتي دور جي مشهور فلمسازن ۾ دادا صاحب ڦالڪي، [[وي. شانتارام]]، [[راجا ٺاڪر]]، [[ڀالجي پينڌارڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[بابوراو پينٽر]] ۽ [[دادا ڪونڊڪي]] شامل هئا. جديد دور ۾ [[جبار پٽيل]]، [[مهيش مانجريڪر]]، [[امول پاليڪر]] ۽ [[سنجئي سورڪر]] جهڙن هدايتڪارن مراٺي ٻوليءَ ۾ تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمون ٺاهيون آهن. [[درگا کوٽي]] معزز خاندانن سان تعلق رکندڙ انهن شروعاتي ڀارتي عورتن مان هئي، جن فلمي صنعت ۾ داخل ٿي ان وقت جي هڪ اهم سماجي پابنديءَ کي ٽوڙيو.<ref>{{Cite web |publisher=Rediff.com |title=The Millennium Special: Gautam Rajadhyaksha on the ten most important women stars in Indian films |url=http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321111313/http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |url-status=dead |archive-date=21 March 2009 |access-date=22 December 2022 }}</ref> [[لليتا پوار]]، [[سلڀا ديشپانڊي]] ۽ [[اوشا ڪرن]] هندي ۽ مراٺي ٻنهي ٻولين جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سميتا پاٽيل]]، [[رنجنا ديشمک]] ۽ [[ريما لاگو]] هندي ۽ مراٺي ٻولين جي فني توڙي مرڪزي ڌارا جي فلمن ۾ نمايان رهيون. [[روهني هٽنگڙي]] ڪيترين تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمن ۾ اداڪاري ڪئي ۽ ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) ۾ [[ڪستوربا گانڌي]] جي ڪردار لاءِ [[بهترين معاون اداڪارا لاءِ بافٽا ايوارڊ]] حاصل ڪندڙ ڀارت جي اداڪارا بڻي.<ref>{{Cite web |title=1983 Film Supporting Actress |url=http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114152757/http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 |website=BAFTA Awards }}</ref> [[ڀانو اٿيا]] ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) لاءِ [[بهترين لباس ڊزائن لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] حاصل ڪري آسڪر ايوارڊ کٽيندڙ پهرين ڀارتي بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Search Results |website=Academy Awards Database Search |publisher=Academy of Motion Picture Arts & Sciences |url=https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22:%22Gandhi%22,%22Sort%22:%222-Film%20Title-Alpha%22,%22AwardShowNumberFrom%22:0,%22AwardShowNumberTo%22:0,%22Search%22:30%7D |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153313/https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22%3A%22Gandhi%22%2C%22Sort%22%3A%222-Film%20Title-Alpha%22%2C%22AwardShowNumberFrom%22%3A0%2C%22AwardShowNumberTo%22%3A0%2C%22Search%22%3A30%7D |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=1983 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |access-date=22 December 2022 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |date=5 October 2014 |language=en}}</ref> 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن ۾ [[ارميلا ماتونڊڪر]] ۽ [[ماڌوري ڊڪشٽ]] هندي ۽ مراٺي سئنيما سان لاڳاپيل مشهور اداڪارائن مان رهيون ۽ ڪيترين تنقيدي توڙي واپاري طور ڪامياب فلمن ۾ ڪم ڪيائون.{{Citation needed|date=July 2024}} مراٺي سئنيما جي شروعاتي دور ۾ [[سورياڪانت منڌاري]] هڪ اهم اداڪار هو.<ref>{{Cite web |date=4 March 2016 |title=Suryakant Mandare |url=http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045358/http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 December 2022 }}</ref> پوءِ [[شريرام لاگو]]، [[نيلو ڦلي]]، [[وڪرم گوکلي]] ۽ [[دليپ پرڀاولڪر]] ناٽڪ، هندي ۽ مراٺي فلمن ۾ ڪردار نگاريءَ لاءِ مشهور ٿيا. [[رميش ديو]] ۽ [[موهن جوشي]] مرڪزي ڌارا جي مراٺي فلمن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا.<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=The legend from Kolhapur |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/the-legend-from-kolhapur/ |access-date=22 December 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 September 2020 |title=Happy Birthday, Mohan Joshi: 'Mulshi Pattern' to 'Deool Band'; FIVE must-watch movies of the veteran star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/happy-birthday-mohan-joshi-mulshi-pattern-to-deool-band-five-must-watch-movies-of-the-veteran-star/photostory/77924116.cms |access-date=22 December 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سچن پلگائونڪر]]، [[اشوڪ سراف]]، [[لڪشميڪانت بيرڊي]] ۽ [[مهيش ڪوٺاري]] جي مزاحيه فلمن مراٺي سئنيما ۾ مزاحيه فلمن جي هڪ مقبول لهر پيدا ڪئي.{{Citation needed|date=July 2024}} === ميڊيا === [[File:Times of India, Mumbai.jpg|thumb|ممبئي ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي عمارت]] مهاراشٽر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارون ۽ 350 کان وڌيڪ عام پڙهندڙن لاءِ رسالا شايع ٿين ٿا، جڏهن تہ اشاعتي صنعت سان 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل آهن.<ref name=auditbureau>{{cite web |title=Highest Circulated amongst ABC Member Publications |url=http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918051424/http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |archive-date=18 September 2017}}</ref> رياست ۾ مراٺي ٻوليءَ جا ڪيترائي نيوز چينل نشر ٿين ٿا، جن ۾ ''[[نيوز 18 لوڪمت]]''، ''[[اي بي پي ماجھا]]''، ''[[جئي مهاراشٽر (ٽي وي چينل)|جئي مهاراشٽر]]''، ''[[سام ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي 24 تاس]]'' شامل آهن. {{As of|2016|12}}، پوني ۽ ٻين وڏن شهرن مان شايع ٿيندڙ ''[[سڪال]]'' مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ مراٺي اخبار هئي.<ref name=auditbureau/> ٻين اهم مراٺي اخبارن ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''[[نوا ڪال]]''، ''[[پُڌاري]]''، ''[[لوڪمت]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>Sanjay Tambat, Media Convergence in the Regional Language Setting : 43 Some Observations from a Study on Pune -Mumbai Based Media", COMMUNICATOR (2019): 43.Volume LIII, Number-4 page=43-62 [http://iimc.nic.in/WriteReadData/userfiles/file/21/Oct-Dec%202018-TEXT.pdf#page=50]</ref> ''سپتاهڪ سڪال''، ''گريه شوڀيڪا''، ''لوڪ راجيه''، ''لوڪ پرڀا'' ۽ ''چترليکا'' نمايان مراٺي رسالن مان آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |title=IRS Q2 2010: Publications in Maharashtra see some light |publisher=Exchange4media.com |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117050215/http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |archive-date=17 January 2013}}</ref> انگريزي ٻوليءَ جون اخبارون گهڻو ڪري شهري علائقن تائين محدود آهن. انهن ۾ ''[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]]''، ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]''، ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]''، ''[[ممبئي مرر]]''، ''[[دي ايشين ايج]]''، ''[[مڊ ڊي]]'' ۽ ''[[دي فري پريس جرنل]]'' شامل آهن. مالي ۽ ڪاروباري اخبارن مان ''[[دي اڪنامڪ ٽائمز]]''، ''[[منٽ (اخبار)|منٽ]]''، ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' ۽ ''[[دي فنانشل ايڪسپريس (ڀارت)|دي فنانشل ايڪسپريس]]'' وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Prominent financial dailies |url=http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |publisher=India Press |access-date=17 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917160827/http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |archive-date=17 September 2014 |url-status=live}}</ref> ٻين ڀارتي ٻولين جون ڪيتريون اخبارون پڻ ممبئي مان ايڊيشن شايع ڪن ٿيون، جن ۾ هنديءَ جي ''[[نوا ڀارت]]''، ڪنڙ جي ''[[اُدياواڻي]]''، گجراتيءَ جي ''[[ممبئي سماچار]]'' ۽ اردوءَ جي ''[[انقلاب (اخبار)|انقلاب]]'' شامل آهن.<ref>Mathur, U.C., 2010. Product and Brand Management. Excel Books India. ISB=978-8174465498 page=25 [https://books.google.com/books?id=LAClOXKs6IwC&dq=Nava+Bharat++Udayavani+Mumbai+Samachar+++Inquilab+&pg=PR15]</ref> مهاراشٽر جي ٽيليويزن صنعت رياست جي معيشت ۾ اهم حصو وجهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Profile display |url=http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |website=karmayog.org/ |publisher=National Film & Television Industry Committee-Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://archive.today/20140907103126/http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> سرڪاري ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جو ''[[ڊي ڊي سهيادري]]'' نالي چينل رياست ۾ نشر ٿئي ٿو. مختلف [[ادا ٽيليويزن|ادا ٽي وي]] ڪمپنين ۽ مقامي ڪيبل آپريٽرن وسيلي ڪيترائي ڀارتي ۽ بين الاقوامي ٽيليويزن چينل ڏسي سگهجن ٿا. ڀارت جي وڏن نشرياتي نيٽ ورڪن مان [[ٽائمز گروپ]]، [[ڊزني اسٽار]]، [[سي اين اين-نيوز18]] ۽ [[زي انٽرٽينمينٽ انٽرپرائزز|زي انٽرٽينمينٽ]] جا هيڊڪوارٽر مهاراشٽر ۾ آهن. [[ملٽي سسٽم آپريٽر]] ڪيبل ٽيليويزن ذريعي مراٺي، بنگالي، نيپالي، هندي، انگريزي ۽ ٻين بين الاقوامي ٻولين جا چينل مهيا ڪن ٿا. مراٺي ٻوليءَ ۾ خاص طور تفريحي مواد نشر ڪندڙ چينلن ۾ ''[[زي مراٺي]]''، ''زي يووا''، ''[[ڪلرز مراٺي]]''، ''[[اسٽار پرواهه]]''، ''[[سوني مراٺي]]'' ۽ ''[[فڪٽ مراٺي]]'' شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[آل انڊيا ريڊيو]] پنهنجي مختلف چينلن، جن ۾ ''ايئر مراٺي''، ''ايف ايم گولڊ'' ۽ ''ايف ايم رينبو'' شامل آهن، وسيلي پروگرام نشر ڪري ٿو. آل انڊيا ريڊيو جي تجارتي نشرياتي سروس ''[[وِوڌ ڀارتي]]'' جو هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ آهي. خانگي ريڊيو اسٽيشنن ۾ ''[[بگ 92.7 ايف ايم]]''، ''[[ريڊيو مرچي]]''، ''[[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]]''، ''وسنڌرا واهني''، ''ريڊيو ڌمال 24'' ۽ ''ماءِ ايف ايم'' شامل آهن، جيڪي رياست جي وڏن شهرن ۾ نشريات ڪن ٿا.<ref name="Radio">{{cite web |title=Radio stations in Maharashtra, India |url=https://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm |publisher=Asia Waves |access-date=8 March 2022}}</ref> [[ڀارتي ايئرٽيل|ايئرٽيل]]، [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]]، [[جيو]] ۽ [[ووڊافون آئيڊيا|وي آءِ]] مهاراشٽر ۾ موبائل فون جون خدمتون مهيا ڪن ٿا ۽ سندن نيٽ ورڪ رياست جي گهڻي حصي تائين پکڙيل آهن. براڊبينڊ انٽرنيٽ جون خدمتون پڻ گهڻن شهرن، ڳوٺن ۽ قصبن ۾ موجود آهن، جيڪي سرڪاري ادارن [[مهانگر ٽيليفون نگم لميٽيڊ|ايم ٽي اين ايل]] ۽ [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]] سان گڏ مختلف خانگي ڪمپنين پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Citizen Charter of BSNL – Maharashtra Telecom Circle |url=http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003029/http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |url-status=dead |archive-date=4 August 2020 |publisher=[[Bharat Sanchar Nigam Limited]] |access-date=7 September 2014}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] kcbbqtil0ekiyhh37qoitxctgw67ehl 416308 416307 2026-10-01T21:28:23Z Intisar Ali 8681 /* ميڊيا */ 416308 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> == بنيادي ڍانچو == === صحت جون سهولتون === [[File:प्राथमिक आरोग्य केंद्र,अंबोली.jpg|thumb|[[پوني ضلعو|پوني ضلعي]] جي امبولي ڳوٺ ۾ هڪ بنيادي صحت مرڪز]] مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.<ref name="PCI">{{cite journal |title=State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis |jstor=4400025 |last1=George |first1=Alex |last2=Nandraj |first2=Sunil |journal=Economic and Political Weekly |year=1993 |volume=28 |issue=32/33 |pages=1671–1683}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،<ref name="Hospital Services">{{cite web |title=List of hospitals in state |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140527185934/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |archive-date=27 May 2014}}</ref> 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.<ref name=women /> رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.<ref name=women>{{cite web |title=List of Women Hospital |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm#DH |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227132756/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm |archive-date=27 February 2014}}</ref> رياست ۾ [[بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري]] (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام [[ايوورويڊا]] سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dabhade |first1=Sangeeta |title=Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators |journal=Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University |year=2013 |volume=6 |issue=4 |page=411 |doi=10.4103/0975-2870.118294|doi-broken-date=12 July 2025 |display-authors=etal |doi-access=free}}</ref> مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ [[بنيادي صحت مرڪز]] (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڀارت ۾ عوامي صحت جو نظام|عوامي صحت جي نظام]] جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.<ref name="PublicHealthStandards">{{cite web |url=http://archive.org/details/GuidelinesPHC2012 |title=Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 |date=16 February 2012 |access-date=16 February 2022 |website=Archive.org}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.<ref name=health>{{cite web |title=Inequality- adjusted Human Development Index for India's states |url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |publisher=United Nations Development Programme |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |archive-date=1 March 2013 |url-status=live}}</ref> رياست جي [[ڪل زرخيزي جي شرح]] 1.9 هئي.<ref name=Fertility>{{cite web |title=Health Indicators of Maharashtra |url=http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044732/http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 28 هئي، جڏهن تہ [[ماءُ جي موت جي شرح|ماءُ جي موت جو تناسب]] 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.<ref name=mortality>{{cite news |title=Impressive drop in maternal, infant mortality rates |url=http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Hindu]] |date=8 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518043017/http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Infant mortality">{{cite web |title=Infant Mortality Rate |url=http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518034909/http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |archive-date=18 May 2014 |url-status=usurped}}</ref> عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.<ref name=public>{{cite web |title=1 1 Medical Education & Drugs Department |url=http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119013746/http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |archive-date=19 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="Public health">{{cite web |title=Public health department |url=http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/Home.aspx |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304213920/http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/home.aspx |archive-date=4 March 2014}}</ref> [[صحت جي بيمه]] اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Statistics /> مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ [[نيشنل رورل هيلٿ مشن]] (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.<ref name=Statistics>{{cite web |title=Health Intelligence & Vital Statistics |url=http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518024430/http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |archive-date=18 May 2014}}</ref><ref name=diagnostic>{{cite news |title=Maharashtra tie up for diagnostic facilities |url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=The Hindu |date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109004243/http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |archive-date=9 November 2013 |url-status=live}}</ref><ref name=status>{{cite web |title=Maharashtra State Health Status |date=2 May 2012 |url=http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002046/http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref> 2025ع جي ''فِسڪل هيلٿ انڊيڪس'' (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> === توانائي === [[File:Current functioning units of CSTPS.jpg|thumb|alt=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|[[چندرپور سپر ٿرمل پاور اسٽيشن]]، مهاراشٽر جي اهم بجلي پيدا ڪندڙ مرڪزن مان هڪ]] وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.<ref name=consumes>{{cite news |title=Maharashtra used up 1193 MW more power in winter |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |access-date=13 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=The Times Group |date=22 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |archive-date=15 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Thermal>{{cite web |title=Indian Power Sector |url=http://indianpowersector.com/home/about/ |website=indianpowersector.com/ |publisher=Ministry of Power |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/ |archive-date=22 August 2014 |url-status=live}}</ref> توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.<ref name=Regulatory>{{cite web |title=Electricity Governance Initiative |url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |website=electricitygovernance.wri.org/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور [[ڪوئلو]] ۽ [[قدرتي گئس]] جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Electricity tariff in Maharashtra |url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |website=mercindia.org.in/ |publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |archive-date=12 April 2015 |url-status=dead}}</ref> [[مهاويترن]] (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو [[مهاجينڪو|مهاجنريشن]]، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.<ref name=Regulatory /> {{As of|2012}} مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.<ref name=Thermal /> رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.<ref name=consumes /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني]] (MAHAGENCO) ڪيترائي [[حرارتي بجلي گهر]] هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility |url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |website=mahagenco.in/ |publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |archive-date=21 September 2014 |url-status=live}}</ref> سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي [[مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني]] جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.<ref name="power supply">{{cite web |title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra |url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |publisher=Green guide |access-date=17 May 2014 |date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |archive-date=31 March 2014 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري === [[مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ]] (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور ''پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع''، ''هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع'' ۽ ''ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع'' سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB [[مهاراشٽر حڪومت]] جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="MPCB">{{cite web |title=Introduction |url=https://mpcb.gov.in/introduction |publisher=MPCB |access-date=9 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308184412/https://www.mpcb.gov.in/introduction |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned |url=https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |access-date=29 December 2018 |publisher=TheIndianExpress |date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030227/https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |archive-date=30 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Plastic Waste Management in Maharashtra |url=http://mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=29 December 2018 |date=23 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821144803/http://www.mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |archive-date=21 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|مهاراشٽر جي ثقافت|مهاراشٽر ۾ رياستي تحفظ هيٺ يادگارن جي فهرست}} [[File:Maharashtrian Thali 2.JPG|thumb|مهاراشٽر جي روايتي ڀاڄين واري ٿالي]] [[File:Special Kolhapuri Misal Pav.jpg|thumb|مسال پاو، مهاراشٽر جو هڪ مشهور کاڌو]] === کاڌا === {{Main|مهاراشٽر جا کاڌا}} مهاراشٽر جي کاڌن ۾ هلڪي ذائقي کان وٺي تمام تيز مرچن وارن طعامن تائين وڏي ورائٽي ملي ٿي. ڪڻڪ، چانور، ''[[جوار]]''، ''[[ٻاجهر]]''، ڀاڄيون، داليون ۽ ميوا مهاراشٽر جي ماڻهن جي خوراڪ جا بنيادي جزا آهن. مشهور روايتي طعامن ۾ ''[[پورڻ پولي]]''، ''اُڪڙيچي [[مودڪ]]'' ۽ ''[[ٿالي پيٺ]]'' شامل آهن.<ref name="Khatau2004">{{cite book |author=Asha Khatau |title=Epicure S Vegetarian Cuisines Of India |url=https://books.google.com/books?id=16mU1bzJx3AC&pg=PA15 |date=February 2004 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-119-8 |pages=12, 63}}</ref> گهٽين تي ملندڙ کاڌن ۾ ''[[بٽاٽا وڙا]]''، ''[[مسال پاو]]''، ''[[پاو ڀاجي]]'' ۽ ''[[وڙا پاو]]'' مقامي ماڻهن ۾ تمام مشهور آهن ۽ عام طور تي کاڌي جي اسٽالن ۽ ننڍين هوٽلن تي وڪرو ٿين ٿا.<ref name=cuisine>{{cite web |title=Cuisine of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |website=marathiheritage.com |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008180629/http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |archive-date=8 October 2014 |url-status=dead}}</ref> مکيه کاڌا، خاص طور منجهند ۽ رات جي ماني، ''[[ٿالي]]'' نالي ٿالهيءَ ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ٿاليءَ ۾ مختلف طعام روايتي ترتيب سان رکيا ويندا آهن. گوشت وارا ۽ ڀاڄين وارا ٻئي قسم جا کاڌا اُٻاريل چانورن، [[چپاتي]] يا جوار، ٻاجهر يا چانورن جي اٽي مان ٺهيل [[ڀاڪڙي]] سان کاڌا ويندا آهن. هڪ عام ڀاڄين واري ٿاليءَ ۾ [[چپاتي]] يا [[ڀاڪڙي]]، [[دال]]، چانور (ورڻ ڀات)، آمٽي، ''[[ڀاجي]]'' يا ''[[اُسل]]''، [[چٽڻي]]، ''ڪوشمبير'' (سلاد) ۽ [[لسي|ڇاڇ]] يا ''سول ڪڙهي'' شامل هوندا آهن.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes">{{cite web |title=Maharashtra Recipes |url=http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225091730/http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |archive-date=25 December 2014 |access-date=13 September 2014 |website=food.ndtv.com |publisher=NDTV}}</ref> ''ڀاجي'' ڪنهن هڪ ڀاڄي يا ڪيترين ڀاڄين جي ميلاپ مان تيار ٿيندڙ طعام آهي. ''آمٽي'' ڪڙهيءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪا عام طور ''تور دال'' جي رس مان تيار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گوڊا مسالو، ڪڏهن [[املي]] يا امشول ۽ [[ڳڙ]] شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes"/> ''ورڻ'' سادي [[دال]] آهي، جيڪا ڀارتي کاڌن ۾ عام آهي. ڪيترن مهاراشٽري طعامن ۾ ناريل، بصر، ٿوم، ادرڪ، ڳاڙهن مرچن جو پائوڊر، ساوا مرچ ۽ سرنهن استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه برادريون روايتي طور بصر ۽ ٿوم کان پاسو ڪن ٿيون.<ref name="Annathali" /><ref name="cuisine" /> مهاراشٽر جا کاڌا علائقي موجب مختلف آهن. روايتي [[مالواڻي کاڌا|مالواڻي (ڪونڪڻي)]]، ڪولهاپوري ۽ ورهاڙي کاڌا مشهور علائقائي کاڌن جا مثال آهن.<ref name="Annathali">{{cite web |title=Maharashtrian food |website=maharashtratourism.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913102952/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |archive-date=13 September 2014 |url-status=live}}</ref> [[ڪولهاپور]] ''تامبڙا رسا'' ۽ ''پانڍرا رسا'' لاءِ مشهور آهي، جيڪي ڪڪڙ يا ٻڪريءَ جي گوشت مان تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Marathé |first=Kaumudi |url=https://books.google.com/books?id=2Ao5QwAACAAJ |title=The Essential Marathi Cookbook |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-306802-0 |language=en}}</ref> سامونڊي ڪناري تي رهندڙ ڪونڪڻي ماڻهن جي خوراڪ ۾ چانور ۽ سامونڊي کاڌو اهم آهن. سامونڊي مڇين ۾ [[بمبئي ڊڪ]]، جنهن کي مراٺيءَ ۾ ''بومبل'' پڻ چيو وڃي ٿو، گهڻي مشهور آهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === لباس === [[File:Marathi Women.jpg|thumb|126px|روايتي مهاراشٽري نوواري ساڙي (نو وال ساڙي) پهريل عورت]] روايتي طور مراٺي عورتن ۾ [[ساڙي]] عام لباس رهي آهي، جنهن جو انداز مختلف علائقائي ۽ ثقافتي روايتن موجب مختلف هوندو آهي.<ref name=Costumes /> شهري مهاراشٽر ۾ وچولي عمر ۽ نوجوان عورتن ۾ مغربي طرز جا لباس، جهڙوڪ اسڪرٽ ۽ پتلون، ۽ [[شلوار قميص]] عام آهن، جڏهن تہ روايتي ''[[نوواري ساڙي|نوواري]]'' يا نو وال ''لوگڙي'' جو روزمره استعمال گهٽجي ويو آهي.{{sfn|Kher|2003|p=}}<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=186 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> وڏي عمر جون عورتون پنج وال ساڙي پڻ پائين ٿيون. شهري علائقن ۾ پنج وال ساڙي، خاص طور [[پيٺڻي ساڙي|پيٺڻي]]، نوجوان عورتون شادين ۽ مذهبي تقريبن جهڙن خاص موقعن تي پائين ٿيون.<ref>{{cite news |last1=Kher |first1=Swati |title=Bid farewell to her |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578 |access-date=10 October 2010 |publisher=Indian Express, Mumbai Newsline |year=2003 |url-status=dead |archive-date=1 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122101/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578}}</ref> مردن ۾ مغربي طرز جو لباس وڏي پيماني تي رائج آهي. ثقافتي موقعن تي مرد روايتي [[ڌوتي]] ۽ [[پيٺا (پڳ)|پيٺا]] پڻ پائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=177 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي عمر وارن مردن ۾ [[گانڌي ٽوپي]] روايتي مٿي ڍڪڻ واري پوشاڪ طور مشهور رهي آهي.<ref name=Costumes /><ref>{{cite book |last=Bhanu |first=B.V. |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |year=2004 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-101-3 |pages=1033, 1037, 1039 |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172828/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033#v=snippet&q=%22gandhi%20cap%22%20maharashtra%20men%20headgear&f=false |url-status=live }}</ref><ref name=tradition /> عورتون مراٺا ۽ پيشوا دور سان لاڳاپيل روايتي زيور پڻ پائين ٿيون. ''ڪولهاپوري ساج'' مراٺي عورتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو هار آهي.<ref name=Costumes>{{cite web |title=Costumes of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=30 May 2014 |url-status=live |archive-date=23 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723041108/http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/}}</ref> شهري علائقن ۾ مردن ۽ عورتن ٻنهي ۾ مغربي لباس وڏي پيماني تي رائج آهي.<ref name=tradition>{{cite web |title=Traditional costumes of Maharashtra |publisher=Marathi Heritage Organisation |url=http://www.marathiheritage.com/costumes.html |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028002852/http://www.marathiheritage.com/costumes.html |archive-date=28 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === موسيقي === مهاراشٽر ۽ مهاراشٽر سان لاڳاپيل موسيقارن هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڪيرانا گهراڻو|ڪيرانا]] ۽ [[گواليار گهراڻو|گواليار]] گهراڻن جا ڪيترائي ناميارا فنڪار مهاراشٽر سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[ڀيم سين جوشي]] پاران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ پوني ۾ شروع ڪيل [[سوائي گنڌروا ڀيم سين مهوتسو]] هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي اهم ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite thesis |last1=Grimes |first1=Jeffrey Michael |title=The geography of Hindustani music : the influence of region and regionalism on the North Indian classical tradition |date=December 2008 |id={{ProQuest|304195106}} |hdl=2152/18235 |citeseerx=10.1.1.390.2265 }}</ref> [[ڪولهاپور]] ۽ [[پوني]] جهڙن شهرن ''[[ڀاوگيت]]'' ۽ ''[[ناٽيا سنگيت]]'' جهڙين موسيقي روايتن جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جيڪي ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان ويجهو لاڳاپيل آهن. ڀارت جي مقبول موسيقيءَ جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٺهندڙ فلمن جي گيتن تي ٻڌل رهيو آهي. 2009ع ۾ فلمي موسيقي ڀارت ۾ موسيقيءَ جي وڪري جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو حصو هئي.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |work=BBC News |title=Plans to start India music awards |date=10 December 2009 |access-date=19 May 2010 |first=Prachi |last=Pinglay |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127131800/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |url-status=live }}</ref> ڪيترائي مشهور موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڳائڻا ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} تازن ڏهاڪن ۾ مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، جي موسيقي منظرنامي ۾ [[ريپ موسيقي|ريپ]] جهڙن جديد موسيقي صنفن کي پڻ مقبوليت ملي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Datta |first1=Jayanti |title=A New Sense of the Sacred |journal=PostScriptum |issn=2456-7507 |date=July 2020 |issue=ii |pages=234–245 |url=https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214024005/https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |url-status=live }}</ref> ممبئي ۾ مغربي موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ [[مهندرا بلوز فيسٽيول|بلوز]]، جا ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا.<ref>Gupta, D.R., Paper 11: Special Interest Tourism Module 22: Musical Festivals and Events (Doctoral dissertation, Central University of Jammu).</ref> 2006ع ۾ [[سمفني آرڪيسٽرا آف انڊيا]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪز ممبئي جي [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) ۾ آهي. اهو ڀارت جو پيشاور سمفني آرڪيسٽرا آهي ۽ هر سال ٻه ڪنسرٽ سيزن پيش ڪري ٿو، جن ۾ عالمي سطح جا ڪنڊڪٽر ۽ سولو فنڪار حصو وٺندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ لوڪ موسيقيءَ جي ڊگهي ۽ شاهوڪار روايت موجود آهي. رائج لوڪ موسيقيءَ جي مشهور صنفن ۾ ڀڄن، ڀارُڊ، ڪيرتن، گونڌل<ref>{{Cite news |last=Krishnamachari |first=Suganthy |date=16 August 2018 |title=The Gondhala music of Maharashtra |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |access-date=4 December 2022 |issn=0971-751X |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204030642/https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪولي گيت]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Zelliot |first1=Eleanor |url=https://archive.org/details/experienceofhind00zell |title=The Experience of Hinduism : essays on religion in Maharashtra |last2=Berntsen |first2=Maxine |date=1988 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-662-7 |location=Albany, N.Y. |page=[https://archive.org/details/experienceofhind00zell/page/174 174] |quote=gondhali maharashtra. |access-date=26 May 2016 |url-access=registration}}</ref> === ناچ === [[File:Lavani Dancers.jpg|thumb|[[لاوڻي]] ناچ جي پيشڪش]] مراٺي ناچ جون مختلف صنفون مقامي لوڪ روايتن مان نڪتل آهن. [[لاوڻي]] رياست جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. [[وارڪري]] فرقي جي ڀڄن، ڪيرتن ۽ [[ابھنگ]] جي روايتن جي ڊگهي تاريخ آهي ۽ اهي سندن مذهبي رسمن ۽ عقيدت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |title=Essays on Indian music |date=2003 |publisher=Discovery Pub. House |location=New Delhi |isbn=978-81-7141-719-3 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=wwwX6DWfn3gC&q=shastriya+sangeet+maharashtra&pg=PP9 |access-date=20 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mandpe |first1=Asha |title=Vibrant colours of Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |access-date=1 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=[[The Times Group]] |date=10 March 2011 |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031005217/http://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |url-status=live}}</ref> [[ڪولي ناچ]]، جنهن سان ''ڪولي گيت'' پڻ لاڳاپيل آهن، مهاراشٽر جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، اهو مهاراشٽر جي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڪولي ناچ ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي حصو وٺن ٿا ۽ سندن حرڪتون سامونڊي لهرن، ٻيڙي هلائڻ ۽ مڇيءَ جا ڄار اڇلائڻ جهڙين مهاڻن جي روزمره سرگرمين جي علامتي نمائندگي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Dances of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/dance.html |website=marathiheritage.com/ |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |url-status=dead |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714073004/http://www.marathiheritage.com/dance.html}}</ref><ref>{{cite book |last1=ed |first1=Alison Arnold |title=The Garland encyclopedia of world music |date=2000 |publisher=Garland |location=New York |isbn=978-0-8240-4946-1 |pages=726–730 |url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&q=%22classical+music%22+maharashtra&pg=PA457 |access-date=20 June 2016}}</ref> === ناٽڪ === {{Main|مراٺي ناٽڪ}} [[File:Vijay Tendulkar .jpeg|thumb|ناٽڪ نويس [[وجي تينڊولڪر]]]] مهاراشٽر ۾ جديد ناٽڪ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي نوآبادياتي دور سان ڳنڍي سگهجي ٿي. جديد مراٺي ناٽڪ تي مغربي ٿيٽر جو اثر رهيو آهي، پر ان ۾ [[سنگيت ناٽڪ]] (موسيقي ناٽڪ) جهڙيون مقامي صنفون پڻ شامل آهن. تازن ڏهاڪن ۾ مراٺي [[تماشا (ناٽڪ)|تماشا]] جا عنصر پڻ ڪجهه تجرباتي ناٽڪن ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book |last1=Dharwadker |first1=Aparna Bhargava |title=Theatres of Independence: Drama, Theory, and Urban Performance in India Since 1947 |date=2009 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-1-58729-642-0 |pages=314 and 368 |url=https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |access-date=5 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ جي موضوعن ۽ صنفن ۾ مزاحيه سماجي ناٽڪ، [[فارْس]]، تاريخي ناٽڪ، موسيقي ناٽڪ، تجرباتي ناٽڪ ۽ سنجيده ڊراما شامل آهن. [[وجي تينڊولڪر]]، [[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي]]، [[مهيش ايلڪنچوار]]، [[رتناڪر متڪري]] ۽ [[ستيش اليڪر]] جهڙن مراٺي ناٽڪ نويسن ڀارت جي جديد ٿيٽر تي اثر وڌو آهي.<ref>{{cite news |title=Modern Marathi theatre had milestones, limitations.. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |newspaper=[[The Times of India]] |date=7 June 2011 |access-date=3 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010180458/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |archive-date=10 October 2014 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ کان سواءِ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ۾ گجراتي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جي ٿيٽر جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Ashis |title=Mapping South Asia Through Contemporary Theatre |date=2014 |publisher=Palgrave MacMillan |location=Basingstoke, Uk and New York, US |isbn=978-1-137-37513-1 |page=88 |url=https://books.google.com/books?id=DDZvBAAAQBAJ&q=parsi+theatre+mumbai+prithvi&pg=PA64 |access-date=5 October 2014}}</ref> ممبئي ۾ قائم [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) گهڻن هنڌن ۽ گهڻن مقصدن تي ٻڌل ثقافتي مرڪز آهي، جتي ڀارت ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل موسيقي، ناچ، ناٽڪ، فلم، ادب ۽ فوٽوگرافي جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. اهو پرفارمنگ آرٽس جي شعبي ۾ نون ۽ تجرباتي ڪمن کي پڻ پيش ڪري ٿو. === ادب === {{Main|مراٺي ادب}} [[File:Suresh Joshi with P L Deshpandey.jpg|thumb|[[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي|پي. ايل. ديشپانڊي]] (وچ ۾)، مراٺي ٻوليءَ جي سڀ کان مشهور اديبن مان هڪ]] مهاراشٽر جو علائقائي ادب رياست جي مختلف حصن ۾ رهندڙ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] جي زندگي، سماجي حالتن ۽ تجربن جي عڪاسي ڪري ٿو. شاهوڪار ادبي ورثي واري [[مراٺي ٻولي]] [[ديوناگري رسم الخط]] ۾ لکي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra's Regional Literature |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |website=discoveredindia.com/ |publisher=[[Discovery Channel]] |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903061426/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=usurped}}</ref> مراٺي ادب جي شروعاتي اهم تصنيفن مان [[گيانشوري]] آهي، جيڪا 13هين صديءَ جي [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]] سنت [[گيانشور]] پاران [[ڀڳوت گيتا]] جي لکيل تشريح آهي. ساڳئي دور ۾ [[نام ديو]] ۽ [[گورا ڪنڀار]] جهڙن شاعرن عقيدت تي ٻڌل شاعري لکي، جنهن کي [[ابھنگ]] چيو وڃي ٿو. اوائلي جديد دور جي عقيدتي ادب ۾ [[توڪارام]] ۽ [[ايڪناٿ]] جهڙن ڀڳتي سنتن جون [[پانڊورنگ]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون، جڏهن تہ [[سمرٿ رامداس|رامداس]] جون [[رام]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون نمايان آهن.<ref name="Singh">{{cite book |author=Singh |title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination |url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1753-0 |page=120 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Indian History | year=2011 | orig-year=1st pub. 1960 |url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-132923-1 |pages=B–244 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي [[مراٺي ادب]] ۾ سماجي ۽ سياسي سڌارن سان لاڳاپيل بحثي ۽ تنقيدي لکڻيون نمايان رهيون. [[بال شاستري جامڀيڪر]]، [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[گوپال هري ديشمک]]، [[مهاديَو گووند راناڊي]]، [[جيوتيراو ڦلي]] ۽ [[وشنو شاستري ڪرشنا شاستري چپلونڪر]] هن دور جي اهم ليکڪن ۽ سماجي يا سياسي ڪارڪنن مان هئا. [[ڪيشوسُت]] جديد مراٺي شاعريءَ جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. [[هندوتوا]] جي حامي [[ويناڪ دامودر ساورڪر]] پڻ هڪ گهڻ رخو ليکڪ هو؛ سندس مراٺي ۽ انگريزي تخليقن ۾ مضمون، ٻه ناول، شاعري ۽ ناٽڪ شامل آهن. مراٺي ٻوليءَ جي چئن اديبن کي ڀارت جي اهم ادبي اعزاز [[گيان پيٺ ايوارڊ]] سان نوازيو ويو آهي. انهن ۾ ناول نگار [[وشنو سکارام کنڊيڪر]] ۽ [[ڀالچندر نيماڊي]]، ۽ شاعر [[ڪُسُماگراج|وشنو وامن شروادڪر (ڪُسُماگراج)]] ۽ [[وندا ڪرنديڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |title=Jnanpith Laureates Official listings |access-date=8 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218122436/http://www.jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |archive-date=18 February 2012 |url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور جي ٻين اهم اديبن ۾ ناٽڪ نويس [[رام گنيش گڊڪري]]، ناول نگار [[هري نارائڻ آپٽي]]، شاعر ۽ ناول نگار [[بي. ايس. مرديڪر]]، [[پانڊورنگ سداشيو ساني]]، [[وينڪٽيش مڊگولڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] ۽ [[لڪشمڻ شاستري جوشي]] شامل آهن. [[وشواس پاٽيل]]، [[رنجيت ديسائي]] ۽ [[شواجي ساونت]] مراٺا تاريخ تي ٻڌل ناولن لاءِ مشهور آهن. آزاديءَ کان پوءِ [[پي. ايل. ديشپانڊي]] شهري وچولي طبقي جي زندگيءَ جي عڪاسي سبب وڏي مقبوليت ماڻي. سندس تخليقن ۾ مزاح، سفرناما، ناٽڪ ۽ سوانح عمريون شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Deshpande |first1=G. P. |title=Marathi Literature since Independence: Some Pleasures and Displeasures |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=44/45 |pages=2885–2892 |jstor=4406042 }}</ref> [[نارائڻ گنگارام سُروي]]، [[شانتا شيلڪي]]، [[درگا ڀاڳوت]]، [[سريش ڀٽ]] ۽ [[نريندر جاڌو]] جديد دور جي ٻين مشهور اديبن مان آهن. [[دلت ادب]] ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آزاد ڀارت ۾ ذات پات جي بنياد تي روزمره جي سماجي جبر جي ادبي ردعمل طور سڀ کان پهرين مراٺي ٻوليءَ ۾ نمايان ٿيو. هن ادبي تحريڪ مختلف ادبي صنفن ۽ اسلوبن ذريعي ذات پات جي سماجي روايتن ۽ اڻبرابريءَ تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Muthukkaruppan |first1=Parthasarathi |title=Preliminary Remarks on Dalit Poetry |journal=Rethinking Marxism |date=January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/08935696.2018.1456762|s2cid=149846207 }}</ref> 1958ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيل ''مهاراشٽر دلت ساهتيه سنگهه'' (مهاراشٽر دلت ادبي سوسائٽي) جي پهرين ڪانفرنس ۾ ”دلت ادب“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=Handbook of twentieth-century literatures of India |last=Natarajan |first=Nalini |author2=Emmanuel Sampath Nelson |chapter=Chapter 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |page=363 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=Dalit+literature&pg=PA363}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]] ۽ [[پوني]] جهڙا شهر، گهڻ لساني ادبي مرڪز پڻ رهيا آهن. [[روهنٽن مستري]]، [[شوڀا ڊي]] ۽ [[سلمان رشدي]] جهڙا انگريزي ٻوليءَ جا ليکڪ ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن ۽ سندن ڪيترن ناولن جو پسمنظر ممبئي آهي.<ref>{{Cite journal |journal=Research Journal of English Language and Literature |volume=5 |issue=2 |last=Bhattacharya |first=Rebecca |date=April–June 2017 |title=Bombay as Reflected in the Novels of Shobha De, Salman Rushdie and Rohinton Mistry |url=http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718114154/http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |archive-date=18 July 2023}}</ref> [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ اردو اديبن جي فهرست|اردو ادب]] جي ڪيترن ناميارن شاعرن ۽ گيتڪارن، جهڙوڪ [[ڪيفي اعظمي]]، [[جان نثار اختر]]، [[گلزار]] ۽ [[جاويد اختر]]، پڻ ممبئي کي پنهنجو گهر بڻايو. === سئنيما === {{Main|بالي ووڊ|مراٺي سئنيما}} [[File:Amitabh.jpg|thumb|128px|[[اميتاڀ بچن]]، [[بالي ووڊ]] جي مشهور ترين اداڪارن مان هڪ.<ref>{{cite web |last=Brand |first=Madeleine |date=15 April 2005 |title=Amitabh Bachchan, 'The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602024 |publisher=NPR |access-date=17 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Of Amitabh Bachchan's fame and celebrity |url=https://www.dawn.com/news/389700 |work=Dawn |date=19 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201139/https://www.dawn.com/news/389700 |archive-date=11 March 2024 }}</ref><ref>{{cite magazine |title='The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |magazine=Newsweek |date=21 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201138/https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |archive-date=11 March 2024 }}</ref>]] مهاراشٽر ڀارت جي تفريحي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي فلم، ٽيليويزن ۽ ٻين ميڊيا شعبن جون ڪيتريون ئي پيداواري ڪمپنيون قائم آهن.<ref name=ibef/> [[ممبئي]] ۾ فلمون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي اسٽوڊيو ۽ پيداواري سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Film City - Mumbai |url=https://www.ffo.gov.in/en/film-cities/mumbai |access-date=29 November 2021 |website=Ffo.gov.in}}</ref> مرڪزي ڌارا جون [[هندي سئنيما|هندي فلمون]] مهاراشٽر، خاص طور شهري علائقن ۾، وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون. ممبئي ڀارت ۾ فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ٿئي ٿو. وڏي بجيٽ واريون [[بالي ووڊ]] فلمون پڻ ممبئي ۾ تيار ۽ فلمايون وڃن ٿيون.<ref name="time corliss"/> ڀارت جي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم ''[[راجا هريش چندر]]'' 1913ع ۾ مهاراشٽر ۾ [[دادا صاحب ڦالڪي]] ٺاهي هئي.<ref>{{cite web |title=Dada saheb Phalke : भारतीय सिनेमा के पितामह थे दादा साहब फाल्के, ऐसे दिया था भारत में फिल्मों को जीवन |date=1 April 2021 |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dada-saheb-phalke-film-journey-facts-on-his-death-anniversary-who-known-as-father-of-indian-cinema |access-date=29 November 2021 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ڦالڪي کي وڏي پيماني تي [[ڀارتي سئنيما]] جو باني يا ”ڀارتي سئنيما جو پيءُ“ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=भारतीय सिनेमा के सूत्रधार रहे दादा साहेब फाल्के, 1969 से दिया जा रहा फाल्के पुरस्कार |date=4 April 2021 |first1=Manish |last1=Pandey |url=https://www.jagran.com/news/national-dada-saheb-phalke-is-the-founder-of-indian-cinema-jagran-special-21525821.html |access-date=29 November 2021 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> سندس نالي تي قائم [[دادا صاحب ڦالڪي ايوارڊ]] ڀارت جو سئنيما جي شعبي ۾ اعليٰ ترين اعزاز آهي، جيڪو [[ڀارت سرڪار]] پاران ڀارتي سئنيما ۾ حياتي ڀر جي خدمتن جي اعتراف طور هر سال ڏنو وڃي ٿو.<ref name="dadasahebdff">{{cite web |title=Dadasaheb Phalke Awards |url=http://dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526044918/http://www.dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |archive-date=26 May 2016 |access-date=6 May 2012 |publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمي صنعت]] جو شروعاتي مرڪز [[ڪولهاپور]] هو، پر پوءِ اها ممبئي سميت ٻين هنڌن تائين پکڙجي وئي. مراٺي سئنيما خاص طور پنهنجي فني فلمن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. شروعاتي دور جي مشهور فلمسازن ۾ دادا صاحب ڦالڪي، [[وي. شانتارام]]، [[راجا ٺاڪر]]، [[ڀالجي پينڌارڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[بابوراو پينٽر]] ۽ [[دادا ڪونڊڪي]] شامل هئا. جديد دور ۾ [[جبار پٽيل]]، [[مهيش مانجريڪر]]، [[امول پاليڪر]] ۽ [[سنجئي سورڪر]] جهڙن هدايتڪارن مراٺي ٻوليءَ ۾ تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمون ٺاهيون آهن. [[درگا کوٽي]] معزز خاندانن سان تعلق رکندڙ انهن شروعاتي ڀارتي عورتن مان هئي، جن فلمي صنعت ۾ داخل ٿي ان وقت جي هڪ اهم سماجي پابنديءَ کي ٽوڙيو.<ref>{{Cite web |publisher=Rediff.com |title=The Millennium Special: Gautam Rajadhyaksha on the ten most important women stars in Indian films |url=http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321111313/http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |url-status=dead |archive-date=21 March 2009 |access-date=22 December 2022 }}</ref> [[لليتا پوار]]، [[سلڀا ديشپانڊي]] ۽ [[اوشا ڪرن]] هندي ۽ مراٺي ٻنهي ٻولين جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سميتا پاٽيل]]، [[رنجنا ديشمک]] ۽ [[ريما لاگو]] هندي ۽ مراٺي ٻولين جي فني توڙي مرڪزي ڌارا جي فلمن ۾ نمايان رهيون. [[روهني هٽنگڙي]] ڪيترين تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمن ۾ اداڪاري ڪئي ۽ ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) ۾ [[ڪستوربا گانڌي]] جي ڪردار لاءِ [[بهترين معاون اداڪارا لاءِ بافٽا ايوارڊ]] حاصل ڪندڙ ڀارت جي اداڪارا بڻي.<ref>{{Cite web |title=1983 Film Supporting Actress |url=http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114152757/http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 |website=BAFTA Awards }}</ref> [[ڀانو اٿيا]] ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) لاءِ [[بهترين لباس ڊزائن لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] حاصل ڪري آسڪر ايوارڊ کٽيندڙ پهرين ڀارتي بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Search Results |website=Academy Awards Database Search |publisher=Academy of Motion Picture Arts & Sciences |url=https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22:%22Gandhi%22,%22Sort%22:%222-Film%20Title-Alpha%22,%22AwardShowNumberFrom%22:0,%22AwardShowNumberTo%22:0,%22Search%22:30%7D |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153313/https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22%3A%22Gandhi%22%2C%22Sort%22%3A%222-Film%20Title-Alpha%22%2C%22AwardShowNumberFrom%22%3A0%2C%22AwardShowNumberTo%22%3A0%2C%22Search%22%3A30%7D |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=1983 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |access-date=22 December 2022 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |date=5 October 2014 |language=en}}</ref> 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن ۾ [[ارميلا ماتونڊڪر]] ۽ [[ماڌوري ڊڪشٽ]] هندي ۽ مراٺي سئنيما سان لاڳاپيل مشهور اداڪارائن مان رهيون ۽ ڪيترين تنقيدي توڙي واپاري طور ڪامياب فلمن ۾ ڪم ڪيائون.{{Citation needed|date=July 2024}} مراٺي سئنيما جي شروعاتي دور ۾ [[سورياڪانت منڌاري]] هڪ اهم اداڪار هو.<ref>{{Cite web |date=4 March 2016 |title=Suryakant Mandare |url=http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045358/http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 December 2022 }}</ref> پوءِ [[شريرام لاگو]]، [[نيلو ڦلي]]، [[وڪرم گوکلي]] ۽ [[دليپ پرڀاولڪر]] ناٽڪ، هندي ۽ مراٺي فلمن ۾ ڪردار نگاريءَ لاءِ مشهور ٿيا. [[رميش ديو]] ۽ [[موهن جوشي]] مرڪزي ڌارا جي مراٺي فلمن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا.<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=The legend from Kolhapur |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/the-legend-from-kolhapur/ |access-date=22 December 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 September 2020 |title=Happy Birthday, Mohan Joshi: 'Mulshi Pattern' to 'Deool Band'; FIVE must-watch movies of the veteran star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/happy-birthday-mohan-joshi-mulshi-pattern-to-deool-band-five-must-watch-movies-of-the-veteran-star/photostory/77924116.cms |access-date=22 December 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سچن پلگائونڪر]]، [[اشوڪ سراف]]، [[لڪشميڪانت بيرڊي]] ۽ [[مهيش ڪوٺاري]] جي مزاحيه فلمن مراٺي سئنيما ۾ مزاحيه فلمن جي هڪ مقبول لهر پيدا ڪئي.{{Citation needed|date=July 2024}} === ميڊيا === [[File:Times of India, Mumbai.jpg|thumb|ممبئي ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي عمارت]] مهاراشٽر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارون ۽ 350 کان وڌيڪ عام پڙهندڙن لاءِ رسالا شايع ٿين ٿا، جڏهن تہ اشاعتي صنعت سان 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل آهن.<ref name=auditbureau>{{cite web |title=Highest Circulated amongst ABC Member Publications |url=http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918051424/http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |archive-date=18 September 2017}}</ref> رياست ۾ مراٺي ٻوليءَ جا ڪيترائي نيوز چينل نشر ٿين ٿا، جن ۾ ''[[نيوز 18 لوڪمت]]''، ''[[اي بي پي ماجھا]]''، ''[[جئي مهاراشٽر (ٽي وي چينل)|جئي مهاراشٽر]]''، ''[[سام ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي 24 تاس]]'' شامل آهن. ڊسمبر 2016 موجب، پوني ۽ ٻين وڏن شهرن مان شايع ٿيندڙ ''[[سڪال]]'' مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ مراٺي اخبار هئي.<ref name=auditbureau/> ٻين اهم مراٺي اخبارن ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''[[نوا ڪال]]''، ''[[پُڌاري]]''، ''[[لوڪمت]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>Sanjay Tambat, Media Convergence in the Regional Language Setting : 43 Some Observations from a Study on Pune -Mumbai Based Media", COMMUNICATOR (2019): 43.Volume LIII, Number-4 page=43-62 [http://iimc.nic.in/WriteReadData/userfiles/file/21/Oct-Dec%202018-TEXT.pdf#page=50]</ref> ''سپتاهڪ سڪال''، ''گريه شوڀيڪا''، ''لوڪ راجيه''، ''لوڪ پرڀا'' ۽ ''چترليکا'' نمايان مراٺي رسالن مان آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |title=IRS Q2 2010: Publications in Maharashtra see some light |publisher=Exchange4media.com |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117050215/http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |archive-date=17 January 2013}}</ref> انگريزي ٻوليءَ جون اخبارون گهڻو ڪري شهري علائقن تائين محدود آهن. انهن ۾ ''[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]]''، ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]''، ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]''، ''[[ممبئي مرر]]''، ''[[دي ايشين ايج]]''، ''[[مڊ ڊي]]'' ۽ ''[[دي فري پريس جرنل]]'' شامل آهن. مالي ۽ ڪاروباري اخبارن مان ''[[دي اڪنامڪ ٽائمز]]''، ''[[منٽ (اخبار)|منٽ]]''، ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' ۽ ''[[دي فنانشل ايڪسپريس (ڀارت)|دي فنانشل ايڪسپريس]]'' وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Prominent financial dailies |url=http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |publisher=India Press |access-date=17 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917160827/http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |archive-date=17 September 2014 |url-status=live}}</ref> ٻين ڀارتي ٻولين جون ڪيتريون اخبارون پڻ ممبئي مان ايڊيشن شايع ڪن ٿيون، جن ۾ هنديءَ جي ''[[نوا ڀارت]]''، ڪنڙ جي ''[[اُدياواڻي]]''، گجراتيءَ جي ''[[ممبئي سماچار]]'' ۽ اردوءَ جي ''[[انقلاب (اخبار)|انقلاب]]'' شامل آهن.<ref>Mathur, U.C., 2010. Product and Brand Management. Excel Books India. ISB=978-8174465498 page=25 [https://books.google.com/books?id=LAClOXKs6IwC&dq=Nava+Bharat++Udayavani+Mumbai+Samachar+++Inquilab+&pg=PR15]</ref> مهاراشٽر جي ٽيليويزن صنعت رياست جي معيشت ۾ اهم حصو وجهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Profile display |url=http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |website=karmayog.org/ |publisher=National Film & Television Industry Committee-Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://archive.today/20140907103126/http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> سرڪاري ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جو ''[[ڊي ڊي سهيادري]]'' نالي چينل رياست ۾ نشر ٿئي ٿو. مختلف [[ادا ٽيليويزن|ادا ٽي وي]] ڪمپنين ۽ مقامي ڪيبل آپريٽرن وسيلي ڪيترائي ڀارتي ۽ بين الاقوامي ٽيليويزن چينل ڏسي سگهجن ٿا. ڀارت جي وڏن نشرياتي نيٽ ورڪن مان [[ٽائمز گروپ]]، [[ڊزني اسٽار]]، [[سي اين اين-نيوز18]] ۽ [[زي انٽرٽينمينٽ انٽرپرائزز|زي انٽرٽينمينٽ]] جا هيڊڪوارٽر مهاراشٽر ۾ آهن. [[ملٽي سسٽم آپريٽر]] ڪيبل ٽيليويزن ذريعي مراٺي، بنگالي، نيپالي، هندي، انگريزي ۽ ٻين بين الاقوامي ٻولين جا چينل مهيا ڪن ٿا. مراٺي ٻوليءَ ۾ خاص طور تفريحي مواد نشر ڪندڙ چينلن ۾ ''[[زي مراٺي]]''، ''زي يووا''، ''[[ڪلرز مراٺي]]''، ''[[اسٽار پرواهه]]''، ''[[سوني مراٺي]]'' ۽ ''[[فڪٽ مراٺي]]'' شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[آل انڊيا ريڊيو]] پنهنجي مختلف چينلن، جن ۾ ''ايئر مراٺي''، ''ايف ايم گولڊ'' ۽ ''ايف ايم رينبو'' شامل آهن، وسيلي پروگرام نشر ڪري ٿو. آل انڊيا ريڊيو جي تجارتي نشرياتي سروس ''[[وِوڌ ڀارتي]]'' جو هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ آهي. خانگي ريڊيو اسٽيشنن ۾ ''[[بگ 92.7 ايف ايم]]''، ''[[ريڊيو مرچي]]''، ''[[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]]''، ''وسنڌرا واهني''، ''ريڊيو ڌمال 24'' ۽ ''ماءِ ايف ايم'' شامل آهن، جيڪي رياست جي وڏن شهرن ۾ نشريات ڪن ٿا.<ref name="Radio">{{cite web |title=Radio stations in Maharashtra, India |url=https://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm |publisher=Asia Waves |access-date=8 March 2022}}</ref> [[ڀارتي ايئرٽيل|ايئرٽيل]]، [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]]، [[جيو]] ۽ [[ووڊافون آئيڊيا|وي آءِ]] مهاراشٽر ۾ موبائل فون جون خدمتون مهيا ڪن ٿا ۽ سندن نيٽ ورڪ رياست جي گهڻي حصي تائين پکڙيل آهن. براڊبينڊ انٽرنيٽ جون خدمتون پڻ گهڻن شهرن، ڳوٺن ۽ قصبن ۾ موجود آهن، جيڪي سرڪاري ادارن [[مهانگر ٽيليفون نگم لميٽيڊ|ايم ٽي اين ايل]] ۽ [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]] سان گڏ مختلف خانگي ڪمپنين پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Citizen Charter of BSNL – Maharashtra Telecom Circle |url=http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003029/http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |url-status=dead |archive-date=4 August 2020 |publisher=[[Bharat Sanchar Nigam Limited]] |access-date=7 September 2014}}</ref> == رانديون == {{Main|مهاراشٽر ۾ رانديون}} {{See also|category : Cricket in Maharashtra|label 1=مهاراشٽر ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:Cricket Chinawal.jpg|thumb|[[جلگائون ضلعو|جلگائون ضلعي]] جي [[چناوال]] ڳوٺ کان ٻاهر هڪ کيت ۾ ڪرڪيٽ کيڏندڙ ٻار]] [[ڪرڪيٽ]] مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول تماشائي راند آهي ۽ ورزش توڙي تفريح لاءِ پڻ کيڏي وڃي ٿي. ڀارت جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ مهاراشٽر جي نمائندگي ٽن ٽيمن، [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ٽيم|مهاراشٽر]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم|ممبئي]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ٽيم|ودربھ]]، پاران ڪئي وڃي ٿي. انهن ٽيمن جو انتظام ترتيبوار [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ڪن ٿيون.<ref name="MCA">{{cite web |title=Mumbai Cricket Association |url=https://www.mumbaicricket.com/mca/about-us.php |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Mumbai Cricket Association]]}}</ref><ref name="VCA">{{cite web |title=Vidarbha Cricket Association, Nagpur |url=https://www.vca.co.in/pages/about-the-association |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Vidarbha Cricket Association]]}}</ref><ref name="Popular">{{cite news |last1=Dubey |first1=Jyotindra |date=4 June 2019 |title=Which state has gifted India the most cricketers for World Cups since 1975? |work=India Today |agency=[[Living Media]] |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/which-state-has-gifted-india-the-most-cricketers-for-world-cups-since-1975-1542001-2019-06-04 |access-date=30 March 2022}}</ref>{{Efn|ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، ممبئي ضلعي، پالگھر ضلعي ۽ ٿاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ جو انتظام سنڀالي ٿي ۽ پنهنجي [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] لاءِ رانديگر پڻ انهن ئي علائقن مان چونڊي ٿي.}} ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا|بي سي سي آءِ]] جو هيڊڪوارٽر ممبئي جي [[چرچ گيٽ]] ۾ آهي. رياست ۾ [[انڊين پريميئر ليگ]] جي فرنچائز [[ممبئي انڊينز]] پڻ قائم آهي، جيڪا پنهنجون گهريلو ميچون [[وانکهيڙي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏي ٿي. ممبئي جا [[برابورن اسٽيڊيم]] ۽ وانکهيڙي اسٽيڊيم، ۽ ناگپور جو [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن اسٽيڊيم|نيو وي سي اي اسٽيڊيم]] بين الاقوامي ڪرڪيٽ جا ميدان آهن، جتي بين الاقوامي ميچون کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="Brabourne">{{cite web |title=Brabourne Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58317.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref><ref name="Wankhede">{{cite web |title=Wankhede Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58324.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> [[2023ع ڀارت جون قومي رانديون|2023ع جي قومي راندين]] ۾ مهاراشٽر ڀارتي رياستن مان سڀ کان وڌيڪ تمغا حاصل ڪيا ۽ مجموعي تمغن جي جدول ۾ [[سروسز اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي رهيو. مهاراشٽر مجموعي طور 228 تمغا حاصل ڪيا، جن مان 80 سون جا تمغا هئا.<ref>{{Cite web |author=Utathya Nag |date=12 October 2022 |title=National Games 2022 medal tally: Know the final standing and winners |url=https://olympics.com/en/news/national-games-2022-medal-tally}}</ref> [[ڪٻڊي]]، [[کو کو]]، [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ [[ملاکمب]] رياست ۾ کيڏجندڙ روايتي راندين مان آهن. ڏکڻ-اولهه مهاراشٽر جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ ڏاند گاڏين جون ڊوڙون مشهور آهن، جيڪي ڳوٺاڻن پاران سالياني [[جاترا (مهاراشٽر)|جاترائن]] دوران منعقد ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |last=Shodhganga |title=Sangli District |website=Shodhganga.inflibnet.ac.in |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/9550/10/10_chapter%203.pdf |access-date=17 April 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Maharashtra asks high court to reconsider ban on bullock cart races |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-asks-high-court-to-reconsider-ban-on-bullock-cart-races/articleshow/16872364.cms |access-date=17 April 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 October 2012}}</ref><ref>{{cite book |title=TALEGAON DASHASAR |publisher=The Gazetteers Department |location=Maharashtra |url=http://amravati.nic.in/gazetteer/gazetteerb/places_Talegaon%20Dashasar.html}}</ref> شوقيه ڪُشتي جا مقابلا [[هند ڪيسري]] ۽ [[مهاراشٽر ڪيسري]] هر سال منعقد ٿين ٿا.<ref name="kushti">{{cite news |title=Hind Kesari Kushti kicks off |url=http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |access-date=30 May 2014 |date=30 October 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914114906/http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |archive-date=14 September 2016 |newspaper=[[The Indian Express]]}}</ref> شهري علائقن ۾ [[بيڊمنٽن]]، [[والي بال]] ۽ [[ٽينس]] تفريحي راندين طور کيڏيون وڃن ٿيون.<ref>Reddy, P.A., 2005. Sports Promotion in India. Discovery Publishing House.[https://books.google.com/books?id=T37m8eRAEX0C&q=maharashtra+volleyball&pg=PP9]</ref><ref>{{cite journal |author1=Kejal Joshi-Reddy |author2=Veena Kamble |author3=Pooja Kunte |author4=Polly Hardy-Johnson |author5=Caroline HD Fall |author6=Mary Barker |author7=Susie Weller |author8=Chittaranjan S. Yajnik |author9=Sarah H. Kehoe |title=Adolescent diet and physical activity in the context of economic, social and nutrition transition in rural Maharashtra, India: a qualitative study |journal=Public Health Nutrition |volume=24 |issue=16 |year=2021 |pages=5299–5308 |doi=10.1017/S1368980020002220 |pmid=32981556 |pmc=10195224 |s2cid=222146403 |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/1662B30C436E5621732540758321F165/S1368980020002220a.pdf/adolescent_diet_and_physical_activity_in_the_context_of_economic_social_and_nutrition_transition_in_rural_maharashtra_india_a_qualitative_study.pdf}}</ref> [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ڪنارن، [[اولهه گهاٽ]] جي جبلن ۽ رياست جي ڪيترن ئي ڊيمن سان ٺهيل ڍنڍن سبب [[پيراگلائيڊنگ]]، پهاڙن تي چڙهڻ، [[ٽريڪنگ]]، [[جبل چاڙهي]]، پاڻيءَ جون رانديون ۽ [[اسڪوبا ڊائيونگ]] جهڙين مهم جوئي وارين راندين لاءِ سازگار ماحول موجود آهي ۽ اهي سياحن ۾ مقبول آهن.<ref name="Atithtya">{{cite journal |author=Nilesh Upadhye |title=The Growth of Experiential Tourism in Maharashtra |journal=Atithya: A Journal of Hospitality |volume=5 |issue=1 |year=2019 |pages=41–42}}</ref><ref>{{cite book |last1=Gunaji |first1=Milind |title=Offbeat tracks in Maharashtra |date=2010 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-578-3 |edition=2nd}}</ref><ref name="adventure">{{cite web |title=Adventure activities in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |website=discoveredindia.com/ |publisher=Discovery India |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725010652/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |archive-date=25 July 2014 |url-status=usurped |access-date=20 August 2014}}</ref> [[مهاراشٽر اوپن]] ٽينس چيمپيئن شپ ڀارت جي اهم عالمي سطح جي ٽينس مقابلن مان هڪ رهي آهي، جيڪا رياست ۾ ٽينس جي انتظامي اداري [[مهاراشٽر لان ٽينس ايسوسيئيشن]] پاران پوني ۾ منعقد ڪئي ويندي هئي. هي مقابلو [[اي ٽي پي ٽور 250]] جو حصو هو.{{Efn|مهاراشٽر اوپن ڏکڻ ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ واحد اي ٽي پي چيمپيئن شپ رهي آهي.}}<ref>{{cite web |title=About us: Tata Open Maharashtra |url=https://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |website=maharashtraopen.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129141654/http://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |archive-date=29 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Pune Overview: ATP Tour–Tata Open Maharashtra–Tennis |url=https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |website=ATP Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628154204/https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |archive-date=28 June 2022}}</ref> ممبئي ۽ پوني ۾ ترتيبوار [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] ۽ [[پوني ريس ڪورس]] تي گهوڙن جون [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون.<ref name="race">{{cite web |title=The Mahalaxmi Race Course |publisher=Royal Western India Turf Club |url=http://www.rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625050537/http://rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |archive-date=25 June 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="racecourse">{{cite web |title=The Pune Race Course |url=http://www.rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |publisher=Royal Western India Turf Club |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207235106/http://rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |archive-date=7 February 2014 |url-status=live}}</ref> {{Dubious span|text=رياست جي مختلف حصن ۾ فيلڊ هاڪي، شطرنج، ٽينس ۽ بيڊمنٽن جون گهريلو سطح جون ليگون پڻ منعقد ٿين ٿيون.|date=October 2022}}<ref>Astill, J., 2013. The great tamasha: cricket, corruption, and the turbulent rise of modern India. Bloomsbury Publishing USA.[https://books.google.com/books?id=zqHKajcwyR8C&q=maharashtra+&pg=PR9]</ref> [[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] [[سنتوش ٽرافي]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[پوني]] 2008ع ۾ [[2008ع دولت مشترڪه نوجوان رانديون|دولت مشترڪه نوجوان راندين]] جي ميزباني ڪئي. قومي سطح جا ڪيترائي فٽبال ڪلب مهاراشٽر ۾ قائم رهيا آهن، جن ۾ [[ممبئي ٽائيگرز ايف سي]]، [[ڪينڪري ايف سي]]، [[بنگال ممبئي ايف سي]] ۽ [[ايئر انڊيا ايف سي]] شامل آهن.<ref name="clubs">{{cite web |title=Maharashtra Football Clubs List with Names & Foundation |url=http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |publisher=FIFA World Cup 2014, Brazil |access-date=20 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821095933/http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |archive-date=21 August 2014 |url-status=dead}}</ref> رياست جا ٻه ڪلب [[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن.<ref name="indiatimes1">{{cite news |agency=Press Trust of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |title=Gridiron league launched in India |work=[[The Times of India]] |date=5 August 2011 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014 |url-status=live}}</ref>{{Update inline|date=October 2022|reason=هن ليگ بابت معلومات کي نئين سر تازه ڪرڻ جي ضرورت آهي.}} [[ممبئي گليڊيئيٽرز]] ۽ [[پوني مراٺاز (آمريڪي فٽبال)|پوني مراٺاز]] ترتيبوار ممبئي ۽ پوني سان لاڳاپيل ٽيمون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |title=Pune Marathas Video Profile – The Elite Football League of India |publisher=[[Elite Football League of India]] |date=18 September 2012 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021103748/http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |archive-date=21 October 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Mumbai Gladiators |url=http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024130822/http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |archive-date=24 October 2013 |access-date=21 October 2013 |publisher=[[Elite Football League of India]]}}</ref> [[پُنيري پلٽن]] ۽ [[يو ممبا]]، [[پرو ڪٻڊي ليگ]] جون ٽيمون آهن، جيڪي ترتيبوار پوني ۽ ممبئي ۾ قائم آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 9iu02iiybqih1rck0cezq0lp76fztbp 416309 416308 2026-10-01T21:29:11Z Intisar Ali 8681 416309 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> == بنيادي ڍانچو == === صحت جون سهولتون === [[File:प्राथमिक आरोग्य केंद्र,अंबोली.jpg|thumb|[[پوني ضلعو|پوني ضلعي]] جي امبولي ڳوٺ ۾ هڪ بنيادي صحت مرڪز]] مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.<ref name="PCI">{{cite journal |title=State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis |jstor=4400025 |last1=George |first1=Alex |last2=Nandraj |first2=Sunil |journal=Economic and Political Weekly |year=1993 |volume=28 |issue=32/33 |pages=1671–1683}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،<ref name="Hospital Services">{{cite web |title=List of hospitals in state |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140527185934/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |archive-date=27 May 2014}}</ref> 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.<ref name=women /> رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.<ref name=women>{{cite web |title=List of Women Hospital |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm#DH |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227132756/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm |archive-date=27 February 2014}}</ref> رياست ۾ [[بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري]] (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام [[ايوورويڊا]] سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dabhade |first1=Sangeeta |title=Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators |journal=Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University |year=2013 |volume=6 |issue=4 |page=411 |doi=10.4103/0975-2870.118294|doi-broken-date=12 July 2025 |display-authors=etal |doi-access=free}}</ref> مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ [[بنيادي صحت مرڪز]] (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڀارت ۾ عوامي صحت جو نظام|عوامي صحت جي نظام]] جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.<ref name="PublicHealthStandards">{{cite web |url=http://archive.org/details/GuidelinesPHC2012 |title=Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 |date=16 February 2012 |access-date=16 February 2022 |website=Archive.org}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.<ref name=health>{{cite web |title=Inequality- adjusted Human Development Index for India's states |url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |publisher=United Nations Development Programme |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |archive-date=1 March 2013 |url-status=live}}</ref> رياست جي [[ڪل زرخيزي جي شرح]] 1.9 هئي.<ref name=Fertility>{{cite web |title=Health Indicators of Maharashtra |url=http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044732/http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 28 هئي، جڏهن تہ [[ماءُ جي موت جي شرح|ماءُ جي موت جو تناسب]] 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.<ref name=mortality>{{cite news |title=Impressive drop in maternal, infant mortality rates |url=http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Hindu]] |date=8 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518043017/http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Infant mortality">{{cite web |title=Infant Mortality Rate |url=http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518034909/http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |archive-date=18 May 2014 |url-status=usurped}}</ref> عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.<ref name=public>{{cite web |title=1 1 Medical Education & Drugs Department |url=http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119013746/http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |archive-date=19 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="Public health">{{cite web |title=Public health department |url=http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/Home.aspx |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304213920/http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/home.aspx |archive-date=4 March 2014}}</ref> [[صحت جي بيمه]] اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Statistics /> مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ [[نيشنل رورل هيلٿ مشن]] (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.<ref name=Statistics>{{cite web |title=Health Intelligence & Vital Statistics |url=http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518024430/http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |archive-date=18 May 2014}}</ref><ref name=diagnostic>{{cite news |title=Maharashtra tie up for diagnostic facilities |url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=The Hindu |date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109004243/http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |archive-date=9 November 2013 |url-status=live}}</ref><ref name=status>{{cite web |title=Maharashtra State Health Status |date=2 May 2012 |url=http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002046/http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref> 2025ع جي ''فِسڪل هيلٿ انڊيڪس'' (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> === توانائي === [[File:Current functioning units of CSTPS.jpg|thumb|alt=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|[[چندرپور سپر ٿرمل پاور اسٽيشن]]، مهاراشٽر جي اهم بجلي پيدا ڪندڙ مرڪزن مان هڪ]] وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.<ref name=consumes>{{cite news |title=Maharashtra used up 1193 MW more power in winter |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |access-date=13 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=The Times Group |date=22 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |archive-date=15 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Thermal>{{cite web |title=Indian Power Sector |url=http://indianpowersector.com/home/about/ |website=indianpowersector.com/ |publisher=Ministry of Power |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/ |archive-date=22 August 2014 |url-status=live}}</ref> توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.<ref name=Regulatory>{{cite web |title=Electricity Governance Initiative |url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |website=electricitygovernance.wri.org/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور [[ڪوئلو]] ۽ [[قدرتي گئس]] جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Electricity tariff in Maharashtra |url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |website=mercindia.org.in/ |publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |archive-date=12 April 2015 |url-status=dead}}</ref> [[مهاويترن]] (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو [[مهاجينڪو|مهاجنريشن]]، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.<ref name=Regulatory /> {{As of|2012}} مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.<ref name=Thermal /> رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.<ref name=consumes /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني]] (MAHAGENCO) ڪيترائي [[حرارتي بجلي گهر]] هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility |url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |website=mahagenco.in/ |publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |archive-date=21 September 2014 |url-status=live}}</ref> سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي [[مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني]] جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.<ref name="power supply">{{cite web |title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra |url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |publisher=Green guide |access-date=17 May 2014 |date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |archive-date=31 March 2014 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري === [[مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ]] (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور ''پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع''، ''هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع'' ۽ ''ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع'' سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB [[مهاراشٽر حڪومت]] جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="MPCB">{{cite web |title=Introduction |url=https://mpcb.gov.in/introduction |publisher=MPCB |access-date=9 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308184412/https://www.mpcb.gov.in/introduction |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned |url=https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |access-date=29 December 2018 |publisher=TheIndianExpress |date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030227/https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |archive-date=30 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Plastic Waste Management in Maharashtra |url=http://mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=29 December 2018 |date=23 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821144803/http://www.mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |archive-date=21 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|مهاراشٽر جي ثقافت|مهاراشٽر ۾ رياستي تحفظ هيٺ يادگارن جي فهرست}} [[File:Maharashtrian Thali 2.JPG|thumb|مهاراشٽر جي روايتي ڀاڄين واري ٿالي]] [[File:Special Kolhapuri Misal Pav.jpg|thumb|مسال پاو، مهاراشٽر جو هڪ مشهور کاڌو]] === کاڌا === {{Main|مهاراشٽر جا کاڌا}} مهاراشٽر جي کاڌن ۾ هلڪي ذائقي کان وٺي تمام تيز مرچن وارن طعامن تائين وڏي ورائٽي ملي ٿي. ڪڻڪ، چانور، ''[[جوار]]''، ''[[ٻاجهر]]''، ڀاڄيون، داليون ۽ ميوا مهاراشٽر جي ماڻهن جي خوراڪ جا بنيادي جزا آهن. مشهور روايتي طعامن ۾ ''[[پورڻ پولي]]''، ''اُڪڙيچي [[مودڪ]]'' ۽ ''[[ٿالي پيٺ]]'' شامل آهن.<ref name="Khatau2004">{{cite book |author=Asha Khatau |title=Epicure S Vegetarian Cuisines Of India |url=https://books.google.com/books?id=16mU1bzJx3AC&pg=PA15 |date=February 2004 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-119-8 |pages=12, 63}}</ref> گهٽين تي ملندڙ کاڌن ۾ ''[[بٽاٽا وڙا]]''، ''[[مسال پاو]]''، ''[[پاو ڀاجي]]'' ۽ ''[[وڙا پاو]]'' مقامي ماڻهن ۾ تمام مشهور آهن ۽ عام طور تي کاڌي جي اسٽالن ۽ ننڍين هوٽلن تي وڪرو ٿين ٿا.<ref name=cuisine>{{cite web |title=Cuisine of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |website=marathiheritage.com |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008180629/http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |archive-date=8 October 2014 |url-status=dead}}</ref> مکيه کاڌا، خاص طور منجهند ۽ رات جي ماني، ''[[ٿالي]]'' نالي ٿالهيءَ ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ٿاليءَ ۾ مختلف طعام روايتي ترتيب سان رکيا ويندا آهن. گوشت وارا ۽ ڀاڄين وارا ٻئي قسم جا کاڌا اُٻاريل چانورن، [[چپاتي]] يا جوار، ٻاجهر يا چانورن جي اٽي مان ٺهيل [[ڀاڪڙي]] سان کاڌا ويندا آهن. هڪ عام ڀاڄين واري ٿاليءَ ۾ [[چپاتي]] يا [[ڀاڪڙي]]، [[دال]]، چانور (ورڻ ڀات)، آمٽي، ''[[ڀاجي]]'' يا ''[[اُسل]]''، [[چٽڻي]]، ''ڪوشمبير'' (سلاد) ۽ [[لسي|ڇاڇ]] يا ''سول ڪڙهي'' شامل هوندا آهن.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes">{{cite web |title=Maharashtra Recipes |url=http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225091730/http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |archive-date=25 December 2014 |access-date=13 September 2014 |website=food.ndtv.com |publisher=NDTV}}</ref> ''ڀاجي'' ڪنهن هڪ ڀاڄي يا ڪيترين ڀاڄين جي ميلاپ مان تيار ٿيندڙ طعام آهي. ''آمٽي'' ڪڙهيءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪا عام طور ''تور دال'' جي رس مان تيار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گوڊا مسالو، ڪڏهن [[املي]] يا امشول ۽ [[ڳڙ]] شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes"/> ''ورڻ'' سادي [[دال]] آهي، جيڪا ڀارتي کاڌن ۾ عام آهي. ڪيترن مهاراشٽري طعامن ۾ ناريل، بصر، ٿوم، ادرڪ، ڳاڙهن مرچن جو پائوڊر، ساوا مرچ ۽ سرنهن استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه برادريون روايتي طور بصر ۽ ٿوم کان پاسو ڪن ٿيون.<ref name="Annathali" /><ref name="cuisine" /> مهاراشٽر جا کاڌا علائقي موجب مختلف آهن. روايتي [[مالواڻي کاڌا|مالواڻي (ڪونڪڻي)]]، ڪولهاپوري ۽ ورهاڙي کاڌا مشهور علائقائي کاڌن جا مثال آهن.<ref name="Annathali">{{cite web |title=Maharashtrian food |website=maharashtratourism.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913102952/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |archive-date=13 September 2014 |url-status=live}}</ref> [[ڪولهاپور]] ''تامبڙا رسا'' ۽ ''پانڍرا رسا'' لاءِ مشهور آهي، جيڪي ڪڪڙ يا ٻڪريءَ جي گوشت مان تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Marathé |first=Kaumudi |url=https://books.google.com/books?id=2Ao5QwAACAAJ |title=The Essential Marathi Cookbook |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-306802-0 |language=en}}</ref> سامونڊي ڪناري تي رهندڙ ڪونڪڻي ماڻهن جي خوراڪ ۾ چانور ۽ سامونڊي کاڌو اهم آهن. سامونڊي مڇين ۾ [[بمبئي ڊڪ]]، جنهن کي مراٺيءَ ۾ ''بومبل'' پڻ چيو وڃي ٿو، گهڻي مشهور آهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === لباس === [[File:Marathi Women.jpg|thumb|126px|روايتي مهاراشٽري نوواري ساڙي (نو وال ساڙي) پهريل عورت]] روايتي طور مراٺي عورتن ۾ [[ساڙي]] عام لباس رهي آهي، جنهن جو انداز مختلف علائقائي ۽ ثقافتي روايتن موجب مختلف هوندو آهي.<ref name=Costumes /> شهري مهاراشٽر ۾ وچولي عمر ۽ نوجوان عورتن ۾ مغربي طرز جا لباس، جهڙوڪ اسڪرٽ ۽ پتلون، ۽ [[شلوار قميص]] عام آهن، جڏهن تہ روايتي ''[[نوواري ساڙي|نوواري]]'' يا نو وال ''لوگڙي'' جو روزمره استعمال گهٽجي ويو آهي.{{sfn|Kher|2003|p=}}<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=186 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> وڏي عمر جون عورتون پنج وال ساڙي پڻ پائين ٿيون. شهري علائقن ۾ پنج وال ساڙي، خاص طور [[پيٺڻي ساڙي|پيٺڻي]]، نوجوان عورتون شادين ۽ مذهبي تقريبن جهڙن خاص موقعن تي پائين ٿيون.<ref>{{cite news |last1=Kher |first1=Swati |title=Bid farewell to her |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578 |access-date=10 October 2010 |publisher=Indian Express, Mumbai Newsline |year=2003 |url-status=dead |archive-date=1 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122101/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578}}</ref> مردن ۾ مغربي طرز جو لباس وڏي پيماني تي رائج آهي. ثقافتي موقعن تي مرد روايتي [[ڌوتي]] ۽ [[پيٺا (پڳ)|پيٺا]] پڻ پائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=177 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي عمر وارن مردن ۾ [[گانڌي ٽوپي]] روايتي مٿي ڍڪڻ واري پوشاڪ طور مشهور رهي آهي.<ref name=Costumes /><ref>{{cite book |last=Bhanu |first=B.V. |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |year=2004 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-101-3 |pages=1033, 1037, 1039 |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172828/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033#v=snippet&q=%22gandhi%20cap%22%20maharashtra%20men%20headgear&f=false |url-status=live }}</ref><ref name=tradition /> عورتون مراٺا ۽ پيشوا دور سان لاڳاپيل روايتي زيور پڻ پائين ٿيون. ''ڪولهاپوري ساج'' مراٺي عورتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو هار آهي.<ref name=Costumes>{{cite web |title=Costumes of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=30 May 2014 |url-status=live |archive-date=23 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723041108/http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/}}</ref> شهري علائقن ۾ مردن ۽ عورتن ٻنهي ۾ مغربي لباس وڏي پيماني تي رائج آهي.<ref name=tradition>{{cite web |title=Traditional costumes of Maharashtra |publisher=Marathi Heritage Organisation |url=http://www.marathiheritage.com/costumes.html |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028002852/http://www.marathiheritage.com/costumes.html |archive-date=28 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === موسيقي === مهاراشٽر ۽ مهاراشٽر سان لاڳاپيل موسيقارن هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڪيرانا گهراڻو|ڪيرانا]] ۽ [[گواليار گهراڻو|گواليار]] گهراڻن جا ڪيترائي ناميارا فنڪار مهاراشٽر سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[ڀيم سين جوشي]] پاران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ پوني ۾ شروع ڪيل [[سوائي گنڌروا ڀيم سين مهوتسو]] هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي اهم ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite thesis |last1=Grimes |first1=Jeffrey Michael |title=The geography of Hindustani music : the influence of region and regionalism on the North Indian classical tradition |date=December 2008 |id={{ProQuest|304195106}} |hdl=2152/18235 |citeseerx=10.1.1.390.2265 }}</ref> [[ڪولهاپور]] ۽ [[پوني]] جهڙن شهرن ''[[ڀاوگيت]]'' ۽ ''[[ناٽيا سنگيت]]'' جهڙين موسيقي روايتن جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جيڪي ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان ويجهو لاڳاپيل آهن. ڀارت جي مقبول موسيقيءَ جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٺهندڙ فلمن جي گيتن تي ٻڌل رهيو آهي. 2009ع ۾ فلمي موسيقي ڀارت ۾ موسيقيءَ جي وڪري جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو حصو هئي.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |work=BBC News |title=Plans to start India music awards |date=10 December 2009 |access-date=19 May 2010 |first=Prachi |last=Pinglay |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127131800/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |url-status=live }}</ref> ڪيترائي مشهور موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڳائڻا ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} تازن ڏهاڪن ۾ مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، جي موسيقي منظرنامي ۾ [[ريپ موسيقي|ريپ]] جهڙن جديد موسيقي صنفن کي پڻ مقبوليت ملي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Datta |first1=Jayanti |title=A New Sense of the Sacred |journal=PostScriptum |issn=2456-7507 |date=July 2020 |issue=ii |pages=234–245 |url=https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214024005/https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |url-status=live }}</ref> ممبئي ۾ مغربي موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ [[مهندرا بلوز فيسٽيول|بلوز]]، جا ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا.<ref>Gupta, D.R., Paper 11: Special Interest Tourism Module 22: Musical Festivals and Events (Doctoral dissertation, Central University of Jammu).</ref> 2006ع ۾ [[سمفني آرڪيسٽرا آف انڊيا]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪز ممبئي جي [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) ۾ آهي. اهو ڀارت جو پيشاور سمفني آرڪيسٽرا آهي ۽ هر سال ٻه ڪنسرٽ سيزن پيش ڪري ٿو، جن ۾ عالمي سطح جا ڪنڊڪٽر ۽ سولو فنڪار حصو وٺندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ لوڪ موسيقيءَ جي ڊگهي ۽ شاهوڪار روايت موجود آهي. رائج لوڪ موسيقيءَ جي مشهور صنفن ۾ ڀڄن، ڀارُڊ، ڪيرتن، گونڌل<ref>{{Cite news |last=Krishnamachari |first=Suganthy |date=16 August 2018 |title=The Gondhala music of Maharashtra |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |access-date=4 December 2022 |issn=0971-751X |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204030642/https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪولي گيت]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Zelliot |first1=Eleanor |url=https://archive.org/details/experienceofhind00zell |title=The Experience of Hinduism : essays on religion in Maharashtra |last2=Berntsen |first2=Maxine |date=1988 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-662-7 |location=Albany, N.Y. |page=[https://archive.org/details/experienceofhind00zell/page/174 174] |quote=gondhali maharashtra. |access-date=26 May 2016 |url-access=registration}}</ref> === ناچ === [[File:Lavani Dancers.jpg|thumb|[[لاوڻي]] ناچ جي پيشڪش]] مراٺي ناچ جون مختلف صنفون مقامي لوڪ روايتن مان نڪتل آهن. [[لاوڻي]] رياست جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. [[وارڪري]] فرقي جي ڀڄن، ڪيرتن ۽ [[ابھنگ]] جي روايتن جي ڊگهي تاريخ آهي ۽ اهي سندن مذهبي رسمن ۽ عقيدت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |title=Essays on Indian music |date=2003 |publisher=Discovery Pub. House |location=New Delhi |isbn=978-81-7141-719-3 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=wwwX6DWfn3gC&q=shastriya+sangeet+maharashtra&pg=PP9 |access-date=20 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mandpe |first1=Asha |title=Vibrant colours of Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |access-date=1 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=[[The Times Group]] |date=10 March 2011 |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031005217/http://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |url-status=live}}</ref> [[ڪولي ناچ]]، جنهن سان ''ڪولي گيت'' پڻ لاڳاپيل آهن، مهاراشٽر جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، اهو مهاراشٽر جي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڪولي ناچ ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي حصو وٺن ٿا ۽ سندن حرڪتون سامونڊي لهرن، ٻيڙي هلائڻ ۽ مڇيءَ جا ڄار اڇلائڻ جهڙين مهاڻن جي روزمره سرگرمين جي علامتي نمائندگي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Dances of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/dance.html |website=marathiheritage.com/ |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |url-status=dead |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714073004/http://www.marathiheritage.com/dance.html}}</ref><ref>{{cite book |last1=ed |first1=Alison Arnold |title=The Garland encyclopedia of world music |date=2000 |publisher=Garland |location=New York |isbn=978-0-8240-4946-1 |pages=726–730 |url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&q=%22classical+music%22+maharashtra&pg=PA457 |access-date=20 June 2016}}</ref> === ناٽڪ === {{Main|مراٺي ناٽڪ}} [[File:Vijay Tendulkar .jpeg|thumb|ناٽڪ نويس [[وجي تينڊولڪر]]]] مهاراشٽر ۾ جديد ناٽڪ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي نوآبادياتي دور سان ڳنڍي سگهجي ٿي. جديد مراٺي ناٽڪ تي مغربي ٿيٽر جو اثر رهيو آهي، پر ان ۾ [[سنگيت ناٽڪ]] (موسيقي ناٽڪ) جهڙيون مقامي صنفون پڻ شامل آهن. تازن ڏهاڪن ۾ مراٺي [[تماشا (ناٽڪ)|تماشا]] جا عنصر پڻ ڪجهه تجرباتي ناٽڪن ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book |last1=Dharwadker |first1=Aparna Bhargava |title=Theatres of Independence: Drama, Theory, and Urban Performance in India Since 1947 |date=2009 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-1-58729-642-0 |pages=314 and 368 |url=https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |access-date=5 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ جي موضوعن ۽ صنفن ۾ مزاحيه سماجي ناٽڪ، [[فارْس]]، تاريخي ناٽڪ، موسيقي ناٽڪ، تجرباتي ناٽڪ ۽ سنجيده ڊراما شامل آهن. [[وجي تينڊولڪر]]، [[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي]]، [[مهيش ايلڪنچوار]]، [[رتناڪر متڪري]] ۽ [[ستيش اليڪر]] جهڙن مراٺي ناٽڪ نويسن ڀارت جي جديد ٿيٽر تي اثر وڌو آهي.<ref>{{cite news |title=Modern Marathi theatre had milestones, limitations.. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |newspaper=[[The Times of India]] |date=7 June 2011 |access-date=3 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010180458/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |archive-date=10 October 2014 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ کان سواءِ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ۾ گجراتي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جي ٿيٽر جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Ashis |title=Mapping South Asia Through Contemporary Theatre |date=2014 |publisher=Palgrave MacMillan |location=Basingstoke, Uk and New York, US |isbn=978-1-137-37513-1 |page=88 |url=https://books.google.com/books?id=DDZvBAAAQBAJ&q=parsi+theatre+mumbai+prithvi&pg=PA64 |access-date=5 October 2014}}</ref> ممبئي ۾ قائم [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) گهڻن هنڌن ۽ گهڻن مقصدن تي ٻڌل ثقافتي مرڪز آهي، جتي ڀارت ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل موسيقي، ناچ، ناٽڪ، فلم، ادب ۽ فوٽوگرافي جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. اهو پرفارمنگ آرٽس جي شعبي ۾ نون ۽ تجرباتي ڪمن کي پڻ پيش ڪري ٿو. === ادب === {{Main|مراٺي ادب}} [[File:Suresh Joshi with P L Deshpandey.jpg|thumb|[[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي|پي. ايل. ديشپانڊي]] (وچ ۾)، مراٺي ٻوليءَ جي سڀ کان مشهور اديبن مان هڪ]] مهاراشٽر جو علائقائي ادب رياست جي مختلف حصن ۾ رهندڙ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] جي زندگي، سماجي حالتن ۽ تجربن جي عڪاسي ڪري ٿو. شاهوڪار ادبي ورثي واري [[مراٺي ٻولي]] [[ديوناگري رسم الخط]] ۾ لکي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra's Regional Literature |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |website=discoveredindia.com/ |publisher=[[Discovery Channel]] |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903061426/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=usurped}}</ref> مراٺي ادب جي شروعاتي اهم تصنيفن مان [[گيانشوري]] آهي، جيڪا 13هين صديءَ جي [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]] سنت [[گيانشور]] پاران [[ڀڳوت گيتا]] جي لکيل تشريح آهي. ساڳئي دور ۾ [[نام ديو]] ۽ [[گورا ڪنڀار]] جهڙن شاعرن عقيدت تي ٻڌل شاعري لکي، جنهن کي [[ابھنگ]] چيو وڃي ٿو. اوائلي جديد دور جي عقيدتي ادب ۾ [[توڪارام]] ۽ [[ايڪناٿ]] جهڙن ڀڳتي سنتن جون [[پانڊورنگ]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون، جڏهن تہ [[سمرٿ رامداس|رامداس]] جون [[رام]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون نمايان آهن.<ref name="Singh">{{cite book |author=Singh |title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination |url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1753-0 |page=120 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Indian History | year=2011 | orig-year=1st pub. 1960 |url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-132923-1 |pages=B–244 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي [[مراٺي ادب]] ۾ سماجي ۽ سياسي سڌارن سان لاڳاپيل بحثي ۽ تنقيدي لکڻيون نمايان رهيون. [[بال شاستري جامڀيڪر]]، [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[گوپال هري ديشمک]]، [[مهاديَو گووند راناڊي]]، [[جيوتيراو ڦلي]] ۽ [[وشنو شاستري ڪرشنا شاستري چپلونڪر]] هن دور جي اهم ليکڪن ۽ سماجي يا سياسي ڪارڪنن مان هئا. [[ڪيشوسُت]] جديد مراٺي شاعريءَ جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. [[هندوتوا]] جي حامي [[ويناڪ دامودر ساورڪر]] پڻ هڪ گهڻ رخو ليکڪ هو؛ سندس مراٺي ۽ انگريزي تخليقن ۾ مضمون، ٻه ناول، شاعري ۽ ناٽڪ شامل آهن. مراٺي ٻوليءَ جي چئن اديبن کي ڀارت جي اهم ادبي اعزاز [[گيان پيٺ ايوارڊ]] سان نوازيو ويو آهي. انهن ۾ ناول نگار [[وشنو سکارام کنڊيڪر]] ۽ [[ڀالچندر نيماڊي]]، ۽ شاعر [[ڪُسُماگراج|وشنو وامن شروادڪر (ڪُسُماگراج)]] ۽ [[وندا ڪرنديڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |title=Jnanpith Laureates Official listings |access-date=8 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218122436/http://www.jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |archive-date=18 February 2012 |url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور جي ٻين اهم اديبن ۾ ناٽڪ نويس [[رام گنيش گڊڪري]]، ناول نگار [[هري نارائڻ آپٽي]]، شاعر ۽ ناول نگار [[بي. ايس. مرديڪر]]، [[پانڊورنگ سداشيو ساني]]، [[وينڪٽيش مڊگولڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] ۽ [[لڪشمڻ شاستري جوشي]] شامل آهن. [[وشواس پاٽيل]]، [[رنجيت ديسائي]] ۽ [[شواجي ساونت]] مراٺا تاريخ تي ٻڌل ناولن لاءِ مشهور آهن. آزاديءَ کان پوءِ [[پي. ايل. ديشپانڊي]] شهري وچولي طبقي جي زندگيءَ جي عڪاسي سبب وڏي مقبوليت ماڻي. سندس تخليقن ۾ مزاح، سفرناما، ناٽڪ ۽ سوانح عمريون شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Deshpande |first1=G. P. |title=Marathi Literature since Independence: Some Pleasures and Displeasures |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=44/45 |pages=2885–2892 |jstor=4406042 }}</ref> [[نارائڻ گنگارام سُروي]]، [[شانتا شيلڪي]]، [[درگا ڀاڳوت]]، [[سريش ڀٽ]] ۽ [[نريندر جاڌو]] جديد دور جي ٻين مشهور اديبن مان آهن. [[دلت ادب]] ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آزاد ڀارت ۾ ذات پات جي بنياد تي روزمره جي سماجي جبر جي ادبي ردعمل طور سڀ کان پهرين مراٺي ٻوليءَ ۾ نمايان ٿيو. هن ادبي تحريڪ مختلف ادبي صنفن ۽ اسلوبن ذريعي ذات پات جي سماجي روايتن ۽ اڻبرابريءَ تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Muthukkaruppan |first1=Parthasarathi |title=Preliminary Remarks on Dalit Poetry |journal=Rethinking Marxism |date=January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/08935696.2018.1456762|s2cid=149846207 }}</ref> 1958ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيل ''مهاراشٽر دلت ساهتيه سنگهه'' (مهاراشٽر دلت ادبي سوسائٽي) جي پهرين ڪانفرنس ۾ ”دلت ادب“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=Handbook of twentieth-century literatures of India |last=Natarajan |first=Nalini |author2=Emmanuel Sampath Nelson |chapter=Chapter 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |page=363 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=Dalit+literature&pg=PA363}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]] ۽ [[پوني]] جهڙا شهر، گهڻ لساني ادبي مرڪز پڻ رهيا آهن. [[روهنٽن مستري]]، [[شوڀا ڊي]] ۽ [[سلمان رشدي]] جهڙا انگريزي ٻوليءَ جا ليکڪ ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن ۽ سندن ڪيترن ناولن جو پسمنظر ممبئي آهي.<ref>{{Cite journal |journal=Research Journal of English Language and Literature |volume=5 |issue=2 |last=Bhattacharya |first=Rebecca |date=April–June 2017 |title=Bombay as Reflected in the Novels of Shobha De, Salman Rushdie and Rohinton Mistry |url=http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718114154/http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |archive-date=18 July 2023}}</ref> [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ اردو اديبن جي فهرست|اردو ادب]] جي ڪيترن ناميارن شاعرن ۽ گيتڪارن، جهڙوڪ [[ڪيفي اعظمي]]، [[جان نثار اختر]]، [[گلزار]] ۽ [[جاويد اختر]]، پڻ ممبئي کي پنهنجو گهر بڻايو. === سئنيما === {{Main|بالي ووڊ|مراٺي سئنيما}} [[File:Amitabh.jpg|thumb|128px|[[اميتاڀ بچن]]، [[بالي ووڊ]] جي مشهور ترين اداڪارن مان هڪ.<ref>{{cite web |last=Brand |first=Madeleine |date=15 April 2005 |title=Amitabh Bachchan, 'The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602024 |publisher=NPR |access-date=17 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Of Amitabh Bachchan's fame and celebrity |url=https://www.dawn.com/news/389700 |work=Dawn |date=19 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201139/https://www.dawn.com/news/389700 |archive-date=11 March 2024 }}</ref><ref>{{cite magazine |title='The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |magazine=Newsweek |date=21 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201138/https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |archive-date=11 March 2024 }}</ref>]] مهاراشٽر ڀارت جي تفريحي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي فلم، ٽيليويزن ۽ ٻين ميڊيا شعبن جون ڪيتريون ئي پيداواري ڪمپنيون قائم آهن.<ref name=ibef/> [[ممبئي]] ۾ فلمون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي اسٽوڊيو ۽ پيداواري سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Film City - Mumbai |url=https://www.ffo.gov.in/en/film-cities/mumbai |access-date=29 November 2021 |website=Ffo.gov.in}}</ref> مرڪزي ڌارا جون [[هندي سئنيما|هندي فلمون]] مهاراشٽر، خاص طور شهري علائقن ۾، وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون. ممبئي ڀارت ۾ فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ٿئي ٿو. وڏي بجيٽ واريون [[بالي ووڊ]] فلمون پڻ ممبئي ۾ تيار ۽ فلمايون وڃن ٿيون.<ref name="time corliss"/> ڀارت جي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم ''[[راجا هريش چندر]]'' 1913ع ۾ مهاراشٽر ۾ [[دادا صاحب ڦالڪي]] ٺاهي هئي.<ref>{{cite web |title=Dada saheb Phalke : भारतीय सिनेमा के पितामह थे दादा साहब फाल्के, ऐसे दिया था भारत में फिल्मों को जीवन |date=1 April 2021 |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dada-saheb-phalke-film-journey-facts-on-his-death-anniversary-who-known-as-father-of-indian-cinema |access-date=29 November 2021 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ڦالڪي کي وڏي پيماني تي [[ڀارتي سئنيما]] جو باني يا ”ڀارتي سئنيما جو پيءُ“ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=भारतीय सिनेमा के सूत्रधार रहे दादा साहेब फाल्के, 1969 से दिया जा रहा फाल्के पुरस्कार |date=4 April 2021 |first1=Manish |last1=Pandey |url=https://www.jagran.com/news/national-dada-saheb-phalke-is-the-founder-of-indian-cinema-jagran-special-21525821.html |access-date=29 November 2021 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> سندس نالي تي قائم [[دادا صاحب ڦالڪي ايوارڊ]] ڀارت جو سئنيما جي شعبي ۾ اعليٰ ترين اعزاز آهي، جيڪو [[ڀارت سرڪار]] پاران ڀارتي سئنيما ۾ حياتي ڀر جي خدمتن جي اعتراف طور هر سال ڏنو وڃي ٿو.<ref name="dadasahebdff">{{cite web |title=Dadasaheb Phalke Awards |url=http://dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526044918/http://www.dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |archive-date=26 May 2016 |access-date=6 May 2012 |publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمي صنعت]] جو شروعاتي مرڪز [[ڪولهاپور]] هو، پر پوءِ اها ممبئي سميت ٻين هنڌن تائين پکڙجي وئي. مراٺي سئنيما خاص طور پنهنجي فني فلمن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. شروعاتي دور جي مشهور فلمسازن ۾ دادا صاحب ڦالڪي، [[وي. شانتارام]]، [[راجا ٺاڪر]]، [[ڀالجي پينڌارڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[بابوراو پينٽر]] ۽ [[دادا ڪونڊڪي]] شامل هئا. جديد دور ۾ [[جبار پٽيل]]، [[مهيش مانجريڪر]]، [[امول پاليڪر]] ۽ [[سنجئي سورڪر]] جهڙن هدايتڪارن مراٺي ٻوليءَ ۾ تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمون ٺاهيون آهن. [[درگا کوٽي]] معزز خاندانن سان تعلق رکندڙ انهن شروعاتي ڀارتي عورتن مان هئي، جن فلمي صنعت ۾ داخل ٿي ان وقت جي هڪ اهم سماجي پابنديءَ کي ٽوڙيو.<ref>{{Cite web |publisher=Rediff.com |title=The Millennium Special: Gautam Rajadhyaksha on the ten most important women stars in Indian films |url=http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321111313/http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |url-status=dead |archive-date=21 March 2009 |access-date=22 December 2022 }}</ref> [[لليتا پوار]]، [[سلڀا ديشپانڊي]] ۽ [[اوشا ڪرن]] هندي ۽ مراٺي ٻنهي ٻولين جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سميتا پاٽيل]]، [[رنجنا ديشمک]] ۽ [[ريما لاگو]] هندي ۽ مراٺي ٻولين جي فني توڙي مرڪزي ڌارا جي فلمن ۾ نمايان رهيون. [[روهني هٽنگڙي]] ڪيترين تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمن ۾ اداڪاري ڪئي ۽ ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) ۾ [[ڪستوربا گانڌي]] جي ڪردار لاءِ [[بهترين معاون اداڪارا لاءِ بافٽا ايوارڊ]] حاصل ڪندڙ ڀارت جي اداڪارا بڻي.<ref>{{Cite web |title=1983 Film Supporting Actress |url=http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114152757/http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 |website=BAFTA Awards }}</ref> [[ڀانو اٿيا]] ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) لاءِ [[بهترين لباس ڊزائن لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] حاصل ڪري آسڪر ايوارڊ کٽيندڙ پهرين ڀارتي بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Search Results |website=Academy Awards Database Search |publisher=Academy of Motion Picture Arts & Sciences |url=https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22:%22Gandhi%22,%22Sort%22:%222-Film%20Title-Alpha%22,%22AwardShowNumberFrom%22:0,%22AwardShowNumberTo%22:0,%22Search%22:30%7D |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153313/https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22%3A%22Gandhi%22%2C%22Sort%22%3A%222-Film%20Title-Alpha%22%2C%22AwardShowNumberFrom%22%3A0%2C%22AwardShowNumberTo%22%3A0%2C%22Search%22%3A30%7D |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=1983 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |access-date=22 December 2022 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |date=5 October 2014 |language=en}}</ref> 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن ۾ [[ارميلا ماتونڊڪر]] ۽ [[ماڌوري ڊڪشٽ]] هندي ۽ مراٺي سئنيما سان لاڳاپيل مشهور اداڪارائن مان رهيون ۽ ڪيترين تنقيدي توڙي واپاري طور ڪامياب فلمن ۾ ڪم ڪيائون.{{Citation needed|date=July 2024}} مراٺي سئنيما جي شروعاتي دور ۾ [[سورياڪانت منڌاري]] هڪ اهم اداڪار هو.<ref>{{Cite web |date=4 March 2016 |title=Suryakant Mandare |url=http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045358/http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 December 2022 }}</ref> پوءِ [[شريرام لاگو]]، [[نيلو ڦلي]]، [[وڪرم گوکلي]] ۽ [[دليپ پرڀاولڪر]] ناٽڪ، هندي ۽ مراٺي فلمن ۾ ڪردار نگاريءَ لاءِ مشهور ٿيا. [[رميش ديو]] ۽ [[موهن جوشي]] مرڪزي ڌارا جي مراٺي فلمن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا.<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=The legend from Kolhapur |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/the-legend-from-kolhapur/ |access-date=22 December 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 September 2020 |title=Happy Birthday, Mohan Joshi: 'Mulshi Pattern' to 'Deool Band'; FIVE must-watch movies of the veteran star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/happy-birthday-mohan-joshi-mulshi-pattern-to-deool-band-five-must-watch-movies-of-the-veteran-star/photostory/77924116.cms |access-date=22 December 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سچن پلگائونڪر]]، [[اشوڪ سراف]]، [[لڪشميڪانت بيرڊي]] ۽ [[مهيش ڪوٺاري]] جي مزاحيه فلمن مراٺي سئنيما ۾ مزاحيه فلمن جي هڪ مقبول لهر پيدا ڪئي.{{Citation needed|date=July 2024}} === ميڊيا === [[File:Times of India, Mumbai.jpg|thumb|ممبئي ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي عمارت]] مهاراشٽر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارون ۽ 350 کان وڌيڪ عام پڙهندڙن لاءِ رسالا شايع ٿين ٿا، جڏهن تہ اشاعتي صنعت سان 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل آهن.<ref name=auditbureau>{{cite web |title=Highest Circulated amongst ABC Member Publications |url=http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918051424/http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |archive-date=18 September 2017}}</ref> رياست ۾ مراٺي ٻوليءَ جا ڪيترائي نيوز چينل نشر ٿين ٿا، جن ۾ ''[[نيوز 18 لوڪمت]]''، ''[[اي بي پي ماجھا]]''، ''[[جئي مهاراشٽر (ٽي وي چينل)|جئي مهاراشٽر]]''، ''[[سام ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي 24 تاس]]'' شامل آهن. ڊسمبر 2016 موجب، پوني ۽ ٻين وڏن شهرن مان شايع ٿيندڙ ''[[سڪال]]'' مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ مراٺي اخبار هئي.<ref name=auditbureau/> ٻين اهم مراٺي اخبارن ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''[[نوا ڪال]]''، ''[[پُڌاري]]''، ''[[لوڪمت]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>Sanjay Tambat, Media Convergence in the Regional Language Setting : 43 Some Observations from a Study on Pune -Mumbai Based Media", COMMUNICATOR (2019): 43.Volume LIII, Number-4 page=43-62 [http://iimc.nic.in/WriteReadData/userfiles/file/21/Oct-Dec%202018-TEXT.pdf#page=50]</ref> ''سپتاهڪ سڪال''، ''گريه شوڀيڪا''، ''لوڪ راجيه''، ''لوڪ پرڀا'' ۽ ''چترليکا'' نمايان مراٺي رسالن مان آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |title=IRS Q2 2010: Publications in Maharashtra see some light |publisher=Exchange4media.com |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117050215/http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |archive-date=17 January 2013}}</ref> انگريزي ٻوليءَ جون اخبارون گهڻو ڪري شهري علائقن تائين محدود آهن. انهن ۾ ''[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]]''، ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]''، ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]''، ''[[ممبئي مرر]]''، ''[[دي ايشين ايج]]''، ''[[مڊ ڊي]]'' ۽ ''[[دي فري پريس جرنل]]'' شامل آهن. مالي ۽ ڪاروباري اخبارن مان ''[[دي اڪنامڪ ٽائمز]]''، ''[[منٽ (اخبار)|منٽ]]''، ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' ۽ ''[[دي فنانشل ايڪسپريس (ڀارت)|دي فنانشل ايڪسپريس]]'' وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Prominent financial dailies |url=http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |publisher=India Press |access-date=17 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917160827/http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |archive-date=17 September 2014 |url-status=live}}</ref> ٻين ڀارتي ٻولين جون ڪيتريون اخبارون پڻ ممبئي مان ايڊيشن شايع ڪن ٿيون، جن ۾ هنديءَ جي ''[[نوا ڀارت]]''، ڪنڙ جي ''[[اُدياواڻي]]''، گجراتيءَ جي ''[[ممبئي سماچار]]'' ۽ اردوءَ جي ''[[انقلاب (اخبار)|انقلاب]]'' شامل آهن.<ref>Mathur, U.C., 2010. Product and Brand Management. Excel Books India. ISB=978-8174465498 page=25 [https://books.google.com/books?id=LAClOXKs6IwC&dq=Nava+Bharat++Udayavani+Mumbai+Samachar+++Inquilab+&pg=PR15]</ref> مهاراشٽر جي ٽيليويزن صنعت رياست جي معيشت ۾ اهم حصو وجهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Profile display |url=http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |website=karmayog.org/ |publisher=National Film & Television Industry Committee-Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://archive.today/20140907103126/http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> سرڪاري ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جو ''[[ڊي ڊي سهيادري]]'' نالي چينل رياست ۾ نشر ٿئي ٿو. مختلف [[ادا ٽيليويزن|ادا ٽي وي]] ڪمپنين ۽ مقامي ڪيبل آپريٽرن وسيلي ڪيترائي ڀارتي ۽ بين الاقوامي ٽيليويزن چينل ڏسي سگهجن ٿا. ڀارت جي وڏن نشرياتي نيٽ ورڪن مان [[ٽائمز گروپ]]، [[ڊزني اسٽار]]، [[سي اين اين-نيوز18]] ۽ [[زي انٽرٽينمينٽ انٽرپرائزز|زي انٽرٽينمينٽ]] جا هيڊڪوارٽر مهاراشٽر ۾ آهن. [[ملٽي سسٽم آپريٽر]] ڪيبل ٽيليويزن ذريعي مراٺي، بنگالي، نيپالي، هندي، انگريزي ۽ ٻين بين الاقوامي ٻولين جا چينل مهيا ڪن ٿا. مراٺي ٻوليءَ ۾ خاص طور تفريحي مواد نشر ڪندڙ چينلن ۾ ''[[زي مراٺي]]''، ''زي يووا''، ''[[ڪلرز مراٺي]]''، ''[[اسٽار پرواهه]]''، ''[[سوني مراٺي]]'' ۽ ''[[فڪٽ مراٺي]]'' شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[آل انڊيا ريڊيو]] پنهنجي مختلف چينلن، جن ۾ ''ايئر مراٺي''، ''ايف ايم گولڊ'' ۽ ''ايف ايم رينبو'' شامل آهن، وسيلي پروگرام نشر ڪري ٿو. آل انڊيا ريڊيو جي تجارتي نشرياتي سروس ''[[وِوڌ ڀارتي]]'' جو هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ آهي. خانگي ريڊيو اسٽيشنن ۾ ''[[بگ 92.7 ايف ايم]]''، ''[[ريڊيو مرچي]]''، ''[[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]]''، ''وسنڌرا واهني''، ''ريڊيو ڌمال 24'' ۽ ''ماءِ ايف ايم'' شامل آهن، جيڪي رياست جي وڏن شهرن ۾ نشريات ڪن ٿا.<ref name="Radio">{{cite web |title=Radio stations in Maharashtra, India |url=https://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm |publisher=Asia Waves |access-date=8 March 2022}}</ref> [[ڀارتي ايئرٽيل|ايئرٽيل]]، [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]]، [[جيو]] ۽ [[ووڊافون آئيڊيا|وي آءِ]] مهاراشٽر ۾ موبائل فون جون خدمتون مهيا ڪن ٿا ۽ سندن نيٽ ورڪ رياست جي گهڻي حصي تائين پکڙيل آهن. براڊبينڊ انٽرنيٽ جون خدمتون پڻ گهڻن شهرن، ڳوٺن ۽ قصبن ۾ موجود آهن، جيڪي سرڪاري ادارن [[مهانگر ٽيليفون نگم لميٽيڊ|ايم ٽي اين ايل]] ۽ [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]] سان گڏ مختلف خانگي ڪمپنين پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Citizen Charter of BSNL – Maharashtra Telecom Circle |url=http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003029/http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |url-status=dead |archive-date=4 August 2020 |publisher=[[Bharat Sanchar Nigam Limited]] |access-date=7 September 2014}}</ref> == رانديون == {{Main|مهاراشٽر ۾ رانديون}} [[File:Cricket Chinawal.jpg|thumb|[[جلگائون ضلعو|جلگائون ضلعي]] جي [[چناوال]] ڳوٺ کان ٻاهر هڪ کيت ۾ ڪرڪيٽ کيڏندڙ ٻار]] [[ڪرڪيٽ]] مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول تماشائي راند آهي ۽ ورزش توڙي تفريح لاءِ پڻ کيڏي وڃي ٿي. ڀارت جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ مهاراشٽر جي نمائندگي ٽن ٽيمن، [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ٽيم|مهاراشٽر]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم|ممبئي]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ٽيم|ودربھ]]، پاران ڪئي وڃي ٿي. انهن ٽيمن جو انتظام ترتيبوار [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ڪن ٿيون.<ref name="MCA">{{cite web |title=Mumbai Cricket Association |url=https://www.mumbaicricket.com/mca/about-us.php |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Mumbai Cricket Association]]}}</ref><ref name="VCA">{{cite web |title=Vidarbha Cricket Association, Nagpur |url=https://www.vca.co.in/pages/about-the-association |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Vidarbha Cricket Association]]}}</ref><ref name="Popular">{{cite news |last1=Dubey |first1=Jyotindra |date=4 June 2019 |title=Which state has gifted India the most cricketers for World Cups since 1975? |work=India Today |agency=[[Living Media]] |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/which-state-has-gifted-india-the-most-cricketers-for-world-cups-since-1975-1542001-2019-06-04 |access-date=30 March 2022}}</ref>{{Efn|ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، ممبئي ضلعي، پالگھر ضلعي ۽ ٿاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ جو انتظام سنڀالي ٿي ۽ پنهنجي [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] لاءِ رانديگر پڻ انهن ئي علائقن مان چونڊي ٿي.}} ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا|بي سي سي آءِ]] جو هيڊڪوارٽر ممبئي جي [[چرچ گيٽ]] ۾ آهي. رياست ۾ [[انڊين پريميئر ليگ]] جي فرنچائز [[ممبئي انڊينز]] پڻ قائم آهي، جيڪا پنهنجون گهريلو ميچون [[وانکهيڙي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏي ٿي. ممبئي جا [[برابورن اسٽيڊيم]] ۽ وانکهيڙي اسٽيڊيم، ۽ ناگپور جو [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن اسٽيڊيم|نيو وي سي اي اسٽيڊيم]] بين الاقوامي ڪرڪيٽ جا ميدان آهن، جتي بين الاقوامي ميچون کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="Brabourne">{{cite web |title=Brabourne Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58317.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref><ref name="Wankhede">{{cite web |title=Wankhede Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58324.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> [[2023ع ڀارت جون قومي رانديون|2023ع جي قومي راندين]] ۾ مهاراشٽر ڀارتي رياستن مان سڀ کان وڌيڪ تمغا حاصل ڪيا ۽ مجموعي تمغن جي جدول ۾ [[سروسز اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي رهيو. مهاراشٽر مجموعي طور 228 تمغا حاصل ڪيا، جن مان 80 سون جا تمغا هئا.<ref>{{Cite web |author=Utathya Nag |date=12 October 2022 |title=National Games 2022 medal tally: Know the final standing and winners |url=https://olympics.com/en/news/national-games-2022-medal-tally}}</ref> [[ڪٻڊي]]، [[کو کو]]، [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ [[ملاکمب]] رياست ۾ کيڏجندڙ روايتي راندين مان آهن. ڏکڻ-اولهه مهاراشٽر جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ ڏاند گاڏين جون ڊوڙون مشهور آهن، جيڪي ڳوٺاڻن پاران سالياني [[جاترا (مهاراشٽر)|جاترائن]] دوران منعقد ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |last=Shodhganga |title=Sangli District |website=Shodhganga.inflibnet.ac.in |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/9550/10/10_chapter%203.pdf |access-date=17 April 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Maharashtra asks high court to reconsider ban on bullock cart races |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-asks-high-court-to-reconsider-ban-on-bullock-cart-races/articleshow/16872364.cms |access-date=17 April 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 October 2012}}</ref><ref>{{cite book |title=TALEGAON DASHASAR |publisher=The Gazetteers Department |location=Maharashtra |url=http://amravati.nic.in/gazetteer/gazetteerb/places_Talegaon%20Dashasar.html}}</ref> شوقيه ڪُشتي جا مقابلا [[هند ڪيسري]] ۽ [[مهاراشٽر ڪيسري]] هر سال منعقد ٿين ٿا.<ref name="kushti">{{cite news |title=Hind Kesari Kushti kicks off |url=http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |access-date=30 May 2014 |date=30 October 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914114906/http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |archive-date=14 September 2016 |newspaper=[[The Indian Express]]}}</ref> شهري علائقن ۾ [[بيڊمنٽن]]، [[والي بال]] ۽ [[ٽينس]] تفريحي راندين طور کيڏيون وڃن ٿيون.<ref>Reddy, P.A., 2005. Sports Promotion in India. Discovery Publishing House.[https://books.google.com/books?id=T37m8eRAEX0C&q=maharashtra+volleyball&pg=PP9]</ref><ref>{{cite journal |author1=Kejal Joshi-Reddy |author2=Veena Kamble |author3=Pooja Kunte |author4=Polly Hardy-Johnson |author5=Caroline HD Fall |author6=Mary Barker |author7=Susie Weller |author8=Chittaranjan S. Yajnik |author9=Sarah H. Kehoe |title=Adolescent diet and physical activity in the context of economic, social and nutrition transition in rural Maharashtra, India: a qualitative study |journal=Public Health Nutrition |volume=24 |issue=16 |year=2021 |pages=5299–5308 |doi=10.1017/S1368980020002220 |pmid=32981556 |pmc=10195224 |s2cid=222146403 |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/1662B30C436E5621732540758321F165/S1368980020002220a.pdf/adolescent_diet_and_physical_activity_in_the_context_of_economic_social_and_nutrition_transition_in_rural_maharashtra_india_a_qualitative_study.pdf}}</ref> [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ڪنارن، [[اولهه گهاٽ]] جي جبلن ۽ رياست جي ڪيترن ئي ڊيمن سان ٺهيل ڍنڍن سبب [[پيراگلائيڊنگ]]، پهاڙن تي چڙهڻ، [[ٽريڪنگ]]، [[جبل چاڙهي]]، پاڻيءَ جون رانديون ۽ [[اسڪوبا ڊائيونگ]] جهڙين مهم جوئي وارين راندين لاءِ سازگار ماحول موجود آهي ۽ اهي سياحن ۾ مقبول آهن.<ref name="Atithtya">{{cite journal |author=Nilesh Upadhye |title=The Growth of Experiential Tourism in Maharashtra |journal=Atithya: A Journal of Hospitality |volume=5 |issue=1 |year=2019 |pages=41–42}}</ref><ref>{{cite book |last1=Gunaji |first1=Milind |title=Offbeat tracks in Maharashtra |date=2010 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-578-3 |edition=2nd}}</ref><ref name="adventure">{{cite web |title=Adventure activities in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |website=discoveredindia.com/ |publisher=Discovery India |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725010652/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |archive-date=25 July 2014 |url-status=usurped |access-date=20 August 2014}}</ref> [[مهاراشٽر اوپن]] ٽينس چيمپيئن شپ ڀارت جي اهم عالمي سطح جي ٽينس مقابلن مان هڪ رهي آهي، جيڪا رياست ۾ ٽينس جي انتظامي اداري [[مهاراشٽر لان ٽينس ايسوسيئيشن]] پاران پوني ۾ منعقد ڪئي ويندي هئي. هي مقابلو [[اي ٽي پي ٽور 250]] جو حصو هو.{{Efn|مهاراشٽر اوپن ڏکڻ ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ واحد اي ٽي پي چيمپيئن شپ رهي آهي.}}<ref>{{cite web |title=About us: Tata Open Maharashtra |url=https://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |website=maharashtraopen.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129141654/http://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |archive-date=29 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Pune Overview: ATP Tour–Tata Open Maharashtra–Tennis |url=https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |website=ATP Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628154204/https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |archive-date=28 June 2022}}</ref> ممبئي ۽ پوني ۾ ترتيبوار [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] ۽ [[پوني ريس ڪورس]] تي گهوڙن جون [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون.<ref name="race">{{cite web |title=The Mahalaxmi Race Course |publisher=Royal Western India Turf Club |url=http://www.rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625050537/http://rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |archive-date=25 June 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="racecourse">{{cite web |title=The Pune Race Course |url=http://www.rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |publisher=Royal Western India Turf Club |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207235106/http://rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |archive-date=7 February 2014 |url-status=live}}</ref> {{Dubious span|text=رياست جي مختلف حصن ۾ فيلڊ هاڪي، شطرنج، ٽينس ۽ بيڊمنٽن جون گهريلو سطح جون ليگون پڻ منعقد ٿين ٿيون.|date=October 2022}}<ref>Astill, J., 2013. The great tamasha: cricket, corruption, and the turbulent rise of modern India. Bloomsbury Publishing USA.[https://books.google.com/books?id=zqHKajcwyR8C&q=maharashtra+&pg=PR9]</ref> [[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] [[سنتوش ٽرافي]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[پوني]] 2008ع ۾ [[2008ع دولت مشترڪه نوجوان رانديون|دولت مشترڪه نوجوان راندين]] جي ميزباني ڪئي. قومي سطح جا ڪيترائي فٽبال ڪلب مهاراشٽر ۾ قائم رهيا آهن، جن ۾ [[ممبئي ٽائيگرز ايف سي]]، [[ڪينڪري ايف سي]]، [[بنگال ممبئي ايف سي]] ۽ [[ايئر انڊيا ايف سي]] شامل آهن.<ref name="clubs">{{cite web |title=Maharashtra Football Clubs List with Names & Foundation |url=http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |publisher=FIFA World Cup 2014, Brazil |access-date=20 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821095933/http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |archive-date=21 August 2014 |url-status=dead}}</ref> رياست جا ٻه ڪلب [[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن.<ref name="indiatimes1">{{cite news |agency=Press Trust of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |title=Gridiron league launched in India |work=[[The Times of India]] |date=5 August 2011 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014 |url-status=live}}</ref>{{Update inline|date=October 2022|reason=هن ليگ بابت معلومات کي نئين سر تازه ڪرڻ جي ضرورت آهي.}} [[ممبئي گليڊيئيٽرز]] ۽ [[پوني مراٺاز (آمريڪي فٽبال)|پوني مراٺاز]] ترتيبوار ممبئي ۽ پوني سان لاڳاپيل ٽيمون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |title=Pune Marathas Video Profile – The Elite Football League of India |publisher=[[Elite Football League of India]] |date=18 September 2012 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021103748/http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |archive-date=21 October 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Mumbai Gladiators |url=http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024130822/http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |archive-date=24 October 2013 |access-date=21 October 2013 |publisher=[[Elite Football League of India]]}}</ref> [[پُنيري پلٽن]] ۽ [[يو ممبا]]، [[پرو ڪٻڊي ليگ]] جون ٽيمون آهن، جيڪي ترتيبوار پوني ۽ ممبئي ۾ قائم آهن. == سياحت == {{See also|مهاراشٽر ۾ سياحت}} مهاراشٽر ۾ ڪيترائي سياحتي ماڳ آهن، جيڪي ملڪي توڙي پرڏيهي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ماڳن ۾ ممبئي شهر، [[اجنتا غارون|اجنتا]]، [[ايلورا غارون|ايلورا جون غارون]] ۽ رياست جا قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.<ref>{{cite journal |id={{ProQuest|1490677543}} |last1=Athma |first1=Prashanta |last2=Nalini |first2=G. |title=Tourism in India- An Analysis |journal=International Journal of Management Prudence |volume=5 |issue=1 |year=2013 |pages=25–35 }}</ref> اجنتا ۽ ايلورا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ]] آهن. ڀارت جي سڀ کان وڏن ۽ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ هجڻ سبب ممبئي پنهنجي نوآبادياتي دور جي اڏاوتن، سامونڊي ڪنارن، [[بالي ووڊ]]، خريداري ۽ سرگرم رات واري زندگي سميت ڪيترن ئي ڪشش وارن ماڳن سبب سڄي دنيا جي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nallathiga |first1=Ramakrishna |title=Integrating Entertainment, Tourism, Heritage and Culture into the Development of Cities: A Case for Mumbai |journal=ITPI Journal |date=September 2006 |volume=3 |issue=3 |pages=67–72 |ssrn=987481 }}</ref><ref>Indra, S.R. and D'Souza, J.N., A study on Tourists Loyalty based on Impact of Destination Image and Tourists Satisfaction in Mumbai. Food, Tourism and Hospitality Perspectives, p. 217.[https://www.researchgate.net/profile/Shivam-Bhartiya/publication/354312164_Food_Tourism_and_Hospitality_Perspectives/links/6130829f38818c2eaf775ab7/Food-Tourism-and-Hospitality-Perspectives.pdf#page=226]</ref> شهر ۾ هر سال لڳ ڀڳ 30 لک پرڏيهي ۽ 4 ڪروڙ ملڪي سياح اچن ٿا. رياستي حڪومت پرچون دڪانن ۽ تفريحي مرڪزن کي هفتي جا ستئي ڏينهن 24 ڪلاڪ کليل رکڻ جي اجازت ڏئي سياحن جو انگ وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>{{citation |last1=Udas-Mankikar |first1=Sayli |chapter=24x7 Cities: Recommendations for an India Playbook |title=ORF Issue Brief |date=March 2020 |issue=342 |chapter-url=https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf |archive-date=16 June 2022 |isbn=978-93-89622-71-3 |publisher=Observer Research Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616043919/https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf}}</ref> پوني شهر [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|ايم ٽي ڊي سي]] سان گڏ پوني ميلي دوران ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪري ٿو، جيڪو هندو ڌرم جي [[گڻيش چترٿي|گڻيش اُتسو]] واري تهوار جي وقت ٿيندو آهي.<ref>Mahadevia, Darshini. (2008). Dynamics of High-Tech Zones in Pune: Emerging Trends and Impacts. []</ref><ref>{{cite journal |last1=Kale |first1=Pramod |title=Ideas, Ideals and the Market: A Study of Marathi Films |journal=Economic and Political Weekly |year=1979 |volume=14 |issue=35 |pages=1511–1520 |jstor=4367902 }}</ref><ref>Nagapurkar, S., Narkhede, P. and Sheriff, V.A., 2020. Energizing the Future with Memories of the Past: The Wadas of Pune City. In E3S Web of Conferences (Vol. 170, p. 05006). EDP Sciences.</ref><ref>Shinde, K., 2014. 2 Ganesh festival. Rituals and Traditional Events in the Modern World, p. 23.[https://books.google.com/books?id=-A0hBQAAQBAJ&dq=mtdc+%22pune+festival%22&pg=PA23]</ref> برطانوي راڄ دوران قائم ڪيل [[جابلو تفريحي ماڳ]] مشهور سياحتي منزلون آهن، خاص طور اونهاري جي موسم ۾. انهن ۾ اولهه مهاراشٽر جا [[مهابليشور]]، لوناوالا ۽ [[ماٿيران]]، جڏهن تہ ودربھ علائقي جو [[چکلدارا]] شامل آهن.<ref>Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra. Conference on Tourism in India – Challenges Ahead, 15–17 May 2008, IIMK [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.530.6198&rep=rep1&type=pdf]</ref> اولهه مهاراشٽر جي جابلو ضلعن ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] ۽ [[مراٺا سلطنت]] جي دور سان واسطو رکندڙ سوين جابلو قلعن جا آثار موجود آهن. اهي قلعا ۽ انهن جي چوڌاري جبل، جابلو پنڌ، جبلن تي چڙهڻ ۽ [[ورثي واري سياحت]]، خاص طور [[ڇترپتي شيواجي مهاراج|شيواجي]] جي تاريخ سان دلچسپي رکندڙ ماڻهن ۾ مشهور آهن. سياحن ۾ مشهور قلعن ۾ [[شِونيري قلعو|شِونيري]]، [[راجڳڙهه قلعو|راجڳڙهه]]، [[سنهاڳڙهه]]، [[رائيڳڙهه قلعو|رائيڳڙهه]] ۽ [[پرتاپ ڳڙهه قلعو|پرتاپ ڳڙهه]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Kohli |first1=M. S. |title=Mountains of India : tourism, adventure and pilgrimage |date=2002 |publisher=Indus Publ. Co. |location=New Delhi |isbn=9788173871351 |pages=263–266}}</ref> مهاراشٽر جي اهڙن 11 قلعن ۽ تامل ناڊو جي هڪ قلعي تي مشتمل مجموعي کي سرڪاري طور [[ڀارت جا مراٺا فوجي منظرناما]] سڏيو وڃي ٿو، جنهن کي 2025ع ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Tulsian |first=Vrinda |date=12 July 2025 |title=Int'l support helps 12 Maratha forts scoop Unesco World Heritage label |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714151154/https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mutha |first=Snehal |date=12 July 2025 |title=UNESCO World Heritage status granted to 12 forts |url=https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714152052/https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/amp/ |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=The Hindu}}</ref> [[ترمبڪيشور شِو مندر|ترمبڪيشور]]، [[تلجا ڀواني مندر|تلجا ڀواني]]، [[شني شنگناپور]]، [[جيوتيبا مندر]]، [[اشٽ ونايڪ]] [[گڻيش|گڻپتي]] مندر ۽ [[پنڌرپور]] ۾ [[وٺوٻا|ڀڳوان پنڊورنگ]] جو مندر هر سال وڏي انگ ۾ هندو عقيدتمندن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. پوني ضلعي جي [[جيجوري]] ۾ [[کنڊوبا مندر، جيجوري|کنڊوبا مندر]]، ديوتا [[کنڊوبا]] جي زيارتگاهه آهي، جتي سڄي مهاراشٽر مان زائرين اچن ٿا ۽ عبادت ڪندڙ هڪ ٻئي تي ''ڀنڊار'' (هيڊ جو پائوڊر) اڇلائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=K. |last2=Bhanu |first2=B.V. |title=People of India |date=2004 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Mumbai |isbn=9788179911013 |page=LIX |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=Khandoba+god&pg=PR59 |access-date=11 April 2018 |url-status=live |archive-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107124906/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PR59&dq=Khandoba+god#v=snippet&q=Khandoba%20&f=false}}</ref> [[شِرڊي جو سائي بابا|سائي بابا]] جي [[شِرڊي]] واري مندر ۾ روزانو سراسري طور 25,000 زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ مذهبي تهوارن دوران اهو انگ 300,000 تائين پهچي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|journal= International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage|last1=Shinde |first1=Kiran |title=Governance and Management of Religious Tourism in India |year=2018 |volume=6 |issue=1 |doi=10.21427/D7K42M }}</ref> [[وارڪري]] فرقي سان لاڳاپيل ماڳ، جهڙوڪ [[پنڌرپور]]، [[ديهو]] ۽ [[آلندي]]، سڄو سال مشهور رهن ٿا ۽ مذهبي ڏهاڙن دوران رياست جي مختلف حصن مان وڏي انگ ۾ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>Patange, P., Srinithivihahshini, N.D. and Mahajan, D.M., 2013. "Pilgrimage and the environment: Challenges in a pilgrimage centre in Maharashtra, India". ''International Journal of Environmental Sciences'', 3(6), pp. 2269–2277.</ref> نانديڙ ۾ واقع سکن جو [[حضور صاحب نانديڙ|حضور صاحب]] گردوارو، جنهن کي ''تخت سچکنڊ شري حضور ابچل نگر صاحب'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سک ڌرم]] جي [[پنج تخت|پنجن ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] 6bk47gwh4wue5ct8jmp8p85oy3w6plp 416310 416309 2026-10-01T21:30:40Z Intisar Ali 8681 416310 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> == بنيادي ڍانچو == === صحت جون سهولتون === [[File:प्राथमिक आरोग्य केंद्र,अंबोली.jpg|thumb|[[پوني ضلعو|پوني ضلعي]] جي امبولي ڳوٺ ۾ هڪ بنيادي صحت مرڪز]] مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.<ref name="PCI">{{cite journal |title=State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis |jstor=4400025 |last1=George |first1=Alex |last2=Nandraj |first2=Sunil |journal=Economic and Political Weekly |year=1993 |volume=28 |issue=32/33 |pages=1671–1683}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،<ref name="Hospital Services">{{cite web |title=List of hospitals in state |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140527185934/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |archive-date=27 May 2014}}</ref> 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.<ref name=women /> رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.<ref name=women>{{cite web |title=List of Women Hospital |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm#DH |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227132756/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm |archive-date=27 February 2014}}</ref> رياست ۾ [[بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري]] (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام [[ايوورويڊا]] سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dabhade |first1=Sangeeta |title=Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators |journal=Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University |year=2013 |volume=6 |issue=4 |page=411 |doi=10.4103/0975-2870.118294|doi-broken-date=12 July 2025 |display-authors=etal |doi-access=free}}</ref> مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ [[بنيادي صحت مرڪز]] (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڀارت ۾ عوامي صحت جو نظام|عوامي صحت جي نظام]] جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.<ref name="PublicHealthStandards">{{cite web |url=http://archive.org/details/GuidelinesPHC2012 |title=Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 |date=16 February 2012 |access-date=16 February 2022 |website=Archive.org}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.<ref name=health>{{cite web |title=Inequality- adjusted Human Development Index for India's states |url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |publisher=United Nations Development Programme |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |archive-date=1 March 2013 |url-status=live}}</ref> رياست جي [[ڪل زرخيزي جي شرح]] 1.9 هئي.<ref name=Fertility>{{cite web |title=Health Indicators of Maharashtra |url=http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044732/http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 28 هئي، جڏهن تہ [[ماءُ جي موت جي شرح|ماءُ جي موت جو تناسب]] 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.<ref name=mortality>{{cite news |title=Impressive drop in maternal, infant mortality rates |url=http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Hindu]] |date=8 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518043017/http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Infant mortality">{{cite web |title=Infant Mortality Rate |url=http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518034909/http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |archive-date=18 May 2014 |url-status=usurped}}</ref> عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.<ref name=public>{{cite web |title=1 1 Medical Education & Drugs Department |url=http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119013746/http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |archive-date=19 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="Public health">{{cite web |title=Public health department |url=http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/Home.aspx |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304213920/http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/home.aspx |archive-date=4 March 2014}}</ref> [[صحت جي بيمه]] اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Statistics /> مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ [[نيشنل رورل هيلٿ مشن]] (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.<ref name=Statistics>{{cite web |title=Health Intelligence & Vital Statistics |url=http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518024430/http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |archive-date=18 May 2014}}</ref><ref name=diagnostic>{{cite news |title=Maharashtra tie up for diagnostic facilities |url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=The Hindu |date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109004243/http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |archive-date=9 November 2013 |url-status=live}}</ref><ref name=status>{{cite web |title=Maharashtra State Health Status |date=2 May 2012 |url=http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002046/http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref> 2025ع جي ''فِسڪل هيلٿ انڊيڪس'' (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> === توانائي === [[File:Current functioning units of CSTPS.jpg|thumb|alt=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|[[چندرپور سپر ٿرمل پاور اسٽيشن]]، مهاراشٽر جي اهم بجلي پيدا ڪندڙ مرڪزن مان هڪ]] وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.<ref name=consumes>{{cite news |title=Maharashtra used up 1193 MW more power in winter |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |access-date=13 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=The Times Group |date=22 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |archive-date=15 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Thermal>{{cite web |title=Indian Power Sector |url=http://indianpowersector.com/home/about/ |website=indianpowersector.com/ |publisher=Ministry of Power |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/ |archive-date=22 August 2014 |url-status=live}}</ref> توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.<ref name=Regulatory>{{cite web |title=Electricity Governance Initiative |url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |website=electricitygovernance.wri.org/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور [[ڪوئلو]] ۽ [[قدرتي گئس]] جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Electricity tariff in Maharashtra |url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |website=mercindia.org.in/ |publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |archive-date=12 April 2015 |url-status=dead}}</ref> [[مهاويترن]] (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو [[مهاجينڪو|مهاجنريشن]]، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.<ref name=Regulatory /> {{As of|2012}} مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.<ref name=Thermal /> رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.<ref name=consumes /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني]] (MAHAGENCO) ڪيترائي [[حرارتي بجلي گهر]] هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility |url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |website=mahagenco.in/ |publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |archive-date=21 September 2014 |url-status=live}}</ref> سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي [[مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني]] جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.<ref name="power supply">{{cite web |title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra |url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |publisher=Green guide |access-date=17 May 2014 |date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |archive-date=31 March 2014 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري === [[مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ]] (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور ''پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع''، ''هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع'' ۽ ''ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع'' سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB [[مهاراشٽر حڪومت]] جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="MPCB">{{cite web |title=Introduction |url=https://mpcb.gov.in/introduction |publisher=MPCB |access-date=9 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308184412/https://www.mpcb.gov.in/introduction |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned |url=https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |access-date=29 December 2018 |publisher=TheIndianExpress |date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030227/https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |archive-date=30 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Plastic Waste Management in Maharashtra |url=http://mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=29 December 2018 |date=23 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821144803/http://www.mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |archive-date=21 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|مهاراشٽر جي ثقافت|مهاراشٽر ۾ رياستي تحفظ هيٺ يادگارن جي فهرست}} [[File:Maharashtrian Thali 2.JPG|thumb|مهاراشٽر جي روايتي ڀاڄين واري ٿالي]] [[File:Special Kolhapuri Misal Pav.jpg|thumb|مسال پاو، مهاراشٽر جو هڪ مشهور کاڌو]] === کاڌا === {{Main|مهاراشٽر جا کاڌا}} مهاراشٽر جي کاڌن ۾ هلڪي ذائقي کان وٺي تمام تيز مرچن وارن طعامن تائين وڏي ورائٽي ملي ٿي. ڪڻڪ، چانور، ''[[جوار]]''، ''[[ٻاجهر]]''، ڀاڄيون، داليون ۽ ميوا مهاراشٽر جي ماڻهن جي خوراڪ جا بنيادي جزا آهن. مشهور روايتي طعامن ۾ ''[[پورڻ پولي]]''، ''اُڪڙيچي [[مودڪ]]'' ۽ ''[[ٿالي پيٺ]]'' شامل آهن.<ref name="Khatau2004">{{cite book |author=Asha Khatau |title=Epicure S Vegetarian Cuisines Of India |url=https://books.google.com/books?id=16mU1bzJx3AC&pg=PA15 |date=February 2004 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-119-8 |pages=12, 63}}</ref> گهٽين تي ملندڙ کاڌن ۾ ''[[بٽاٽا وڙا]]''، ''[[مسال پاو]]''، ''[[پاو ڀاجي]]'' ۽ ''[[وڙا پاو]]'' مقامي ماڻهن ۾ تمام مشهور آهن ۽ عام طور تي کاڌي جي اسٽالن ۽ ننڍين هوٽلن تي وڪرو ٿين ٿا.<ref name=cuisine>{{cite web |title=Cuisine of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |website=marathiheritage.com |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008180629/http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |archive-date=8 October 2014 |url-status=dead}}</ref> مکيه کاڌا، خاص طور منجهند ۽ رات جي ماني، ''[[ٿالي]]'' نالي ٿالهيءَ ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ٿاليءَ ۾ مختلف طعام روايتي ترتيب سان رکيا ويندا آهن. گوشت وارا ۽ ڀاڄين وارا ٻئي قسم جا کاڌا اُٻاريل چانورن، [[چپاتي]] يا جوار، ٻاجهر يا چانورن جي اٽي مان ٺهيل [[ڀاڪڙي]] سان کاڌا ويندا آهن. هڪ عام ڀاڄين واري ٿاليءَ ۾ [[چپاتي]] يا [[ڀاڪڙي]]، [[دال]]، چانور (ورڻ ڀات)، آمٽي، ''[[ڀاجي]]'' يا ''[[اُسل]]''، [[چٽڻي]]، ''ڪوشمبير'' (سلاد) ۽ [[لسي|ڇاڇ]] يا ''سول ڪڙهي'' شامل هوندا آهن.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes">{{cite web |title=Maharashtra Recipes |url=http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225091730/http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |archive-date=25 December 2014 |access-date=13 September 2014 |website=food.ndtv.com |publisher=NDTV}}</ref> ''ڀاجي'' ڪنهن هڪ ڀاڄي يا ڪيترين ڀاڄين جي ميلاپ مان تيار ٿيندڙ طعام آهي. ''آمٽي'' ڪڙهيءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪا عام طور ''تور دال'' جي رس مان تيار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گوڊا مسالو، ڪڏهن [[املي]] يا امشول ۽ [[ڳڙ]] شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes"/> ''ورڻ'' سادي [[دال]] آهي، جيڪا ڀارتي کاڌن ۾ عام آهي. ڪيترن مهاراشٽري طعامن ۾ ناريل، بصر، ٿوم، ادرڪ، ڳاڙهن مرچن جو پائوڊر، ساوا مرچ ۽ سرنهن استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه برادريون روايتي طور بصر ۽ ٿوم کان پاسو ڪن ٿيون.<ref name="Annathali" /><ref name="cuisine" /> مهاراشٽر جا کاڌا علائقي موجب مختلف آهن. روايتي [[مالواڻي کاڌا|مالواڻي (ڪونڪڻي)]]، ڪولهاپوري ۽ ورهاڙي کاڌا مشهور علائقائي کاڌن جا مثال آهن.<ref name="Annathali">{{cite web |title=Maharashtrian food |website=maharashtratourism.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913102952/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |archive-date=13 September 2014 |url-status=live}}</ref> [[ڪولهاپور]] ''تامبڙا رسا'' ۽ ''پانڍرا رسا'' لاءِ مشهور آهي، جيڪي ڪڪڙ يا ٻڪريءَ جي گوشت مان تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Marathé |first=Kaumudi |url=https://books.google.com/books?id=2Ao5QwAACAAJ |title=The Essential Marathi Cookbook |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-306802-0 |language=en}}</ref> سامونڊي ڪناري تي رهندڙ ڪونڪڻي ماڻهن جي خوراڪ ۾ چانور ۽ سامونڊي کاڌو اهم آهن. سامونڊي مڇين ۾ [[بمبئي ڊڪ]]، جنهن کي مراٺيءَ ۾ ''بومبل'' پڻ چيو وڃي ٿو، گهڻي مشهور آهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === لباس === [[File:Marathi Women.jpg|thumb|126px|روايتي مهاراشٽري نوواري ساڙي (نو وال ساڙي) پهريل عورت]] روايتي طور مراٺي عورتن ۾ [[ساڙي]] عام لباس رهي آهي، جنهن جو انداز مختلف علائقائي ۽ ثقافتي روايتن موجب مختلف هوندو آهي.<ref name=Costumes /> شهري مهاراشٽر ۾ وچولي عمر ۽ نوجوان عورتن ۾ مغربي طرز جا لباس، جهڙوڪ اسڪرٽ ۽ پتلون، ۽ [[شلوار قميص]] عام آهن، جڏهن تہ روايتي ''[[نوواري ساڙي|نوواري]]'' يا نو وال ''لوگڙي'' جو روزمره استعمال گهٽجي ويو آهي.{{sfn|Kher|2003|p=}}<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=186 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> وڏي عمر جون عورتون پنج وال ساڙي پڻ پائين ٿيون. شهري علائقن ۾ پنج وال ساڙي، خاص طور [[پيٺڻي ساڙي|پيٺڻي]]، نوجوان عورتون شادين ۽ مذهبي تقريبن جهڙن خاص موقعن تي پائين ٿيون.<ref>{{cite news |last1=Kher |first1=Swati |title=Bid farewell to her |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578 |access-date=10 October 2010 |publisher=Indian Express, Mumbai Newsline |year=2003 |url-status=dead |archive-date=1 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122101/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578}}</ref> مردن ۾ مغربي طرز جو لباس وڏي پيماني تي رائج آهي. ثقافتي موقعن تي مرد روايتي [[ڌوتي]] ۽ [[پيٺا (پڳ)|پيٺا]] پڻ پائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=177 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي عمر وارن مردن ۾ [[گانڌي ٽوپي]] روايتي مٿي ڍڪڻ واري پوشاڪ طور مشهور رهي آهي.<ref name=Costumes /><ref>{{cite book |last=Bhanu |first=B.V. |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |year=2004 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-101-3 |pages=1033, 1037, 1039 |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172828/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033#v=snippet&q=%22gandhi%20cap%22%20maharashtra%20men%20headgear&f=false |url-status=live }}</ref><ref name=tradition /> عورتون مراٺا ۽ پيشوا دور سان لاڳاپيل روايتي زيور پڻ پائين ٿيون. ''ڪولهاپوري ساج'' مراٺي عورتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو هار آهي.<ref name=Costumes>{{cite web |title=Costumes of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=30 May 2014 |url-status=live |archive-date=23 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723041108/http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/}}</ref> شهري علائقن ۾ مردن ۽ عورتن ٻنهي ۾ مغربي لباس وڏي پيماني تي رائج آهي.<ref name=tradition>{{cite web |title=Traditional costumes of Maharashtra |publisher=Marathi Heritage Organisation |url=http://www.marathiheritage.com/costumes.html |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028002852/http://www.marathiheritage.com/costumes.html |archive-date=28 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === موسيقي === مهاراشٽر ۽ مهاراشٽر سان لاڳاپيل موسيقارن هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڪيرانا گهراڻو|ڪيرانا]] ۽ [[گواليار گهراڻو|گواليار]] گهراڻن جا ڪيترائي ناميارا فنڪار مهاراشٽر سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[ڀيم سين جوشي]] پاران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ پوني ۾ شروع ڪيل [[سوائي گنڌروا ڀيم سين مهوتسو]] هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي اهم ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite thesis |last1=Grimes |first1=Jeffrey Michael |title=The geography of Hindustani music : the influence of region and regionalism on the North Indian classical tradition |date=December 2008 |id={{ProQuest|304195106}} |hdl=2152/18235 |citeseerx=10.1.1.390.2265 }}</ref> [[ڪولهاپور]] ۽ [[پوني]] جهڙن شهرن ''[[ڀاوگيت]]'' ۽ ''[[ناٽيا سنگيت]]'' جهڙين موسيقي روايتن جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جيڪي ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان ويجهو لاڳاپيل آهن. ڀارت جي مقبول موسيقيءَ جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٺهندڙ فلمن جي گيتن تي ٻڌل رهيو آهي. 2009ع ۾ فلمي موسيقي ڀارت ۾ موسيقيءَ جي وڪري جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو حصو هئي.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |work=BBC News |title=Plans to start India music awards |date=10 December 2009 |access-date=19 May 2010 |first=Prachi |last=Pinglay |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127131800/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |url-status=live }}</ref> ڪيترائي مشهور موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڳائڻا ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} تازن ڏهاڪن ۾ مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، جي موسيقي منظرنامي ۾ [[ريپ موسيقي|ريپ]] جهڙن جديد موسيقي صنفن کي پڻ مقبوليت ملي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Datta |first1=Jayanti |title=A New Sense of the Sacred |journal=PostScriptum |issn=2456-7507 |date=July 2020 |issue=ii |pages=234–245 |url=https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214024005/https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |url-status=live }}</ref> ممبئي ۾ مغربي موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ [[مهندرا بلوز فيسٽيول|بلوز]]، جا ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا.<ref>Gupta, D.R., Paper 11: Special Interest Tourism Module 22: Musical Festivals and Events (Doctoral dissertation, Central University of Jammu).</ref> 2006ع ۾ [[سمفني آرڪيسٽرا آف انڊيا]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪز ممبئي جي [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) ۾ آهي. اهو ڀارت جو پيشاور سمفني آرڪيسٽرا آهي ۽ هر سال ٻه ڪنسرٽ سيزن پيش ڪري ٿو، جن ۾ عالمي سطح جا ڪنڊڪٽر ۽ سولو فنڪار حصو وٺندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ لوڪ موسيقيءَ جي ڊگهي ۽ شاهوڪار روايت موجود آهي. رائج لوڪ موسيقيءَ جي مشهور صنفن ۾ ڀڄن، ڀارُڊ، ڪيرتن، گونڌل<ref>{{Cite news |last=Krishnamachari |first=Suganthy |date=16 August 2018 |title=The Gondhala music of Maharashtra |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |access-date=4 December 2022 |issn=0971-751X |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204030642/https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪولي گيت]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Zelliot |first1=Eleanor |url=https://archive.org/details/experienceofhind00zell |title=The Experience of Hinduism : essays on religion in Maharashtra |last2=Berntsen |first2=Maxine |date=1988 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-662-7 |location=Albany, N.Y. |page=[https://archive.org/details/experienceofhind00zell/page/174 174] |quote=gondhali maharashtra. |access-date=26 May 2016 |url-access=registration}}</ref> === ناچ === [[File:Lavani Dancers.jpg|thumb|[[لاوڻي]] ناچ جي پيشڪش]] مراٺي ناچ جون مختلف صنفون مقامي لوڪ روايتن مان نڪتل آهن. [[لاوڻي]] رياست جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. [[وارڪري]] فرقي جي ڀڄن، ڪيرتن ۽ [[ابھنگ]] جي روايتن جي ڊگهي تاريخ آهي ۽ اهي سندن مذهبي رسمن ۽ عقيدت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |title=Essays on Indian music |date=2003 |publisher=Discovery Pub. House |location=New Delhi |isbn=978-81-7141-719-3 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=wwwX6DWfn3gC&q=shastriya+sangeet+maharashtra&pg=PP9 |access-date=20 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mandpe |first1=Asha |title=Vibrant colours of Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |access-date=1 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=[[The Times Group]] |date=10 March 2011 |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031005217/http://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |url-status=live}}</ref> [[ڪولي ناچ]]، جنهن سان ''ڪولي گيت'' پڻ لاڳاپيل آهن، مهاراشٽر جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، اهو مهاراشٽر جي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڪولي ناچ ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي حصو وٺن ٿا ۽ سندن حرڪتون سامونڊي لهرن، ٻيڙي هلائڻ ۽ مڇيءَ جا ڄار اڇلائڻ جهڙين مهاڻن جي روزمره سرگرمين جي علامتي نمائندگي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Dances of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/dance.html |website=marathiheritage.com/ |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |url-status=dead |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714073004/http://www.marathiheritage.com/dance.html}}</ref><ref>{{cite book |last1=ed |first1=Alison Arnold |title=The Garland encyclopedia of world music |date=2000 |publisher=Garland |location=New York |isbn=978-0-8240-4946-1 |pages=726–730 |url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&q=%22classical+music%22+maharashtra&pg=PA457 |access-date=20 June 2016}}</ref> === ناٽڪ === {{Main|مراٺي ناٽڪ}} [[File:Vijay Tendulkar .jpeg|thumb|ناٽڪ نويس [[وجي تينڊولڪر]]]] مهاراشٽر ۾ جديد ناٽڪ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي نوآبادياتي دور سان ڳنڍي سگهجي ٿي. جديد مراٺي ناٽڪ تي مغربي ٿيٽر جو اثر رهيو آهي، پر ان ۾ [[سنگيت ناٽڪ]] (موسيقي ناٽڪ) جهڙيون مقامي صنفون پڻ شامل آهن. تازن ڏهاڪن ۾ مراٺي [[تماشا (ناٽڪ)|تماشا]] جا عنصر پڻ ڪجهه تجرباتي ناٽڪن ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book |last1=Dharwadker |first1=Aparna Bhargava |title=Theatres of Independence: Drama, Theory, and Urban Performance in India Since 1947 |date=2009 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-1-58729-642-0 |pages=314 and 368 |url=https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |access-date=5 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ جي موضوعن ۽ صنفن ۾ مزاحيه سماجي ناٽڪ، [[فارْس]]، تاريخي ناٽڪ، موسيقي ناٽڪ، تجرباتي ناٽڪ ۽ سنجيده ڊراما شامل آهن. [[وجي تينڊولڪر]]، [[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي]]، [[مهيش ايلڪنچوار]]، [[رتناڪر متڪري]] ۽ [[ستيش اليڪر]] جهڙن مراٺي ناٽڪ نويسن ڀارت جي جديد ٿيٽر تي اثر وڌو آهي.<ref>{{cite news |title=Modern Marathi theatre had milestones, limitations.. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |newspaper=[[The Times of India]] |date=7 June 2011 |access-date=3 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010180458/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |archive-date=10 October 2014 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ کان سواءِ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ۾ گجراتي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جي ٿيٽر جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Ashis |title=Mapping South Asia Through Contemporary Theatre |date=2014 |publisher=Palgrave MacMillan |location=Basingstoke, Uk and New York, US |isbn=978-1-137-37513-1 |page=88 |url=https://books.google.com/books?id=DDZvBAAAQBAJ&q=parsi+theatre+mumbai+prithvi&pg=PA64 |access-date=5 October 2014}}</ref> ممبئي ۾ قائم [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) گهڻن هنڌن ۽ گهڻن مقصدن تي ٻڌل ثقافتي مرڪز آهي، جتي ڀارت ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل موسيقي، ناچ، ناٽڪ، فلم، ادب ۽ فوٽوگرافي جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. اهو پرفارمنگ آرٽس جي شعبي ۾ نون ۽ تجرباتي ڪمن کي پڻ پيش ڪري ٿو. === ادب === {{Main|مراٺي ادب}} [[File:Suresh Joshi with P L Deshpandey.jpg|thumb|[[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي|پي. ايل. ديشپانڊي]] (وچ ۾)، مراٺي ٻوليءَ جي سڀ کان مشهور اديبن مان هڪ]] مهاراشٽر جو علائقائي ادب رياست جي مختلف حصن ۾ رهندڙ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] جي زندگي، سماجي حالتن ۽ تجربن جي عڪاسي ڪري ٿو. شاهوڪار ادبي ورثي واري [[مراٺي ٻولي]] [[ديوناگري رسم الخط]] ۾ لکي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra's Regional Literature |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |website=discoveredindia.com/ |publisher=[[Discovery Channel]] |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903061426/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=usurped}}</ref> مراٺي ادب جي شروعاتي اهم تصنيفن مان [[گيانشوري]] آهي، جيڪا 13هين صديءَ جي [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]] سنت [[گيانشور]] پاران [[ڀڳوت گيتا]] جي لکيل تشريح آهي. ساڳئي دور ۾ [[نام ديو]] ۽ [[گورا ڪنڀار]] جهڙن شاعرن عقيدت تي ٻڌل شاعري لکي، جنهن کي [[ابھنگ]] چيو وڃي ٿو. اوائلي جديد دور جي عقيدتي ادب ۾ [[توڪارام]] ۽ [[ايڪناٿ]] جهڙن ڀڳتي سنتن جون [[پانڊورنگ]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون، جڏهن تہ [[سمرٿ رامداس|رامداس]] جون [[رام]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون نمايان آهن.<ref name="Singh">{{cite book |author=Singh |title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination |url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1753-0 |page=120 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Indian History | year=2011 | orig-year=1st pub. 1960 |url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-132923-1 |pages=B–244 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي [[مراٺي ادب]] ۾ سماجي ۽ سياسي سڌارن سان لاڳاپيل بحثي ۽ تنقيدي لکڻيون نمايان رهيون. [[بال شاستري جامڀيڪر]]، [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[گوپال هري ديشمک]]، [[مهاديَو گووند راناڊي]]، [[جيوتيراو ڦلي]] ۽ [[وشنو شاستري ڪرشنا شاستري چپلونڪر]] هن دور جي اهم ليکڪن ۽ سماجي يا سياسي ڪارڪنن مان هئا. [[ڪيشوسُت]] جديد مراٺي شاعريءَ جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. [[هندوتوا]] جي حامي [[ويناڪ دامودر ساورڪر]] پڻ هڪ گهڻ رخو ليکڪ هو؛ سندس مراٺي ۽ انگريزي تخليقن ۾ مضمون، ٻه ناول، شاعري ۽ ناٽڪ شامل آهن. مراٺي ٻوليءَ جي چئن اديبن کي ڀارت جي اهم ادبي اعزاز [[گيان پيٺ ايوارڊ]] سان نوازيو ويو آهي. انهن ۾ ناول نگار [[وشنو سکارام کنڊيڪر]] ۽ [[ڀالچندر نيماڊي]]، ۽ شاعر [[ڪُسُماگراج|وشنو وامن شروادڪر (ڪُسُماگراج)]] ۽ [[وندا ڪرنديڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |title=Jnanpith Laureates Official listings |access-date=8 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218122436/http://www.jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |archive-date=18 February 2012 |url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور جي ٻين اهم اديبن ۾ ناٽڪ نويس [[رام گنيش گڊڪري]]، ناول نگار [[هري نارائڻ آپٽي]]، شاعر ۽ ناول نگار [[بي. ايس. مرديڪر]]، [[پانڊورنگ سداشيو ساني]]، [[وينڪٽيش مڊگولڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] ۽ [[لڪشمڻ شاستري جوشي]] شامل آهن. [[وشواس پاٽيل]]، [[رنجيت ديسائي]] ۽ [[شواجي ساونت]] مراٺا تاريخ تي ٻڌل ناولن لاءِ مشهور آهن. آزاديءَ کان پوءِ [[پي. ايل. ديشپانڊي]] شهري وچولي طبقي جي زندگيءَ جي عڪاسي سبب وڏي مقبوليت ماڻي. سندس تخليقن ۾ مزاح، سفرناما، ناٽڪ ۽ سوانح عمريون شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Deshpande |first1=G. P. |title=Marathi Literature since Independence: Some Pleasures and Displeasures |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=44/45 |pages=2885–2892 |jstor=4406042 }}</ref> [[نارائڻ گنگارام سُروي]]، [[شانتا شيلڪي]]، [[درگا ڀاڳوت]]، [[سريش ڀٽ]] ۽ [[نريندر جاڌو]] جديد دور جي ٻين مشهور اديبن مان آهن. [[دلت ادب]] ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آزاد ڀارت ۾ ذات پات جي بنياد تي روزمره جي سماجي جبر جي ادبي ردعمل طور سڀ کان پهرين مراٺي ٻوليءَ ۾ نمايان ٿيو. هن ادبي تحريڪ مختلف ادبي صنفن ۽ اسلوبن ذريعي ذات پات جي سماجي روايتن ۽ اڻبرابريءَ تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Muthukkaruppan |first1=Parthasarathi |title=Preliminary Remarks on Dalit Poetry |journal=Rethinking Marxism |date=January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/08935696.2018.1456762|s2cid=149846207 }}</ref> 1958ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيل ''مهاراشٽر دلت ساهتيه سنگهه'' (مهاراشٽر دلت ادبي سوسائٽي) جي پهرين ڪانفرنس ۾ ”دلت ادب“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=Handbook of twentieth-century literatures of India |last=Natarajan |first=Nalini |author2=Emmanuel Sampath Nelson |chapter=Chapter 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |page=363 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=Dalit+literature&pg=PA363}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]] ۽ [[پوني]] جهڙا شهر، گهڻ لساني ادبي مرڪز پڻ رهيا آهن. [[روهنٽن مستري]]، [[شوڀا ڊي]] ۽ [[سلمان رشدي]] جهڙا انگريزي ٻوليءَ جا ليکڪ ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن ۽ سندن ڪيترن ناولن جو پسمنظر ممبئي آهي.<ref>{{Cite journal |journal=Research Journal of English Language and Literature |volume=5 |issue=2 |last=Bhattacharya |first=Rebecca |date=April–June 2017 |title=Bombay as Reflected in the Novels of Shobha De, Salman Rushdie and Rohinton Mistry |url=http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718114154/http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |archive-date=18 July 2023}}</ref> [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ اردو اديبن جي فهرست|اردو ادب]] جي ڪيترن ناميارن شاعرن ۽ گيتڪارن، جهڙوڪ [[ڪيفي اعظمي]]، [[جان نثار اختر]]، [[گلزار]] ۽ [[جاويد اختر]]، پڻ ممبئي کي پنهنجو گهر بڻايو. === سئنيما === {{Main|بالي ووڊ|مراٺي سئنيما}} [[File:Amitabh.jpg|thumb|128px|[[اميتاڀ بچن]]، [[بالي ووڊ]] جي مشهور ترين اداڪارن مان هڪ.<ref>{{cite web |last=Brand |first=Madeleine |date=15 April 2005 |title=Amitabh Bachchan, 'The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602024 |publisher=NPR |access-date=17 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Of Amitabh Bachchan's fame and celebrity |url=https://www.dawn.com/news/389700 |work=Dawn |date=19 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201139/https://www.dawn.com/news/389700 |archive-date=11 March 2024 }}</ref><ref>{{cite magazine |title='The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |magazine=Newsweek |date=21 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201138/https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |archive-date=11 March 2024 }}</ref>]] مهاراشٽر ڀارت جي تفريحي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي فلم، ٽيليويزن ۽ ٻين ميڊيا شعبن جون ڪيتريون ئي پيداواري ڪمپنيون قائم آهن.<ref name=ibef/> [[ممبئي]] ۾ فلمون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي اسٽوڊيو ۽ پيداواري سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Film City - Mumbai |url=https://www.ffo.gov.in/en/film-cities/mumbai |access-date=29 November 2021 |website=Ffo.gov.in}}</ref> مرڪزي ڌارا جون [[هندي سئنيما|هندي فلمون]] مهاراشٽر، خاص طور شهري علائقن ۾، وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون. ممبئي ڀارت ۾ فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ٿئي ٿو. وڏي بجيٽ واريون [[بالي ووڊ]] فلمون پڻ ممبئي ۾ تيار ۽ فلمايون وڃن ٿيون.<ref name="time corliss"/> ڀارت جي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم ''[[راجا هريش چندر]]'' 1913ع ۾ مهاراشٽر ۾ [[دادا صاحب ڦالڪي]] ٺاهي هئي.<ref>{{cite web |title=Dada saheb Phalke : भारतीय सिनेमा के पितामह थे दादा साहब फाल्के, ऐसे दिया था भारत में फिल्मों को जीवन |date=1 April 2021 |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dada-saheb-phalke-film-journey-facts-on-his-death-anniversary-who-known-as-father-of-indian-cinema |access-date=29 November 2021 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ڦالڪي کي وڏي پيماني تي [[ڀارتي سئنيما]] جو باني يا ”ڀارتي سئنيما جو پيءُ“ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=भारतीय सिनेमा के सूत्रधार रहे दादा साहेब फाल्के, 1969 से दिया जा रहा फाल्के पुरस्कार |date=4 April 2021 |first1=Manish |last1=Pandey |url=https://www.jagran.com/news/national-dada-saheb-phalke-is-the-founder-of-indian-cinema-jagran-special-21525821.html |access-date=29 November 2021 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> سندس نالي تي قائم [[دادا صاحب ڦالڪي ايوارڊ]] ڀارت جو سئنيما جي شعبي ۾ اعليٰ ترين اعزاز آهي، جيڪو [[ڀارت سرڪار]] پاران ڀارتي سئنيما ۾ حياتي ڀر جي خدمتن جي اعتراف طور هر سال ڏنو وڃي ٿو.<ref name="dadasahebdff">{{cite web |title=Dadasaheb Phalke Awards |url=http://dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526044918/http://www.dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |archive-date=26 May 2016 |access-date=6 May 2012 |publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمي صنعت]] جو شروعاتي مرڪز [[ڪولهاپور]] هو، پر پوءِ اها ممبئي سميت ٻين هنڌن تائين پکڙجي وئي. مراٺي سئنيما خاص طور پنهنجي فني فلمن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. شروعاتي دور جي مشهور فلمسازن ۾ دادا صاحب ڦالڪي، [[وي. شانتارام]]، [[راجا ٺاڪر]]، [[ڀالجي پينڌارڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[بابوراو پينٽر]] ۽ [[دادا ڪونڊڪي]] شامل هئا. جديد دور ۾ [[جبار پٽيل]]، [[مهيش مانجريڪر]]، [[امول پاليڪر]] ۽ [[سنجئي سورڪر]] جهڙن هدايتڪارن مراٺي ٻوليءَ ۾ تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمون ٺاهيون آهن. [[درگا کوٽي]] معزز خاندانن سان تعلق رکندڙ انهن شروعاتي ڀارتي عورتن مان هئي، جن فلمي صنعت ۾ داخل ٿي ان وقت جي هڪ اهم سماجي پابنديءَ کي ٽوڙيو.<ref>{{Cite web |publisher=Rediff.com |title=The Millennium Special: Gautam Rajadhyaksha on the ten most important women stars in Indian films |url=http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321111313/http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |url-status=dead |archive-date=21 March 2009 |access-date=22 December 2022 }}</ref> [[لليتا پوار]]، [[سلڀا ديشپانڊي]] ۽ [[اوشا ڪرن]] هندي ۽ مراٺي ٻنهي ٻولين جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سميتا پاٽيل]]، [[رنجنا ديشمک]] ۽ [[ريما لاگو]] هندي ۽ مراٺي ٻولين جي فني توڙي مرڪزي ڌارا جي فلمن ۾ نمايان رهيون. [[روهني هٽنگڙي]] ڪيترين تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمن ۾ اداڪاري ڪئي ۽ ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) ۾ [[ڪستوربا گانڌي]] جي ڪردار لاءِ [[بهترين معاون اداڪارا لاءِ بافٽا ايوارڊ]] حاصل ڪندڙ ڀارت جي اداڪارا بڻي.<ref>{{Cite web |title=1983 Film Supporting Actress |url=http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114152757/http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 |website=BAFTA Awards }}</ref> [[ڀانو اٿيا]] ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) لاءِ [[بهترين لباس ڊزائن لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] حاصل ڪري آسڪر ايوارڊ کٽيندڙ پهرين ڀارتي بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Search Results |website=Academy Awards Database Search |publisher=Academy of Motion Picture Arts & Sciences |url=https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22:%22Gandhi%22,%22Sort%22:%222-Film%20Title-Alpha%22,%22AwardShowNumberFrom%22:0,%22AwardShowNumberTo%22:0,%22Search%22:30%7D |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153313/https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22%3A%22Gandhi%22%2C%22Sort%22%3A%222-Film%20Title-Alpha%22%2C%22AwardShowNumberFrom%22%3A0%2C%22AwardShowNumberTo%22%3A0%2C%22Search%22%3A30%7D |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=1983 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |access-date=22 December 2022 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |date=5 October 2014 |language=en}}</ref> 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن ۾ [[ارميلا ماتونڊڪر]] ۽ [[ماڌوري ڊڪشٽ]] هندي ۽ مراٺي سئنيما سان لاڳاپيل مشهور اداڪارائن مان رهيون ۽ ڪيترين تنقيدي توڙي واپاري طور ڪامياب فلمن ۾ ڪم ڪيائون.{{Citation needed|date=July 2024}} مراٺي سئنيما جي شروعاتي دور ۾ [[سورياڪانت منڌاري]] هڪ اهم اداڪار هو.<ref>{{Cite web |date=4 March 2016 |title=Suryakant Mandare |url=http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045358/http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 December 2022 }}</ref> پوءِ [[شريرام لاگو]]، [[نيلو ڦلي]]، [[وڪرم گوکلي]] ۽ [[دليپ پرڀاولڪر]] ناٽڪ، هندي ۽ مراٺي فلمن ۾ ڪردار نگاريءَ لاءِ مشهور ٿيا. [[رميش ديو]] ۽ [[موهن جوشي]] مرڪزي ڌارا جي مراٺي فلمن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا.<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=The legend from Kolhapur |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/the-legend-from-kolhapur/ |access-date=22 December 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 September 2020 |title=Happy Birthday, Mohan Joshi: 'Mulshi Pattern' to 'Deool Band'; FIVE must-watch movies of the veteran star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/happy-birthday-mohan-joshi-mulshi-pattern-to-deool-band-five-must-watch-movies-of-the-veteran-star/photostory/77924116.cms |access-date=22 December 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سچن پلگائونڪر]]، [[اشوڪ سراف]]، [[لڪشميڪانت بيرڊي]] ۽ [[مهيش ڪوٺاري]] جي مزاحيه فلمن مراٺي سئنيما ۾ مزاحيه فلمن جي هڪ مقبول لهر پيدا ڪئي.{{Citation needed|date=July 2024}} === ميڊيا === [[File:Times of India, Mumbai.jpg|thumb|ممبئي ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي عمارت]] مهاراشٽر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارون ۽ 350 کان وڌيڪ عام پڙهندڙن لاءِ رسالا شايع ٿين ٿا، جڏهن تہ اشاعتي صنعت سان 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل آهن.<ref name=auditbureau>{{cite web |title=Highest Circulated amongst ABC Member Publications |url=http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918051424/http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |archive-date=18 September 2017}}</ref> رياست ۾ مراٺي ٻوليءَ جا ڪيترائي نيوز چينل نشر ٿين ٿا، جن ۾ ''[[نيوز 18 لوڪمت]]''، ''[[اي بي پي ماجھا]]''، ''[[جئي مهاراشٽر (ٽي وي چينل)|جئي مهاراشٽر]]''، ''[[سام ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي 24 تاس]]'' شامل آهن. ڊسمبر 2016 موجب، پوني ۽ ٻين وڏن شهرن مان شايع ٿيندڙ ''[[سڪال]]'' مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ مراٺي اخبار هئي.<ref name=auditbureau/> ٻين اهم مراٺي اخبارن ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''[[نوا ڪال]]''، ''[[پُڌاري]]''، ''[[لوڪمت]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>Sanjay Tambat, Media Convergence in the Regional Language Setting : 43 Some Observations from a Study on Pune -Mumbai Based Media", COMMUNICATOR (2019): 43.Volume LIII, Number-4 page=43-62 [http://iimc.nic.in/WriteReadData/userfiles/file/21/Oct-Dec%202018-TEXT.pdf#page=50]</ref> ''سپتاهڪ سڪال''، ''گريه شوڀيڪا''، ''لوڪ راجيه''، ''لوڪ پرڀا'' ۽ ''چترليکا'' نمايان مراٺي رسالن مان آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |title=IRS Q2 2010: Publications in Maharashtra see some light |publisher=Exchange4media.com |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117050215/http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |archive-date=17 January 2013}}</ref> انگريزي ٻوليءَ جون اخبارون گهڻو ڪري شهري علائقن تائين محدود آهن. انهن ۾ ''[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]]''، ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]''، ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]''، ''[[ممبئي مرر]]''، ''[[دي ايشين ايج]]''، ''[[مڊ ڊي]]'' ۽ ''[[دي فري پريس جرنل]]'' شامل آهن. مالي ۽ ڪاروباري اخبارن مان ''[[دي اڪنامڪ ٽائمز]]''، ''[[منٽ (اخبار)|منٽ]]''، ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' ۽ ''[[دي فنانشل ايڪسپريس (ڀارت)|دي فنانشل ايڪسپريس]]'' وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Prominent financial dailies |url=http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |publisher=India Press |access-date=17 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917160827/http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |archive-date=17 September 2014 |url-status=live}}</ref> ٻين ڀارتي ٻولين جون ڪيتريون اخبارون پڻ ممبئي مان ايڊيشن شايع ڪن ٿيون، جن ۾ هنديءَ جي ''[[نوا ڀارت]]''، ڪنڙ جي ''[[اُدياواڻي]]''، گجراتيءَ جي ''[[ممبئي سماچار]]'' ۽ اردوءَ جي ''[[انقلاب (اخبار)|انقلاب]]'' شامل آهن.<ref>Mathur, U.C., 2010. Product and Brand Management. Excel Books India. ISB=978-8174465498 page=25 [https://books.google.com/books?id=LAClOXKs6IwC&dq=Nava+Bharat++Udayavani+Mumbai+Samachar+++Inquilab+&pg=PR15]</ref> مهاراشٽر جي ٽيليويزن صنعت رياست جي معيشت ۾ اهم حصو وجهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Profile display |url=http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |website=karmayog.org/ |publisher=National Film & Television Industry Committee-Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://archive.today/20140907103126/http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> سرڪاري ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جو ''[[ڊي ڊي سهيادري]]'' نالي چينل رياست ۾ نشر ٿئي ٿو. مختلف [[ادا ٽيليويزن|ادا ٽي وي]] ڪمپنين ۽ مقامي ڪيبل آپريٽرن وسيلي ڪيترائي ڀارتي ۽ بين الاقوامي ٽيليويزن چينل ڏسي سگهجن ٿا. ڀارت جي وڏن نشرياتي نيٽ ورڪن مان [[ٽائمز گروپ]]، [[ڊزني اسٽار]]، [[سي اين اين-نيوز18]] ۽ [[زي انٽرٽينمينٽ انٽرپرائزز|زي انٽرٽينمينٽ]] جا هيڊڪوارٽر مهاراشٽر ۾ آهن. [[ملٽي سسٽم آپريٽر]] ڪيبل ٽيليويزن ذريعي مراٺي، بنگالي، نيپالي، هندي، انگريزي ۽ ٻين بين الاقوامي ٻولين جا چينل مهيا ڪن ٿا. مراٺي ٻوليءَ ۾ خاص طور تفريحي مواد نشر ڪندڙ چينلن ۾ ''[[زي مراٺي]]''، ''زي يووا''، ''[[ڪلرز مراٺي]]''، ''[[اسٽار پرواهه]]''، ''[[سوني مراٺي]]'' ۽ ''[[فڪٽ مراٺي]]'' شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[آل انڊيا ريڊيو]] پنهنجي مختلف چينلن، جن ۾ ''ايئر مراٺي''، ''ايف ايم گولڊ'' ۽ ''ايف ايم رينبو'' شامل آهن، وسيلي پروگرام نشر ڪري ٿو. آل انڊيا ريڊيو جي تجارتي نشرياتي سروس ''[[وِوڌ ڀارتي]]'' جو هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ آهي. خانگي ريڊيو اسٽيشنن ۾ ''[[بگ 92.7 ايف ايم]]''، ''[[ريڊيو مرچي]]''، ''[[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]]''، ''وسنڌرا واهني''، ''ريڊيو ڌمال 24'' ۽ ''ماءِ ايف ايم'' شامل آهن، جيڪي رياست جي وڏن شهرن ۾ نشريات ڪن ٿا.<ref name="Radio">{{cite web |title=Radio stations in Maharashtra, India |url=https://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm |publisher=Asia Waves |access-date=8 March 2022}}</ref> [[ڀارتي ايئرٽيل|ايئرٽيل]]، [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]]، [[جيو]] ۽ [[ووڊافون آئيڊيا|وي آءِ]] مهاراشٽر ۾ موبائل فون جون خدمتون مهيا ڪن ٿا ۽ سندن نيٽ ورڪ رياست جي گهڻي حصي تائين پکڙيل آهن. براڊبينڊ انٽرنيٽ جون خدمتون پڻ گهڻن شهرن، ڳوٺن ۽ قصبن ۾ موجود آهن، جيڪي سرڪاري ادارن [[مهانگر ٽيليفون نگم لميٽيڊ|ايم ٽي اين ايل]] ۽ [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]] سان گڏ مختلف خانگي ڪمپنين پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Citizen Charter of BSNL – Maharashtra Telecom Circle |url=http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003029/http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |url-status=dead |archive-date=4 August 2020 |publisher=[[Bharat Sanchar Nigam Limited]] |access-date=7 September 2014}}</ref> == رانديون == {{Main|مهاراشٽر ۾ رانديون}} [[File:Cricket Chinawal.jpg|thumb|[[جلگائون ضلعو|جلگائون ضلعي]] جي [[چناوال]] ڳوٺ کان ٻاهر هڪ کيت ۾ ڪرڪيٽ کيڏندڙ ٻار]] [[ڪرڪيٽ]] مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول تماشائي راند آهي ۽ ورزش توڙي تفريح لاءِ پڻ کيڏي وڃي ٿي. ڀارت جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ مهاراشٽر جي نمائندگي ٽن ٽيمن، [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ٽيم|مهاراشٽر]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم|ممبئي]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ٽيم|ودربھ]]، پاران ڪئي وڃي ٿي. انهن ٽيمن جو انتظام ترتيبوار [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ڪن ٿيون.<ref name="MCA">{{cite web |title=Mumbai Cricket Association |url=https://www.mumbaicricket.com/mca/about-us.php |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Mumbai Cricket Association]]}}</ref><ref name="VCA">{{cite web |title=Vidarbha Cricket Association, Nagpur |url=https://www.vca.co.in/pages/about-the-association |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Vidarbha Cricket Association]]}}</ref><ref name="Popular">{{cite news |last1=Dubey |first1=Jyotindra |date=4 June 2019 |title=Which state has gifted India the most cricketers for World Cups since 1975? |work=India Today |agency=[[Living Media]] |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/which-state-has-gifted-india-the-most-cricketers-for-world-cups-since-1975-1542001-2019-06-04 |access-date=30 March 2022}}</ref>{{Efn|ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، ممبئي ضلعي، پالگھر ضلعي ۽ ٿاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ جو انتظام سنڀالي ٿي ۽ پنهنجي [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] لاءِ رانديگر پڻ انهن ئي علائقن مان چونڊي ٿي.}} ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا|بي سي سي آءِ]] جو هيڊڪوارٽر ممبئي جي [[چرچ گيٽ]] ۾ آهي. رياست ۾ [[انڊين پريميئر ليگ]] جي فرنچائز [[ممبئي انڊينز]] پڻ قائم آهي، جيڪا پنهنجون گهريلو ميچون [[وانکهيڙي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏي ٿي. ممبئي جا [[برابورن اسٽيڊيم]] ۽ وانکهيڙي اسٽيڊيم، ۽ ناگپور جو [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن اسٽيڊيم|نيو وي سي اي اسٽيڊيم]] بين الاقوامي ڪرڪيٽ جا ميدان آهن، جتي بين الاقوامي ميچون کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="Brabourne">{{cite web |title=Brabourne Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58317.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref><ref name="Wankhede">{{cite web |title=Wankhede Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58324.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> [[2023ع ڀارت جون قومي رانديون|2023ع جي قومي راندين]] ۾ مهاراشٽر ڀارتي رياستن مان سڀ کان وڌيڪ تمغا حاصل ڪيا ۽ مجموعي تمغن جي جدول ۾ [[سروسز اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي رهيو. مهاراشٽر مجموعي طور 228 تمغا حاصل ڪيا، جن مان 80 سون جا تمغا هئا.<ref>{{Cite web |author=Utathya Nag |date=12 October 2022 |title=National Games 2022 medal tally: Know the final standing and winners |url=https://olympics.com/en/news/national-games-2022-medal-tally}}</ref> [[ڪٻڊي]]، [[کو کو]]، [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ [[ملاکمب]] رياست ۾ کيڏجندڙ روايتي راندين مان آهن. ڏکڻ-اولهه مهاراشٽر جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ ڏاند گاڏين جون ڊوڙون مشهور آهن، جيڪي ڳوٺاڻن پاران سالياني [[جاترا (مهاراشٽر)|جاترائن]] دوران منعقد ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |last=Shodhganga |title=Sangli District |website=Shodhganga.inflibnet.ac.in |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/9550/10/10_chapter%203.pdf |access-date=17 April 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Maharashtra asks high court to reconsider ban on bullock cart races |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-asks-high-court-to-reconsider-ban-on-bullock-cart-races/articleshow/16872364.cms |access-date=17 April 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 October 2012}}</ref><ref>{{cite book |title=TALEGAON DASHASAR |publisher=The Gazetteers Department |location=Maharashtra |url=http://amravati.nic.in/gazetteer/gazetteerb/places_Talegaon%20Dashasar.html}}</ref> شوقيه ڪُشتي جا مقابلا [[هند ڪيسري]] ۽ [[مهاراشٽر ڪيسري]] هر سال منعقد ٿين ٿا.<ref name="kushti">{{cite news |title=Hind Kesari Kushti kicks off |url=http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |access-date=30 May 2014 |date=30 October 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914114906/http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |archive-date=14 September 2016 |newspaper=[[The Indian Express]]}}</ref> شهري علائقن ۾ [[بيڊمنٽن]]، [[والي بال]] ۽ [[ٽينس]] تفريحي راندين طور کيڏيون وڃن ٿيون.<ref>Reddy, P.A., 2005. Sports Promotion in India. Discovery Publishing House.[https://books.google.com/books?id=T37m8eRAEX0C&q=maharashtra+volleyball&pg=PP9]</ref><ref>{{cite journal |author1=Kejal Joshi-Reddy |author2=Veena Kamble |author3=Pooja Kunte |author4=Polly Hardy-Johnson |author5=Caroline HD Fall |author6=Mary Barker |author7=Susie Weller |author8=Chittaranjan S. Yajnik |author9=Sarah H. Kehoe |title=Adolescent diet and physical activity in the context of economic, social and nutrition transition in rural Maharashtra, India: a qualitative study |journal=Public Health Nutrition |volume=24 |issue=16 |year=2021 |pages=5299–5308 |doi=10.1017/S1368980020002220 |pmid=32981556 |pmc=10195224 |s2cid=222146403 |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/1662B30C436E5621732540758321F165/S1368980020002220a.pdf/adolescent_diet_and_physical_activity_in_the_context_of_economic_social_and_nutrition_transition_in_rural_maharashtra_india_a_qualitative_study.pdf}}</ref> [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ڪنارن، [[اولهه گهاٽ]] جي جبلن ۽ رياست جي ڪيترن ئي ڊيمن سان ٺهيل ڍنڍن سبب [[پيراگلائيڊنگ]]، پهاڙن تي چڙهڻ، [[ٽريڪنگ]]، [[جبل چاڙهي]]، پاڻيءَ جون رانديون ۽ [[اسڪوبا ڊائيونگ]] جهڙين مهم جوئي وارين راندين لاءِ سازگار ماحول موجود آهي ۽ اهي سياحن ۾ مقبول آهن.<ref name="Atithtya">{{cite journal |author=Nilesh Upadhye |title=The Growth of Experiential Tourism in Maharashtra |journal=Atithya: A Journal of Hospitality |volume=5 |issue=1 |year=2019 |pages=41–42}}</ref><ref>{{cite book |last1=Gunaji |first1=Milind |title=Offbeat tracks in Maharashtra |date=2010 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-578-3 |edition=2nd}}</ref><ref name="adventure">{{cite web |title=Adventure activities in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |website=discoveredindia.com/ |publisher=Discovery India |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725010652/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |archive-date=25 July 2014 |url-status=usurped |access-date=20 August 2014}}</ref> [[مهاراشٽر اوپن]] ٽينس چيمپيئن شپ ڀارت جي اهم عالمي سطح جي ٽينس مقابلن مان هڪ رهي آهي، جيڪا رياست ۾ ٽينس جي انتظامي اداري [[مهاراشٽر لان ٽينس ايسوسيئيشن]] پاران پوني ۾ منعقد ڪئي ويندي هئي. هي مقابلو [[اي ٽي پي ٽور 250]] جو حصو هو.{{Efn|مهاراشٽر اوپن ڏکڻ ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ واحد اي ٽي پي چيمپيئن شپ رهي آهي.}}<ref>{{cite web |title=About us: Tata Open Maharashtra |url=https://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |website=maharashtraopen.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129141654/http://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |archive-date=29 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Pune Overview: ATP Tour–Tata Open Maharashtra–Tennis |url=https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |website=ATP Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628154204/https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |archive-date=28 June 2022}}</ref> ممبئي ۽ پوني ۾ ترتيبوار [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] ۽ [[پوني ريس ڪورس]] تي گهوڙن جون [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون.<ref name="race">{{cite web |title=The Mahalaxmi Race Course |publisher=Royal Western India Turf Club |url=http://www.rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625050537/http://rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |archive-date=25 June 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="racecourse">{{cite web |title=The Pune Race Course |url=http://www.rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |publisher=Royal Western India Turf Club |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207235106/http://rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |archive-date=7 February 2014 |url-status=live}}</ref> {{Dubious span|text=رياست جي مختلف حصن ۾ فيلڊ هاڪي، شطرنج، ٽينس ۽ بيڊمنٽن جون گهريلو سطح جون ليگون پڻ منعقد ٿين ٿيون.|date=October 2022}}<ref>Astill, J., 2013. The great tamasha: cricket, corruption, and the turbulent rise of modern India. Bloomsbury Publishing USA.[https://books.google.com/books?id=zqHKajcwyR8C&q=maharashtra+&pg=PR9]</ref> [[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] [[سنتوش ٽرافي]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[پوني]] 2008ع ۾ [[2008ع دولت مشترڪه نوجوان رانديون|دولت مشترڪه نوجوان راندين]] جي ميزباني ڪئي. قومي سطح جا ڪيترائي فٽبال ڪلب مهاراشٽر ۾ قائم رهيا آهن، جن ۾ [[ممبئي ٽائيگرز ايف سي]]، [[ڪينڪري ايف سي]]، [[بنگال ممبئي ايف سي]] ۽ [[ايئر انڊيا ايف سي]] شامل آهن.<ref name="clubs">{{cite web |title=Maharashtra Football Clubs List with Names & Foundation |url=http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |publisher=FIFA World Cup 2014, Brazil |access-date=20 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821095933/http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |archive-date=21 August 2014 |url-status=dead}}</ref> رياست جا ٻه ڪلب [[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن.<ref name="indiatimes1">{{cite news |agency=Press Trust of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |title=Gridiron league launched in India |work=[[The Times of India]] |date=5 August 2011 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014 |url-status=live}}</ref>{{Update inline|date=October 2022|reason=هن ليگ بابت معلومات کي نئين سر تازه ڪرڻ جي ضرورت آهي.}} [[ممبئي گليڊيئيٽرز]] ۽ [[پوني مراٺاز (آمريڪي فٽبال)|پوني مراٺاز]] ترتيبوار ممبئي ۽ پوني سان لاڳاپيل ٽيمون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |title=Pune Marathas Video Profile – The Elite Football League of India |publisher=[[Elite Football League of India]] |date=18 September 2012 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021103748/http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |archive-date=21 October 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Mumbai Gladiators |url=http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024130822/http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |archive-date=24 October 2013 |access-date=21 October 2013 |publisher=[[Elite Football League of India]]}}</ref> [[پُنيري پلٽن]] ۽ [[يو ممبا]]، [[پرو ڪٻڊي ليگ]] جون ٽيمون آهن، جيڪي ترتيبوار پوني ۽ ممبئي ۾ قائم آهن. == سياحت == {{See also|مهاراشٽر ۾ سياحت}} مهاراشٽر ۾ ڪيترائي سياحتي ماڳ آهن، جيڪي ملڪي توڙي پرڏيهي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ماڳن ۾ ممبئي شهر، [[اجنتا غارون|اجنتا]]، [[ايلورا غارون|ايلورا جون غارون]] ۽ رياست جا قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.<ref>{{cite journal |id={{ProQuest|1490677543}} |last1=Athma |first1=Prashanta |last2=Nalini |first2=G. |title=Tourism in India- An Analysis |journal=International Journal of Management Prudence |volume=5 |issue=1 |year=2013 |pages=25–35 }}</ref> اجنتا ۽ ايلورا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ]] آهن. ڀارت جي سڀ کان وڏن ۽ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ هجڻ سبب ممبئي پنهنجي نوآبادياتي دور جي اڏاوتن، سامونڊي ڪنارن، [[بالي ووڊ]]، خريداري ۽ سرگرم رات واري زندگي سميت ڪيترن ئي ڪشش وارن ماڳن سبب سڄي دنيا جي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nallathiga |first1=Ramakrishna |title=Integrating Entertainment, Tourism, Heritage and Culture into the Development of Cities: A Case for Mumbai |journal=ITPI Journal |date=September 2006 |volume=3 |issue=3 |pages=67–72 |ssrn=987481 }}</ref><ref>Indra, S.R. and D'Souza, J.N., A study on Tourists Loyalty based on Impact of Destination Image and Tourists Satisfaction in Mumbai. Food, Tourism and Hospitality Perspectives, p. 217.[https://www.researchgate.net/profile/Shivam-Bhartiya/publication/354312164_Food_Tourism_and_Hospitality_Perspectives/links/6130829f38818c2eaf775ab7/Food-Tourism-and-Hospitality-Perspectives.pdf#page=226]</ref> شهر ۾ هر سال لڳ ڀڳ 30 لک پرڏيهي ۽ 4 ڪروڙ ملڪي سياح اچن ٿا. رياستي حڪومت پرچون دڪانن ۽ تفريحي مرڪزن کي هفتي جا ستئي ڏينهن 24 ڪلاڪ کليل رکڻ جي اجازت ڏئي سياحن جو انگ وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>{{citation |last1=Udas-Mankikar |first1=Sayli |chapter=24x7 Cities: Recommendations for an India Playbook |title=ORF Issue Brief |date=March 2020 |issue=342 |chapter-url=https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf |archive-date=16 June 2022 |isbn=978-93-89622-71-3 |publisher=Observer Research Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616043919/https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf}}</ref> پوني شهر [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|ايم ٽي ڊي سي]] سان گڏ پوني ميلي دوران ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪري ٿو، جيڪو هندو ڌرم جي [[گڻيش چترٿي|گڻيش اُتسو]] واري تهوار جي وقت ٿيندو آهي.<ref>Mahadevia, Darshini. (2008). Dynamics of High-Tech Zones in Pune: Emerging Trends and Impacts. []</ref><ref>{{cite journal |last1=Kale |first1=Pramod |title=Ideas, Ideals and the Market: A Study of Marathi Films |journal=Economic and Political Weekly |year=1979 |volume=14 |issue=35 |pages=1511–1520 |jstor=4367902 }}</ref><ref>Nagapurkar, S., Narkhede, P. and Sheriff, V.A., 2020. Energizing the Future with Memories of the Past: The Wadas of Pune City. In E3S Web of Conferences (Vol. 170, p. 05006). EDP Sciences.</ref><ref>Shinde, K., 2014. 2 Ganesh festival. Rituals and Traditional Events in the Modern World, p. 23.[https://books.google.com/books?id=-A0hBQAAQBAJ&dq=mtdc+%22pune+festival%22&pg=PA23]</ref> برطانوي راڄ دوران قائم ڪيل [[جابلو تفريحي ماڳ]] مشهور سياحتي منزلون آهن، خاص طور اونهاري جي موسم ۾. انهن ۾ اولهه مهاراشٽر جا [[مهابليشور]]، لوناوالا ۽ [[ماٿيران]]، جڏهن تہ ودربھ علائقي جو [[چکلدارا]] شامل آهن.<ref>Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra. Conference on Tourism in India – Challenges Ahead, 15–17 May 2008, IIMK [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.530.6198&rep=rep1&type=pdf]</ref> اولهه مهاراشٽر جي جابلو ضلعن ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] ۽ [[مراٺا سلطنت]] جي دور سان واسطو رکندڙ سوين جابلو قلعن جا آثار موجود آهن. اهي قلعا ۽ انهن جي چوڌاري جبل، جابلو پنڌ، جبلن تي چڙهڻ ۽ [[ورثي واري سياحت]]، خاص طور [[ڇترپتي شيواجي مهاراج|شيواجي]] جي تاريخ سان دلچسپي رکندڙ ماڻهن ۾ مشهور آهن. سياحن ۾ مشهور قلعن ۾ [[شِونيري قلعو|شِونيري]]، [[راجڳڙهه قلعو|راجڳڙهه]]، [[سنهاڳڙهه]]، [[رائيڳڙهه قلعو|رائيڳڙهه]] ۽ [[پرتاپ ڳڙهه قلعو|پرتاپ ڳڙهه]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Kohli |first1=M. S. |title=Mountains of India : tourism, adventure and pilgrimage |date=2002 |publisher=Indus Publ. Co. |location=New Delhi |isbn=9788173871351 |pages=263–266}}</ref> مهاراشٽر جي اهڙن 11 قلعن ۽ تامل ناڊو جي هڪ قلعي تي مشتمل مجموعي کي سرڪاري طور [[ڀارت جا مراٺا فوجي منظرناما]] سڏيو وڃي ٿو، جنهن کي 2025ع ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Tulsian |first=Vrinda |date=12 July 2025 |title=Int'l support helps 12 Maratha forts scoop Unesco World Heritage label |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714151154/https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mutha |first=Snehal |date=12 July 2025 |title=UNESCO World Heritage status granted to 12 forts |url=https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714152052/https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/amp/ |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=The Hindu}}</ref> [[ترمبڪيشور شِو مندر|ترمبڪيشور]]، [[تلجا ڀواني مندر|تلجا ڀواني]]، [[شني شنگناپور]]، [[جيوتيبا مندر]]، [[اشٽ ونايڪ]] [[گڻيش|گڻپتي]] مندر ۽ [[پنڌرپور]] ۾ [[وٺوٻا|ڀڳوان پنڊورنگ]] جو مندر هر سال وڏي انگ ۾ هندو عقيدتمندن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. پوني ضلعي جي [[جيجوري]] ۾ [[کنڊوبا مندر، جيجوري|کنڊوبا مندر]]، ديوتا [[کنڊوبا]] جي زيارتگاهه آهي، جتي سڄي مهاراشٽر مان زائرين اچن ٿا ۽ عبادت ڪندڙ هڪ ٻئي تي ''ڀنڊار'' (هيڊ جو پائوڊر) اڇلائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=K. |last2=Bhanu |first2=B.V. |title=People of India |date=2004 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Mumbai |isbn=9788179911013 |page=LIX |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=Khandoba+god&pg=PR59 |access-date=11 April 2018 |url-status=live |archive-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107124906/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PR59&dq=Khandoba+god#v=snippet&q=Khandoba%20&f=false}}</ref> [[شِرڊي جو سائي بابا|سائي بابا]] جي [[شِرڊي]] واري مندر ۾ روزانو سراسري طور 25,000 زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ مذهبي تهوارن دوران اهو انگ 300,000 تائين پهچي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|journal= International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage|last1=Shinde |first1=Kiran |title=Governance and Management of Religious Tourism in India |year=2018 |volume=6 |issue=1 |doi=10.21427/D7K42M }}</ref> [[وارڪري]] فرقي سان لاڳاپيل ماڳ، جهڙوڪ [[پنڌرپور]]، [[ديهو]] ۽ [[آلندي]]، سڄو سال مشهور رهن ٿا ۽ مذهبي ڏهاڙن دوران رياست جي مختلف حصن مان وڏي انگ ۾ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>Patange, P., Srinithivihahshini, N.D. and Mahajan, D.M., 2013. "Pilgrimage and the environment: Challenges in a pilgrimage centre in Maharashtra, India". ''International Journal of Environmental Sciences'', 3(6), pp. 2269–2277.</ref> نانديڙ ۾ واقع سکن جو [[حضور صاحب نانديڙ|حضور صاحب]] گردوارو، جنهن کي ''تخت سچکنڊ شري حضور ابچل نگر صاحب'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سک ڌرم]] جي [[پنج تخت|پنجن تختن]] مان هڪ آهي. اورنگ آباد شهر جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي قديم ۽ وچئين دور جا ماڳ آهن، جن ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ]] [[اجنتا غارون|اجنتا]] ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا جون غارون]]، [[دولت آباد قلعو]] ۽ [[بيبي جو مقبرو]] شامل آهن.<ref>Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra.[https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=484108d0dd5cd621cf77a2740459d8b8f0052f37]</ref> مهاراشٽر جي ودربھ علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا ۽ جهنگلي جيوت جا ذخيرا آهن. انهن ۾ امراوتي ضلعي جو [[ميلگهاٽ ٽائيگر رزرو]]، چندرپور ضلعي جو [[تادوٻا-انڌاري ٽائيگر رزرو]]،<ref>{{cite web |last1=Mhatre |first1=Shridhar |title=Amazing Maharashtra: Tadoba National Park |website=Amazing Maharashtra |url=http://www.amazingmaharashtra.com/2012/10/tadoba-national-park.html |access-date=9 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210180146/http://www.amazingmaharashtra.com/2012/10/tadoba-national-park.html |archive-date=10 February 2018 |url-status=live}}</ref> ناگپور ضلعي جو امريد ڪرهنڊلا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو، [[ناگ زيرا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو]] ۽ گونڊيا ضلعي جو [[نويگائون قومي پارڪ]] (پکين جي پناهه گاهه) شامل آهن. مهاراشٽر حڪومت جي هڪ سروي موجب، 2009–10ع ۾ رياست ۾ ايندڙ سياحن مان 98 سيڪڙو ملڪي سياح هئا، جڏهن تہ باقي پرڏيهي سياح هئا.<ref name="auto2">{{cite web |title=Tourism Survey for State of Maharashtra |url=http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/Maharashtra_0.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215071824/http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/Maharashtra_0.pdf |archive-date=15 February 2017 |access-date=2 February 2018}}</ref> پرڏيهي سياحن ۾ آمريڪا، برطانيا، جرمني ۽ گڏيل عرب امارات مان ايندڙ سياحن جو نمايان حصو آهي.<ref name="auto2"/> رياستي حڪومت مهاراشٽر ۾ سياحت جي منظم ترقي ۽ واڌاري لاءِ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (ايم ٽي ڊي سي) قائم ڪئي آهي. ايم ٽي ڊي سي رياست جي اهم سياحتي مرڪزن تي تفريحي رهائشگاهن جو مالڪ آهي ۽ انهن جو انتظام سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=About MTDC |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/about |website=Maharashtratourism.gov.in |access-date=5 November 2017 |url-status=live |archive-date=23 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623032828/https://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/about}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Mumbai Downtown.jpg|[[نريمان پوائنٽ]] وٽ مرڪزي ممبئي جو رات جو منظر File:Dagdushet Halwai Ganpati 2005.jpg|پوني ۾ [[گڻيش اُتسو]] جو تهوار File:Khandoba temple Pune.jpg|[[جيجوري]] ۾ ديوتا [[کنڊوبا]] جو [[کنڊوبا مندر، جيجوري|کنڊوبا مندر]] File:Venna Lake, Mahabaleshwar.jpg|[[مهابليشور]] ۾ وينا ڍنڍ File:TigresswithCubs.jpg|[[تادوٻا-انڌاري ٽائيگر رزرو|تادوٻا ٽائيگر رزرو]] ۾ [[بنگال ٽائيگر|ڀارتي واگهه]] File:Pandharpur Vithoba temple.jpg|[[پنڌرپور]]، رياست جو هڪ اهم هندو زيارتگاهه File:Statue Of Ahimsa-MangiTungi.jpg|[[مانگي-تونگي]] ۾ [[اهنسا جو مجسمو]]، دنيا جو سڀ کان وڏو هڪ پٿر مان تراشيل مجسمو </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] qjj9raq7edkb7xi7o4k4q05eau6hpkc 416311 416310 2026-10-01T21:31:59Z Intisar Ali 8681 416311 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> == بنيادي ڍانچو == === صحت جون سهولتون === [[File:प्राथमिक आरोग्य केंद्र,अंबोली.jpg|thumb|[[پوني ضلعو|پوني ضلعي]] جي امبولي ڳوٺ ۾ هڪ بنيادي صحت مرڪز]] مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.<ref name="PCI">{{cite journal |title=State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis |jstor=4400025 |last1=George |first1=Alex |last2=Nandraj |first2=Sunil |journal=Economic and Political Weekly |year=1993 |volume=28 |issue=32/33 |pages=1671–1683}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،<ref name="Hospital Services">{{cite web |title=List of hospitals in state |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140527185934/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |archive-date=27 May 2014}}</ref> 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.<ref name=women /> رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.<ref name=women>{{cite web |title=List of Women Hospital |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm#DH |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227132756/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm |archive-date=27 February 2014}}</ref> رياست ۾ [[بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري]] (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام [[ايوورويڊا]] سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dabhade |first1=Sangeeta |title=Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators |journal=Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University |year=2013 |volume=6 |issue=4 |page=411 |doi=10.4103/0975-2870.118294|doi-broken-date=12 July 2025 |display-authors=etal |doi-access=free}}</ref> مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ [[بنيادي صحت مرڪز]] (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڀارت ۾ عوامي صحت جو نظام|عوامي صحت جي نظام]] جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.<ref name="PublicHealthStandards">{{cite web |url=http://archive.org/details/GuidelinesPHC2012 |title=Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 |date=16 February 2012 |access-date=16 February 2022 |website=Archive.org}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.<ref name=health>{{cite web |title=Inequality- adjusted Human Development Index for India's states |url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |publisher=United Nations Development Programme |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |archive-date=1 March 2013 |url-status=live}}</ref> رياست جي [[ڪل زرخيزي جي شرح]] 1.9 هئي.<ref name=Fertility>{{cite web |title=Health Indicators of Maharashtra |url=http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044732/http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 28 هئي، جڏهن تہ [[ماءُ جي موت جي شرح|ماءُ جي موت جو تناسب]] 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.<ref name=mortality>{{cite news |title=Impressive drop in maternal, infant mortality rates |url=http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Hindu]] |date=8 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518043017/http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Infant mortality">{{cite web |title=Infant Mortality Rate |url=http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518034909/http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |archive-date=18 May 2014 |url-status=usurped}}</ref> عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.<ref name=public>{{cite web |title=1 1 Medical Education & Drugs Department |url=http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119013746/http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |archive-date=19 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="Public health">{{cite web |title=Public health department |url=http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/Home.aspx |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304213920/http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/home.aspx |archive-date=4 March 2014}}</ref> [[صحت جي بيمه]] اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Statistics /> مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ [[نيشنل رورل هيلٿ مشن]] (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.<ref name=Statistics>{{cite web |title=Health Intelligence & Vital Statistics |url=http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518024430/http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |archive-date=18 May 2014}}</ref><ref name=diagnostic>{{cite news |title=Maharashtra tie up for diagnostic facilities |url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=The Hindu |date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109004243/http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |archive-date=9 November 2013 |url-status=live}}</ref><ref name=status>{{cite web |title=Maharashtra State Health Status |date=2 May 2012 |url=http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002046/http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref> 2025ع جي ''فِسڪل هيلٿ انڊيڪس'' (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> === توانائي === [[File:Current functioning units of CSTPS.jpg|thumb|alt=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|[[چندرپور سپر ٿرمل پاور اسٽيشن]]، مهاراشٽر جي اهم بجلي پيدا ڪندڙ مرڪزن مان هڪ]] وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.<ref name=consumes>{{cite news |title=Maharashtra used up 1193 MW more power in winter |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |access-date=13 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=The Times Group |date=22 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |archive-date=15 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Thermal>{{cite web |title=Indian Power Sector |url=http://indianpowersector.com/home/about/ |website=indianpowersector.com/ |publisher=Ministry of Power |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/ |archive-date=22 August 2014 |url-status=live}}</ref> توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.<ref name=Regulatory>{{cite web |title=Electricity Governance Initiative |url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |website=electricitygovernance.wri.org/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور [[ڪوئلو]] ۽ [[قدرتي گئس]] جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Electricity tariff in Maharashtra |url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |website=mercindia.org.in/ |publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |archive-date=12 April 2015 |url-status=dead}}</ref> [[مهاويترن]] (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو [[مهاجينڪو|مهاجنريشن]]، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.<ref name=Regulatory /> {{As of|2012}} مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.<ref name=Thermal /> رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.<ref name=consumes /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني]] (MAHAGENCO) ڪيترائي [[حرارتي بجلي گهر]] هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility |url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |website=mahagenco.in/ |publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |archive-date=21 September 2014 |url-status=live}}</ref> سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي [[مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني]] جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.<ref name="power supply">{{cite web |title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra |url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |publisher=Green guide |access-date=17 May 2014 |date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |archive-date=31 March 2014 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري === [[مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ]] (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور ''پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع''، ''هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع'' ۽ ''ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع'' سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB [[مهاراشٽر حڪومت]] جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="MPCB">{{cite web |title=Introduction |url=https://mpcb.gov.in/introduction |publisher=MPCB |access-date=9 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308184412/https://www.mpcb.gov.in/introduction |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned |url=https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |access-date=29 December 2018 |publisher=TheIndianExpress |date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030227/https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |archive-date=30 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Plastic Waste Management in Maharashtra |url=http://mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=29 December 2018 |date=23 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821144803/http://www.mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |archive-date=21 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|مهاراشٽر جي ثقافت|مهاراشٽر ۾ رياستي تحفظ هيٺ يادگارن جي فهرست}} [[File:Maharashtrian Thali 2.JPG|thumb|مهاراشٽر جي روايتي ڀاڄين واري ٿالي]] [[File:Special Kolhapuri Misal Pav.jpg|thumb|مسال پاو، مهاراشٽر جو هڪ مشهور کاڌو]] === کاڌا === {{Main|مهاراشٽر جا کاڌا}} مهاراشٽر جي کاڌن ۾ هلڪي ذائقي کان وٺي تمام تيز مرچن وارن طعامن تائين وڏي ورائٽي ملي ٿي. ڪڻڪ، چانور، ''[[جوار]]''، ''[[ٻاجهر]]''، ڀاڄيون، داليون ۽ ميوا مهاراشٽر جي ماڻهن جي خوراڪ جا بنيادي جزا آهن. مشهور روايتي طعامن ۾ ''[[پورڻ پولي]]''، ''اُڪڙيچي [[مودڪ]]'' ۽ ''[[ٿالي پيٺ]]'' شامل آهن.<ref name="Khatau2004">{{cite book |author=Asha Khatau |title=Epicure S Vegetarian Cuisines Of India |url=https://books.google.com/books?id=16mU1bzJx3AC&pg=PA15 |date=February 2004 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-119-8 |pages=12, 63}}</ref> گهٽين تي ملندڙ کاڌن ۾ ''[[بٽاٽا وڙا]]''، ''[[مسال پاو]]''، ''[[پاو ڀاجي]]'' ۽ ''[[وڙا پاو]]'' مقامي ماڻهن ۾ تمام مشهور آهن ۽ عام طور تي کاڌي جي اسٽالن ۽ ننڍين هوٽلن تي وڪرو ٿين ٿا.<ref name=cuisine>{{cite web |title=Cuisine of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |website=marathiheritage.com |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008180629/http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |archive-date=8 October 2014 |url-status=dead}}</ref> مکيه کاڌا، خاص طور منجهند ۽ رات جي ماني، ''[[ٿالي]]'' نالي ٿالهيءَ ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ٿاليءَ ۾ مختلف طعام روايتي ترتيب سان رکيا ويندا آهن. گوشت وارا ۽ ڀاڄين وارا ٻئي قسم جا کاڌا اُٻاريل چانورن، [[چپاتي]] يا جوار، ٻاجهر يا چانورن جي اٽي مان ٺهيل [[ڀاڪڙي]] سان کاڌا ويندا آهن. هڪ عام ڀاڄين واري ٿاليءَ ۾ [[چپاتي]] يا [[ڀاڪڙي]]، [[دال]]، چانور (ورڻ ڀات)، آمٽي، ''[[ڀاجي]]'' يا ''[[اُسل]]''، [[چٽڻي]]، ''ڪوشمبير'' (سلاد) ۽ [[لسي|ڇاڇ]] يا ''سول ڪڙهي'' شامل هوندا آهن.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes">{{cite web |title=Maharashtra Recipes |url=http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225091730/http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |archive-date=25 December 2014 |access-date=13 September 2014 |website=food.ndtv.com |publisher=NDTV}}</ref> ''ڀاجي'' ڪنهن هڪ ڀاڄي يا ڪيترين ڀاڄين جي ميلاپ مان تيار ٿيندڙ طعام آهي. ''آمٽي'' ڪڙهيءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪا عام طور ''تور دال'' جي رس مان تيار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گوڊا مسالو، ڪڏهن [[املي]] يا امشول ۽ [[ڳڙ]] شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes"/> ''ورڻ'' سادي [[دال]] آهي، جيڪا ڀارتي کاڌن ۾ عام آهي. ڪيترن مهاراشٽري طعامن ۾ ناريل، بصر، ٿوم، ادرڪ، ڳاڙهن مرچن جو پائوڊر، ساوا مرچ ۽ سرنهن استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه برادريون روايتي طور بصر ۽ ٿوم کان پاسو ڪن ٿيون.<ref name="Annathali" /><ref name="cuisine" /> مهاراشٽر جا کاڌا علائقي موجب مختلف آهن. روايتي [[مالواڻي کاڌا|مالواڻي (ڪونڪڻي)]]، ڪولهاپوري ۽ ورهاڙي کاڌا مشهور علائقائي کاڌن جا مثال آهن.<ref name="Annathali">{{cite web |title=Maharashtrian food |website=maharashtratourism.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913102952/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |archive-date=13 September 2014 |url-status=live}}</ref> [[ڪولهاپور]] ''تامبڙا رسا'' ۽ ''پانڍرا رسا'' لاءِ مشهور آهي، جيڪي ڪڪڙ يا ٻڪريءَ جي گوشت مان تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Marathé |first=Kaumudi |url=https://books.google.com/books?id=2Ao5QwAACAAJ |title=The Essential Marathi Cookbook |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-306802-0 |language=en}}</ref> سامونڊي ڪناري تي رهندڙ ڪونڪڻي ماڻهن جي خوراڪ ۾ چانور ۽ سامونڊي کاڌو اهم آهن. سامونڊي مڇين ۾ [[بمبئي ڊڪ]]، جنهن کي مراٺيءَ ۾ ''بومبل'' پڻ چيو وڃي ٿو، گهڻي مشهور آهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === لباس === [[File:Marathi Women.jpg|thumb|126px|روايتي مهاراشٽري نوواري ساڙي (نو وال ساڙي) پهريل عورت]] روايتي طور مراٺي عورتن ۾ [[ساڙي]] عام لباس رهي آهي، جنهن جو انداز مختلف علائقائي ۽ ثقافتي روايتن موجب مختلف هوندو آهي.<ref name=Costumes /> شهري مهاراشٽر ۾ وچولي عمر ۽ نوجوان عورتن ۾ مغربي طرز جا لباس، جهڙوڪ اسڪرٽ ۽ پتلون، ۽ [[شلوار قميص]] عام آهن، جڏهن تہ روايتي ''[[نوواري ساڙي|نوواري]]'' يا نو وال ''لوگڙي'' جو روزمره استعمال گهٽجي ويو آهي.{{sfn|Kher|2003|p=}}<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=186 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> وڏي عمر جون عورتون پنج وال ساڙي پڻ پائين ٿيون. شهري علائقن ۾ پنج وال ساڙي، خاص طور [[پيٺڻي ساڙي|پيٺڻي]]، نوجوان عورتون شادين ۽ مذهبي تقريبن جهڙن خاص موقعن تي پائين ٿيون.<ref>{{cite news |last1=Kher |first1=Swati |title=Bid farewell to her |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578 |access-date=10 October 2010 |publisher=Indian Express, Mumbai Newsline |year=2003 |url-status=dead |archive-date=1 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122101/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578}}</ref> مردن ۾ مغربي طرز جو لباس وڏي پيماني تي رائج آهي. ثقافتي موقعن تي مرد روايتي [[ڌوتي]] ۽ [[پيٺا (پڳ)|پيٺا]] پڻ پائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=177 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي عمر وارن مردن ۾ [[گانڌي ٽوپي]] روايتي مٿي ڍڪڻ واري پوشاڪ طور مشهور رهي آهي.<ref name=Costumes /><ref>{{cite book |last=Bhanu |first=B.V. |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |year=2004 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-101-3 |pages=1033, 1037, 1039 |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172828/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033#v=snippet&q=%22gandhi%20cap%22%20maharashtra%20men%20headgear&f=false |url-status=live }}</ref><ref name=tradition /> عورتون مراٺا ۽ پيشوا دور سان لاڳاپيل روايتي زيور پڻ پائين ٿيون. ''ڪولهاپوري ساج'' مراٺي عورتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو هار آهي.<ref name=Costumes>{{cite web |title=Costumes of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=30 May 2014 |url-status=live |archive-date=23 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723041108/http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/}}</ref> شهري علائقن ۾ مردن ۽ عورتن ٻنهي ۾ مغربي لباس وڏي پيماني تي رائج آهي.<ref name=tradition>{{cite web |title=Traditional costumes of Maharashtra |publisher=Marathi Heritage Organisation |url=http://www.marathiheritage.com/costumes.html |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028002852/http://www.marathiheritage.com/costumes.html |archive-date=28 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === موسيقي === مهاراشٽر ۽ مهاراشٽر سان لاڳاپيل موسيقارن هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڪيرانا گهراڻو|ڪيرانا]] ۽ [[گواليار گهراڻو|گواليار]] گهراڻن جا ڪيترائي ناميارا فنڪار مهاراشٽر سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[ڀيم سين جوشي]] پاران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ پوني ۾ شروع ڪيل [[سوائي گنڌروا ڀيم سين مهوتسو]] هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي اهم ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite thesis |last1=Grimes |first1=Jeffrey Michael |title=The geography of Hindustani music : the influence of region and regionalism on the North Indian classical tradition |date=December 2008 |id={{ProQuest|304195106}} |hdl=2152/18235 |citeseerx=10.1.1.390.2265 }}</ref> [[ڪولهاپور]] ۽ [[پوني]] جهڙن شهرن ''[[ڀاوگيت]]'' ۽ ''[[ناٽيا سنگيت]]'' جهڙين موسيقي روايتن جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جيڪي ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان ويجهو لاڳاپيل آهن. ڀارت جي مقبول موسيقيءَ جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٺهندڙ فلمن جي گيتن تي ٻڌل رهيو آهي. 2009ع ۾ فلمي موسيقي ڀارت ۾ موسيقيءَ جي وڪري جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو حصو هئي.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |work=BBC News |title=Plans to start India music awards |date=10 December 2009 |access-date=19 May 2010 |first=Prachi |last=Pinglay |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127131800/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |url-status=live }}</ref> ڪيترائي مشهور موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڳائڻا ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} تازن ڏهاڪن ۾ مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، جي موسيقي منظرنامي ۾ [[ريپ موسيقي|ريپ]] جهڙن جديد موسيقي صنفن کي پڻ مقبوليت ملي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Datta |first1=Jayanti |title=A New Sense of the Sacred |journal=PostScriptum |issn=2456-7507 |date=July 2020 |issue=ii |pages=234–245 |url=https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214024005/https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |url-status=live }}</ref> ممبئي ۾ مغربي موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ [[مهندرا بلوز فيسٽيول|بلوز]]، جا ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا.<ref>Gupta, D.R., Paper 11: Special Interest Tourism Module 22: Musical Festivals and Events (Doctoral dissertation, Central University of Jammu).</ref> 2006ع ۾ [[سمفني آرڪيسٽرا آف انڊيا]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪز ممبئي جي [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) ۾ آهي. اهو ڀارت جو پيشاور سمفني آرڪيسٽرا آهي ۽ هر سال ٻه ڪنسرٽ سيزن پيش ڪري ٿو، جن ۾ عالمي سطح جا ڪنڊڪٽر ۽ سولو فنڪار حصو وٺندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ لوڪ موسيقيءَ جي ڊگهي ۽ شاهوڪار روايت موجود آهي. رائج لوڪ موسيقيءَ جي مشهور صنفن ۾ ڀڄن، ڀارُڊ، ڪيرتن، گونڌل<ref>{{Cite news |last=Krishnamachari |first=Suganthy |date=16 August 2018 |title=The Gondhala music of Maharashtra |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |access-date=4 December 2022 |issn=0971-751X |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204030642/https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪولي گيت]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Zelliot |first1=Eleanor |url=https://archive.org/details/experienceofhind00zell |title=The Experience of Hinduism : essays on religion in Maharashtra |last2=Berntsen |first2=Maxine |date=1988 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-662-7 |location=Albany, N.Y. |page=[https://archive.org/details/experienceofhind00zell/page/174 174] |quote=gondhali maharashtra. |access-date=26 May 2016 |url-access=registration}}</ref> === ناچ === [[File:Lavani Dancers.jpg|thumb|[[لاوڻي]] ناچ جي پيشڪش]] مراٺي ناچ جون مختلف صنفون مقامي لوڪ روايتن مان نڪتل آهن. [[لاوڻي]] رياست جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. [[وارڪري]] فرقي جي ڀڄن، ڪيرتن ۽ [[ابھنگ]] جي روايتن جي ڊگهي تاريخ آهي ۽ اهي سندن مذهبي رسمن ۽ عقيدت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |title=Essays on Indian music |date=2003 |publisher=Discovery Pub. House |location=New Delhi |isbn=978-81-7141-719-3 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=wwwX6DWfn3gC&q=shastriya+sangeet+maharashtra&pg=PP9 |access-date=20 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mandpe |first1=Asha |title=Vibrant colours of Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |access-date=1 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=[[The Times Group]] |date=10 March 2011 |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031005217/http://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |url-status=live}}</ref> [[ڪولي ناچ]]، جنهن سان ''ڪولي گيت'' پڻ لاڳاپيل آهن، مهاراشٽر جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، اهو مهاراشٽر جي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڪولي ناچ ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي حصو وٺن ٿا ۽ سندن حرڪتون سامونڊي لهرن، ٻيڙي هلائڻ ۽ مڇيءَ جا ڄار اڇلائڻ جهڙين مهاڻن جي روزمره سرگرمين جي علامتي نمائندگي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Dances of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/dance.html |website=marathiheritage.com/ |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |url-status=dead |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714073004/http://www.marathiheritage.com/dance.html}}</ref><ref>{{cite book |last1=ed |first1=Alison Arnold |title=The Garland encyclopedia of world music |date=2000 |publisher=Garland |location=New York |isbn=978-0-8240-4946-1 |pages=726–730 |url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&q=%22classical+music%22+maharashtra&pg=PA457 |access-date=20 June 2016}}</ref> === ناٽڪ === {{Main|مراٺي ناٽڪ}} [[File:Vijay Tendulkar .jpeg|thumb|ناٽڪ نويس [[وجي تينڊولڪر]]]] مهاراشٽر ۾ جديد ناٽڪ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي نوآبادياتي دور سان ڳنڍي سگهجي ٿي. جديد مراٺي ناٽڪ تي مغربي ٿيٽر جو اثر رهيو آهي، پر ان ۾ [[سنگيت ناٽڪ]] (موسيقي ناٽڪ) جهڙيون مقامي صنفون پڻ شامل آهن. تازن ڏهاڪن ۾ مراٺي [[تماشا (ناٽڪ)|تماشا]] جا عنصر پڻ ڪجهه تجرباتي ناٽڪن ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book |last1=Dharwadker |first1=Aparna Bhargava |title=Theatres of Independence: Drama, Theory, and Urban Performance in India Since 1947 |date=2009 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-1-58729-642-0 |pages=314 and 368 |url=https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |access-date=5 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ جي موضوعن ۽ صنفن ۾ مزاحيه سماجي ناٽڪ، [[فارْس]]، تاريخي ناٽڪ، موسيقي ناٽڪ، تجرباتي ناٽڪ ۽ سنجيده ڊراما شامل آهن. [[وجي تينڊولڪر]]، [[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي]]، [[مهيش ايلڪنچوار]]، [[رتناڪر متڪري]] ۽ [[ستيش اليڪر]] جهڙن مراٺي ناٽڪ نويسن ڀارت جي جديد ٿيٽر تي اثر وڌو آهي.<ref>{{cite news |title=Modern Marathi theatre had milestones, limitations.. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |newspaper=[[The Times of India]] |date=7 June 2011 |access-date=3 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010180458/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |archive-date=10 October 2014 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ کان سواءِ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ۾ گجراتي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جي ٿيٽر جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Ashis |title=Mapping South Asia Through Contemporary Theatre |date=2014 |publisher=Palgrave MacMillan |location=Basingstoke, Uk and New York, US |isbn=978-1-137-37513-1 |page=88 |url=https://books.google.com/books?id=DDZvBAAAQBAJ&q=parsi+theatre+mumbai+prithvi&pg=PA64 |access-date=5 October 2014}}</ref> ممبئي ۾ قائم [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) گهڻن هنڌن ۽ گهڻن مقصدن تي ٻڌل ثقافتي مرڪز آهي، جتي ڀارت ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل موسيقي، ناچ، ناٽڪ، فلم، ادب ۽ فوٽوگرافي جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. اهو پرفارمنگ آرٽس جي شعبي ۾ نون ۽ تجرباتي ڪمن کي پڻ پيش ڪري ٿو. === ادب === {{Main|مراٺي ادب}} [[File:Suresh Joshi with P L Deshpandey.jpg|thumb|[[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي|پي. ايل. ديشپانڊي]] (وچ ۾)، مراٺي ٻوليءَ جي سڀ کان مشهور اديبن مان هڪ]] مهاراشٽر جو علائقائي ادب رياست جي مختلف حصن ۾ رهندڙ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] جي زندگي، سماجي حالتن ۽ تجربن جي عڪاسي ڪري ٿو. شاهوڪار ادبي ورثي واري [[مراٺي ٻولي]] [[ديوناگري رسم الخط]] ۾ لکي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra's Regional Literature |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |website=discoveredindia.com/ |publisher=[[Discovery Channel]] |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903061426/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=usurped}}</ref> مراٺي ادب جي شروعاتي اهم تصنيفن مان [[گيانشوري]] آهي، جيڪا 13هين صديءَ جي [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]] سنت [[گيانشور]] پاران [[ڀڳوت گيتا]] جي لکيل تشريح آهي. ساڳئي دور ۾ [[نام ديو]] ۽ [[گورا ڪنڀار]] جهڙن شاعرن عقيدت تي ٻڌل شاعري لکي، جنهن کي [[ابھنگ]] چيو وڃي ٿو. اوائلي جديد دور جي عقيدتي ادب ۾ [[توڪارام]] ۽ [[ايڪناٿ]] جهڙن ڀڳتي سنتن جون [[پانڊورنگ]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون، جڏهن تہ [[سمرٿ رامداس|رامداس]] جون [[رام]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون نمايان آهن.<ref name="Singh">{{cite book |author=Singh |title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination |url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1753-0 |page=120 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Indian History | year=2011 | orig-year=1st pub. 1960 |url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-132923-1 |pages=B–244 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي [[مراٺي ادب]] ۾ سماجي ۽ سياسي سڌارن سان لاڳاپيل بحثي ۽ تنقيدي لکڻيون نمايان رهيون. [[بال شاستري جامڀيڪر]]، [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[گوپال هري ديشمک]]، [[مهاديَو گووند راناڊي]]، [[جيوتيراو ڦلي]] ۽ [[وشنو شاستري ڪرشنا شاستري چپلونڪر]] هن دور جي اهم ليکڪن ۽ سماجي يا سياسي ڪارڪنن مان هئا. [[ڪيشوسُت]] جديد مراٺي شاعريءَ جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. [[هندوتوا]] جي حامي [[ويناڪ دامودر ساورڪر]] پڻ هڪ گهڻ رخو ليکڪ هو؛ سندس مراٺي ۽ انگريزي تخليقن ۾ مضمون، ٻه ناول، شاعري ۽ ناٽڪ شامل آهن. مراٺي ٻوليءَ جي چئن اديبن کي ڀارت جي اهم ادبي اعزاز [[گيان پيٺ ايوارڊ]] سان نوازيو ويو آهي. انهن ۾ ناول نگار [[وشنو سکارام کنڊيڪر]] ۽ [[ڀالچندر نيماڊي]]، ۽ شاعر [[ڪُسُماگراج|وشنو وامن شروادڪر (ڪُسُماگراج)]] ۽ [[وندا ڪرنديڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |title=Jnanpith Laureates Official listings |access-date=8 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218122436/http://www.jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |archive-date=18 February 2012 |url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور جي ٻين اهم اديبن ۾ ناٽڪ نويس [[رام گنيش گڊڪري]]، ناول نگار [[هري نارائڻ آپٽي]]، شاعر ۽ ناول نگار [[بي. ايس. مرديڪر]]، [[پانڊورنگ سداشيو ساني]]، [[وينڪٽيش مڊگولڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] ۽ [[لڪشمڻ شاستري جوشي]] شامل آهن. [[وشواس پاٽيل]]، [[رنجيت ديسائي]] ۽ [[شواجي ساونت]] مراٺا تاريخ تي ٻڌل ناولن لاءِ مشهور آهن. آزاديءَ کان پوءِ [[پي. ايل. ديشپانڊي]] شهري وچولي طبقي جي زندگيءَ جي عڪاسي سبب وڏي مقبوليت ماڻي. سندس تخليقن ۾ مزاح، سفرناما، ناٽڪ ۽ سوانح عمريون شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Deshpande |first1=G. P. |title=Marathi Literature since Independence: Some Pleasures and Displeasures |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=44/45 |pages=2885–2892 |jstor=4406042 }}</ref> [[نارائڻ گنگارام سُروي]]، [[شانتا شيلڪي]]، [[درگا ڀاڳوت]]، [[سريش ڀٽ]] ۽ [[نريندر جاڌو]] جديد دور جي ٻين مشهور اديبن مان آهن. [[دلت ادب]] ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آزاد ڀارت ۾ ذات پات جي بنياد تي روزمره جي سماجي جبر جي ادبي ردعمل طور سڀ کان پهرين مراٺي ٻوليءَ ۾ نمايان ٿيو. هن ادبي تحريڪ مختلف ادبي صنفن ۽ اسلوبن ذريعي ذات پات جي سماجي روايتن ۽ اڻبرابريءَ تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Muthukkaruppan |first1=Parthasarathi |title=Preliminary Remarks on Dalit Poetry |journal=Rethinking Marxism |date=January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/08935696.2018.1456762|s2cid=149846207 }}</ref> 1958ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيل ''مهاراشٽر دلت ساهتيه سنگهه'' (مهاراشٽر دلت ادبي سوسائٽي) جي پهرين ڪانفرنس ۾ ”دلت ادب“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=Handbook of twentieth-century literatures of India |last=Natarajan |first=Nalini |author2=Emmanuel Sampath Nelson |chapter=Chapter 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |page=363 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=Dalit+literature&pg=PA363}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]] ۽ [[پوني]] جهڙا شهر، گهڻ لساني ادبي مرڪز پڻ رهيا آهن. [[روهنٽن مستري]]، [[شوڀا ڊي]] ۽ [[سلمان رشدي]] جهڙا انگريزي ٻوليءَ جا ليکڪ ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن ۽ سندن ڪيترن ناولن جو پسمنظر ممبئي آهي.<ref>{{Cite journal |journal=Research Journal of English Language and Literature |volume=5 |issue=2 |last=Bhattacharya |first=Rebecca |date=April–June 2017 |title=Bombay as Reflected in the Novels of Shobha De, Salman Rushdie and Rohinton Mistry |url=http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718114154/http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |archive-date=18 July 2023}}</ref> [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ اردو اديبن جي فهرست|اردو ادب]] جي ڪيترن ناميارن شاعرن ۽ گيتڪارن، جهڙوڪ [[ڪيفي اعظمي]]، [[جان نثار اختر]]، [[گلزار]] ۽ [[جاويد اختر]]، پڻ ممبئي کي پنهنجو گهر بڻايو. === سئنيما === {{Main|بالي ووڊ|مراٺي سئنيما}} [[File:Amitabh.jpg|thumb|128px|[[اميتاڀ بچن]]، [[بالي ووڊ]] جي مشهور ترين اداڪارن مان هڪ.<ref>{{cite web |last=Brand |first=Madeleine |date=15 April 2005 |title=Amitabh Bachchan, 'The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602024 |publisher=NPR |access-date=17 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Of Amitabh Bachchan's fame and celebrity |url=https://www.dawn.com/news/389700 |work=Dawn |date=19 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201139/https://www.dawn.com/news/389700 |archive-date=11 March 2024 }}</ref><ref>{{cite magazine |title='The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |magazine=Newsweek |date=21 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201138/https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |archive-date=11 March 2024 }}</ref>]] مهاراشٽر ڀارت جي تفريحي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي فلم، ٽيليويزن ۽ ٻين ميڊيا شعبن جون ڪيتريون ئي پيداواري ڪمپنيون قائم آهن.<ref name=ibef/> [[ممبئي]] ۾ فلمون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي اسٽوڊيو ۽ پيداواري سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Film City - Mumbai |url=https://www.ffo.gov.in/en/film-cities/mumbai |access-date=29 November 2021 |website=Ffo.gov.in}}</ref> مرڪزي ڌارا جون [[هندي سئنيما|هندي فلمون]] مهاراشٽر، خاص طور شهري علائقن ۾، وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون. ممبئي ڀارت ۾ فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ٿئي ٿو. وڏي بجيٽ واريون [[بالي ووڊ]] فلمون پڻ ممبئي ۾ تيار ۽ فلمايون وڃن ٿيون.<ref name="time corliss"/> ڀارت جي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم ''[[راجا هريش چندر]]'' 1913ع ۾ مهاراشٽر ۾ [[دادا صاحب ڦالڪي]] ٺاهي هئي.<ref>{{cite web |title=Dada saheb Phalke : भारतीय सिनेमा के पितामह थे दादा साहब फाल्के, ऐसे दिया था भारत में फिल्मों को जीवन |date=1 April 2021 |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dada-saheb-phalke-film-journey-facts-on-his-death-anniversary-who-known-as-father-of-indian-cinema |access-date=29 November 2021 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ڦالڪي کي وڏي پيماني تي [[ڀارتي سئنيما]] جو باني يا ”ڀارتي سئنيما جو پيءُ“ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=भारतीय सिनेमा के सूत्रधार रहे दादा साहेब फाल्के, 1969 से दिया जा रहा फाल्के पुरस्कार |date=4 April 2021 |first1=Manish |last1=Pandey |url=https://www.jagran.com/news/national-dada-saheb-phalke-is-the-founder-of-indian-cinema-jagran-special-21525821.html |access-date=29 November 2021 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> سندس نالي تي قائم [[دادا صاحب ڦالڪي ايوارڊ]] ڀارت جو سئنيما جي شعبي ۾ اعليٰ ترين اعزاز آهي، جيڪو [[ڀارت سرڪار]] پاران ڀارتي سئنيما ۾ حياتي ڀر جي خدمتن جي اعتراف طور هر سال ڏنو وڃي ٿو.<ref name="dadasahebdff">{{cite web |title=Dadasaheb Phalke Awards |url=http://dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526044918/http://www.dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |archive-date=26 May 2016 |access-date=6 May 2012 |publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمي صنعت]] جو شروعاتي مرڪز [[ڪولهاپور]] هو، پر پوءِ اها ممبئي سميت ٻين هنڌن تائين پکڙجي وئي. مراٺي سئنيما خاص طور پنهنجي فني فلمن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. شروعاتي دور جي مشهور فلمسازن ۾ دادا صاحب ڦالڪي، [[وي. شانتارام]]، [[راجا ٺاڪر]]، [[ڀالجي پينڌارڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[بابوراو پينٽر]] ۽ [[دادا ڪونڊڪي]] شامل هئا. جديد دور ۾ [[جبار پٽيل]]، [[مهيش مانجريڪر]]، [[امول پاليڪر]] ۽ [[سنجئي سورڪر]] جهڙن هدايتڪارن مراٺي ٻوليءَ ۾ تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمون ٺاهيون آهن. [[درگا کوٽي]] معزز خاندانن سان تعلق رکندڙ انهن شروعاتي ڀارتي عورتن مان هئي، جن فلمي صنعت ۾ داخل ٿي ان وقت جي هڪ اهم سماجي پابنديءَ کي ٽوڙيو.<ref>{{Cite web |publisher=Rediff.com |title=The Millennium Special: Gautam Rajadhyaksha on the ten most important women stars in Indian films |url=http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321111313/http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |url-status=dead |archive-date=21 March 2009 |access-date=22 December 2022 }}</ref> [[لليتا پوار]]، [[سلڀا ديشپانڊي]] ۽ [[اوشا ڪرن]] هندي ۽ مراٺي ٻنهي ٻولين جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سميتا پاٽيل]]، [[رنجنا ديشمک]] ۽ [[ريما لاگو]] هندي ۽ مراٺي ٻولين جي فني توڙي مرڪزي ڌارا جي فلمن ۾ نمايان رهيون. [[روهني هٽنگڙي]] ڪيترين تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمن ۾ اداڪاري ڪئي ۽ ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) ۾ [[ڪستوربا گانڌي]] جي ڪردار لاءِ [[بهترين معاون اداڪارا لاءِ بافٽا ايوارڊ]] حاصل ڪندڙ ڀارت جي اداڪارا بڻي.<ref>{{Cite web |title=1983 Film Supporting Actress |url=http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114152757/http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 |website=BAFTA Awards }}</ref> [[ڀانو اٿيا]] ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) لاءِ [[بهترين لباس ڊزائن لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] حاصل ڪري آسڪر ايوارڊ کٽيندڙ پهرين ڀارتي بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Search Results |website=Academy Awards Database Search |publisher=Academy of Motion Picture Arts & Sciences |url=https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22:%22Gandhi%22,%22Sort%22:%222-Film%20Title-Alpha%22,%22AwardShowNumberFrom%22:0,%22AwardShowNumberTo%22:0,%22Search%22:30%7D |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153313/https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22%3A%22Gandhi%22%2C%22Sort%22%3A%222-Film%20Title-Alpha%22%2C%22AwardShowNumberFrom%22%3A0%2C%22AwardShowNumberTo%22%3A0%2C%22Search%22%3A30%7D |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=1983 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |access-date=22 December 2022 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |date=5 October 2014 |language=en}}</ref> 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن ۾ [[ارميلا ماتونڊڪر]] ۽ [[ماڌوري ڊڪشٽ]] هندي ۽ مراٺي سئنيما سان لاڳاپيل مشهور اداڪارائن مان رهيون ۽ ڪيترين تنقيدي توڙي واپاري طور ڪامياب فلمن ۾ ڪم ڪيائون.{{Citation needed|date=July 2024}} مراٺي سئنيما جي شروعاتي دور ۾ [[سورياڪانت منڌاري]] هڪ اهم اداڪار هو.<ref>{{Cite web |date=4 March 2016 |title=Suryakant Mandare |url=http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045358/http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 December 2022 }}</ref> پوءِ [[شريرام لاگو]]، [[نيلو ڦلي]]، [[وڪرم گوکلي]] ۽ [[دليپ پرڀاولڪر]] ناٽڪ، هندي ۽ مراٺي فلمن ۾ ڪردار نگاريءَ لاءِ مشهور ٿيا. [[رميش ديو]] ۽ [[موهن جوشي]] مرڪزي ڌارا جي مراٺي فلمن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا.<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=The legend from Kolhapur |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/the-legend-from-kolhapur/ |access-date=22 December 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 September 2020 |title=Happy Birthday, Mohan Joshi: 'Mulshi Pattern' to 'Deool Band'; FIVE must-watch movies of the veteran star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/happy-birthday-mohan-joshi-mulshi-pattern-to-deool-band-five-must-watch-movies-of-the-veteran-star/photostory/77924116.cms |access-date=22 December 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سچن پلگائونڪر]]، [[اشوڪ سراف]]، [[لڪشميڪانت بيرڊي]] ۽ [[مهيش ڪوٺاري]] جي مزاحيه فلمن مراٺي سئنيما ۾ مزاحيه فلمن جي هڪ مقبول لهر پيدا ڪئي.{{Citation needed|date=July 2024}} === ميڊيا === [[File:Times of India, Mumbai.jpg|thumb|ممبئي ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي عمارت]] مهاراشٽر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارون ۽ 350 کان وڌيڪ عام پڙهندڙن لاءِ رسالا شايع ٿين ٿا، جڏهن تہ اشاعتي صنعت سان 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل آهن.<ref name=auditbureau>{{cite web |title=Highest Circulated amongst ABC Member Publications |url=http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918051424/http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |archive-date=18 September 2017}}</ref> رياست ۾ مراٺي ٻوليءَ جا ڪيترائي نيوز چينل نشر ٿين ٿا، جن ۾ ''[[نيوز 18 لوڪمت]]''، ''[[اي بي پي ماجھا]]''، ''[[جئي مهاراشٽر (ٽي وي چينل)|جئي مهاراشٽر]]''، ''[[سام ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي 24 تاس]]'' شامل آهن. ڊسمبر 2016 موجب، پوني ۽ ٻين وڏن شهرن مان شايع ٿيندڙ ''[[سڪال]]'' مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ مراٺي اخبار هئي.<ref name=auditbureau/> ٻين اهم مراٺي اخبارن ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''[[نوا ڪال]]''، ''[[پُڌاري]]''، ''[[لوڪمت]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>Sanjay Tambat, Media Convergence in the Regional Language Setting : 43 Some Observations from a Study on Pune -Mumbai Based Media", COMMUNICATOR (2019): 43.Volume LIII, Number-4 page=43-62 [http://iimc.nic.in/WriteReadData/userfiles/file/21/Oct-Dec%202018-TEXT.pdf#page=50]</ref> ''سپتاهڪ سڪال''، ''گريه شوڀيڪا''، ''لوڪ راجيه''، ''لوڪ پرڀا'' ۽ ''چترليکا'' نمايان مراٺي رسالن مان آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |title=IRS Q2 2010: Publications in Maharashtra see some light |publisher=Exchange4media.com |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117050215/http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |archive-date=17 January 2013}}</ref> انگريزي ٻوليءَ جون اخبارون گهڻو ڪري شهري علائقن تائين محدود آهن. انهن ۾ ''[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]]''، ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]''، ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]''، ''[[ممبئي مرر]]''، ''[[دي ايشين ايج]]''، ''[[مڊ ڊي]]'' ۽ ''[[دي فري پريس جرنل]]'' شامل آهن. مالي ۽ ڪاروباري اخبارن مان ''[[دي اڪنامڪ ٽائمز]]''، ''[[منٽ (اخبار)|منٽ]]''، ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' ۽ ''[[دي فنانشل ايڪسپريس (ڀارت)|دي فنانشل ايڪسپريس]]'' وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Prominent financial dailies |url=http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |publisher=India Press |access-date=17 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917160827/http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |archive-date=17 September 2014 |url-status=live}}</ref> ٻين ڀارتي ٻولين جون ڪيتريون اخبارون پڻ ممبئي مان ايڊيشن شايع ڪن ٿيون، جن ۾ هنديءَ جي ''[[نوا ڀارت]]''، ڪنڙ جي ''[[اُدياواڻي]]''، گجراتيءَ جي ''[[ممبئي سماچار]]'' ۽ اردوءَ جي ''[[انقلاب (اخبار)|انقلاب]]'' شامل آهن.<ref>Mathur, U.C., 2010. Product and Brand Management. Excel Books India. ISB=978-8174465498 page=25 [https://books.google.com/books?id=LAClOXKs6IwC&dq=Nava+Bharat++Udayavani+Mumbai+Samachar+++Inquilab+&pg=PR15]</ref> مهاراشٽر جي ٽيليويزن صنعت رياست جي معيشت ۾ اهم حصو وجهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Profile display |url=http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |website=karmayog.org/ |publisher=National Film & Television Industry Committee-Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://archive.today/20140907103126/http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> سرڪاري ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جو ''[[ڊي ڊي سهيادري]]'' نالي چينل رياست ۾ نشر ٿئي ٿو. مختلف [[ادا ٽيليويزن|ادا ٽي وي]] ڪمپنين ۽ مقامي ڪيبل آپريٽرن وسيلي ڪيترائي ڀارتي ۽ بين الاقوامي ٽيليويزن چينل ڏسي سگهجن ٿا. ڀارت جي وڏن نشرياتي نيٽ ورڪن مان [[ٽائمز گروپ]]، [[ڊزني اسٽار]]، [[سي اين اين-نيوز18]] ۽ [[زي انٽرٽينمينٽ انٽرپرائزز|زي انٽرٽينمينٽ]] جا هيڊڪوارٽر مهاراشٽر ۾ آهن. [[ملٽي سسٽم آپريٽر]] ڪيبل ٽيليويزن ذريعي مراٺي، بنگالي، نيپالي، هندي، انگريزي ۽ ٻين بين الاقوامي ٻولين جا چينل مهيا ڪن ٿا. مراٺي ٻوليءَ ۾ خاص طور تفريحي مواد نشر ڪندڙ چينلن ۾ ''[[زي مراٺي]]''، ''زي يووا''، ''[[ڪلرز مراٺي]]''، ''[[اسٽار پرواهه]]''، ''[[سوني مراٺي]]'' ۽ ''[[فڪٽ مراٺي]]'' شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[آل انڊيا ريڊيو]] پنهنجي مختلف چينلن، جن ۾ ''ايئر مراٺي''، ''ايف ايم گولڊ'' ۽ ''ايف ايم رينبو'' شامل آهن، وسيلي پروگرام نشر ڪري ٿو. آل انڊيا ريڊيو جي تجارتي نشرياتي سروس ''[[وِوڌ ڀارتي]]'' جو هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ آهي. خانگي ريڊيو اسٽيشنن ۾ ''[[بگ 92.7 ايف ايم]]''، ''[[ريڊيو مرچي]]''، ''[[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]]''، ''وسنڌرا واهني''، ''ريڊيو ڌمال 24'' ۽ ''ماءِ ايف ايم'' شامل آهن، جيڪي رياست جي وڏن شهرن ۾ نشريات ڪن ٿا.<ref name="Radio">{{cite web |title=Radio stations in Maharashtra, India |url=https://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm |publisher=Asia Waves |access-date=8 March 2022}}</ref> [[ڀارتي ايئرٽيل|ايئرٽيل]]، [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]]، [[جيو]] ۽ [[ووڊافون آئيڊيا|وي آءِ]] مهاراشٽر ۾ موبائل فون جون خدمتون مهيا ڪن ٿا ۽ سندن نيٽ ورڪ رياست جي گهڻي حصي تائين پکڙيل آهن. براڊبينڊ انٽرنيٽ جون خدمتون پڻ گهڻن شهرن، ڳوٺن ۽ قصبن ۾ موجود آهن، جيڪي سرڪاري ادارن [[مهانگر ٽيليفون نگم لميٽيڊ|ايم ٽي اين ايل]] ۽ [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]] سان گڏ مختلف خانگي ڪمپنين پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Citizen Charter of BSNL – Maharashtra Telecom Circle |url=http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003029/http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |url-status=dead |archive-date=4 August 2020 |publisher=[[Bharat Sanchar Nigam Limited]] |access-date=7 September 2014}}</ref> == رانديون == {{Main|مهاراشٽر ۾ رانديون}} [[File:Cricket Chinawal.jpg|thumb|[[جلگائون ضلعو|جلگائون ضلعي]] جي [[چناوال]] ڳوٺ کان ٻاهر هڪ کيت ۾ ڪرڪيٽ کيڏندڙ ٻار]] [[ڪرڪيٽ]] مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول تماشائي راند آهي ۽ ورزش توڙي تفريح لاءِ پڻ کيڏي وڃي ٿي. ڀارت جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ مهاراشٽر جي نمائندگي ٽن ٽيمن، [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ٽيم|مهاراشٽر]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم|ممبئي]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ٽيم|ودربھ]]، پاران ڪئي وڃي ٿي. انهن ٽيمن جو انتظام ترتيبوار [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ڪن ٿيون.<ref name="MCA">{{cite web |title=Mumbai Cricket Association |url=https://www.mumbaicricket.com/mca/about-us.php |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Mumbai Cricket Association]]}}</ref><ref name="VCA">{{cite web |title=Vidarbha Cricket Association, Nagpur |url=https://www.vca.co.in/pages/about-the-association |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Vidarbha Cricket Association]]}}</ref><ref name="Popular">{{cite news |last1=Dubey |first1=Jyotindra |date=4 June 2019 |title=Which state has gifted India the most cricketers for World Cups since 1975? |work=India Today |agency=[[Living Media]] |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/which-state-has-gifted-india-the-most-cricketers-for-world-cups-since-1975-1542001-2019-06-04 |access-date=30 March 2022}}</ref>{{Efn|ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، ممبئي ضلعي، پالگھر ضلعي ۽ ٿاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ جو انتظام سنڀالي ٿي ۽ پنهنجي [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] لاءِ رانديگر پڻ انهن ئي علائقن مان چونڊي ٿي.}} ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا|بي سي سي آءِ]] جو هيڊڪوارٽر ممبئي جي [[چرچ گيٽ]] ۾ آهي. رياست ۾ [[انڊين پريميئر ليگ]] جي فرنچائز [[ممبئي انڊينز]] پڻ قائم آهي، جيڪا پنهنجون گهريلو ميچون [[وانکهيڙي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏي ٿي. ممبئي جا [[برابورن اسٽيڊيم]] ۽ وانکهيڙي اسٽيڊيم، ۽ ناگپور جو [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن اسٽيڊيم|نيو وي سي اي اسٽيڊيم]] بين الاقوامي ڪرڪيٽ جا ميدان آهن، جتي بين الاقوامي ميچون کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="Brabourne">{{cite web |title=Brabourne Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58317.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref><ref name="Wankhede">{{cite web |title=Wankhede Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58324.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> [[2023ع ڀارت جون قومي رانديون|2023ع جي قومي راندين]] ۾ مهاراشٽر ڀارتي رياستن مان سڀ کان وڌيڪ تمغا حاصل ڪيا ۽ مجموعي تمغن جي جدول ۾ [[سروسز اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي رهيو. مهاراشٽر مجموعي طور 228 تمغا حاصل ڪيا، جن مان 80 سون جا تمغا هئا.<ref>{{Cite web |author=Utathya Nag |date=12 October 2022 |title=National Games 2022 medal tally: Know the final standing and winners |url=https://olympics.com/en/news/national-games-2022-medal-tally}}</ref> [[ڪٻڊي]]، [[کو کو]]، [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ [[ملاکمب]] رياست ۾ کيڏجندڙ روايتي راندين مان آهن. ڏکڻ-اولهه مهاراشٽر جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ ڏاند گاڏين جون ڊوڙون مشهور آهن، جيڪي ڳوٺاڻن پاران سالياني [[جاترا (مهاراشٽر)|جاترائن]] دوران منعقد ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |last=Shodhganga |title=Sangli District |website=Shodhganga.inflibnet.ac.in |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/9550/10/10_chapter%203.pdf |access-date=17 April 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Maharashtra asks high court to reconsider ban on bullock cart races |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-asks-high-court-to-reconsider-ban-on-bullock-cart-races/articleshow/16872364.cms |access-date=17 April 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 October 2012}}</ref><ref>{{cite book |title=TALEGAON DASHASAR |publisher=The Gazetteers Department |location=Maharashtra |url=http://amravati.nic.in/gazetteer/gazetteerb/places_Talegaon%20Dashasar.html}}</ref> شوقيه ڪُشتي جا مقابلا [[هند ڪيسري]] ۽ [[مهاراشٽر ڪيسري]] هر سال منعقد ٿين ٿا.<ref name="kushti">{{cite news |title=Hind Kesari Kushti kicks off |url=http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |access-date=30 May 2014 |date=30 October 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914114906/http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |archive-date=14 September 2016 |newspaper=[[The Indian Express]]}}</ref> شهري علائقن ۾ [[بيڊمنٽن]]، [[والي بال]] ۽ [[ٽينس]] تفريحي راندين طور کيڏيون وڃن ٿيون.<ref>Reddy, P.A., 2005. Sports Promotion in India. Discovery Publishing House.[https://books.google.com/books?id=T37m8eRAEX0C&q=maharashtra+volleyball&pg=PP9]</ref><ref>{{cite journal |author1=Kejal Joshi-Reddy |author2=Veena Kamble |author3=Pooja Kunte |author4=Polly Hardy-Johnson |author5=Caroline HD Fall |author6=Mary Barker |author7=Susie Weller |author8=Chittaranjan S. Yajnik |author9=Sarah H. Kehoe |title=Adolescent diet and physical activity in the context of economic, social and nutrition transition in rural Maharashtra, India: a qualitative study |journal=Public Health Nutrition |volume=24 |issue=16 |year=2021 |pages=5299–5308 |doi=10.1017/S1368980020002220 |pmid=32981556 |pmc=10195224 |s2cid=222146403 |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/1662B30C436E5621732540758321F165/S1368980020002220a.pdf/adolescent_diet_and_physical_activity_in_the_context_of_economic_social_and_nutrition_transition_in_rural_maharashtra_india_a_qualitative_study.pdf}}</ref> [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ڪنارن، [[اولهه گهاٽ]] جي جبلن ۽ رياست جي ڪيترن ئي ڊيمن سان ٺهيل ڍنڍن سبب [[پيراگلائيڊنگ]]، پهاڙن تي چڙهڻ، [[ٽريڪنگ]]، [[جبل چاڙهي]]، پاڻيءَ جون رانديون ۽ [[اسڪوبا ڊائيونگ]] جهڙين مهم جوئي وارين راندين لاءِ سازگار ماحول موجود آهي ۽ اهي سياحن ۾ مقبول آهن.<ref name="Atithtya">{{cite journal |author=Nilesh Upadhye |title=The Growth of Experiential Tourism in Maharashtra |journal=Atithya: A Journal of Hospitality |volume=5 |issue=1 |year=2019 |pages=41–42}}</ref><ref>{{cite book |last1=Gunaji |first1=Milind |title=Offbeat tracks in Maharashtra |date=2010 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-578-3 |edition=2nd}}</ref><ref name="adventure">{{cite web |title=Adventure activities in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |website=discoveredindia.com/ |publisher=Discovery India |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725010652/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |archive-date=25 July 2014 |url-status=usurped |access-date=20 August 2014}}</ref> [[مهاراشٽر اوپن]] ٽينس چيمپيئن شپ ڀارت جي اهم عالمي سطح جي ٽينس مقابلن مان هڪ رهي آهي، جيڪا رياست ۾ ٽينس جي انتظامي اداري [[مهاراشٽر لان ٽينس ايسوسيئيشن]] پاران پوني ۾ منعقد ڪئي ويندي هئي. هي مقابلو [[اي ٽي پي ٽور 250]] جو حصو هو.{{Efn|مهاراشٽر اوپن ڏکڻ ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ واحد اي ٽي پي چيمپيئن شپ رهي آهي.}}<ref>{{cite web |title=About us: Tata Open Maharashtra |url=https://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |website=maharashtraopen.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129141654/http://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |archive-date=29 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Pune Overview: ATP Tour–Tata Open Maharashtra–Tennis |url=https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |website=ATP Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628154204/https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |archive-date=28 June 2022}}</ref> ممبئي ۽ پوني ۾ ترتيبوار [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] ۽ [[پوني ريس ڪورس]] تي گهوڙن جون [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون.<ref name="race">{{cite web |title=The Mahalaxmi Race Course |publisher=Royal Western India Turf Club |url=http://www.rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625050537/http://rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |archive-date=25 June 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="racecourse">{{cite web |title=The Pune Race Course |url=http://www.rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |publisher=Royal Western India Turf Club |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207235106/http://rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |archive-date=7 February 2014 |url-status=live}}</ref> {{Dubious span|text=رياست جي مختلف حصن ۾ فيلڊ هاڪي، شطرنج، ٽينس ۽ بيڊمنٽن جون گهريلو سطح جون ليگون پڻ منعقد ٿين ٿيون.|date=October 2022}}<ref>Astill, J., 2013. The great tamasha: cricket, corruption, and the turbulent rise of modern India. Bloomsbury Publishing USA.[https://books.google.com/books?id=zqHKajcwyR8C&q=maharashtra+&pg=PR9]</ref> [[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] [[سنتوش ٽرافي]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[پوني]] 2008ع ۾ [[2008ع دولت مشترڪه نوجوان رانديون|دولت مشترڪه نوجوان راندين]] جي ميزباني ڪئي. قومي سطح جا ڪيترائي فٽبال ڪلب مهاراشٽر ۾ قائم رهيا آهن، جن ۾ [[ممبئي ٽائيگرز ايف سي]]، [[ڪينڪري ايف سي]]، [[بنگال ممبئي ايف سي]] ۽ [[ايئر انڊيا ايف سي]] شامل آهن.<ref name="clubs">{{cite web |title=Maharashtra Football Clubs List with Names & Foundation |url=http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |publisher=FIFA World Cup 2014, Brazil |access-date=20 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821095933/http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |archive-date=21 August 2014 |url-status=dead}}</ref> رياست جا ٻه ڪلب [[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن.<ref name="indiatimes1">{{cite news |agency=Press Trust of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |title=Gridiron league launched in India |work=[[The Times of India]] |date=5 August 2011 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014 |url-status=live}}</ref>{{Update inline|date=October 2022|reason=هن ليگ بابت معلومات کي نئين سر تازه ڪرڻ جي ضرورت آهي.}} [[ممبئي گليڊيئيٽرز]] ۽ [[پوني مراٺاز (آمريڪي فٽبال)|پوني مراٺاز]] ترتيبوار ممبئي ۽ پوني سان لاڳاپيل ٽيمون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |title=Pune Marathas Video Profile – The Elite Football League of India |publisher=[[Elite Football League of India]] |date=18 September 2012 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021103748/http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |archive-date=21 October 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Mumbai Gladiators |url=http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024130822/http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |archive-date=24 October 2013 |access-date=21 October 2013 |publisher=[[Elite Football League of India]]}}</ref> [[پُنيري پلٽن]] ۽ [[يو ممبا]]، [[پرو ڪٻڊي ليگ]] جون ٽيمون آهن، جيڪي ترتيبوار پوني ۽ ممبئي ۾ قائم آهن. == سياحت == {{See also|مهاراشٽر ۾ سياحت}} مهاراشٽر ۾ ڪيترائي سياحتي ماڳ آهن، جيڪي ملڪي توڙي پرڏيهي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ماڳن ۾ ممبئي شهر، [[اجنتا غارون|اجنتا]]، [[ايلورا غارون|ايلورا جون غارون]] ۽ رياست جا قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.<ref>{{cite journal |id={{ProQuest|1490677543}} |last1=Athma |first1=Prashanta |last2=Nalini |first2=G. |title=Tourism in India- An Analysis |journal=International Journal of Management Prudence |volume=5 |issue=1 |year=2013 |pages=25–35 }}</ref> اجنتا ۽ ايلورا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ]] آهن. ڀارت جي سڀ کان وڏن ۽ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ هجڻ سبب ممبئي پنهنجي نوآبادياتي دور جي اڏاوتن، سامونڊي ڪنارن، [[بالي ووڊ]]، خريداري ۽ سرگرم رات واري زندگي سميت ڪيترن ئي ڪشش وارن ماڳن سبب سڄي دنيا جي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nallathiga |first1=Ramakrishna |title=Integrating Entertainment, Tourism, Heritage and Culture into the Development of Cities: A Case for Mumbai |journal=ITPI Journal |date=September 2006 |volume=3 |issue=3 |pages=67–72 |ssrn=987481 }}</ref><ref>Indra, S.R. and D'Souza, J.N., A study on Tourists Loyalty based on Impact of Destination Image and Tourists Satisfaction in Mumbai. Food, Tourism and Hospitality Perspectives, p. 217.[https://www.researchgate.net/profile/Shivam-Bhartiya/publication/354312164_Food_Tourism_and_Hospitality_Perspectives/links/6130829f38818c2eaf775ab7/Food-Tourism-and-Hospitality-Perspectives.pdf#page=226]</ref> شهر ۾ هر سال لڳ ڀڳ 30 لک پرڏيهي ۽ 4 ڪروڙ ملڪي سياح اچن ٿا. رياستي حڪومت پرچون دڪانن ۽ تفريحي مرڪزن کي هفتي جا ستئي ڏينهن 24 ڪلاڪ کليل رکڻ جي اجازت ڏئي سياحن جو انگ وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>{{citation |last1=Udas-Mankikar |first1=Sayli |chapter=24x7 Cities: Recommendations for an India Playbook |title=ORF Issue Brief |date=March 2020 |issue=342 |chapter-url=https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf |archive-date=16 June 2022 |isbn=978-93-89622-71-3 |publisher=Observer Research Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616043919/https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf}}</ref> پوني شهر [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|ايم ٽي ڊي سي]] سان گڏ پوني ميلي دوران ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪري ٿو، جيڪو هندو ڌرم جي [[گڻيش چترٿي|گڻيش اُتسو]] واري تهوار جي وقت ٿيندو آهي.<ref>Mahadevia, Darshini. (2008). Dynamics of High-Tech Zones in Pune: Emerging Trends and Impacts. []</ref><ref>{{cite journal |last1=Kale |first1=Pramod |title=Ideas, Ideals and the Market: A Study of Marathi Films |journal=Economic and Political Weekly |year=1979 |volume=14 |issue=35 |pages=1511–1520 |jstor=4367902 }}</ref><ref>Nagapurkar, S., Narkhede, P. and Sheriff, V.A., 2020. Energizing the Future with Memories of the Past: The Wadas of Pune City. In E3S Web of Conferences (Vol. 170, p. 05006). EDP Sciences.</ref><ref>Shinde, K., 2014. 2 Ganesh festival. Rituals and Traditional Events in the Modern World, p. 23.[https://books.google.com/books?id=-A0hBQAAQBAJ&dq=mtdc+%22pune+festival%22&pg=PA23]</ref> برطانوي راڄ دوران قائم ڪيل [[جابلو تفريحي ماڳ]] مشهور سياحتي منزلون آهن، خاص طور اونهاري جي موسم ۾. انهن ۾ اولهه مهاراشٽر جا [[مهابليشور]]، لوناوالا ۽ [[ماٿيران]]، جڏهن تہ ودربھ علائقي جو [[چکلدارا]] شامل آهن.<ref>Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra. Conference on Tourism in India – Challenges Ahead, 15–17 May 2008, IIMK [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.530.6198&rep=rep1&type=pdf]</ref> اولهه مهاراشٽر جي جابلو ضلعن ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] ۽ [[مراٺا سلطنت]] جي دور سان واسطو رکندڙ سوين جابلو قلعن جا آثار موجود آهن. اهي قلعا ۽ انهن جي چوڌاري جبل، جابلو پنڌ، جبلن تي چڙهڻ ۽ [[ورثي واري سياحت]]، خاص طور [[ڇترپتي شيواجي مهاراج|شيواجي]] جي تاريخ سان دلچسپي رکندڙ ماڻهن ۾ مشهور آهن. سياحن ۾ مشهور قلعن ۾ [[شِونيري قلعو|شِونيري]]، [[راجڳڙهه قلعو|راجڳڙهه]]، [[سنهاڳڙهه]]، [[رائيڳڙهه قلعو|رائيڳڙهه]] ۽ [[پرتاپ ڳڙهه قلعو|پرتاپ ڳڙهه]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Kohli |first1=M. S. |title=Mountains of India : tourism, adventure and pilgrimage |date=2002 |publisher=Indus Publ. Co. |location=New Delhi |isbn=9788173871351 |pages=263–266}}</ref> مهاراشٽر جي اهڙن 11 قلعن ۽ تامل ناڊو جي هڪ قلعي تي مشتمل مجموعي کي سرڪاري طور [[ڀارت جا مراٺا فوجي منظرناما]] سڏيو وڃي ٿو، جنهن کي 2025ع ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Tulsian |first=Vrinda |date=12 July 2025 |title=Int'l support helps 12 Maratha forts scoop Unesco World Heritage label |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714151154/https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mutha |first=Snehal |date=12 July 2025 |title=UNESCO World Heritage status granted to 12 forts |url=https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714152052/https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/amp/ |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=The Hindu}}</ref> [[ترمبڪيشور شِو مندر|ترمبڪيشور]]، [[تلجا ڀواني مندر|تلجا ڀواني]]، [[شني شنگناپور]]، [[جيوتيبا مندر]]، [[اشٽ ونايڪ]] [[گڻيش|گڻپتي]] مندر ۽ [[پنڌرپور]] ۾ [[وٺوٻا|ڀڳوان پنڊورنگ]] جو مندر هر سال وڏي انگ ۾ هندو عقيدتمندن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. پوني ضلعي جي [[جيجوري]] ۾ [[کنڊوبا مندر، جيجوري|کنڊوبا مندر]]، ديوتا [[کنڊوبا]] جي زيارتگاهه آهي، جتي سڄي مهاراشٽر مان زائرين اچن ٿا ۽ عبادت ڪندڙ هڪ ٻئي تي ''ڀنڊار'' (هيڊ جو پائوڊر) اڇلائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=K. |last2=Bhanu |first2=B.V. |title=People of India |date=2004 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Mumbai |isbn=9788179911013 |page=LIX |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=Khandoba+god&pg=PR59 |access-date=11 April 2018 |url-status=live |archive-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107124906/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PR59&dq=Khandoba+god#v=snippet&q=Khandoba%20&f=false}}</ref> [[شِرڊي جو سائي بابا|سائي بابا]] جي [[شِرڊي]] واري مندر ۾ روزانو سراسري طور 25,000 زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ مذهبي تهوارن دوران اهو انگ 300,000 تائين پهچي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|journal= International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage|last1=Shinde |first1=Kiran |title=Governance and Management of Religious Tourism in India |year=2018 |volume=6 |issue=1 |doi=10.21427/D7K42M }}</ref> [[وارڪري]] فرقي سان لاڳاپيل ماڳ، جهڙوڪ [[پنڌرپور]]، [[ديهو]] ۽ [[آلندي]]، سڄو سال مشهور رهن ٿا ۽ مذهبي ڏهاڙن دوران رياست جي مختلف حصن مان وڏي انگ ۾ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>Patange, P., Srinithivihahshini, N.D. and Mahajan, D.M., 2013. "Pilgrimage and the environment: Challenges in a pilgrimage centre in Maharashtra, India". ''International Journal of Environmental Sciences'', 3(6), pp. 2269–2277.</ref> نانديڙ ۾ واقع سکن جو [[حضور صاحب نانديڙ|حضور صاحب]] گردوارو، جنهن کي ''تخت سچکنڊ شري حضور ابچل نگر صاحب'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سک ڌرم]] جي [[پنج تخت|پنجن تختن]] مان هڪ آهي. اورنگ آباد شهر جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي قديم ۽ وچئين دور جا ماڳ آهن، جن ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ]] [[اجنتا غارون|اجنتا]] ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا جون غارون]]، [[دولت آباد قلعو]] ۽ [[بيبي جو مقبرو]] شامل آهن.<ref>Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra.[https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=484108d0dd5cd621cf77a2740459d8b8f0052f37]</ref> مهاراشٽر جي ودربھ علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا ۽ جهنگلي جيوت جا ذخيرا آهن. انهن ۾ امراوتي ضلعي جو [[ميلگهاٽ ٽائيگر رزرو]]، چندرپور ضلعي جو [[تادوٻا-انڌاري ٽائيگر رزرو]]،<ref>{{cite web |last1=Mhatre |first1=Shridhar |title=Amazing Maharashtra: Tadoba National Park |website=Amazing Maharashtra |url=http://www.amazingmaharashtra.com/2012/10/tadoba-national-park.html |access-date=9 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210180146/http://www.amazingmaharashtra.com/2012/10/tadoba-national-park.html |archive-date=10 February 2018 |url-status=live}}</ref> ناگپور ضلعي جو امريد ڪرهنڊلا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو، [[ناگ زيرا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو]] ۽ گونڊيا ضلعي جو [[نويگائون قومي پارڪ]] (پکين جي پناهه گاهه) شامل آهن. مهاراشٽر حڪومت جي هڪ سروي موجب، 2009–10ع ۾ رياست ۾ ايندڙ سياحن مان 98 سيڪڙو ملڪي سياح هئا، جڏهن تہ باقي پرڏيهي سياح هئا.<ref name="auto2">{{cite web |title=Tourism Survey for State of Maharashtra |url=http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/Maharashtra_0.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215071824/http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/Maharashtra_0.pdf |archive-date=15 February 2017 |access-date=2 February 2018}}</ref> پرڏيهي سياحن ۾ آمريڪا، برطانيا، جرمني ۽ گڏيل عرب امارات مان ايندڙ سياحن جو نمايان حصو آهي.<ref name="auto2"/> رياستي حڪومت مهاراشٽر ۾ سياحت جي منظم ترقي ۽ واڌاري لاءِ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (ايم ٽي ڊي سي) قائم ڪئي آهي. ايم ٽي ڊي سي رياست جي اهم سياحتي مرڪزن تي تفريحي رهائشگاهن جو مالڪ آهي ۽ انهن جو انتظام سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=About MTDC |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/about |website=Maharashtratourism.gov.in |access-date=5 November 2017 |url-status=live |archive-date=23 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623032828/https://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/about}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Mumbai Downtown.jpg|[[نريمان پوائنٽ]] وٽ مرڪزي ممبئي جو رات جو منظر File:Dagdushet Halwai Ganpati 2005.jpg|پوني ۾ [[گڻيش اُتسو]] جو تهوار File:Khandoba temple Pune.jpg|[[جيجوري]] ۾ ديوتا [[کنڊوبا]] جو [[کنڊوبا مندر، جيجوري|کنڊوبا مندر]] File:Venna Lake, Mahabaleshwar.jpg|[[مهابليشور]] ۾ وينا ڍنڍ File:TigresswithCubs.jpg|[[تادوٻا-انڌاري ٽائيگر رزرو|تادوٻا ٽائيگر رزرو]] ۾ [[بنگال ٽائيگر|ڀارتي واگهه]] File:Pandharpur Vithoba temple.jpg|[[پنڌرپور]]، رياست جو هڪ اهم هندو زيارتگاهه File:Statue Of Ahimsa-MangiTungi.jpg|[[مانگي-تونگي]] ۾ [[اهنسا جو مجسمو]]، دنيا جو سڀ کان وڏو هڪ پٿر مان تراشيل مجسمو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[مراٺا گهراڻن ۽ رياستن جي فهرست]] * [[مهاراشٽر سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست]] * [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست]] * [[:زمرو:مهاراشٽر جي ڳوٺن جون فهرستون|مهاراشٽر جي ڳوٺن جي فهرست]] * [[مهاراشٽر جي يهودي عبادتگاهن جي فهرست]] * [[آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست]] * [[ميڪ اِن مهاراشٽر]] * [[مهاراشٽر ۾ مذهب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] q4ahroz7fqbqvebcupmmskh7rv8ef7l 416355 416311 2026-10-02T06:21:18Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416355 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = مهاراشٽر | official_name = مهاراشٽر رياست | image_alt = | image_caption = | type = رياست | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Cave 26, Ajanta.jpg | caption1 = [[اجنتا غارون]] | image2 = Ellora Caves, India, Religious shrines in Kailash-Kailasa Temple.jpg | caption2 = [[ڪيلاش مندر، ايلورا|ڪيلاش مندر]] | image3 = Gateway of India -Mumbai.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Trimurti, Cave No. 1, Elephanta Caves - 1.jpg | caption4 = [[ايلفنٽا غارون|ايلفنٽا غارن جي تريمورتي]] | image5 = Front view of Shaniwar Wada illuminated.jpg | caption5 = [[شنيوار واڊا]] | image6 = Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg | caption6 = [[حضور صاحب]] | image7 = Chatrapati Shivaji Maharaj terminus. Mumbai. Maharashtra.jpg | caption7 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image8 = Pratapgad The Fort of Valour.jpg | caption8 = [[پرتاپ ڳڙهه|پرتاپ ڳڙهه قلعو]] }} | imagesize = | image_seal = Seal of Maharashtra.svg | nickname = "هندستان جو داخلي دروازو" | motto = <i>پرتيپچندرليکيوَ ورڌشنُروِشوَ وندتا مهاراشٽرسيا راجيسيا مُدرا ڀدرايا راجتي</i><br /> (مهاراشٽر جو شان پهرين ڏينهن جي چنڊ وانگر وڌندو؛ دنيا ان جو احترام ڪندي ۽ اها ماڻهن جي ڀلائيءَ لاءِ چمڪندي رهندي.) | anthem = <i>[[جئي جئي مهاراشٽر ماجھا|جئي جئي مهاراشٽر ماجھا]]</i><ref>{{cite web | url=https://newsroomodisha.com/iconic-jai-jai-maharashtra-maza-proclaimed-new-state-song/ | title=Iconic 'Jai Jai Maharashtra Maza' proclaimed new State Song | date=31 January 2023}}</ref><br /> ("منهنجي مهاراشٽر جي فتح هجي!")<ref>{{cite book |title=Bombay, Meri Jaan: Writings on Mumbai |author=Jerry Pinto |author2=Naresh Fernandes |year=2003 |publisher=Penguin Books |page=237 |isbn=9780143029663 |url=https://books.google.com/books?id=Wm1uAAAAMAAJ&q=garja+maharashtra}}</ref> | image_map = IN-MH.svg | coordinates = {{coord|18.97|72.82|region:IN-MH_type:adm1st|display=inline,title}} | region = اولهه هندستان | before_was = [[بمبئي رياست|بمبئي رياست (1950–1960)]] | formation_date3 = قيام | formation_date4 = 1 مئي 1960ع | capital = [[ممبئي]] | winter_capital = [[ناگپور]] | largestcity = [[ممبئي]] | metro = [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] | districts = [[مهاراشٽر جا ضلعا|36 (6 ڊويزنون)]] | governor = [[جشنو ديو ورما]] | chief_minister = [[ديويندر فڊنويس]] | party = [[ڀارتيہ جنتا پارٽي|بي جي پي]] | deputy_cm = [[ايڪناٿ شندي]] ([[شيو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<br/>[[سنيترا پوار]] ([[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي|اين سي پي]]) | judiciary = [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] | legislature_type = [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]]<br />[[مهاراشٽر مقننه]] | assembly = [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] | assembly_seats = 288 سيٽون | council = [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] | council_seats = 78 سيٽون | rajya_sabha_seats = 19 سيٽون | lok_sabha_seats = 48 سيٽون | area_total_km2 = 307713 | area_rank = ٽيون | length_km = 870 | width_km = 605 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=MAHARASHTRA SADAN NEW DELHI |url=https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |access-date=24 March 2023 |archive-date=18 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618111407/https://maharashtrasadan.maharashtra.gov.in/geoprofile.html |url-status=live}}</ref> | elevation_m = 100 | elevation_max_m = 1,646 | elevation_max_point = [[ڪلسوبائي]]<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=Kalsubai |url=http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |access-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722025159/http://ahmednagar.gov.in/html_docs/KALASUBAI.htm |archive-date=22 July 2011 }}</ref> | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[عربي سمنڊ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 128,659,000 (اندازو) | population_as_of = 2025ع | population_rank = ٽيون | population_urban = 49.07% | population_rural = 50.93% | population_density = 370 | population_demonym = مهاراشٽري | official_langs = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |website=lawsofindia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref> | additional_official = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |website=prsindia.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |website=indiankanoon.org |access-date=5 July 2025}}</ref><ref name=nclmanurep2010 /> | official_script = [[ديوناگري لپي]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite news|title=Maharashtra Budget Highlights 2026-27 |url=https://prsindia.org/budgets/states/maharashtra-budget-analysis-2026-27|website=PRS India|access-date=6 March 2026}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|54.08|lc}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $2.86 ٽريلين (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_year = مالي سال 2026–27 | GDP_rank = پهريون | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|361308|lk=r}} (نامياتي)<br />{{Increase}} $19,026 (پي پي پي){{Citation needed|date=April 2026}} | GDP_per_capita_rank = ٻارهون | HDI_year = 2023ع | HDI = {{Increase}} 0.792 {{color|#0c0|اعليٰ}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=17 March 2026}}</ref> | HDI_rank = چوڏهون | literacy = 87.3%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10}}</ref> | literacy_year = 2024ع | literacy_rank = چوڏهون | sex_ratio = 966 [[عورت|عورتون]]/1000 [[مرد]] | sexratio_year = 2025ع | sexratio_rank = ٽيويهون | iso_code = IN-MH | registration_plate = MH | website = maharashtra.gov.in | foundation_day = [[مهاراشٽر ڏينهن]] | mammal = [[هندستاني وڏو ڳاڙهو]] | bird = [[پيلي پيرن وارو سائو ڪبوتر]] | fish = [[سلور پامفريٽ]] | butterfly = [[نيرو مورمن]] | flower = [[جرول]] | tree = [[انب]] | image_highway = SH IN-MH.png | sh_numbers = [[مهاراشٽر جا رياستي شاهراهه|MH SH1–MH SH368]] }} '''مهاراشٽر''' (مراٺي: '''महाराष्ट्र'''; ''مهاراشٽر'') [[هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|هندستان جي هڪ رياست]] آهي، جيڪا ملڪ جي اولهندي اپٻيٽي حصي ۾ واقع آهي ۽ [[دکن جو پليٽو|دکن جي پليٽو]] جي هڪ وڏي حصي تي پکڙيل آهي. ان جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[ڪرناٽڪ]] ۽ [[گوا]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تلنگانا]]، اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙهه]]، اتر ۾ [[گجرات]] ۽ [[مڌيا پرديش]]، جڏهن ته اتر-اولهه ۾ هندستان جو مرڪزي انتظام هيٺ علائقو [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] واقع آهن.<ref>{{cite web |title=Maharashtra Tourism |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118212123/https://www.maharashtratourism.gov.in/maharashtra/about-us |archive-date=18 January 2019 |access-date=3 February 2019}}</ref> مهاراشٽر آباديءَ جي لحاظ کان هندستان جي ٻئين وڏي رياست آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ پهرئين درجي جي انتظامي وحدتن مان هڪ آهي. هاڻوڪي مهاراشٽر واري علائقي جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. مختلف دورن ۾ هن علائقي تي [[اسمڪ]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[ستواهنا گهراڻو|ستواهنا]]، [[مغربي ستراپ]]، [[ابھيرا گهراڻو|ابھيرا]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[مغربي چالوڪيا سلطنت|مغربي چالوڪيا]]، [[سيونا (يادو) گهراڻو|سيونا يادَو]]، [[خلجي گهراڻو|خلجي]]، [[تغلق گهراڻو|تغلق]]، [[بهمني سلطنت|بهمني]] ۽ [[مغل سلطنت]] سميت ڪيترن ئي گهراڻن ۽ سلطنتن حڪومت ڪئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ هي علائقو [[مراٺا اتحاد]] جي [[پيشوا]] جي علائقن ۽ [[حيدرآباد جي نظام]] جي حڪومت وچ ۾ ورهايل هو. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] مراٺن کي شڪست ڏئي موجوده مهاراشٽر جي گهڻي حصي کي سڌي يا اڻ سڌي طرح پنهنجي قبضي هيٺ آندو. 1858ع کان پوءِ علائقي جو ڪنٽرول ڪمپنيءَ کان [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيو. ڪمپني ۽ پوءِ برطانوي راڄ جي دور ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جا مختلف حصا [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[مرڪزي صوبا]]، [[برار صوبو]] ۽ [[حيدرآباد رياست]] سميت ڪيترين ڏيهي رياستن ۾ ورهايل هئا. 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي پريزيڊنسيءَ مان [[بمبئي رياست]] وجود ۾ آئي. 1950ع کان 1956ع جي وچ ۾ برار، دکن ۽ گجرات جي مختلف علائقن کي بمبئي رياست ۾ شامل ڪيو ويو. [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙن لاءِ الڳ رياست قائم ڪرڻ جي مطالبي هيٺ [[سميوڪت مهاراشٽر تحريڪ]] هلي. نيٺ 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي ورهائي [[گجرات]] ۽ موجوده مهاراشٽر جون رياستون قائم ڪيون ويون. مهاراشٽر انتظامي طور ڇهن [[مهاراشٽر جون ڊويزنون|ڊويزنن]] ۽ 36 [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعن]] ۾ ورهايل آهي. [[ممبئي]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هندستان جي اهم ترين شهري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ناگپور]] سياري جي گاديءَ جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |last=Bhushan Kale |date=10 December 2014 |title=उपराजधानी ते राजधानी 'शिवनेरी'ची सवारी |language=mr |work=Divya Marathi |location=Nagpur, Maharashtra, India |url=http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623020105/http://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/Amravati/5540/MAH-VID-AMR-first-time-in-mumbai-to-nagpur-air-conditioner-bus-started-new-s-4834760-NOR.html |archive-date=23 June 2015}}</ref> [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] رياست جون ٻه اهم نديون آهن، جڏهن ته ٻيلن هيٺ رياست جي جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 16.47 سيڪڙو حصو اچي ٿو. [[مهاراشٽر جي معيشت]] هندستان جي رياستن مان سڀ کان وڏي معيشت آهي. صنعت، خدمتون، واپار، ماليات، تفريح ۽ پيداوار رياست جي معيشت جا اهم شعبا آهن. [[ممبئي]] هندستان جو هڪ اهم مالي ۽ تجارتي مرڪز آهي. رياست جو خدمتن وارو شعبو مجموعي معاشي پيداوار ۾ سڀ کان وڏو حصو رکي ٿو، جڏهن ته زراعت جو رياستي مجموعي پيداوار ۾ نسبتاً ننڍو حصو هجڻ باوجود اها آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ روزگار جو ذريعو آهي.<ref name="Maharashtra_data">—{{citation |last1=Prabhu |first1=K. Seeta |last2=Sarker |first2=P.C. |date=5 September 1992 |title=Identification of Levels of Development: Case of Maharashtra |journal=[[Economic and Political Weekly]] |volume=26 |issue=36 |pages=1927–1937 |jstor=4398849 |issn=0012-9976}}<br />—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |date=1 April 2010 |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |page=283 |isbn=978-1-615-30202-4}}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |publisher=[[Cornell University]] |journal=[[International Labour Organization]] |pages=8–30}}</ref> مهاراشٽر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ [[صنعتڪاري|صنعتي ترقي يافته]] رياستن مان هڪ آهي. رياست ۾ 395 ميونسپل ڪائونسلون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-councils-2/?dma_tab=regional}}</ref> ۽ 29 ميونسپل ڪارپوريشنون<ref>{{Cite web |title=Directorate of Municipal Administration |url=https://mahadma.maharashtra.gov.in/en/list-of-corporation-2/?dma_tab=regional}}</ref> آهن، جيڪي رياست جي شهري علائقن جا مقامي حڪومتي ادارا آهن. رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، هندستان جو [[مالي مرڪز|مالي]] ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي.<ref name="Maharashtra_PC">—{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&q=Maharashtra+richest+states |title=Maharashtra, Development Report |publisher=Academic Foundation |year=2007 |isbn=978-8-171-88540-4 |page=407}}<br />—{{cite book |author=Bhandari Laveesh |title=Indian States at a Glance 2008-09: Performance, Facts And Figures – Maharashtra |publisher=Pearson Education India |year=2009 |isbn=978-8-131-72343-2 |page=176}}</ref> [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪو هندستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جو سڀ کان پراڻو اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ممبئي ۾ واقع آهي. [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] پڻ ممبئي ۾ قائم آهي، جيڪو هندستان جو ٻيو سڀ کان وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ دنيا جي وڏن [[ڊيريويٽو ايڪسچينج|ڊيريويٽو ايڪسچينجن]] مان هڪ آهي. مهاراشٽر هندستان جي [[هندستان جي ثقافت|سماجي]] ۽ [[هندستان جي سياست|سياسي زندگيءَ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ رياست کي زرعي ۽ صنعتي پيداوار، واپار، آمدرفت ۽ تعليم جي شعبن ۾ هندستان جي نمايان رياستن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Maharashtra_info">—{{cite book |last=Pletcher |first=Kenneth |url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&q=Delhi+is+a+commercial+hub+of+india |title=The Geography of India: Sacred and Historic Places Understanding India |date=1 April 2010 |publisher=[[Britannica Educational Publishing]] |isbn=978-1-615-30202-4 |page=280 |access-date=11 July 2020 }}<br />—{{citation |last1=Mookerjee |first1=Sitanshu |title=Maharashtra |url=https://www.britannica.com/place/Maharashtra |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 July 2020 |quote=Maharashtra is one of India's biggest commercial and industrial centres, and it has played a significant role in the country's social and political life. Maharashtra is a leader among Indian states in terms of agricultural and industrial production, trade and transport, and education. |last2=Wanmali |first2=Sudhir Vyankatesh |url-access=subscription |archive-date=28 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628053036/https://www.britannica.com/place/Maharashtra |url-status=live }}<br />—{{cite journal |last1=Sundar |first1=K.R. Shyam |year=2009 |title=Current State and Evolution of Industrial Relations in Maharashtra |url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |journal=[[International Labour Organization]] |publisher=[[Cornell University]] |pages=8–70 |access-date=8 July 2020 |archive-date=18 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318141347/https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1080&context=intl |url-status=live }}</ref> [[انساني ترقيءَ جي اشاري موجب هندستان جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|انساني ترقيءَ جي اشاري]] جي لحاظ کان مهاراشٽر هندستاني رياستن ۾ نائين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |date=23 January 2023 |title=HDI: How States Fare in Human Development |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |access-date=14 June 2021 |website=Centre for Economic Data & Analysis |archive-date=23 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[يونيسڪو]] جا ست [[عالمي ورثي واري ماڳ|عالمي ورثي وارا ماڳ]] آهن: [[اجنتا غارون]]، [[ايلورا غارون]]، [[ايلفنٽا غارون]]، [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] (اڳوڻو وڪٽوريا ٽرمينس)، [[ممبئي جا وڪٽورين گوٿڪ ۽ آرٽ ڊيڪو مجموعا]]، [[هندستان جا مراٺا فوجي منظرناما]] (جيڪو [[تامل ناڊو]] سان گڏيل عالمي ورثو آهي) ۽ [[مغربي گهاٽ]]. مغربي گهاٽ جو عالمي ورثي وارو ماڳ 39 جدا جدا حصن تي مشتمل آهي، جن مان چار مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230217015152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |archive-date=17 February 2023 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref><ref>{{Cite web |title=Western Ghats |url=https://whc.unesco.org/en/list/1342 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005101805/https://whc.unesco.org/en/list/1342/ |archive-date=5 October 2022 |access-date=19 March 2023 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == نالي جي بڻ بڻياد == {{See also|هندستان جي رياستن ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقن جي نالن جي بڻ بڻياد جي فهرست}} آزاديءَ کان اڳ جي ڪجهه ليکڪن موجب '''مهاراشٽر''' نالو ”[[مهار]]ن جو ملڪ“ واري مفهوم مان نڪتل آهي. اراوتي ڪروي پڻ ڄاڻايو آهي تہ مهار برادري مهاراشٽر جي سڀني علائقن ۾ پکڙيل هئي.<ref>{{cite book|chapter=The Folklore of Pride: Three Components of Contemporary Dalit Belief|title=Folk Culture, Folk Religion and Oral Traditions as a Component in Maharashtrian Culture.|editor=Gunther D. Sontheimer|publisher=University of Heidelberg|date=1996|author=Eleanor Zelliot}}</ref> هاڻوڪي [[مراٺي ٻولي]]، [[مهاراشٽري پراڪرت]] مان اُسري آهي،<ref name="The Linguist List">{{cite web |url=http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |title=The Linguist List |publisher=The Linguist List |date=22 June 2009 |access-date=30 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225003616/http://linguistlist.org/forms/langs/LLDescription.cfm?code=pmh |archive-date=25 December 2009}}</ref> جڏهن تہ لفظ ''[[مرهٽا (علائقو)|مرهٽا]]''، جيڪو پوءِ [[مراٺا|مراٺن]] لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جين ڌرم جي مهاراشٽري ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ممڪن آهي تہ ''مهاراشٽر''، ''مهاراشٽري''، ''مراٺي'' ۽ ''مراٺا'' جا لفظ هڪ ئي لساني پاڙ مان نڪتل هجن؛ تنهن هوندي بہ انهن لفظن جي صحيح اشتقاق بابت عالمن ۾ اتفاق ناهي.<ref name="Gazetteer1967">{{cite book |title=Maharashtra State Gazetteers: General Series |url=https://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |access-date=30 March 2013 |year=1967 |publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications |page=208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221715/http://books.google.com/books?id=KZBTAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> لساني عالمن وٽ موجود هڪ ٻي نظريي موجب ''مراٺا'' ۽ ''مهاراشٽر'' جا لفظ آخرڪار ''مها'' ۽ ''راشٽريڪا'' جي ميلاپ مان نڪتا هوندا،<ref name="Gazetteer1967" /><ref name="auto1">{{cite report |author=H. H. Risley |year=1908 |title=Census of India, 1901, Volume I, Ethnographic Appendices |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |page=93 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106225316/http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1901/CensusIndia1901EthnographicAppendices.pdf |archive-date=6 November 2020}}</ref> جيڪو [[دکن جو پليٽو|دکن]] واري علائقي تي حڪمراني ڪندڙ ڪنهن قبيلي يا سردارن جي گهراڻي جو نالو هو.<ref name="KBala1965">{{cite book |author=K. Balasubramanyam |title=the mysore |url=https://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |access-date=30 March 2013 |year=1965 |publisher=Mittal Publications |page=174 |id=GGKEY:HRFC6GWCY6D |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221642/http://books.google.com/books?id=w9jbqGLH7ioC&pg=PA174 |archive-date=27 May 2013 |url-status=live}}</ref> هڪ ٻئي نظريي موجب هي نالو ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''رٿ'' يا ''رٿي''، يعني ”[[رٿ]]“ يا ”رٿ هلائيندڙ“، مان ٺهيو آهي. هن تشريح موجب اهو نالو هڪ ماهر اترين جنگجو جماعت ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لڏي ڏکڻ طرف هن علائقي ۾ اچي آباد ٿي هئي.<ref name="KBala1965" /><ref name="auto1"/> ''[[هري ونش]]'' ۾ [[يادو]] سلطنت جي [[انرت سلطنت|انرت]] نالي ملڪ بابت ڄاڻايل آهي تہ اتي گهڻي ڀاڱي [[ابھيرا ماڻهو|ابھيرا]] رهندا هئا (''ابھيرا-پرايا-منشيم''). انرت ملڪ ۽ ان جي رهواسين کي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] ۽ سوراشٽري پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ نظريي موجب اهي نالا شايد ''رٽا'' يا ''راشٽر'' سان لاڳاپيل هئا، جيڪي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي پٿريلي فرمانن ۾ ذڪر ڪيل ''راشٽريڪا'' سان لاڳاپيل سمجهيا ويا آهن؛ انهن نالن کي اڳتي هلي مهاراشٽر ۽ [[مراٺي ماڻهو|مراٺن]] جي نالن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{Cite book |last=Bahadur) |first=Sarat Chandra Roy (Rai |title=Man in India |date=1974 |publisher=A.K. Bose |pages=40 |language=en}}</ref> هڪ ٻي مشهور تشريح موجب ''مهاراشٽر'' لفظ سنسڪرت جي ''مها''، يعني ”وڏو“، ۽ ''راشٽر''، يعني ”ملڪ“، ”رياست“ يا ”سلطنت“، جي ميلاپ مان ٺهيو آهي؛ اهڙيءَ طرح ان جي لفظي معنيٰ ”وڏي رياست“ يا ”وڏو ملڪ“ ٿئي ٿي.<ref>{{cite book |title=Personal and geographical names in the Gupta inscriptions |url=https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |page=209 |author=Tej Ram Sharma |year=1978 |publisher=Concept Publishing Co., Delhi |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217151404/https://archive.org/stream/personalgeograph00sharuoft#page/208/mode/2up |archive-date=17 December 2014 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ هيءَ تشريح جديد عالمن ۾ تڪراري آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪجهه محقق ان کي اصل تاريخي اشتقاق بدران پوءِ جي ليکڪن پاران ڪيل سنسڪرتي تشريح سمجهن ٿا.<ref name="Gazetteer1967" /> == تاريخ == {{Main|مهاراشٽر جي تاريخ|مراٺا سلطنت|گڏيل مهاراشٽر تحريڪ}} {{See also|مهاراشٽر جي رياستي حيثيت جي تاريخوار فهرست}} مهاراشٽر جي مختلف حصن مان [[هڙپا تهذيب|هڙپا تهذيب جي آخري دور]] يا [[ٽامي-پٿر وارو دور|ٽامي-پٿر واري دور]] سان تعلق رکندڙ [[جوروي ثقافت]] (تقريباً 1300–700 ق.م.) جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>Upinder Singh (2008), [https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328162240/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC |date=28 March 2024 }}, p. 232</ref><ref>P. K. Basant (2012), [https://archive.org/details/citycountryinear0000basa ''The City and the Country in Early India: A Study of Malwa''], pp. 92–96</ref> هن ثقافت جو هينئر تائين دريافت ٿيل سڀ کان وڏو وسندي وارو ماڳ [[دائيم آباد]] آهي، جتي ان دور ۾ مٽيءَ جي قلعي بندي ۽ باهه جي کڏن سان گڏ بيضوي شڪل وارو مندر پڻ موجود هو.<ref name="Lahiri2015">{{cite book |author=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ&pg=PP1 |date=5 August 2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-05777-7 |page=82}}</ref><ref name=singh>{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=Daimabad&pg=PA229 |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=[[دهلي]] |isbn=978-81-317-1120-0 |pages=229–233}}</ref> هڙپا تهذيب جي آخري دور ۾ [[گجرات]] کان اتر مهاراشٽر ڏانهن ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ پڻ ٿي.<ref>{{Cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=0-520-24225-4 |pages=87}}</ref> چوٿين ۽ ٽين صدي ق.م. دوران مهاراشٽر [[موريا سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. لڳ ڀڳ 230 ق.م. ۾ هي علائقو [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي ۾ آيو، جنهن لڳ ڀڳ ايندڙ 400 سالن تائين هتي حڪومت ڪئي.<ref name="autogenerated440">India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440</ref> ساتواهنن کان پوءِ مختلف دورن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[گپتا سلطنت]]، [[گُرجر-پرتيهار گهراڻو|گُرجر-پرتيهار]]، [[واڪاٽڪ گهراڻو|واڪاٽڪ]]، [[ڪدمبا گهراڻو|ڪدمبا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[اولهندي چالوڪيا سلطنت|اولهندي چالوڪيا]] ۽ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] هن علائقي يا ان جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪئي. هاڻوڪي [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد ضلعي]] ۾ واقع ٻڌ ڌرم جون [[اجنتا غارون]] ساتواهن ۽ واڪاٽڪ فن تعمير جا اثر ظاهر ڪن ٿيون ۽ انهن مان ڪيترين غارن جي کوٽائي پڻ انهن دورن ۾ ٿي هوندي.<ref name="Javid2008">{{cite book |author=Ali Javid |title=World Heritage Monuments and Related Edifices in India |url=https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |year=2008 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-484-6 |page=101 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=54XBlIF9LFgC&pg=PA101 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا گهراڻي]] ڇهين کان اٺين صدي عيسويءَ تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. هن گهراڻي جي مشهور حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هو، جنهن اتر هندستان جي شهنشاهه [[هرش]] کي شڪست ڏني، ۽ [[وڪرمادتيه ٻيون]]، جنهن اٺين صديءَ ۾ [[عرب]] حملي آورن کي شڪست ڏني. اٺين کان ڏهين صديءَ تائين [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ گهراڻي]] مهاراشٽر تي حڪومت ڪئي.<ref name="Indian History – page B-57">Indian History, p. B-57</ref> عرب سياح [[سليمان المهري]] راشٽرڪوٽ حڪمران [[اموگھ ورش]] کي ”دنيا جي چئن عظيم بادشاهن مان هڪ“ قرار ڏنو هو.<ref name="autogenerated203">A Comprehensive History of Ancient India (3 Vols. Set): p. 203</ref> [[شيلهارا گهراڻو]] شروعات ۾ راشٽرڪوٽن جو تابع هو. يارهين صديءَ جي شروعات کان ٻارهين صديءَ تائين [[دکن جو پليٽو]]، جنهن ۾ مهاراشٽر جو وڏو حصو شامل آهي، گهڻو ڪري [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي اثر هيٺ رهيو.<ref name="autogenerated365">''The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300'' by [[Romila Thapar]]: pp. 365–366</ref> [[راجا راجا چولا پهريون]]، [[راجيندر چولا پهريون]]، [[جئه سمها ٻيون]]، [[سوميشور پهريون]] ۽ [[وڪرمادتيه ڇهون]] جي دورن ۾ دکن تي قبضي لاءِ اولهندي چالوڪين ۽ چولن وچ ۾ ڪيترائي جنگيون ٿيون.<ref>''Ancient Indian History and Civilization'' by Sailendra Nath Sen: pp. 383–384</ref> چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هاڻوڪي مهاراشٽر جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪندڙ [[يادو گهراڻو|يادو گهراڻي]] کي [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ [[محمد بن تغلق]] دکن جا ڪيترائي علائقا فتح ڪيا ۽ ڪجهه عرصي لاءِ پنهنجي گاديءَ جو هنڌ دهليءَ کان مهاراشٽر جي [[دولت آباد، مهاراشٽر|دولت آباد]] منتقل ڪيو. 1347ع ۾ تغلقن جي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ گلبرگه مان قائم ٿيل [[بهمني سلطنت]] علائقي تي غالب ٿي ۽ لڳ ڀڳ ايندڙ 150 سالن تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite web |title=Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate |publisher=The History Files, United Kingdom |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204080014/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBahamanis.htm |archive-date=4 February 2015 |url-status=live}}</ref> 1518ع ۾ [[بهمني سلطنت]] جي ٽٽڻ کان پوءِ مهاراشٽر جا مختلف حصا [[دکن جون سلطنتون|دکن جي پنجن سلطنتن]] جي قبضي هيٺ اچي ويا: [[احمد نگر سلطنت]] جي نظام شاهين، [[بيجاپور سلطنت]] جي عادل شاهين، [[گولڪنڊا سلطنت]] جي قطب شاهين، [[بيدر سلطنت]] جي بريد شاهين ۽ ايلچپور جي عماد شاهين. اهي سلطنتون پاڻ ۾ پڻ جنگيون ڪنديون رهيون، پر 1565ع ۾ گڏجي ڏکڻ جي [[وجي نگر سلطنت]] کي فيصلائتي شڪست ڏنائون.<ref name="Saletore1934">{{cite book |author=Bhasker Anand Saletore |title=Social and Political Life in the Vijayanagara Empire (A.D. 1346–A.D. 1646) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530021 |year=1934 |publisher=B.G. Paul |access-date=15 November 2015}}</ref> هاڻوڪي [[ممبئي]] وارو علائقو 1535ع ۾ [[پرتگال]] جي قبضي ۾ اچڻ کان اڳ [[گجرات سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو، جڏهن تہ [[فاروقي گهراڻو|فاروقي گهراڻي]] 1382ع کان 1601ع تائين [[خانديس]] تي حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ اهو علائقو [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. [[ملڪ امبر]] 1607ع کان 1626ع تائين [[احمد نگر سلطنت|احمد نگر جي نظام شاهي گهراڻي]] جو نائب حڪمران هو.<ref>{{cite book |title=A Sketch of the Dynasties of Southern India |url=https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog |year=1883 |publisher=E. Keys |pages=[https://archive.org/details/asketchdynastie00sewegoog/page/n35 26]–28 |access-date=15 November 2015}}</ref> هن [[مرتضيٰ نظام شاهه ٻيون]] جي اقتدار کي مضبوط ڪيو ۽ هڪ وڏي فوج منظم ڪئي. دکن ۾ [[گوريلا جنگ]] جي حڪمت عمليءَ جي ترقيءَ ۾ ملڪ امبر کي اهم شخصيت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>ANWAR, M. S. (1994). MALIK AMBAR AND THE MUGHALS, 1601-26. Proceedings of the Indian History Congress, 55, 355–367. http://www.jstor.org/stable/44143374 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531222914/https://www.jstor.org/stable/44143374 |date=31 May 2023 }}</ref> هن مغل درٻار جي اقتداري جدوجهد دوران [[شاهجهان]] جي [[نور جهان]] خلاف پڻ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |title=Malik Ambar (1548–1626): the rise and fall of military slavery |url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |publisher=British Library |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912165017/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/other/019pho0000303s1u00112000.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Richards |first=John F. |year=1995 |title=The Mughal Empire |pages=112–113 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&q=malik+ambar+nur+jahan&pg=PA113|isbn=9780521566032 }}</ref> [[شواجي]] جو ڏاڏو مالوجي ۽ پيءُ [[شهاجي ڀوسلي|شهاجي]] پڻ ملڪ امبر جي خدمت ۾ رهيا هئا.<ref>J. J. Roy Burman. (2001). Shivaji's Myth and Maharashtra's Syncretic Traditions. Economic and Political Weekly, 36(14/15), 1226–1234. http://www.jstor.org/stable/4410485 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531210505/https://www.jstor.org/stable/4410485 |date=31 May 2023 }}</ref> سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شهاجي ڀوسلي]]، جيڪو پنهنجي فوجي زندگيءَ جي مختلف مرحلن دوران [[احمد نگر سلطنت]]، مغلن ۽ [[عادل شاهي گهراڻو|بيجاپور جي عادل شاهين]] جي خدمت ڪري چڪو هو، پنهنجي آزاد حڪمراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Adil Shah Dynasty) |url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |publisher=The History Files, United Kingdom |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023234150/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsFarEast/IndiaBijapur.htm |archive-date=23 October 2014 |url-status=live}}</ref> سندس اها ڪوشش ڪامياب نہ ٿي، پر سندس پٽ [[شواجي]] اڳتي هلي [[مراٺا سلطنت]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite web |title=Bijapur (Vijapura), the historic city |url=http://www.bijapur.nic.in/history.html |publisher=Bijapur district administration |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722105710/http://bijapur.nic.in/history.html |archive-date=22 July 2014 |url-status=dead}}</ref> 1680ع ۾ شواجي جي وفات کان پوءِ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] مراٺن جي علائقن، بيجاپور جي عادل شاهي ۽ گولڪنڊا جي قطب شاهي سلطنتن کي فتح ڪرڻ لاءِ دکن ۾ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Pearson |first=M. N. |year=1976 |title=Shivaji and the Decline of the Mughal Empire |url=https://www.jstor.org/stable/2053980 |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=2 |pages=221–235 |doi=10.2307/2053980 |jstor=2053980 |s2cid=162482005 |issn=0021-9118 |access-date=12 August 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307154047/https://www.jstor.org/stable/2053980 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[مغل-مراٺا جنگيون|مغل-مراٺا جنگين]] جي نالي سان مشهور هي ڊگهي مهم مغلن لاءِ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان ناڪام ثابت ٿي. اورنگزيب مراٺن جي علائقن کي مڪمل طور فتح نہ ڪري سگهيو ۽ جنگين مغل خزاني ۽ فوج تي پڻ سخت بار وڌو.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Eric |year=2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09592318.2020.1764711?journalCode=fswi20 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=988–1009 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |issn=0959-2318 |s2cid=221060782|url-access=subscription }}</ref> 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ پيشوا [[باجي رائو پهريون]] ۽ سندس مقرر ڪيل فوجي سردارن، جهڙوڪ [[رانوجي سنڌيا]] ۽ [[ملهار رائو هولڪر]]، اتر ۽ اولهه هندستان ۾ مغل علائقا فتح ڪرڻ شروع ڪيا. 1750ع واري ڏهاڪي تائين مراٺن يا سندن جانشينن مغلن جي عملي اقتدار کي وڏي حد تائين [[دهلي]] تائين محدود ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{Cite book |last=Gordon |first=Stewart |url=https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |title=The Marathas 1600–1818 |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26883-7 |series=The New Cambridge History of India |location=Cambridge |pages=1, 3–4, 71–75, 114, 115–125, 133, 138–139 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812073109/https://www.cambridge.org/core/books/marathas-16001818/1098497E96D2AFA760D18DB311A91C80 |url-status=live }}</ref> 1761ع ۾ [[پاني پت جي ٽين جنگ]] ۾ [[احمد شاهه ابدالي]] جي افغان فوج هٿان شڪست کان پوءِ مراٺن کي وڏو ڌڪ رسيو، پر هنن جلد ئي پنهنجا وڃايل ڪيترائي علائقا ٻيهر حاصل ڪيا ۽ ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين دهلي سميت وچ ۽ اتر هندستان جي وڏن حصن ۾ پنهنجو اثر برقرار رکيو. مراٺن 1660ع واري ڏهاڪي کان هڪ طاقتور [[مراٺا بحري فوج|بحري فوج]] پڻ قائم ڪئي. [[ڪانھوجي آنگري]] جي قيادت ۾ پنهنجي عروج واري دور ۾ اها ممبئي کان [[ساونت واڙي]] تائين هندستان جي اولهندي سامونڊي ڪناري جي پاڻيءَ ۾ هڪ اهم بحري قوت هئي.<ref>{{cite book |last1=Sridharan |first1=K. |title=Sea: Our Saviour |publisher=New Age International (P) Ltd. |isbn=978-81-224-1245-1 |url=https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |year=2000 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170150/https://books.google.com/books?id=9PiwJF7V4EQC&q=kanhoji+angre&pg=PA43 |url-status=live }}</ref> هن بحري قوت برطانوي، پرتگالي، ڊچ ۽ سيدي بحري طاقتن جي سرگرمين جو مقابلو ڪيو. برطانوي سرڪاري عملدار ۽ پوءِ هندستان جي وقتي گورنر جنرل [[چارلس ميٽڪاف]] 1806ع ۾ لکيو:<ref>{{Cite book |last=Nehru |first=Jawaharlal |url=https://books.google.com/books?id=_HAgDQAAQBAJ&pg=PT466 |title=Discovery of India |date=1 February 2008 |publisher=Penguin Random House India Private Limited |isbn=978-93-85990-05-2 |language=en |access-date=30 August 2023}}</ref> {{blockquote|هندستان ۾ هاڻي رڳو ٻه وڏيون طاقتون آهن: برطانوي ۽ مراٺا؛ ۽ هر ٻي رياست انهن ٻنهي مان ڪنهن نہ ڪنهن جي اثر کي تسليم ڪري ٿي. اسان جنهن بہ انچ تان پوئتي هٽنداسين، ان تي مراٺا قابض ٿي ويندا.|}} ارڙهين صديءَ دوران برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] آهستي آهستي پنهنجي قبضي هيٺ علائقن کي وڌائيندي رهي. [[ٽين اينگلو-مراٺا جنگ]] (1817–1818ع) جي نتيجي ۾ مراٺا اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپني انهن جي وڏن علائقن تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite web |title=Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada" |url=https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160326232147/https://archive.org/stream/selectionsfromp01metcgoog/selectionsfromp01metcgoog_djvu.txt |archive-date=26 March 2016 |access-date=3 February 2016 |website=archive.org}}</ref><ref name="Rathod1994">{{cite book |author=N. G. Rathod |url=https://books.google.com/books?id=uPq640stHJ0C&pg=PA180 |title=The Great Maratha Mahadaji Scindia |date=1994 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-85431-52-9 |page=180 |access-date=15 November 2015}}</ref> مراٺا بحري فوج، جيڪا 1730ع واري ڏهاڪي تائين پنهنجي عروج تي هئي، 1770ع واري ڏهاڪي تائين زوال جو شڪار ٿي چڪي هئي ۽ 1818ع تائين ان جو وجود ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Yogesh |url=https://books.google.com/books?id=FTTGWSme30YC&q=maratha+dhulap+navy&pg=PA66 |title=Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India |publisher=Primus Books |year=2010 |isbn=978-93-80607-00-9 |page=66 |access-date=2 October 2020}}</ref> برطانوي دور ۾ اولهندي مهاراشٽر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو هو، جنهن جو انتظامي علائقو موجوده پاڪستان جي [[ڪراچي]] کان اتر دکن تائين پکڙيل هو. ڪيترين مراٺا رياستن [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] جي حيثيت سان پنهنجو محدود اندروني خودمختيار اقتدار برقرار رکيو، پر انهن برطانوي بالادستي تسليم ڪئي. علائقي جي وڏين نوابي رياستن ۾ [[ناگپور سلطنت|ناگپور]]، [[ستارا رياست|ستارا]] ۽ [[ڪولهاپور رياست]] شامل هيون. ستارا کي 1848ع ۾ بمبئي پريزيڊنسي ۾ ضم ڪيو ويو، جڏهن تہ ناگپور کي 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آڻي [[ناگپور صوبو]] بڻايو ويو، جيڪو پوءِ [[مرڪزي صوبا|مرڪزي صوبن]] جو حصو بڻيو. [[برار صوبو|برار]]، جيڪو [[حيدرآباد رياست|حيدرآباد]] جي [[نظام]] جي سلطنت جو حصو هو، 1853ع ۾ برطانوي قبضي هيٺ آيو ۽ 1903ع ۾ مرڪزي صوبن سان انتظامي طور ڳنڍيو ويو.<ref name="Russell1997">{{cite book |author=R. V. Russell |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (Volumes I and II) |url=https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |year=1997 |publisher=Library of Alexandria |isbn=978-1-4655-8294-2 |page=8 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6h2Gm1gPZZQC&pg=PT8 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ [[مراٺواڙا]] نالي هڪ وڏو علائقو سڄي برطانوي دور دوران نظام جي حيدرآباد رياست جو حصو رهيو. برطانوي راڄ 1818ع کان 1947ع تائين مهاراشٽر جي مختلف علائقن تي قائم رهيو ۽ ان دور ۾ علائقي جي انتظامي، قانوني، سماجي، تعليمي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. برطانوي حڪومت عدالتي ۽ قانوني نظام ۾ ڪيترائي نوان ادارا ۽ طريقا متعارف ڪرايا،<ref>{{cite book |last1=Chhabra |first1=G. S. |title=Advanced study in the history of modern India |date=2004 |publisher=Lotus Press |location=New Delhi |isbn=978-8189093075 |pages=24–25 |edition=[3rd ed.] |url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1 |access-date=3 February 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170304/https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&q=poona++police+crime+presidency+court+judge+jury+-taylor+-jstor&pg=PA1#v=onepage&q=poona%20%20police%20crime%20presidency%20court%20judge%20jury%20-taylor%20-jstor&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffe |first1=James |title=Ironies of Colonial Governance: Law, Custom and Justice in Colonial India |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge UK |isbn=978-1107087927 |pages=68–96 |url=https://books.google.com/books?id=SfoGBwAAQBAJ&pg=PR9 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wadia |first1=Sorab P. N. |title=The institution of trial by jury in India |date=1897 |publisher=University of Michigan |pages=[https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog/page/n39 29]–30 |url=https://archive.org/details/institutiontria00wadigoog |quote=jury poona.}}</ref> جڏهن تہ روڊن<ref>{{cite book |last1=Heitzman |first1=James |title=The city in South Asia |date=2008 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0415574266 |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/125 125] |edition=1st |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration}}</ref> ۽ ريلوي سميت جديد آمدرفت جي نظام کي پڻ ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite book |title=Gazetteer of The Bombay Presidency: Poona (Part 2) |publisher=Government Central Press |page=156 |url=https://books.google.com/books?id=yxEIAQAAIAAJ&q=gazetteer+famine+poona&pg=PA85 |year=1885 |access-date=3 February 2022}}</ref> ان دور ۾ جديد تعليم جي ڦهلاءَ لاءِ اسڪول ۽ ٻيا تعليمي ادارا قائم ٿيا ۽ اهڙن سماجي طبقن ۽ عورتن تائين پڻ تعليم پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون، جيڪي اڳ تعليم کان گهڻو ڪري محروم هئا.<ref>{{cite book |last1=Keer |first1=Dhananjay |title=Mahatma Jotirao Phooley: father of the Indian social revolution |date=1997 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-066-2 |page=24 |edition=[New ed.] |url=https://books.google.com/books?id=PFY9fz68KEsC&pg=PA1 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طرز جا تعليمي ادارا ۽ يونيورسٽيون قائم ٿيڻ سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي جديد تعليم کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last1=Naregal |first1=Veena |title=Language politics, elites, and the public sphere: western India under colonialism |date=2002 |publisher=Anthem Press |location=London |isbn=978-1843310549 |url=https://books.google.com/books?id=vm7OD7aSq-4C&q=poona+missionary+schools+colonial+india&pg=PR8 |access-date=3 February 2022}}</ref> اولهندي طب جي تعليم ۽ صحت جي جديد ادارن جو دائرو پڻ وڌيو.<ref>Mutalik, Maitreyee. "Review of Body Snatching to Body Donation: Past and Present: A Comprehensive Update., Int J Pharm Bio Sci 2015 July; 6(3): (B) 428–439"</ref><ref>{{cite book |last1=Ramanna |first1=Mridula |title=Health care in Bombay Presidency, 1896–1930 |date=2012 |publisher=Primus Books |location=Delhi |isbn=9789380607245 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=Mm14U_6JVwoC&q=mridula+ramanna&pg=PR7 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kosambi |first1=Meera |last2=Feldhaus |first2=Ann |title=Intersections: socio-cultural trends in Maharashtra |date=2000 |publisher=Orient Longman |location=New Delhi |isbn=9788125018780 |page=139 |url=https://books.google.com/books?id=0FobxiflfVQC&q=%22seva+sadan%22+ranade&pg=PA256 |access-date=3 February 2022}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ [[مراٺي ٻولي]] جي معياري صورت جي جوڙجڪ ۽ جديد نثر جي واڌ ويجهه تي پڻ تعليمي ادارن، ڇپائيءَ ۽ انتظامي ضرورتن جو اثر پيو.<ref>{{cite book |last1=Chavan |first1=Dilip |title=Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India |date=2013 |publisher=Cambridge Scholars |location=Newcastle upon Tyne |isbn=978-1443842501 |pages=136–184 |url=https://books.google.com/books?id=zuIxBwAAQBAJ&q=pune+standard+dialect&pg=PA148 |access-date=13 December 2016}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Natarajan |editor-first1=Nalini |last=Deo |first=Shripad D. |title=Handbook of twentieth century literatures of India |date=1996 |publisher=Greenwood Press |location=Westport, Conn. |isbn=978-0313287787 |page=212 |url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=pune+culture+theatre+movies&pg=PA207 |access-date=3 February 2022}}</ref><ref name="Rao1994">{{cite book |editor=Goparaju Sambasiva Rao |author=Rajyashree |title=Language Change: Lexical Diffusion and Literacy |url=https://books.google.com/books?id=8Ben0lE61msC&pg=PA9 |year=1994 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-057-7 |pages=45–58}}</ref> جديد ڇپائيءَ جي ٽيڪنالاجيءَ جي استعمال سان اخبارن، رسالن، ڪتابن ۽ ٻين مطبوعات جي واڌ ٿي، جنهن سان عوامي بحث ۽ جديد ميڊيا جي ترقيءَ لاءِ نوان وسيلا پيدا ٿيا.<ref>Tucker, R., 1976. Hindu Traditionalism and Nationalist Ideologies in Nineteenth-Century Maharashtra. ''Modern Asian Studies'', 10(3), pp.321–348.</ref> [[1857ع جي هندستاني بغاوت|1857ع جي بغاوت]] ۾ ڪجهه مراٺي اڳواڻن حصو ورتو، جيتوڻيڪ ان جون اهم فوجي ڪارروايون اتر هندستان ۾ ٿيون. اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين مهاراشٽر هندستاني قومپرستي، سماجي سڌارن ۽ نوآبادياتي حڪمراني بابت سياسي بحث جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. [[بال گنگاڌر تلڪ]]، جسٽس [[مهاديو گووند رانادي]]، [[گوپال ڪرشن گوکلي]]، [[فيروز شاهه مهتا]] ۽ [[دادا ڀائي نوروجي]] جهڙن اڳواڻن برطانوي راڄ، هندستان جي معاشي حالتن ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جيوتيرائو ڦلي]] اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران مهاراشٽر جي اهم سماجي سڌارڪن مان هڪ هو. هن ذات پات جي اڻبرابري، تعليم ۽ عورتن جي حقن بابت سڌارن لاءِ ڪم ڪيو. سندس سماجي سڌارن واري روايت کي پوءِ [[شاهو مهاراج|ڪولهاپور جي شاهو مهاراج]] ۽ ويهين صديءَ ۾ [[ڀيم رائو رامجي امبيڊڪر|بي. آر. امبيڊڪر]] سميت ٻين سڌارڪن اڳتي وڌايو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت صوبن کي محدود خودمختياري ملڻ کان پوءِ [[بي. جي. کير]] ڪانگريس جي اڳواڻيءَ واري بمبئي پريزيڊنسي جي حڪومت جو پهريون پريميئر بڻيو.<ref>{{cite web |title=B.G. Kher – Profile and biography City |url=http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |access-date=5 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806101942/http://www.veethi.com/india-people/b._g._kher-profile-3997-19.htm |archive-date=6 August 2016 |url-status=live}}</ref> 1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] جي شروعات پڻ [[ممبئي]] ۾ ٿيل آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ جي اجلاس سان لاڳاپيل هئي. آخرڪار 1947ع ۾ برطانوي راڄ جي خاتمي سان هندستان آزاد ٿيو. === رياست جي قيام === هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[دکن اسٽيٽس ايجنسي]] سان لاڳاپيل نوابي رياستن ۽ جاگيرن کي نئين انتظامي ڍانچي ۾ ضم ڪيو ويو. اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جي وڏي حصي مان 1950ع ۾ [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |title=History of Kolhapur City |publisher=Kolhapur Corporation |access-date=12 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912164315/http://www.kolhapurcorporation.gov.in/english/Ancient_Historical_Places.html |archive-date=12 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1956ع جي [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو قانون، 1956ع|رياستن جي نئين سر تنظيم واري قانون]] تحت هندستان جي رياستن جون حدون وڏي حد تائين لساني بنيادن تي نئين سر ترتيب ڏنيون ويون. ان عمل دوران اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو اڪثريتي مراٺي ڳالهائيندڙ [[مراٺواڙا]] علائقو، يعني موجوده [[اورنگ آباد ڊويزن]]، ۽ [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو [[ودربھ]] علائقو بمبئي رياست ۾ شامل ڪيا ويا. بمبئي رياست جا ڏاکڻيان ڪجهه علائقا [[ميسور رياست]]، هاڻوڪي [[ڪرناٽڪ]]، ۾ شامل ڪيا ويا. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ مراٺي ڳالهائيندڙ آباديءَ جي وڏي حصي ٻه لساني بمبئي رياست جي مخالفت ڪندي [[گڏيل مهاراشٽر ڪميٽي]] جي جهنڊي هيٺ الڳ مراٺي رياست لاءِ تحريڪ هلائي.<ref>{{cite news |last1=Radheshyam Jadhav |title=Samyukta Maharashtra movement |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-pioneered-Samyukta-Maharashtra-movement/articleshow/5874479.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=30 April 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=The Samyukta Maharashtra movement |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-what-is-the-samyukta-maharashtra-movement-1983811 |access-date=12 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |date=1 May 2014}}</ref> تحريڪ جي اهم اڳواڻن ۾ [[ڪيشورائو جيڌي]]، [[ايس. ايم. جوشي]]، [[شريپاد امرت ڊانگي]]، [[پرلهاد ڪيشو اترے]] ۽ [[گوپال رائو کيڊڪر]] شامل هئا. ڪميٽيءَ جو بنيادي مطالبو [[ممبئي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي مراٺي ڳالهائيندڙ علائقن تي ٻڌل هڪ الڳ مهاراشٽر رياست قائم ڪرڻ هو.<ref>Lele, J., 1995. "Saffronisation of the Shiv Sena". ''Economic and Political Weekly'', 24.</ref> ساڳئي وقت بمبئي رياست جي گجراتي ڳالهائيندڙ علائقن ۾ [[مهاگجرات تحريڪ]] گجراتي اڪثريت وارن علائقن تي ٻڌل الڳ [[گجرات]] رياست قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ڪيترن سالن جي سياسي جدوجهد ۽ احتجاجن کان پوءِ، جن دوران گڏيل مهاراشٽر تحريڪ سان لاڳاپيل احتجاجن ۾ 106 ماڻهن جي فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، ۽ 1957ع جي چونڊن ۾ گڏيل مهاراشٽر ڪميٽيءَ جي نمايان ڪارڪردگيءَ کان پوءِ، وزيراعظم [[جواهر لال نهرو]] جي اڳواڻيءَ واري مرڪزي حڪومت بمبئي رياست کي ٻن نين رياستن ۾ ورهايو. 1 مئي 1960ع تي [[مهاراشٽر]] ۽ [[گجرات]] الڳ رياستن جي حيثيت سان وجود ۾ آيا.<ref>{{cite news |last1=Bhagwat |first1=Ramu |title=Linguistic states |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/People-dont-want-Vidarbha-to-be-treated-as-colony-of-Maharashtra/articleshow/21564818.cms |access-date=12 September 2014 |work=[[The Times of India]] |date=3 August 2013}}</ref> === ڪرناٽڪ سان سرحدي تڪرار === {{Further|بيلگاوي سرحدي تڪرار}} مهاراشٽر ۽ [[ڪرناٽڪ]] وچ ۾ [[بيلگاوي]] (اڳوڻو بيلگام)، [[ڪاروار]] ۽ ڀرپاسي جي ڪجهه علائقن جي رياستي وابستگي بابت ڊگهي عرصي کان سرحدي تڪرار هلندڙ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Banerjee |first1=S. |title=The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=40 |pages=2551–2560 |jstor=4405925}}</ref><ref>{{Cite news |title=Border dispute: Karnataka CM's comments need to be taken seriously, says Maharashtra Congress chief Nana Patole |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/border-dispute-karnataka-cms-comments-need-to-be-taken-seriously-says-maha-cong-chief/articleshow/88541449.cms |access-date=1 February 2022}}</ref> مهاراشٽر حڪومت 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيل سرحدي حدبنديءَ تي اعتراض ڪيو ۽ ڀارت جي گهرو وزارت آڏو پنهنجو موقف پيش ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Sirsikar |first1=V.M. |title=Politics in Maharashtra, Problems and Prospects |date=1966 |publisher=University of Poona |location=Poona |page=8 |url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |access-date=21 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129073441/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAD260.pdf |archive-date=29 November 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جو دعويٰ آهي تہ اڳوڻي بمبئي پريزيڊنسي جا 814 ڳوٺ ۽ بيلگام، ڪاروار ۽ [[نپاني]] سميت ڪجهه شهري علائقا، جتي مراٺي ڳالهائيندڙ آبادي موجود آهي، مهاراشٽر ۾ شامل ٿيڻ گهرجن.<ref>{{cite news |title=Belgaum border dispute |url=https://www.deccanchronicle.com/140730/nation-current-affairs/article/belgaum-border-dispute-karnataka-govt-warns-against-taking-law |access-date=12 September 2014 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=30 July 2014}}</ref> ڪرناٽڪ ان دعويٰ کي رد ڪندي موجوده سرحدن کي برقرار رکڻ جو موقف اختيار ڪري ٿو. بيلگاوي سميت تڪراري علائقن بابت مهاراشٽر طرفان داخل ڪيل ڪيس [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] ۾ پڻ غور هيٺ رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-dispute-over-belagavi/article38069096.ece |title=The dispute over Belagavi |first=Nagesh |last=Prabhu |date=30 December 2021 |access-date=16 February 2022 |website=The Hindu}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Coach driver Indus 01.jpg|[[دائيم آباد]] مان مليل هڙپا تهذيب جي آخري دور جو ڪانسي جو مجسمو. File:Karla caves Chaitya.jpg|ٻي صدي ق.م. جون [[ڪارلا غارون]]، [[لوناوالا]] ويجهو ٻڌ ڌرم جي قديم غارن جو مجموعو. File:Bibi Ka Maqbara, Aurangabad, Sambhajinagar, Maharashtra, India (2013).jpg|[[بيبي جو مقبرو]]، جيڪو مغل شهنشاهه [[اورنگزيب]] جي دور ۾ تعمير ٿيو. File:Emperor of Maratha India.jpg|[[ڏکڻ ممبئي]] ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] جي سامهون [[شواجي]] جو مجسمو. File:Bombay-Poona Mail.jpg|1907ع ۾ [[گريٽ انڊين پيننسولا ريلوي]] جي بمبئي–پونا ميل ريل گاڏي. </gallery> == جاگرافي == {{Main|مهاراشٽر جي جاگرافي}} {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image3 = | width1 = | alt1 = | caption3 = | image1 = Bhamhagiri hill Nasik.jpg | width2 = | alt2 = | caption1 = [[اولهندي گهاٽ|سهيادري جبلن]] ۾ [[برهمگري (مهاراشٽر)|برهمگري جون ٽڪريون]] | image4 = Vainganga river21.jpeg | width4 = | alt3 = | caption4 = ڀنڊارا ضلعي ڀرسان [[وين گنگا ندي]] }} مهاراشٽر جي ڪل ايراضي {{cvt|307713|km2|sqmi|0}} آهي، جنهن لحاظ کان هي [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارت جي ٽين وڏي رياست]] آهي ۽ ڀارت جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9.36 سيڪڙو حصو والاري ٿي. رياست 15°35' اتر کان 22°02' اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 72°36' اوڀر کان 80°54' اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڀارت جي اولهندي ۽ وچئين حصي ۾ پکڙيل آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳ ڀڳ {{Convert|840|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري واري پٽي رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://iasri.res.in/agridata/02data%5Cchapter%204%5Cdb2002tb4_5.htm |title=AgriData |access-date=22 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414161217/http://www.iasri.res.in/agridata/02data/chapter%204/DB2002TB4_5.HTM |archive-date=14 April 2018 |url-status=dead}}</ref><ref name=outline>{{cite web |title=Maharashtra Geography |url=http://www.maharashtratourism.net/geography.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140615015912/http://www.maharashtratourism.net/geography.html |archive-date=15 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست جي زميني بناوت جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جو پليٽوئي علائقو آهي. هن پليٽو کي [[اولهندي گهاٽ]] جو جابلو سلسلو [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ميدانن کان جدا ڪري ٿو. اولهندي گهاٽ کي مقامي طور [[سهيادري]] پڻ چيو وڃي ٿو ۽ اهو سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ اتر کان ڏکڻ طرف متوازي هلي ٿو. هن جابلو سلسلي جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{Convert|1200|m}} آهي، جڏهن تہ ان جون اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر واريون لاهيون آهستي آهستي هيٺ ٿينديون وڃن ٿيون.<ref name="western ghat">{{cite news |title=Western Ghats as world heritage site |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |access-date=24 January 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=2 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303052832/http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/UN-designates-Western-Ghats-as-world-heritage-site/articleshow/14595602.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[اولهندي گهاٽ]] يا سهيادري سلسلو رياست جي اولهندي پاسي هڪ اهم قدرتي رڪاوٽ بڻجي ٿو، جڏهن تہ اتر ۾ [[ستپورا جبل]] ۽ اوڀر ۾ ڀمراڳڙ–چيرولي–گائيکوري جا جابلو سلسلا قدرتي حدون ٺاهين ٿا.<ref name=farmer>{{cite web |title=State Farmer Guide |url=http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |website=Government of India |publisher=Ministry of Agriculture |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204000430/http://farmech.gov.in/FarmerGuide/MH/index1.html |archive-date=4 February 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ۽ اوڀر کان اولهه تائين لڳ ڀڳ {{Convert|800|km|abbr=on}} پکڙيل آهي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ [[ڪونڪن]] جا {{Convert|50-80|km|abbr=on}} ويڪرا سامونڊي ميدان آهن، جڏهن تہ جبلن جي اوڀر ۾ وسيع [[دکن جو پليٽو]] پکڙيل آهي. رياست جون اهم نديون [[ڪرشنا ندي|ڪرشنا]] ۽ ان جي شاخ [[ڀيما ندي|ڀيما]]، [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ ان جون اهم شاخون [[منجيرا ندي|منجيرا]]، [[ورڌا ندي|ورڌا]] ۽ [[وين گنگا ندي|وين گنگا]]، ۽ [[تاپتي ندي|تاپتي]] ۽ ان جي شاخ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] آهن.<ref name="outline" /><ref name="rivers">{{cite web |title=Maharashtra Rivers |url=http://www.maharashtratourism.net/rivers.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209135938/http://maharashtratourism.net/rivers.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> جاگرافيائي لحاظ کان مهاراشٽر کي عام طور پنج وڏن علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[ڪونڪن]] اولهندي سامونڊي علائقو آهي، جيڪو اولهندي گهاٽن ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name="state divisions">{{cite web |title=Geographical set up |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092824/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/2496/9/09_chapter%202.pdf |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[خانديش]] اترئين علائقو آهي، جيڪو تاپتي ۽ [[پورنا ندي (تاپتي جي شاخ)|پورنا]] ندين جي واديءَ ۾ واقع آهي.<ref name=rivers /> [[ناشڪ]]، [[ماليگائون]]، [[جلگائون]]، [[ڌولي]] ۽ [[ڀوساول]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=cities>{{cite web |title=Cities of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/cities/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209055257/http://www.maharashtratourism.net/cities/ |archive-date=9 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ديش (مهاراشٽر)|ديش]] رياست جي وچئين حصي ۾ واقع آهي.<ref name="Desh region">{{cite web |title=Regions in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |publisher=Discover India Portal |access-date=24 January 2014 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202155550/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/about-maharashtra/regions-in-maharashtra.htm |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مراٺواڙا]] رياست جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ 1956ع تائين اڳوڻي [[حيدرآباد رياست]] جو حصو هو.<ref name=outline /><ref name=marathwada>{{cite web |title=United Nations Development Programme |url=http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201214050/http://www.in.undp.org/india/en/home.html?option=com_content&task=view&id=129&Itemid=217 |url-status=dead |archive-date=1 February 2014 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=24 January 2014}}</ref> [[ڇترپتي سمڀاجي نگر]] (اڳوڻو اورنگ آباد) ۽ [[نانديد]] هن علائقي جا اهم شهر آهن.<ref name=city>{{cite web |title=A Deccan Odyssey destination |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../Maharashtratourism/CitiestoVisits/Aurangabad.html |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=24 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201233812/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtratourism%2FCitiestoVisits%2FAurangabad.html |archive-date=1 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ودربھ]] مهاراشٽر جو سڀ کان اوڀر وارو علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور [[مرڪزي صوبا ۽ برار]] جو حصو رهيو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131 |title=Asian Review |year=1898 |access-date=9 March 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328170659/https://books.google.com/books?id=EFDVAAAAMAAJ&pg=RA1-PA131#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رياست ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمين جو تناسب محدود آهي، ڪيترن علائقن جي مٽيءَ جي قدرتي زرخيزي گهٽ آهي ۽ وڏا علائقا بار بار ڏڪار جو شڪار ٿين ٿا. انهن سببن جي ڪري ڪيترن فصلن جي زرعي پيداوار قومي سراسريءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سالياني برسات، مٽيءَ جي قسمن، نباتات ۽ فصلن جي نموني جي بنياد تي مهاراشٽر کي نون زرعي-موسمي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Agro Zones">{{cite web |title=Agro Climatic Zones of Maharashtra |url=http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |publisher=[[زراعت واري وزارت]] |access-date=1 April 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119044547/http://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/mwsip.pdf |url-status=live }}</ref> === آبهوا === [[File:The Godavari river at Puntamba in January.JPG|thumb|گهٽ [[چوماسي]] برسات کان پوءِ احمد نگر ضلعي جي [[پنتامبا]] وٽ سڪل [[گوداوري ندي]]]] مهاراشٽر ۾ بنيادي طور [[اڀرندي آلو ۽ خشڪ آبهوا]] ملي ٿي، جنهن ۾ گرم، برساتي ۽ نسبتاً ٿڌيون موسمون نمايان آهن. اولهندي گهاٽن جي [[برساتي ڇانو]] سبب رياست جي اندرين حصن جا ڪجهه علائقا گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] رکن ٿا.<ref name="IGARSS2017">{{cite book |last1=Swain |display-authors=etal |first1=S. |title=2017 IEEE International Geoscience and Remote Sensing Symposium (IGARSS) |s2cid=26920225 |chapter=Application of SPI, EDI and PNPI using MSWEP precipitation data over Marathwada, India |volume=2017 |pages=5505–5507 |doi=10.1109/IGARSS.2017.8128250 |date=July 2017 |isbn=978-1-5090-4951-6}}</ref> مارچ کان اونهاري جي شروعات ٿيندي آهي ۽ گرمي پد جون تائين مسلسل وڌندو رهي ٿو. وچين ميداني علائقن ۾ اونهاري دوران گرمي پد عام طور {{cvt|40|and|45|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي عام طور سال جو سڀ کان گرم ۽ جنوري سڀ کان ٿڌو مهينو هوندو آهي. سياري جي موسم فيبروري تائين جاري رهي ٿي ۽ ڊسمبر ۽ جنوري ۾ گرمي پد نسبتاً گهٽ هوندو آهي. سهيادري جبلن جي اوڀر ۾ واقع دکن جي پليٽو تي آبهوا وڌيڪ خشڪ آهي؛ موسمي حالتن موجب هتي ماڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڳڙو پڻ پئجي سگهي ٿو.<ref name="Seasonal">{{cite web |title=Climate - ENVIS |url=http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |publisher=Ministry of Environment and Climate Change (Maharashtra) |access-date=1 April 2022 |archive-date=15 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715033926/http://mahenvis.nic.in/Climate.aspx |url-status=live }}</ref> برسات جي ورڇ رياست جي مختلف علائقن جي زميني بناوت موجب تمام گهڻي مختلف آهي. موسمي لحاظ کان رياست کي سامونڊي ڪونڪن، اولهندي مهاراشٽر، مراٺواڙا ۽ ودربھ جي چئن وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Guhathakurta |first1=Pulak |last2=Saji |first2=Elizabeth |title=Detecting changes in rainfall pattern and seasonality index vis-à-vis increasing water scarcity in Maharashtra |journal=Journal of Earth System Science |date=1 June 2013 |volume=122 |issue=3 |pages=639–649 |doi=10.1007/s12040-013-0294-y |bibcode=2013JESS..122..639G |s2cid=132556072 |doi-access=free }}</ref> [[ڏکڻ اولهه چوماسو]] عام طور جون جي آخري هفتي ۾ مهاراشٽر پهچي ٿو ۽ سيپٽمبر جي وچ تائين جاري رهي ٿو. چوماسي کان اڳ جون جي وچ ڌاري ڪجهه برساتون شروع ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ آڪٽوبر ۾ ڪڏهن ڪڏهن چوماسي کان پوءِ واري برسات پڻ پوي ٿي. جولاءِ ۽ آگسٽ عام طور سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن. سياري ۾ اولهندي موسمي نظامن جي اثر هيٺ ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برسات ٿي سگهي ٿي. سهيادري جبلن جي اولهه ۾ ڪونڪن جي سامونڊي علائقي ۾ تمام گهڻي چوماسي برسات پوي ٿي ۽ سالياني سراسري برسات {{Convert|3000|mm}} کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، جابلو سلسلي کان رڳو لڳ ڀڳ {{Convert|150|km|mi|-1|abbr=on}} اوڀر طرف برساتي ڇانو واري علائقي ۾ سالياني برسات صرف {{cvt|500|-|700|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. انهن علائقن ۾ ڊگها خشڪ دور ۽ ڏڪار عام آهن. ڀارت جي مرڪزي آبي ڪميشن طرفان ڏڪار جي خطري وارن قرار ڏنل ڪيترائي ضلعا مهاراشٽر ۾ واقع آهن.<ref name="Mall">{{cite journal |last1=Mall |first1=R. K. |last2=Gupta |first2=Akhilesh |last3=Singh |first3=Ranjeet |last4=Singh |first4=R. S. |last5=Rathore |first5=L. S. |title=Water resources and climate change: An Indian perspective |journal=Current Science |year=2006 |volume=90 |issue=12 |pages=1610–1626 |jstor=24091910 }}</ref> مهاراشٽر جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{Convert|1181|mm|abbr=on|frac=2}} آهي، جنهن جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو جون کان سيپٽمبر تائين ڏکڻ اولهه چوماسي دوران پوي ٿو. [[بنگال جي نار]] مان ايندڙ موسمي نظامن جي اثر سبب اوڀر ودربھ ۾ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر دوران مناسب برسات پوي ٿي.<ref name=climate>{{cite web |title=Climate of Maharashtra |publisher=Public Library |url=http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |access-date=2 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219082608/http://164.100.47.134/plibrary/ebooks/Climate_of_Maharashtra/Climate_of_Maharashtra.pdf |archive-date=19 February 2014}}</ref> [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[رائڳڙ ضلعو|رائڳڙ]]، [[رتناگري ضلعو|رتناگري]] ۽ [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ضلعن ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|2000|to|2500|mm|in|-1}} ٿئي ٿي، جڏهن تہ [[ماٿيران]] ۽ [[مهابليشور]] جهڙن جابلو تفريحي هنڌن تي سالياني برسات {{Convert|5000|mm|abbr=on}} کان به وڌي سگهي ٿي. ان جي ابتڙ، برساتي ڇانو ۾ واقع [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[احمد نگر ضلعو|احمد نگر]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]]، [[جلگائون ضلعو|جلگائون]]، [[ستارا ضلعو|ستارا]]، [[سانگلي ضلعو|سانگلي]]، [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] ۽ [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] جي ڪجهه حصن ۾ سالياني برسات {{Convert|1000|mm|abbr=on}} کان گهٽ رهي ٿي. آڪٽوبر کان فيبروري تائين موسم عام طور ٿڌي ۽ خشڪ رهي ٿي، آسمان گهڻو ڪري صاف ۽ هوائون هلڪيون هونديون آهن. البت اوڀر [[ودربھ]] ۾ اتر اوڀر چوماسي جي اثر هيٺ ڪجهه برسات پڻ پوي ٿي.<ref>Singh, K.S. and Mehta, B.V., 2004. ''Maharashtra'' (Vol. 30). Popular Prakashan. p. 5. [https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404135013/https://books.google.com/books?id=OmBjoAFMfjoC&q=vidarbha%20%22north-east%20monsoon%22|date=4 April 2023}}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === [[File:Tara in Tadoba Tiger Reserve AJTJ P1090339.jpg|thumb|[[تادوٻا انڌاري ٽائيگر رزرو]] ۾ هڪ [[بنگال ٽائيگر]]]] مهاراشٽر ۾ ٽي اهم حياتياتي-جاگرافيائي علائقا آهن: [[اولهندي گهاٽ]]، [[دکن جو پليٽو]] ۽ [[اولهندي سامونڊي ميدان]]. اولهندي گهاٽن ۾ ڪيترائي مقامي (endemic) نسل ملن ٿا، دکن جي پليٽو ۾ وسيع جابلو علائقا ۽ گاهه جا ميدان آهن، جڏهن تہ سامونڊي علائقن ۾ ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا ملن ٿا. مهاراشٽر جي نباتات پنهنجي بناوت ۽ قسمن جي لحاظ کان گهڻي گوناگون آهي. 2012ع ۾ رياست ۾ رڪارڊ ٿيل گهاٽن ٻيلن جي ايراضي {{cvt|61939|sqkm|sqmi}} هئي، جيڪا رياست جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 20.13 سيڪڙو هئي.<ref name="forest percentile">{{cite web |title=The State's forest cover |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |website=Wildlife Conservation Trust, Mumbai |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314005839/http://mahaforest.nic.in/internal.php?id=23 |archive-date=14 March 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ سرڪاري ٻيلا سنڀاليندڙ ٽي اهم ادارا آهن: [[مهاراشٽر ٻيلا کاتو]] (MFD)، فاريسٽ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن آف مهاراشٽر (FDCM) ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف سوشل فاريسٽري (SFD).<ref name=Forestry>{{cite web |title=Forest department |url=http://mahaforest.nic.in/index.php |website=Forest Management system |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214004/http://mahaforest.nic.in/index.php |archive-date=13 March 2014 |url-status=dead}}</ref> [[حياتياتي گوناگونيت ايڪٽ، 2002]] تحت مهاراشٽر حڪومت جنوري 2012ع ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ بائيوڊائورسٽي بورڊ قائم ڪيو، جيڪو رياست اندر ٻيلن ۽ ٻيلن کان ٻاهر [[حياتياتي گوناگونيت]] جي تحفظ لاءِ مرڪزي ادارو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |title=Formation of the Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra Forest Department |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819042126/http://www.mahaforest.nic.in/fckimagefile/Notification__.pdf |archive-date=19 August 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |title=About Us {{!}} Maharashtra State Biodiversity Board |website=Maharashtra State Biodiversity Board |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182309/http://maharashtrabiodiversityboard.gov.in/about-us/ |archive-date=14 December 2019 |url-status=dead}}</ref> رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضيءَ جي لحاظ کان مهاراشٽر [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|ڀارتي رياستن]] ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿو. رياست جي رڪارڊ ٿيل ٻيلن جي ايراضي (RFA) {{cvt|61579|sqmi|km2|0|order=flip}} آهي، جنهن مان {{cvt|49546|sqmi|km2|0|order=flip}} محفوظ رکيل ٻيلا (Reserved Forests)، {{cvt|6733|sqmi|km2|0|order=flip}} تحفظ هيٺ ٻيلا (Protected Forests) ۽ {{cvt|5300|sqmi|km2|0|order=flip}} غير درجابندي ٿيل ٻيلا آهن. آڪٽوبر 2017ع کان جنوري 2018ع تائين IRS [[Resourcesat-2]] LISS III سيٽلائيٽ جي انگن اکرن جي تجزيي موجب، رياست ۾ {{cvt|8720.53|sqmi|km2|0|order=flip}} انتهائي گهاٽن ٻيلن (VDF)، {{cvt|20572.35|sqmi|km2|0|order=flip}} وچولي گهاٽن ٻيلن (MDF) ۽ {{cvt|21484.68|sqmi|km2|0|order=flip}} کليل ٻيلن (OF) هيٺ هو. [[هيري جارج چيمپيئن|چيمپيئن]] ۽ سيٺ جي ٻيلن واري درجابندي موجب مهاراشٽر ۾ هيٺيان اهم قسم جا ٻيلا ملن ٿا:<ref>{{cite web |title=Forest Types |url=http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |website=Maharashtra Forest |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408010424/http://www.mahaforest.nic.in/internal.php?lang_eng_mar=Eng&id=29 |archive-date=8 April 2018 |url-status=dead}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي نيم سدابهار ٻيلا:''' هي ٻيلا [[اولهندي گهاٽ]] ۾ {{Convert|400-1000|m|abbr=on}} جي اوچائيءَ تي ملن ٿا. [[Memecylon umbellatum|انجني]]، [[Terminalia chebula|هيرڊا]]، [[Terminalia paniculata|ڪنجال]] ۽ [[انب]] هتان جا نمايان وڻ آهن. * '''ڏاکڻيان اڀرندي آلا پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' انهن ۾ آلا [[ساڳوان]] وارا ٻيلا، خاص طور [[ميلگهاٽ]]، ۽ ودربھ ۽ ٿاڻي ضلعي جا آلا گڏيل پن ڇاڻيندڙ ٻيلا شامل آهن. تجارتي لحاظ کان اهم [[ساڳوان]]، [[Dalbergia sissoo|شيشم]] ۽ [[Bambusa tulda|بانس]] هتي ملن ٿا. ان کان سواءِ [[ڄمون]]، عين ۽ [[Dalbergia latifolia|شيسم]] جهڙا وڻ پڻ هنن ٻيلن ۾ ٿين ٿا.<ref name=wildlife>{{cite web |title=The Melghat Forests |url=http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |publisher=Dhakna –Kolkaz wildlife sanctuary |access-date=7 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307165038/http://www.shvoong.com/social-sciences/sociology/2306693-melghat-forests-dhakna-kolkaz-wildlife/ |archive-date=7 March 2014 |url-status=live}}</ref> * '''ڏاکڻيان اڀرندي خشڪ پن ڇاڻيندڙ ٻيلا:''' هي ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن. ڏاکڻيان اڀرندي ڪنڊيدار ٻيلا گهٽ برسات وارن [[مراٺواڙا]]، [[ودربھ]]، [[خانديش]] ۽ اولهندي مهاراشٽر جي علائقن ۾ ملن ٿا. هن وقت انهن ٻيلن جو وڏو حصو تنزليءَ جو شڪار آهي. [[ٻٻر]]، [[Ziziphus mauritiana|ٻير]] ۽ [[Butea monosperma|پلاس]] هتان جا عام وڻ آهن. * '''سامونڊي ڪناري وارا ۽ دلدلي ٻيلا:''' اهي خاص طور سامونڊي [[ڪونڪن]] علائقي جي [[سنڌودرگ ضلعو|سنڌودرگ]] ۽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ضلعن جي کاهين ۽ سامونڊي نارين ۾ ملن ٿا. رياست ۾ [[مينگروو]]، سامونڊي ڪناري ۽ بحري حياتياتي گوناگونيت پڻ وڏي اهميت رکي ٿي. فاريسٽ سروي آف انڊيا جي ''India State of Forest Report'' (ISFR) موجب رياست جي سامونڊي ضلعن ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|304|km2}} ايراضي مينگروو ٻيلن هيٺ آهي. مهاراشٽر ۾ عام طور ملندڙ جهنگلي جانورن ۾ [[ڀولڙو|ڀولڙا]]، جهنگلي سوئر، [[ٽائيگر]]، [[چيتو]]، [[گور]]، [[سست رڇ]]، [[سانڀر (هرڻ)|سانڀر]]، [[چؤسنگهو]]، [[چيتل]]، ڀونڪندڙ هرڻ، [[مائوس هرڻ]]، [[ننڍي ڀارتي مشڪ ٻلي]]، [[سونهري گدڙ]]، [[جهنگلي ٻلي]] ۽ [[سهو]] شامل آهن.<ref name="fauna">{{cite web |title=Nagzira Wildlife Sanctuary |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=7 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019125010/http://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/HTML/MaharashtraTourism/TouristDelight/Sanctuaries/Sanctuaries.aspx?strpage=NagziraSanctuaries.html |archive-date=19 October 2013}}</ref> رياست ۾ ڪيترائي [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] پڻ ملن ٿا، جن ۾ مختلف قسمن جون [[ڪرڙي|ڪرڙيون]] ۽ [[نانگ]] شامل آهن؛ نانگن ۾ [[نانگ (ڪوبرا)|ڪوبرا]] ۽ [[ڪرائٽ]] نمايان آهن. ان کان سواءِ مختلف قسمن جا وڇون پڻ ملن ٿا.<ref name="biodiversity">{{cite web |title=Flora And Fauna of Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |publisher=Discovered India |access-date=6 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307161252/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/land-of-rocks/flora-and-fauna-of-maharashtra.htm |archive-date=7 March 2014 |url-status=usurped}}</ref> [[نيشنل ٽائيگر ڪنزرويشن اٿارٽي]] جي انتظامي فريم ورڪ هيٺ قائم ڇهن [[ڀارت جا ٽائيگر رزرو|ٽائيگر رزروز]] ذريعي رياست جي [[ٽائيگر]] آباديءَ کي قانوني تحفظ فراهم ڪيو وڃي ٿو. [[عربي سمنڊ]] سان مهاراشٽر جي لڳ ڀڳ {{Convert|720|km|abbr=on}} ڊگهي سامونڊي ڪناري تي مڇين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. [[زولاجيڪل سروي آف انڊيا]] (ZSI) جي هڪ مطالعي ۾ مهاراشٽر جي سامونڊي علائقي مان 1,527 سامونڊي جاندارن جا قسم درج ڪيا ويا، جن ۾ [[مولسڪا]] جا 581 قسم، ڪيڪڙن، جهينگن ۽ لابسٽرن سميت [[ڪرسٽيشين]] جا ڪيترائي قسم، مڇين جا 289 قسم ۽ سامونڊي [[اينيليڊا|اينيليڊن]] (سامونڊي ڪيڙن) جا 141 قسم شامل هئا.<ref>{{Cite news |title=Study identifies 1,527 species of marine fauna in state. |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |access-date=3 February 2022 |archive-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302130838/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/study-identifies-1527-species-of-marine-fauna-in-state/articleshow/12063502.cms |url-status=live }}</ref> == علائقا، ڊويزنون ۽ ضلعا == {{Main|مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست}} {{پڻ ڏسو|مهاراشٽر جا تعلقا|آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست}} [[File:Maharashtra Divisions Eng.svg|thumb|ساڄو|alt=مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن جا ضلعا|مهاراشٽر جون ڊويزنون ۽ انهن سان لاڳاپيل ضلعا؛ [[پالگهر ضلعو]] 2014ع ۾ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] جي اترئين حصي مان قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر کي جاگرافيائي لحاظ کان هيٺين مکيه علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي: # [[اتر مهاراشٽر]] # [[ڪونڪن]] # [[مراٺواڙا]] # [[ودربھ]] # [[ديش، مهاراشٽر|ديش]] يا اولهندي مهاراشٽر انتظامي لحاظ کان رياست ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهي:<ref>[https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts "Districts"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150912151910/https://www.maharashtra.gov.in/1128/Districts |date=12 September 2015 }}, maha.gov.in</ref> # [[امراوتي ڊويزن|امراوتي]] # [[اورنگ آباد ڊويزن|اورنگ آباد]] # [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] # [[ناگپور ڊويزن|ناگپور]] # [[ناشڪ ڊويزن|ناشڪ]] # [[پوني ڊويزن|پوني]] رياست جون ڇهه ڊويزنون مجموعي طور 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]]، 109 [[ڀارت ۾ سب ڊويزن|سب ڊويزنن]]، 358 [[مهاراشٽر جا تعلقا|تعلقن]] ۽ 44,778 [[روينيو ڳوٺ|روينيو ڳوٺن]] ۾ ورهايل آهن.<ref name=talukas>{{cite web |title=Talukas of Maharashtra |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |website=District department |publisher=Government of Maharashtra |access-date=13 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Directory of administrative divisions - Maharashtra Gov Portal |url=https://mahavillages.mahabhumi.gov.in/all_list.php |access-date=2025-10-02 |website=mahavillages.mahabhumi.gov.in}}</ref> هيٺ ڏنل نقشي ۾ مهاراشٽر جا 36 ضلعا ڏيکاريل آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:96%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#3949ab; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | مهاراشٽر جا ضلعا |- | style="background:#f5f7ff; padding:10px;" | <div style="position:relative" class="center"> {{Image label begin|image=MaharashtraDistrictsBlank.png|caption=مهاراشٽر جا ضلعا|width=800}} {{Image label|x=20|y=550|scale=800/1470|text=[[ممبئي شهر ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />شهر'''}}]]}} {{Image label|x=20|y=495|scale=800/1470|text=[[ممبئي مضافاتي ضلعو|{{small|'''ممبئي<br />مضافات'''}}]]}} {{Image label|x=130|y=470|scale=800/1470|text=[[ٿاڻي ضلعو|'''ٿاڻي''']]}} {{Image label|x=70|y=390|scale=800/1470|text=[[پالگهر ضلعو|'''پالگهر''']]}} {{Image label|x=90|y=650|scale=800/1470|text=[[رائيگڙ ضلعو|'''رائيگڙ''']]}} {{Image label|x=110|y=810|scale=800/1470|text=[[رتناگري ضلعو|'''رتناگري''']]}} {{Image label|x=120|y=1050|scale=800/1470|text=[[سنڌودرگ ضلعو|'''سنڌودرگ''']]}} {{Image label|x=250|y=320|scale=800/1470|text=[[ناشڪ ضلعو|'''ناشڪ''']]}} {{Image label|x=220|y=600|scale=800/1470|text=[[پوني ضلعو|'''پوني''']]}} {{Image label|x=250|y=780|scale=800/1470|text=[[ستارا ضلعو|'''ستارا''']]}} {{Image label|x=330|y=880|scale=800/1470|text=[[سانگلي ضلعو|'''سانگلي''']]}} {{Image label|x=240|y=940|scale=800/1470|text=[[ڪولهاپور ضلعو|'''ڪولهاپور''']]}} {{Image label|x=480|y=770|scale=800/1470|text=[[سولاپور ضلعو|'''سولاپور''']]}} {{Image label|x=320|y=490|scale=800/1470|text=[[احمد نگر ضلعو|'''احمد نگر''']]}} {{Image label|x=330|y=200|scale=800/1470|text=[[ڌولي ضلعو|'''ڌولي''']]}} {{Image label|x=270|y=85|scale=800/1470|text=[[نندوربار ضلعو|'''نندوربار''']]}} {{Image label|x=480|y=200|scale=800/1470|text=[[جلگائون ضلعو|'''جلگائون''']]}} {{Image label|x=410|y=390|scale=800/1470|text=[[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|'''اورنگ آباد''']]}} {{Image label|x=550|y=550|scale=800/1470|text=[[بيڊ ضلعو|'''بيڊ''']]}} {{Image label|x=610|y=730|scale=800/1470|text=[[عثمان آباد ضلعو|'''عثمان آباد''']]}} {{Image label|x=720|y=660|scale=800/1470|text=[[لاتور ضلعو|'''لاتور''']]}} {{Image label|x=570|y=430|scale=800/1470|text=[[جالنا ضلعو|'''جالنا''']]}} {{Image label|x=610|y=305|scale=800/1470|text=[[بلڌانا ضلعو|'''بلڌانا''']]}} {{Image label|x=650|y=490|scale=800/1470|text=[[پربڻي ضلعو|'''پربڻي''']]}} {{Image label|x=760|y=460|scale=800/1470|text=[[هنگولي ضلعو|'''هنگولي''']]}} {{Image label|x=810|y=550|scale=800/1470|text=[[نانديڙ ضلعو|'''نانديڙ''']]}} {{Image label|x=760|y=250|scale=800/1470|text=[[اڪولا ضلعو|'''اڪولا''']]}} {{Image label|x=840|y=190|scale=800/1470|text=[[امراوتي ضلعو|'''امراوتي''']]}} {{Image label|x=770|y=340|scale=800/1470|text=[[واشم ضلعو|'''واشم''']]}} {{Image label|x=930|y=350|scale=800/1470|text=[[ياوتمال ضلعو|'''ياوتمال''']]}} {{Image label|x=1020|y=260|scale=800/1470|text=[[ورڌا ضلعو|'''ورڌا''']]}} {{Image label|x=1100|y=190|scale=800/1470|text=[[ناگپور ضلعو|'''ناگپور''']]}} {{Image label|x=1130|y=340|scale=800/1470|text=[[چندرپور ضلعو|'''چندرپور''']]}} {{Image label|x=1300|y=460|scale=800/1470|text=[[گڙچرولي ضلعو|'''گڙچرولي''']]}} {{Image label|x=1300|y=150|scale=800/1470|text=[[گونڊيا ضلعو|'''گونڊيا''']]}} {{Image label|x=1220|y=180|scale=800/1470|text=[[ڀنڊارا ضلعو|'''ڀنڊارا''']]}} {{Image label end}} </div> |} هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي ڪليڪٽر]] ۽ ضلعي مئجسٽريٽ جي حوالي هوندو آهي، جنهن کي رياستي حڪومت [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] يا مهاراشٽر سول سروس جي ڪيڊر مان مقرر ڪندي آهي.<ref name=civil>{{cite web |title=District level governance |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=The Government of Maharashtra |access-date=27 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140513154547/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=13 May 2014 |url-status=live}}</ref> ڪليڪٽر جي مدد لاءِ ايڊيشنل ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر هوندا آهن. ضلعن کي وڌيڪ ''سب ڊويزنن'' (اپ وڀاڳ) ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جو انتظام [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ]] يا سب ڊويزنل آفيسر سنڀاليندو آهي؛ سب ڊويزنون وري ''تعلقن'' ۾ ورهايل هونديون آهن.<ref name=Panchayat /> هر تعلقي (تحصيل) جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي.<ref name="panchayati raj"/><ref name=panchayats/> هر تعلقي ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل هوندا آهن. انهن کي انتظامي طور سرڪل آفيسر جي ماتحت سرڪلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جڏهن تہ هر ڳوٺ ۾ [[ڳوٺ اڪائونٽنٽ|تلاٺي]] زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جو ذميوار هوندو آهي. اهي انتظامي ورهاستون بنيادي طور زميني روينيو جي انتظام لاءِ استعمال ٿين ٿيون. مقامي حڪومت جي نظام ۾ [[ڪميونٽي ڊولپمينٽ بلاڪ|بلاڪ]] ڪيترين ئي پنچايتن، يعني ڳوٺاڻين ڪائونسلن، تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="panchayati raj">{{cite web |title=Panchayati raj in state |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=panchayats>{{cite web |title=Maharashtra regional and town planning |url=https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313214043/https://www.maharashtra.gov.in/Site/upload/WhatsNew/ABCDCR_03122013_1.pdf |archive-date=13 March 2014 |url-status=live}}</ref> [[پنچايت سمتي]] ضلعي سطح جي [[ضلعي پريشد]] ۽ هيٺين سطح جي [[گرام پنچايت]] جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ وچولي سطح جو پنچايت ادارو آهي.<ref name=Panchayat>{{cite web |title=Department of Panchayati Raj |url=http://www.mahapanchayat.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409071241/http://www.mahapanchayat.gov.in/ |archive-date=9 April 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=zilla>{{cite web |title=Short title and extent |url=http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128130833/http://www.mahasec.com/PDF/The%20Maharashtra%20Municipal%20Councils%20Nagar%20Panchayats%20and%20Industrial%20%20Township%20Act,%201965.pdf |archive-date=28 January 2014 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي ڪل آباديءَ جو 45.22 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهي ٿو ۽ شهري آبادي لڳ ڀڳ 50.8 ملين آهي. شهري مقامي حڪومت لاءِ مهاراشٽر ۾ 29 [[ميونسپل ڪارپوريشن]]، 247 [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپل ڪائونسلون]] ۽ 147 [[نگر پنچايت]]ون آهن.<ref name="Municipal">{{cite web |title=List of Municipal Corporation |url=https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board (MPCB) |access-date=9 March 2022 |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229045621/https://mpcb.gov.in/sites/default/files/solid-waste/Municipal_Corporation03032020.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra - Local Bodies Statistics at a Glance and Maps |url=https://mahasec.maharashtra.gov.in/Site/1383/Local-Bodies-Statistics-at-a-Glance-and-Maps |website=Government of Maharashtra |access-date=8 August 2025}}</ref> === وڏا شهر === هيٺ ڏنل انگ اکر [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب مهاراشٽر جي وڏن شهري علائقن جي آبادي ڏيکارين ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#263238; color:#ffffff; padding:9px; font-size:120%;" | '''مهاراشٽر جا وڏا شهر''' |- ! style="background:#1565c0; color:white; width:8%;" | درجو ! style="background:#1565c0; color:white; width:30%;" | شهر ! style="background:#00897b; color:white; width:32%;" | ضلعو ! style="background:#ef6c00; color:white; width:30%;" | آبادي |- | style="background:#e3f2fd;" | '''1''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ممبئي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] | style="background:#fff3e0;" | '''18,414,288''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''2''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[پوني]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[پوني ضلعو|پوني]] | style="background:#fff8ee;" | '''5,049,968''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''3''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ناگپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''2,497,777''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''4''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ناشڪ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] | style="background:#fff8ee;" | '''2,362,769''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''5''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[ٿاڻي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] | style="background:#fff3e0;" | '''1,886,941''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''6''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] | style="background:#fff8ee;" | '''1,189,376''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''7''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سولاپور]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سولاپور ضلعو|سولاپور]] | style="background:#fff3e0;" | '''951,118''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''8''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[امراوتي]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[امراوتي ضلعو|امراوتي]] | style="background:#fff8ee;" | '''846,801''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''9''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[جلگائون]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] | style="background:#fff3e0;" | '''737,411''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''10''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[ڪولهاپور]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[ڪولهاپور ضلعو|ڪولهاپور]] | style="background:#fff8ee;" | '''660,861''' |- | style="background:#e3f2fd;" | '''11''' | style="background:#e3f2fd; text-align:left;" | '''[[سانگلي]]''' | style="background:#e0f2f1;" | [[سانگلي ضلعو|سانگلي]] | style="background:#fff3e0;" | '''650,000''' |- | style="background:#f5f9ff;" | '''12''' | style="background:#f5f9ff; text-align:left;" | '''[[نانديڙ]]''' | style="background:#f1f8f7;" | [[نانديڙ ضلعو|نانديڙ]] | style="background:#fff8ee;" | '''550,564''' |} == آبادي == === آباديءَ جا انگ اکر === {{Historical populations |1901 | 19391643 |1911 | 21474523 |1921 | 20849666 |1931 | 23959300 |1941 | 26832758 |1951 | 32002564 |1961 | 39553718 |1971 | 50412235 |1981 | 62782818 |1991 | 78937187 |2001 | 96878627 |2011 | 112374333 |source = [[ڀارت جي آدمشماري]]<ref>{{cite web |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |title=A-2 Decadal Variation In Population Since 1901 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |access-date=13 February 2022 |archive-date=10 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010234955/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |url-status=dead}}</ref> }} 2011ع جي قومي آدمشماريءَ جي عبوري نتيجن موجب، مهاراشٽر ان وقت ڀارت جي سڀ کان شاهوڪار رياست ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام هيٺ علائقا|ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] هئي، جنهن جي ڪل آبادي 112,374,333 هئي. اها ڀارت جي ڪل آباديءَ جو 9.28 سيڪڙو هئي. رياست ۾ مردن جو انگ 58,243,056 ۽ عورتن جو انگ 54,131,277 هو.<ref name="contribution">{{cite web |title=Provisional population totals |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |publisher=[[ڀارت جي آدمشماري]] |access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326185259/https://censusindia.gov.in/2011-prov-results/prov_data_products_maha.html |archive-date=26 March 2022 |url-status=dead|website=Census India}}</ref> 2011ع تائين گذريل ڏهاڪي دوران آباديءَ ۾ واڌ جي شرح 15.99 سيڪڙو رهي، جڏهن تہ ان کان اڳ واري ڏهاڪي ۾ اها شرح 22.57 سيڪڙو هئي.<ref name=statics>{{cite web |title=Population of Maharashtra 2011 census |url=http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |publisher=Press Population |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202183158/http://www.populationindia.com/2012/03/population-of-maharashtra-2011-census.html |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=proportion>{{cite web |title=Population proportion in Maharashtra |url=http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |publisher=[[يونيسيف]] |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228164711/http://www.unicef.org/india/Population_Demographics.pdf |archive-date=28 December 2013}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ آباديءَ جي ڏهاڪي واري واڌ جي شرح، 1971ع کان سواءِ، گهڻو ڪري قومي سراسري کان وڌيڪ رهي، پر 2011ع ۾ اها قومي سراسري کان گهٽ رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name=proportion /> 2011ع جي آدمشماري موجب رياست جي لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو آبادي ٻهراڙيءَ ۾ ۽ 45 سيڪڙو شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{cite web |title=Census India Info |url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021102120/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND027_Maharashtra.pdf |archive-date=21 October 2014 |url-status=live}}</ref>{{verify inline|date=September 2026}} رياست ۾ ڀارت جي ٻين رياستن مان آيل [[انساني لڏپلاڻ|لڏپلاڻ ڪندڙن]] جو پڻ وڏو انگ آباد آهي.<ref>{{cite news |title=53% of Mumbai's migrants from within Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |access-date=15 January 2021 |work=The Times of India |date=22 July 2019 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222909/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/53-of-citys-migrants-from-within-the-state/articleshow/70322261.cms |url-status=live }}</ref> ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي ڏانهن ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن ۾ [[اتر پرديش]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] مان آيل ماڻهن جو حصو سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Verma |first1=Monika |title=Return of the Politics of Nativism in Maharashtra |journal=The Indian Journal of Political Science |year=2011 |volume=72 |issue=3 |pages=747–758 |jstor=41858848 }}</ref> === سماجي گروهه === ڀارت ۾ آزاديءَ کان پوءِ ذاتين جي بنياد تي مڪمل آدمشماري نہ ٿي آهي. 1931ع واري برطانوي دور جي آدمشماريءَ تي ٻڌل اندازن موجب، [[مراٺا (ذات)|مراٺا]] ۽ [[ڪنبي|مراٺا-ڪنبي]] گڏجي رياست جو سڀ کان وڏو ذاتي گروهه بڻجن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو اندازو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Dahiwale |first1=S. M. |title=Consolidation of Maratha Dominance in Maharashtra |journal=Economic and Political Weekly |year=1995 |volume=30 |issue=6 |pages=336–342 |jstor=4402382 }}</ref> مهاراشٽر ۾ [[ٻيا پٺتي پيل طبقا]] (OBC) پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، جن جو حصو آباديءَ جو لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو ٻڌايو ويو آهي. مهاراشٽر جي اهم او بي سي ذاتين ۾ [[باري (ذات)|باري]]، [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]]، [[مهاراشٽر جا گرجر|گرجر]]، [[يادو]] ۽ [[راڄپوت]] شامل آهن. 2011ع جي آدمشماري موجب [[درج فهرست ذاتون]] رياست جي آباديءَ جو 11.8 سيڪڙو ۽ [[درج فهرست قبيلا]] 8.9 سيڪڙو هئا.<ref>{{cite web |title=Census of India 2011, PCA Maharashtra |url=http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |publisher=Director of Census Operations Maharashtra |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616020253/http://pibmumbai.gov.in/English/PDF/E2013_PR798.PDF |archive-date=16 June 2015 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر جي اهم درج فهرست قبيلن ۾ [[انڌ ماڻهو|انڌ]]، [[ڀيل]]، [[باردا قبيلو|باردا]]، [[ڌانڪا]]، [[گونڊي ماڻهو|گونڊي]]، [[کونڊ ماڻهو|کونڊ]]، [[ڪولام ماڻهو|ڪولام]]، [[ڪورڪو ماڻهو|ڪورڪو]]، [[هلپتي]]، [[ٺاڪر قبيلو|ٺاڪر]]، [[وارلي]]، [[ڪٽڪري ماڻهو|ڪونڪنا]] ۽ [[هلبا ماڻهو|هلبا]] شامل آهن.<ref name="tribes">{{cite web |url=http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |title=Tribals of Maharashtra |publisher=Central Cluster UUPGS |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221183250/http://centralclusteruupgs.wordpress.com/2011/06/11/tribals-of-maharashtra/ |archive-date=21 February 2014 |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{Further|ڀارت جون ٻوليون|مراٺي ماڻهو}} [[File:Language Map of Maharashtra (2011 Census).svg|250px|thumb|ضلعي وار ڳالهائجندڙ ٻوليون<br /> '''مراٺي''' {{legend|#ffead1|30–40%}} {{legend|#ffdcb3|40–50%}} {{legend|#ffc885|50–60%}} {{legend|#ffb152|60–70%}} {{legend|#ff9a1f|70–80%}} {{legend|#eb8100|80–90%}} {{legend|#cc7000|90–100%}} '''ڀيل ٻوليون''' {{legend|#cdafdf|40–50%}} ]] ==== مکيه ٻوليون ==== {{Pie chart | thumb = left | caption = مهاراشٽر جون ٻوليون (2011ع)<ref name="2011census-language"/> | label1 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | value1 = 68.93 | color1 = red | label2 = [[هندي]] | value2 = 12.89 | color2 = orange | label3 = [[اردو]] | value3 = 6.71 | color3 = green | label4 = [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | value4 = 2.11 | color4 = skyblue | label5 = [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] | value5 = 2.00 | color5 = khaki | label6 = [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] | value6 = 1.44 | color6 = coral | label7 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | value7 = 1.18 | color7 = steelblue | label8 = [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] | value8 = 0.89 | color8 = darkslateblue | label9 = ٻيون | value9 = 3.86 | color9 = grey }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] مهاراشٽر جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ رياست جي 68.9 سيڪڙو آبادي اها ٻولي ڳالهائي ٿي، جيتوڻيڪ مختلف علائقن ۾ ان جون پنهنجون مقامي لهجون رائج آهن.<ref name="auto" /><ref name="Marathi">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |website=[[Bombay High Court]] |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |access-date=2 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402225839/http://bombayhighcourt.nic.in/libweb/acts/1965.05.PDF |archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name=speakers>{{cite news |title=Most spoken language in Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |access-date=27 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=14 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140927044931/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharashtra-has-38-languages-other-than-Marathi-finds-survey/articleshow/21063263.cms |archive-date=27 September 2014 |url-status=live}}</ref> ڪيترائي ماڻهو اهڙيون علائقائي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن کي آدمشماريءَ ۾ مراٺيءَ جي لهجن طور درجي بندي ڪيو ويو آهي. [[پواري ٻولي|پواري]]، لوڌي ۽ [[ورهاڙي لهجو|ورهاڙي]] ودربھ ۾، جڏهن تہ ڊانگي مهاراشٽر-گجرات سرحد جي ڀرپاسي ڳالهائي وڃي ٿي. رياست جي اتر-اولهندي حصي ۾ لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو ماڻهو [[ڀيل ٻوليون]] ڳالهائين ٿا. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]]، جيڪا مقامي طور ''اهيراڻي'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، خانديش علائقي ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[هندي]] رياست جي 12.9 سيڪڙو آباديءَ جي ٻولي آهي. ديش ۽ [[مراٺواڙا]] علائقن ۾ [[دکني ٻولي|دکني اردو]] وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي؛ اردو ڳالهائيندڙن جو حصو 6.71 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ دکني ڳالهائيندڙ اڪثر مراٺي پڻ ڳالهائي سگهن ٿا.<ref>Vijayendra, T., Dakhni—People's Language, frontierweekly.com Volume 39, issue 22, [http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403074654/http://www.frontierweekly.com/archive/vol-number/vol/vol-39-2006-07/vol-39-22/dhakni-39-22.pdf|date=3 April 2022}}</ref> [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] 1.18 سيڪڙو ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] 0.89 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. هنديءَ جون لوڌي ۽ پواري لهجون [[مڌيا پرديش]]، مهاراشٽر ۽ [[ڇتيس ڳڙهه]] جي سرحدي علائقن ۾ ڳالهائجن ٿيون. [[نندوربار ضلعو|نندوربار]] کان سواءِ مهاراشٽر جي سڀني ضلعن ۾ مراٺي اڪثريت يا سڀ کان وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. نندوربار ۾ [[ڀيلي ٻولي|ڀيلي]] تقريباً 45 سيڪڙو آبادي ڳالهائي ٿي. [[خانديشي ٻولي|خانديشي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[ڌولي ضلعو|ڌولي ضلعي]] ۾ 29 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب [[گڙچرولي ضلعو|گڙچرولي ضلعي]] ۾ 24 سيڪڙو آهي.<ref name="2011census-language">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=12 February 2023 |archive-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718113847/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10212/download/13324/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live }}</ref> هندي کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جو سڀ کان وڏو تناسب شهري علائقن، خاص طور [[ممبئي]] ۽ ان جي مضافات ۾ آهي، جتي اها چوٿين حصي کان وڌيڪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. [[پوني]]، [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] جهڙن ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ پڻ هندي ڳالهائيندڙن جو وڏو انگ رهي ٿو. [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]] جي فارسي اثر رکندڙ صورت [[اردو]] کي گڏ ڪرڻ سان، هندي-اردو ڳالهائيندڙ مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو بڻجن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[اردو]] ۽ هندوستانيءَ جي هڪ ٻي لهجي [[دکني ٻولي|دکني]] جا ڳالهائيندڙ گهڻو ڪري رياست جي مسلمان آباديءَ سان واسطو رکن ٿا.<ref>Kazi, N.M., 2013. Measuring Impact of Tourism in India: A Case Study of Aurangabad.</ref> ==== ٻيون ٻوليون ==== مهاراشٽر ۾ ڳالهائجندڙ ٻين ٻولين ۾ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] 2.11 سيڪڙو، [[تامل ٻولي|تامل]] 0.74 سيڪڙو، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] 0.64 سيڪڙو، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] 0.39 سيڪڙو، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] 0.35 سيڪڙو ۽ [[گجري ٻولي|گجري]] 0.05 سيڪڙو شامل آهن.<ref name="2011census-language"/> ''گجري'' خاص طور خانديش علائقي جي [[نندوربار ضلعو|نندوربار]]، [[ڌولي ضلعو|ڌولي]] ۽ [[جلگائون ضلعو|جلگائون]] ضلعن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] ۽ ان جي [[مالواڻي ٻولي|مالواڻي]] لهجي جا ڳالهائيندڙ ڏاکڻي ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا. تيلگو ۽ ڪناڊا ترتيبوار تلنگانا ۽ ڪرناٽڪ جي سرحدن جي ڀرپاسي ڳالهائجن ٿيون. لمباڙي اوڀر مراٺواڙا ۽ اولهه ودربھ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. گونڊي ڳالهائيندڙن جا ننڍا گروهه ودربھ، خاص طور گڙچرولي جي ٻيلن ۽ تلنگانا جي سرحد ڀرسان رهن ٿا.<ref name="2011census-language"/> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] ڀارت جي مختلف حصن مان آيل ماڻهن جو گهر آهي. ممبئي ۾ مراٺي ۽ هنديءَ کان سواءِ گجراتي، تيلگو، تامل، ڪونڪڻي، ڪناڊا، سنڌي، پنجابي، بنگالي، تولو ۽ ٻيون ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.<ref name="2011census-language" /> === مذهب === {{Main|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{multiple image | perrow = 3 | total_width = 340 | image1 = Alandi Palki 08.jpg {{!}} [[وارڪري]] سنت [[گيانشور]] جي پالڪي | image2 = Gate of Vipassana Buddha Vihar and Aurangabad caves, and Ambedkar statue.jpg {{!}} اورنگ آباد ۾ ڌم چڪر پرورتن ڏينهن جون تقريبون | image3 = Sai gold full.jpg {{!}} [[شردي]] جو سائي بابا | image4 = BAPS Swaminarayan Mandir, Pune.jpg {{!}} پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر | image5 = Khandoba temple Pune.jpg {{!}} جيجوري، پوني ۾ کنڊوبا مندر | image6 = Jama Masjid Nagpur.jpg {{!}} جامع مسجد ناگپور | footer = مٿان کاٻي کان: [[وارڪري]] سنت گيانشور جي پالڪي؛ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ [[ڌم چڪر پرورتن ڏينهن]] جون تقريبون؛ [[شردي]] جو سائي بابا؛ پوني ۾ بي اي پي ايس سوامي نارائڻ مندر؛ جيجوري ۾ [[کنڊوبا]] مندر؛ ۽ ناگپور جي جامع مسجد. }} {{Pie chart |thumb=right |caption=مهاراشٽر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="Religion"/> |label1 = [[مهاراشٽر ۾ هندومت|هندومت]] |value1 = 79.83 |color1=darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 11.54 |color2 = Green |label3 = [[مراٺي ٻڌ|ٻڌمت]] |value3 = 5.81 |color3 = gold |label4 = [[مهاراشٽر ۾ جين مت|جين مت]] |value4 = 1.25 |color4=brown |label5 = [[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |value5 = 0.96 |color5=dodgerblue |label6 = [[سک مت]] |value6 = 0.20 |color6=darkkhaki |label7 = ٻيا |value7 = 0.16 |color7 = grey |label8 = اڻ ڄاڻايل |value8 = 0.25 |color8 = black }} 2011ع جي آدمشماري موجب [[هندومت]] مهاراشٽر جو سڀ کان وڏو مذهب هو، جنهن جا پيروڪار رياست جي ڪل آباديءَ جو 79.8 سيڪڙو هئا. [[ڀارت ۾ اسلام|مسلمان]] آباديءَ جو 11.5 سيڪڙو هئا. ڀارت جي رياستن مان مهاراشٽر ۾ [[ٻڌمت]] جي پيروڪارن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي؛ رياست ۾ 6,531,200 ٻڌ ڌرم جا پيروڪار هئا، جيڪي مهاراشٽر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 5.8 سيڪڙو بڻجن ٿا. [[مراٺي ٻڌ]] ڀارت جي سمورن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جو 77.36 سيڪڙو آهن.<ref name="census2011">{{cite web|title=Population by religion community – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archive-date=25 August 2015}}</ref> [[سک مت|سک]]، [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ [[جين مت|جين]] ترتيبوار مهاراشٽر جي آباديءَ جو 0.2 سيڪڙو، 1 سيڪڙو ۽ 1.2 سيڪڙو هئا.<ref name="Religion">{{Cite web|year=2011|title=Population by Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=12 February 2023|archive-date=18 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230718112640/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11382/download/14495/DDW27C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ٻن ننڍين مذهبي برادرين جو پڻ اهم مرڪز آهي. انهن ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[ڀارت ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[بني اسرائيل]] ۽ [[بغدادي يهودي|بغدادي يهودي]] برادرين سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite magazine |last1=Benaim |first1=Rachel Delia |title=For India's Largest Jewish Community, One Muslim Makes All the Tombstones |url=https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |access-date=29 April 2022 |magazine=Tablet Magazine |date=23 February 2015 |archive-date=28 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428202300/https://www.tabletmag.com/sections/community/articles/mumbai-tombstone-engraver |url-status=live }}</ref> ٻي ننڍي مذهبي برادري [[پارسي]] آهي، جنهن جا پيروڪار [[زرتشت مذهب]] جي پيروي ڪن ٿا. 2011ع جي آدمشماريءَ ۾ مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 44,000 پارسي رڪارڊ ڪيا ويا.<ref>{{cite news |last1=PTI |title=Parsi population dips by 22% between 2001-2011: study |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |access-date=29 April 2022 |work=The Hindu |date=26 July 2016 |language=en-IN |archive-date=6 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014327/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/Parsi-population-dips-by-22-per-cent-between-2001-2011-study/article14508859.ece |url-status=live }}</ref> === جنسي تناسب ۽ خواندگي === 2011ع جي آدمشماري موجب مهاراشٽر ۾ هر 1,000 مردن جي ڀيٽ ۾ 929 عورتون هيون، جيڪو ان وقت جي قومي سراسري 943 کان گهٽ هو. مهاراشٽر جي آباديءَ جي ڪثافت 365 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا قومي سراسري 382 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر کان گهٽ هئي. آباديءَ جي تبديليءَ ۾ ضلعن جي وچ ۾ نمايان فرق ڏٺو ويو. رتناگري ۽ سنڌودرگ جي آبادي ترتيبوار 4.96 سيڪڙو ۽ 2.30 سيڪڙو گهٽجي، جڏهن تہ ٿاڻي جي آباديءَ ۾ 35.9 سيڪڙو ۽ پوني جي آباديءَ ۾ 30.3 سيڪڙو واڌ ٿي. رياست جي خواندگيءَ جي شرح 83.2 سيڪڙو هئي، جيڪا 74.04 سيڪڙو قومي شرح کان وڌيڪ هئي.<ref name=elite>{{cite news |title=Maharashtra in elite group with 83% literacy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |access-date=14 March 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-in-elite-group-with-83-literacy/articleshow/9278068.cms?referral=PM |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مردن ۾ خواندگيءَ جي شرح 89.82 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 75.48 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=C-8 Educational Level By Age And Sex For Population Age 7 And Above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=4 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx |archive-date=31 May 2018 |url-status=live}}</ref> == حڪومت ۽ انتظاميا == {{Main|مهاراشٽر جي حڪومت}} {{See also|مهاراشٽر جي سياست|مهاراشٽر جي وڏن وزيرن جي فهرست}} [[File:Mantralay of Mumbai, Administrative Headquarters 03.jpg|right|thumb|[[منتراليه، ممبئي|منتراليه]]، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ مهاراشٽر رياستي حڪومت جو انتظامي مرڪز]] مهاراشٽر ۾ [[ويسٽ منسٽر نظام|پارلياماني نظام]] تي ٻڌل [[نمائنده جمهوريت]] رائج آهي، جيڪو ڀارت جي ٻين رياستن ۾ پڻ رائج آهي. مهاراشٽر ڀارت جي انهن رياستن مان هڪ آهي، جن جي رياستي قانون ساز اداري جا ٻه ايوان آهن؛ اهي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|وڌان سڀا (قانون ساز اسيمبلي)]] ۽ [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل|وڌان پريشد (قانون ساز ڪائونسل)]] آهن.<ref name="mla's">{{cite web |title=Legislative assembly Maharashtra |url=http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |website=Congress |publisher=Maharashtra Congress |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202174303/http://maharashtracongress.com/English/members-of-legislative-assembly-mla/ |archive-date=2 February 2014}}</ref> [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] چونڊيل ميمبرن تي مشتمل آهي ۽ ان جا اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر جهڙا عهديدار اسيمبليءَ جا ميمبر پاڻ چونڊيندا آهن. قانون ساز اسيمبليءَ ۾ 288 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن اسيمبلي پنهنجي آئيني مدت پوري ٿيڻ کان اڳ ٽوڙي وڃي. [[مهاراشٽر قانون ساز ڪائونسل]] 78 ميمبرن تي مشتمل هڪ مستقل ايوان آهي، جنهن جي ميمبرن مان هڪ ڀاڱي ٽي جا ميمبر هر ٻن سالن کان پوءِ رٽائر ٿين ٿا. ڀارتي پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[لوڪ سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 48 سيٽون آهن، جيڪي [[اتر پرديش]] جي 80 سيٽن کان پوءِ ڪنهن به رياست جي نمائندگيءَ جو ٻيو وڏو انگ آهي.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Lok Sabha Elections 2024: Total seats, key parties, key candidates, schedule - Important and unpredictable |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/maharashtra/maharashtra-lok-sabha-elections-2024-total-seats-key-parties-key-candidates-schedule/important-and-unpredictable/slideshow/109220677.cms |work=The Economic Times |date=11 April 2024 |access-date=25 June 2024}}</ref> ڀارتي پارليامينٽ جي مٿئين ايوان [[راجيا سڀا]] ۾ مهاراشٽر جون 19 سيٽون آهن.<ref name=members>{{cite web |title=Fifteenth Lok Sabha members |url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |website=Parliament of India |publisher=Lok Sabha |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202145545/http://164.100.47.132/lssnew/Members/statedetail.aspx?state_code=Maharashtra |archive-date=2 February 2014}}</ref><ref name=list>{{cite web |title=Members of Rajya Sabha |url=http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |website=Parliament of India |publisher=Rajya Sabha |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140205185402/http://164.100.47.5/Newmembers/memberstatewise.aspx |archive-date=5 February 2014 |url-status=dead}}</ref> [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جمهوري طريقي سان چونڊيل رياستي حڪومت آهي. [[مهاراشٽر جا گورنر|گورنر]] رياست جو آئيني سربراهه هوندو آهي، جنهن کي [[ڀارت جو صدر]] پنجن سالن جي مدي لاءِ مقرر ڪندو آهي.<ref name=Governor>{{cite web |title=The Council of Ministers |url=http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |website=Government of J & K |publisher=J & K Raj Bhavan |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929021149/http://jkrajbhawan.nic.in/The%20Governor/powerofgovernor.htm |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead}}</ref> قانون ساز اسيمبليءَ ۾ اڪثريت رکندڙ جماعت يا اتحاد جي اڳواڻ کي گورنر [[مهاراشٽر جو وڏو وزير|وڏو وزير]] مقرر ڪندو آهي، جڏهن تہ وزيرن جي ڪائونسل وڏي وزير جي صلاح تي گورنر طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="chief minister">{{cite web |title=CM Selection |url=http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |website=Election Commission |publisher=Election Commission of India |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202224555/http://eci.nic.in/archive/handbook/CANDIDATES/cap6/cap6_1.htm |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> گورنر رياست جو آئيني ۽ رسمي سربراهه هوندو آهي، جڏهن تہ وڏو وزير ۽ سندس وزيرن جي ڪائونسل روزاني حڪومتي معاملن جا ذميوار هوندا آهن. وزيرن جي ڪائونسل ۾ ڪابينا جا وزير ۽ مملڪتي وزير شامل هوندا آهن. [[چيف سيڪريٽري (ڀارت)|چيف سيڪريٽري]] جي سربراهيءَ هيٺ سيڪريٽريٽ وزيرن جي ڪائونسل جي انتظامي ڪمن ۾ مدد ڪندو آهي. چيف سيڪريٽري رياستي حڪومت جو اعليٰ انتظامي آفيسر پڻ هوندو آهي. هر سرڪاري کاتي جي سربراهي هڪ وزير ڪندو آهي، جنهن جي مدد [[ايڊيشنل چيف سيڪريٽري]] يا [[پرنسپل سيڪريٽري (ڀارت)|پرنسپل سيڪريٽري]] ڪندو آهي. اهي آفيسر عام طور [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جا هوندا آهن ۽ لاڳاپيل کاتي جا انتظامي سربراهه هوندا آهن. هر کاتي ۾ سيڪريٽري، اسپيشل سيڪريٽري، جوائنٽ سيڪريٽري ۽ ٻين عهدن جا آفيسر پڻ وزير ۽ انتظامي سربراهه جي مدد ڪندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}}<ref name=":3">{{Cite web |title=Official Government Portal - Government of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1527/Government%20Departments}}</ref> === انتظامي ڍانچو === انتظامي مقصدن لاءِ مهاراشٽر کي 6 ڊويزنن ۽ 36 [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست|ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي. هر ڊويزن جو انتظامي سربراهه [[ڊويزنل ڪمشنر (ڀارت)|ڊويزنل ڪمشنر]] هوندو آهي، جيڪو عام طور انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعي جي انتظاميا جي سربراهي [[ڊپٽي ڪمشنر|ڪليڪٽر ۽ ضلعي مئجسٽريٽ]] ڪندو آهي، جيڪو پڻ عام طور آءِ اي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ رياستي خدمتن جا ڪيترائي آفيسر سندس مدد ڪندا آهن. رياست جي شهري علائقن جو انتظام [[ڀارت ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشنن]]، [[ڀارت ۾ ميونسپل انتظام|ميونسپل ڪائونسلن]]، [[نگر پنچائت]] ۽ ستن [[ڇانوڻي بورڊ|ڇانوڻي بورڊن]] ذريعي هلايو وڃي ٿو.<ref name=proportion /><ref name="divisions">{{cite web |url=https://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |title=State body info |publisher=Government of Maharashtra |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615064744/http://www.maharashtra.gov.in/english/mahInfo/state.php |archive-date=15 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Urban Local Bodies - Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1528/Urban}}</ref> ٻهراڙيءَ جي علائقن جو انتظام پنچائتي راڄ جي ادارن ذريعي ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ ضلعي سطح تي [[ضلع ڪائونسل (ڀارت)|ضلع پريشد]]، بلاڪ سطح تي [[پنچائت سمتي]] ۽ ڳوٺ جي سطح تي [[گرام پنچائت]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Districts - Rural Local Bodies, Govt of Maharashtra |url=https://maharashtra.gov.in/Site/1529/Districts}}</ref> [[مهاراشٽر پوليس]] جي سربراهي [[ڊائريڪٽر جنرل آف پوليس]] (ڊي جي پي) جي عهدي وارو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Police Organization of Maharashtra {{!}} Home Department {{!}} India |url=https://home.maharashtra.gov.in/en/organization/police-organization-of-maharashtra/ |access-date=2025-10-02 |language=en}}</ref> هر ضلعي ۾ پوليس انتظام، امن امان جي بحالي، ڏوهن جي روڪٿام، ڏوهن جي جاچ ۽ لاڳاپيل معاملن جي ذميواري [[سپرنٽينڊنٽ آف پوليس (ڀارت)|سپرنٽينڊنٽ آف پوليس]] (ايس پي) وٽ هوندي آهي. ايس پي عام طور آءِ پي ايس آفيسر هوندو آهي ۽ مهاراشٽر پوليس سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref name="Government of Maharashtra">{{Cite web |title=Government of Maharashtra |url=https://citizen.mahapolice.gov.in/Citizen/mh/aboutus.aspx |access-date=2025-10-02 |website=citizen.mahapolice.gov.in}}</ref> وڏن شهري علائقن ۾ پوليس فورس جي سربراهي [[پوليس ڪمشنر (ڀارت)|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي.<ref name="Government of Maharashtra"/> [[انڊين فاريسٽ سروس]] سان تعلق رکندڙ ڊويزنل فاريسٽ آفيسر (DFO) ضلعي جي ٻيلن، ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي انتظام جو ذميوار هوندو آهي. مهاراشٽر فاريسٽ سروس ۽ مهاراشٽر فاريسٽ سب آرڊينيٽ سروس جا آفيسر سندس مدد ڪندا آهن.<ref>{{cite web |title=Office of Chief Conservator of Forests & Deputy Director General, Social Forestry |url=http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217145922/http://aurangabad.nic.in/htmldocs/Website_tender_revised_v2.pdf |archive-date=17 December 2014}}</ref> روينيو انتظام لاءِ هر ضلعي کي سب ڊويزنن ۾ ورهايو ويو آهي، جن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|سب ڊويزنل آفيسر]] (SDO) ڪندو آهي. هر سب ڊويزن ڪيترن تعلقن (تحصيلن) تي مشتمل هوندي آهي ۽ هر تحصيل جو سربراهه [[تحصيلدار]] هوندو آهي. تحصيل کي وڌيڪ روينيو سرڪلز ۾ ورهايو ويندو آهي، جن جي نگراني سرڪل آفيسر ڪندا آهن. هر سرڪل ۾ ڪيترائي روينيو ڳوٺ شامل هوندا آهن، جتي وليج روينيو آفيسر زمين ۽ روينيو سان لاڳاپيل معاملن جا ذميوار هوندا آهن. رياستي حڪومت جا ٻيا ترقياتي کاتا، جهڙوڪ ٻهراڙيءَ جي ترقي، تعليم، صحت، عوامي اڏاوتن ۽ ٽرانسپورٽ جا کاتا، هر ضلعي اندر پنهنجي پنهنجي شعبي سان لاڳاپيل ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. انهن جي ضلعي سطح جي انتظام جي سربراهي لاڳاپيل ضلعي آفيسر ڪندا آهن.<ref name=":3" /> === عدليه === [[File:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|thumb|right|alt=بمبئي هاءِ ڪورٽ|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، ڀارت جي قديم ترين هاءِ ڪورٽن مان هڪ]] مهاراشٽر جي عدالتي نظام ۾ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]]، هر ضلعي ۾ ضلعي ۽ سيشن عدالتون، ۽ تعلقن جي سطح تي ماتحت عدالتون شامل آهن.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php# |title=Introduction |publisher=The Bombay High Court |access-date=19 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> بمبئي هاءِ ڪورٽ جون بينچون [[ناگپور]] ۽ [[اورنگ آباد، مهاراشٽر|اورنگ آباد]] ۾ آهن، جڏهن تہ [[پڻجي]] ۾ گوا لاءِ هاءِ ڪورٽ جي بينچ قائم آهي.<ref name="bombayhighcourt">{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |title=History of High Court of Bombay |publisher=bombayhighcourt.nic.in |access-date=28 September 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> [[ڪولهاپور]] ۾ پڻ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي سرڪٽ بينچ قائم آهي. ڀارت جو صدر، [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] جي چيف جسٽس ۽ مهاراشٽر جي گورنر سان آئيني مشاورت کان پوءِ، بمبئي هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کي مقرر ڪندو آهي.<ref>{{cite web |title=The High Court of Bombay |url=http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |publisher=High Court of Bombay |access-date=20 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151020125511/http://bombayhighcourt.nic.in/history.php |archive-date=20 October 2015}}</ref> ماتحت عدالتي خدمتون مهاراشٽر جي عدالتي نظام جو اهم حصو آهن.<ref>{{cite news |title=State supports all-India judicial service proposal |url=http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |access-date=20 September 2014 |work=[[The Indian Express]] |agency=[[Indian Express Group]] |date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527022940/http://archive.indianexpress.com/news/state-supports-allindia-judicial-service-proposal-cm/1102252/ |archive-date=27 May 2014 |url-status=live}}</ref> ماتحت عدليه کي بنيادي طور ٻن خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو: مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۽ هائير جوڊيشل سروس.<ref name=Introduction>{{cite web |title=Introduction to Maharashtra Judiciary |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |publisher=Maharashtra Judicial Academy |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806015534/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/page1.php |archive-date=6 August 2014}}</ref> مهاراشٽر سول جوڊيشل سروس ۾ سول جج (جونيئر ڊويزن)/جوڊيشل مئجسٽريٽ ۽ سول جج (سينيئر ڊويزن)/چيف جوڊيشل مئجسٽريٽ شامل آهن، جڏهن تہ هائير جوڊيشل سروس ۾ ضلعي ۽ سيشن جج شامل آهن.<ref name=activities>{{cite web |title=District Courts, Maharashtra |url=http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |publisher=Maharashtra Judiciary |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140816185545/http://court.mah.nic.in/courtweb/static_pages/middle1.php |archive-date=16 August 2014}}</ref> ماتحت عدليه جي انتظامي نگراني ضلعي جج ۽ بمبئي هاءِ ڪورٽ جي عدالتي نگرانيءَ هيٺ ڪئي ويندي آهي.<ref name=jdistrict>{{cite web |title=Governing Council |url=http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |publisher=High Court of Bombay |access-date=5 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122070903/http://bombayhighcourt.nic.in/mja/left/govern.html |archive-date=22 January 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra Judicial Academy |url=http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |website=csi-sigegov.org/ |publisher=Computer Society of India |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808054311/http://www.csi-sigegov.org/egovernance_pdf/20_168-172.pdf |archive-date=8 August 2014 |url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|مهاراشٽر جي معيشت}} {| class="wikitable floatright" style="width:300px; text-align:center; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- ! colspan="2" style="background:#1f4e79; color:white; font-size:110%; padding:8px;" | '''موجوده قيمتن تي فيڪٽر لاڳت موجب خالص رياستي گهريلو پيداوار<br />(2004–05 بنيادي سال)'''<ref name=rbinsdpstat>{{cite web |url=http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |title=Net state domestic product at factor cost—state-wise (at current prices) |date=15 September 2011 |access-date=7 February 2012 |website=Handbook of statistics on Indian economy |publisher=[[Reserve Bank of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309001542/http://rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=13592 |archive-date=9 March 2012}}</ref> |- | colspan="2" style="background:#dbe9f4; padding:5px;" | انگ اکر [[ڪروڙ]] [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ |- ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | سال ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | خالص رياستي گهريلو پيداوار |- | style="background:#eef5fb;" | 2004–2005 || {{INRConvert|3.683|t}} |- | 2005–2006 || {{INRConvert|4.335|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2006–2007 || {{INRConvert|5.241|t}} |- | 2007–2008 || {{INRConvert|6.140|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2008–2009 || {{INRConvert|6.996|t}} |- | 2009–2010 || {{INRConvert|8.178|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2011–2012 || {{INRConvert|12.803|t}} |- | 2012–2013 || {{INRConvert|14.596|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2013–2014 || {{INRConvert|16.496|t}} |- | 2014–2015 || {{INRConvert|17.791|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2015–2016 || {{INRConvert|19.662|t}} |- | 2016–2017 || {{INRConvert|21.982|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2017–2018 || {{INRConvert|23.528|t}} |- | 2018–2019 || {{INRConvert|25.289|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2019–2020 || {{INRConvert|26.568|t}} |- | 2020–2021 || {{INRConvert|26.102|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2021–2022 || {{INRConvert|31.438|t}} |- | 2022–2023 || {{INRConvert|36.654|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2023–2024 || {{INRConvert|41.184|t}} |- | 2024–2025 || {{INRConvert|46.221|t}} |- | style="background:#eef5fb;" | 2025–2026 || {{INRConvert|51.006|t}} |- | 2026–2027 || {{INRConvert|54.086|t}} |} مهاراشٽر جي معيشت ۾ پيداواري صنعت، بين الاقوامي واپار، [[عوامي ميڊيا]] (ٽيليويزن، فلمون، وڊيو گيمون ۽ رڪارڊ ٿيل موسيقي)، خلائي ۽ هوابازي جي صنعت، ٽيڪنالاجي، پيٽروليم، فيشن، پوشاڪ ۽ سياحت اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="India2007">{{cite book |author=Planning Commission of the Government of India |title=Maharashtra, Development Report |url=https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |year=2007 |publisher=Academic Foundation |isbn=978-81-7188-540-4 |pages=55–56 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=6ohvu8D3LbgC&pg=PA55 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي رياستن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي صنعتي شعبي ۾ ڊگهي عرصي کان اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name=strategies>{{cite web |title=Assessing climate change vulnerability and adaptation strategies for Maharashtra State |url=http://www.ccmaharashtra.org/ |website=Department of Environment |publisher=Government of Maharashtra |access-date=1 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301221352/http://www.ccmaharashtra.org/ |archive-date=1 March 2014}}</ref> رياست ننڍي پيماني جي صنعتن جي ترقيءَ ۾ پڻ اڳڀري رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Overview of MSSIDC |url=http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |publisher=The Maharashtra Small Scale Industries Development Corporation Ltd. |access-date=7 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140907102212/http://www.mssidc.org/about-mssidc.aspx |archive-date=7 September 2014}}</ref> رياست جي گاديءَ جو هنڌ [[ممبئي]]، ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] پڻ آهي ۽ ڪيترن ئي وڏن ڪارپوريٽ ۽ مالياتي ادارن جا هيڊڪوارٽر اتي واقع آهن. ڀارت جون اهم شيئر مارڪيٽون، سرمائي مارڪيٽون ۽ ڪموڊٽي ايڪسچينجون پڻ ممبئي ۾ قائم آهن. رياست ملڪي توڙي پرڏيهي ادارن کان وڏي پيماني تي صنعتي سيڙپڪاري حاصل ڪندي رهي آهي. مهاراشٽر ۾ ڀارت جي ٽيڪس ڏيندڙن جو وڏو حصو آباد آهي ۽ ان جي شيئر مارڪيٽن ۾ ملڪ جي شيئر واپار جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو حصو انجام ڏنو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last1=Pachouly |first1=Manish |title=Taxpayers in Maharashtra |url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |access-date=7 September 2014 |work=[[Hindustan Times]] |agency=[[HT Media Ltd]] |date=9 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907192947/http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/more-than-12-77-lakh-taxpayers-filed-e-returns-in-maharashtra/article1-731073.aspx |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> تازي دستياب انگن اکرن موجب، مهاراشٽر مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان ڀارت جي سڀ کان وڏين رياستي معيشتن مان هڪ آهي. مالي سال 2024–25 لاءِ رياست جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار (GSDP) جو ڪاٿو ₹42.67 لک ڪروڙ لڳايو ويو هو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=21 February 2025 |title=Top 10 richest states in India by GDSP and GDP per capita, as of 2024 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-richest-states-in-india-by-gdsp-and-gdp-per-capita-as-of-2024-9601172/ |work=The Indian Express |access-date=2 March 2025}}</ref> [[خدمتن جو شعبو]] مهاراشٽر جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهي، جيڪو رياست ۾ قدر جي واڌ جو 61.4 سيڪڙو ۽ پيداوار جي مجموعي قدر جو 69.3 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو.<ref name=service>{{cite web |title=Service sector synopsis on Maharashtra |url=http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |website=RBI's Regional Office – Mumbai |publisher=[[Reserve Bank of India]] |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201201044/http://www.dipp.gov.in/English/Publications/SIA_NewsLetter/AnnualReport2011/Chapter6.3.i.pdf |archive-date=1 February 2014}}</ref> 2014ع ۾ رياست جي في ماڻهو آمدني ڀارت جي قومي سراسري کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Economic Survey |url=http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |publisher=Government of Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903032111/http://mahades.maharashtra.gov.in/files/publication/esm_2012-13_eng.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2021–22ع لاءِ موجوده قيمتن تي مهاراشٽر جي مجموعي رياستي گهريلو پيداوار جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 420 ارب آمريڪي ڊالر هو ۽ ان جو ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 14.2 سيڪڙو حصو هو. زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياستي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 13.2 سيڪڙو حصو هو. 2012ع ۾ مهاراشٽر ₹1,524.9 ملين جو روينيو سرپلس رپورٽ ڪيو، جڏهن تہ مجموعي روينيو ₹1,367,117 ملين ۽ خرچ ₹1,365,592.1 ملين هو.<ref name=service /> مهاراشٽر ڀارت ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جي اهم منزلن مان هڪ آهي. اپريل 2000ع کان سيپٽمبر 2021ع تائين رياست ۾ مجموعي FDI آمد ₹9,59,746 ڪروڙ رهي، جيڪا ان عرصي دوران ڀارت جي مجموعي FDI آمد جو 28.2 سيڪڙو هئي. 11,308 تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس سان مهاراشٽر ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ تسليم ٿيل اسٽارٽ اپس رکندڙ رياست پڻ رهيو آهي. [[File:Mumbai Skyline at Night.jpg|thumb|upright=1.35|[[ممبئي]] مهاراشٽر جي معيشت جو هڪ اهم مرڪز آهي.]] مهاراشٽر ڀارت جي صنعتي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="wealth">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |title=India's top 25 states with highest GDP |publisher=Rediff.com |access-date=28 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212053319/http://www.rediff.com/money/slide-show/slide-show-1-top-25-states-with-highest-gdp/20120223.htm |archive-date=12 December 2013 |url-status=live}}</ref> تاريخي طور رياست ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ قرض رکندڙ رياستي حڪومتن مان پڻ رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |title=Statement 19: Total Outstanding Liabilities of State Governments (As at end-March) |publisher=[[Reserve Bank of India]] |date=12 May 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091130/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=16305 |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |title=Maharashtra most indebted, Tamil Nadu gathering debt fastest |newspaper=Hindustan Times |date=25 November 2015 |access-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125091122/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-most-indebted-tamil-nadu-gathering-debt-fastest/story-Rr60ryvjugtCD0kfLgraPJ.html |archive-date=25 November 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جون صنعتي سرگرميون خاص طور ستن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]]، [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافات]]، [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[اورنگ آباد ضلعو، مهاراشٽر|اورنگ آباد]]، [[پوني ضلعو|پوني]]، [[ناگپور ضلعو|ناگپور]] ۽ [[ناشڪ ضلعو|ناشڪ]] ۾ مرڪوز آهن.<ref name=investment /> رياستي مجموعي پيداوار ۾ ممبئي جو حصو 19.5 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي. صنعتي شعبي ۾ ٿاڻي ۽ پوني جا حصا لڳ ڀڳ هڪجهڙا آهن؛ پوني جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ حصو وڌيڪ آهي، جڏهن تہ ٿاڻي جو خدمتن واري شعبي ۾ حصو وڌيڪ آهي. ناشڪ جو زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ اهم حصو آهي، پر صنعت ۽ خدمتن ۾ اهو ٿاڻي ۽ پوني کان پوئتي آهي.<ref name=investment>{{cite web |title=Industrial investments in Maharashtra |url=http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |publisher=Delhi Mumbai industrial corridor portal |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222220533/http://delhimumbaiindustrialcorridor.com/industrial-investments-in-maharashtra.php |archive-date=22 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر جي اهم صنعتن ۾ ڪيميائي مادا ۽ ڪيميائي شيون (17.6٪)، کاڌو ۽ غذائي شيون (16.1٪)، صاف ڪيل پيٽروليم مصنوعات (12.9٪)، مشينري ۽ سامان (8٪)، ڪپڙي جي صنعت (6.9٪)، بنيادي ڌاتو (5.8٪)، موٽر گاڏيون (4.7٪) ۽ فرنيچر (4.3٪) شامل آهن.<ref name="Service sector">{{cite web |title=Maharashtra service sector |url=http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |publisher=Maharashtra Business and Service Directory |access-date=1 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202130733/http://www.maharashtra.ws/business_subsectors.php?sc=SVC&cid=15&sid=259 |archive-date=2 February 2014}}</ref> مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن ئي وڏن سرڪاري شعبي جي صنعتي ادارن جو پڻ اهم مرڪز آهي، جن ۾ [[هندستان پيٽروليم ڪارپوريشن]]، [[ٽاٽا گروپ|ٽاٽا پيٽروڊائن]] ۽ [[آئل انڊيا لميٽيڊ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Public Sector Undertakings |url=http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |publisher=Planning Commission |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102063107/http://www.maharashtrastat.com/industries/18/publicsectorundertakings/235/stats.aspx |archive-date=2 November 2013 |url-status=usurped}}</ref> === تخليقي، معلوماتي ۽ تفريحي صنعتون === مهاراشٽر ڀارت جي [[تخليقي صنعتون|تخليقي صنعتن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. انهن صنعتن ۾ [[اشتهاربازي]]، [[فن تعمير]]، [[فن]]، دستڪاري، [[ڊزائن]]، [[فيشن]]، [[فلم صنعت]]، [[موسيقي صنعت]]، [[پرفارمنگ آرٽس]]، [[اشاعت]]، [[تحقيق ۽ ترقي]]، [[سافٽ ويئر]]، رانديڪا ۽ رانديون، [[ٽيليويزن]]، [[ريڊيو]] ۽ [[وڊيو گيم]] صنعت شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ [[علم تي ٻڌل صنعت|علم تي ٻڌل صنعتن]] جو شعبو پڻ ترقي يافته آهي ۽ [[پوني ميٽروپوليٽن علائقو]] رياست جو اهم انفارميشن ٽيڪنالاجي مرڪز آهي. آءِ ٽي شعبي جي مٿين 500 ڪمپنين مان لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref name=IT>{{cite web |title=Report on IT Sector in Maharashtra. Amol Lakhamle was Director of the National Council of Educational Research and Training (NCERT), an apex organization for curricular reforms in India |url=https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |publisher=Industry Department |access-date=20 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611070933/https://www.maharashtra.gov.in/PDF/itpolicy.pdf |archive-date=11 June 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ڀارت جي سافٽ ويئر برآمدن ۾ لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي.<ref name=IT /> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، ڀارت جي تفريحي ۽ ميڊيا صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي وڏي تعداد ۾ فلمون، ٽيليويزن سيريز ۽ ٻيو ميڊيا مواد تيار ڪيو وڃي ٿو يا انهن جون ڪهاڻيون اتي ترتيب ڏنل آهن.<ref name=ibef>{{cite web |title=Media and Entertainment Industry -Brief Introduction |url=http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |website=ibef.org/ |publisher=India Brand Equity Foundation (IBEF) |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920204535/http://www.ibef.org/industry/media-entertainment-india.aspx |archive-date=20 September 2014 |url-status=live}}</ref> ممبئي فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو ملڪ جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. وڏي بجيٽ وارين [[بالي ووڊ]] فلمن جي شوٽنگ پڻ وڏي پيماني تي ممبئي ۽ رياست جي ٻين علائقن ۾ ٿيندي آهي.<ref name="time corliss">{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!|author=Richard Corliss|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|date=16 September 1996|access-date=3 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026154551/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|archive-date=26 October 2014|url-status=live|author-link=Richard Corliss}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمون]] اڳ ۾ گهڻو ڪري [[ڪولهاپور]] ۾ ٺهنديون هيون، پر هاڻي انهن جي پيداوار جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٿئي ٿو.<ref>Jadhav, V., 2016. When marathi cinema became maratha: A historical perspective on macho-ism in marathi cinema.LENSIGHT Quarterly Academic Journal of Film and media OCTOBER-DECEMBER 2016 ISSN 2395-4604 [http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411130339/http://210.212.169.38/xmlui/bitstream/handle/123456789/4291/When%20marathi%20cinema%20became%20maratha.pdf?sequence=1&isAllowed=y|date=11 April 2023}}</ref> === مالياتي ۽ سائنسي ادارا === رياست ۾ [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]]، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] (SEBI) جهڙا اهم مالياتي ادارا قائم آهن. ڪيترين ئي [[ممبئي ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ ڀارتي ڪمپنين جي فهرست|ڀارتي ڪمپنين]] ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا هيڊڪوارٽر پڻ ممبئي ۾ آهن. مهاراشٽر ڀارت جي ڪيترن اهم سائنسي ۽ ائٽمي تحقيقي ادارن جو پڻ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] (BARC)، [[نيوڪليئر پاور ڪارپوريشن آف انڊيا]]، [[انڊين ريئر ارٿس لميٽيڊ]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]، [[ائٽامڪ انرجي ريگيوليٽري بورڊ]]، [[ائٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ [[ائٽامڪ انرجي کاتو (ڀارت)|ائٽامڪ انرجي کاتو]] شامل آهن.<ref name=investment /> === زراعت ۽ مال پالنا === [[File:Organic sugar cane.JPG|thumb|alt=ڪمند|تازو پوکيل [[ڪمند]]. زراعت مهاراشٽر جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو اهم حصو آهي.]] رياست جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ ۾ رهڻ سبب زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل صنعتون مهاراشٽر جي معيشت ۽ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي آمدنيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="Kalamkar2011">{{cite book |author=S.S. Kalamkar |title=Agricultural Growth and Productivity in Maharashtra: Trends and Determinants |url=https://books.google.com/books?id=AzHrY4GhHlIC&pg=PR5 |date=14 September 2011 |publisher=Allied Publishers |isbn=978-81-8424-692-6 |pages=18, 39, 64, 73}}</ref> زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل سرگرمين جو رياست جي آمدنيءَ ۾ لڳ ڀڳ 12.9 سيڪڙو حصو آهي. [[چانور]] ۽ [[ٻاجهري]] جهڙا اناج اهم [[چوماسي]] وارا فصل آهن. اهم [[روڪ فصل|روڪ فصلن]] ۾ [[ڪمند]]، [[ڪپهه]]، تيل وارا ٻج، تمباڪو، ميوا، ڀاڄيون ۽ [[هيڊ]] جهڙا مصالحا شامل آهن.<ref name=farmer /> [[مال پالنا]] زراعت سان لاڳاپيل هڪ اهم معاشي سرگرمي آهي. ڀارت جي مجموعي چوپائي مال ۽ پولٽري جي آباديءَ ۾ مهاراشٽر جو حصو ترتيبوار لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو ۽ 10 سيڪڙو رهيو آهي. آزاديءَ کان پوءِ مهاراشٽر [[زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽي|زرعي سهڪاري سوسائٽين]] جي ترقيءَ ۾ اڳڀرو رهيو. اهو ان وقت حڪمران [[انڊين نيشنل ڪانگريس|ڪانگريس]] جي مقامي شروعات ذريعي ٻهراڙيءَ جي ترقيءَ واري تصور جو اهم حصو هو. [[کنڊ]] جي سهڪاري ادارن کي خاص حيثيت ڏني وئي ۽ حڪومت حصيدار، ضامن ۽ ضابطي ڪندڙ اداري طور انهن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Lalvani |first1=Mala |s2cid=154425894 |title=Sugar Co-operatives in Maharashtra: A Political Economy Perspective |journal=The Journal of Development Studies |year=2008 |volume=44 |issue=10 |doi=10.1080/00220380802265108 |pages=1474–1505 }}</ref><ref>{{cite web |last=Patil |first=Anil |url=http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |title=Sugar cooperatives on death bed in Maharashtra |publisher=Rediff India |date=9 July 2007 |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828234602/http://www.rediff.com/money/2007/jul/09sugar.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="helsinki">{{cite web |url=http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |date=18 July 2006 |publisher=XIV International Economic History Congress, Helsinki 2006, Session 72 |title=Problems and Prospects of the Cooperative Movement in India Under the Globalization Regime |author1=Banishree Das |author2=Nirod Kumar Palai |author3=Kumar Das|name-list-style=amp |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924051908/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers2/Das72.pdf |archive-date=24 September 2015 |url-status=live}}</ref> کنڊ کان سواءِ کير ۽ ڊيري،<ref>{{cite web |title=Mahanand Dairy |url=http://www.mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |access-date=28 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124105202/http://mahanand.in/Index.aspx?mid=1 |archive-date=24 November 2014 |url-status=live}}</ref> ڪپهه ۽ ڀاڻ جي صنعتن ۾ پڻ سهڪاري ادارا اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === بئنڪنگ ۽ ننڍي ماليات === رياست جي بئنڪنگ شعبي ۾ [[شيڊيولڊ بئنڪ|شيڊيولڊ]] ۽ غير شيڊيولڊ بئنڪ شامل آهن.<ref name=IT /> شيڊيولڊ بئنڪن کي بنيادي طور تجارتي ۽ سهڪاري بئنڪن ۾ ورهايو وڃي ٿو. ڀارت جون شيڊيولڊ ڪمرشل بئنڪون [[اسٽيٽ بئنڪ آف انڊيا]] ۽ ان سان لاڳاپيل بئنڪن، قومي ملڪيت واري بئنڪن، [[ڀارت ۾ خانگي شعبي جون بئنڪون|خانگي بئنڪن]]، [[علائقائي ٻهراڙي بئنڪ|علائقائي ٻهراڙي بئنڪن]] ۽ پرڏيهي بئنڪن سميت ٻين قسمن ۾ ورهايل آهن. 2012ع ۾ مهاراشٽر ۾ 9,053 بئنڪنگ آفيسون هيون، جن مان لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۽ 54 سيڪڙو شهري علائقن ۾ هيون. مهاراشٽر ۾ [[ننڍي ماليات]] جو نظام پڻ موجود آهي، جنهن تحت ٻهراڙي ۽ شهري علائقن جي گهٽ آمدني وارن ماڻهن کي ننڍي پيماني تي مالي خدمتون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. انهن خدمتن ۾ قرض، بچت، زندگيءَ جي بيمه ۽ فصلن جي بيمه شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Microfinance, Self-Help Groups and Empowerment in Maharashtra |url=http://ncw.nic.in/pdfreports/shg-maharashtra.pdf |publisher=National Commission for Women, New Delhi |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629050237/http://ncw.nic.in/pdfReports/SHG-Maharashtra.pdf |archive-date=29 June 2014 |url-status=dead}}</ref> ڀارت جون ٽي وڏيون شهري [[سهڪاري بئنڪ|سهڪاري بئنڪون]] مهاراشٽر ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |title=Top urban co-op banks set to expand area of operations |date=7 June 2011 |access-date=21 December 2018 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182307/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/top-urban-co-op-banks-set-to-expand-area-of-operations/article20253050.ece1 |url-status=live }}</ref> == آمدرفت == {{Main|مهاراشٽر ۾ آمدرفت}} {{See also|مهاراشٽر جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:Nashik Mumbai NH3.jpg|thumb|[[ممبئي–ناشڪ ايڪسپريس وي]] |alt=جبلائي علائقي مان گذرندڙ چار لين وارو رستو]] {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Mumbai 03-2016 114 Airport international terminal interior.jpg | caption1 = [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، ممبئي | image4 = Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg | caption4 = [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] تي هڪ ڪنٽينر جهاز | image3 = Nagpur-Second_Capital_Of_maharashtra.jpg | caption3 = [[ناگپور ميٽرو]] }} مهاراشٽر وٽ روڊ، ريل، هوائي ۽ سامونڊي ذريعن تي ٻڌل هڪ وسيع ۽ گهڻ رخي آمدرفت جو نظام آهي، جڏهن تہ رياست جو روڊ نيٽ ورڪ ڀارت جي سڀ کان وڏن روڊ نيٽ ورڪن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Multimodal transportation system in state |url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903151114/https://mmrda.maharashtra.gov.in/multimodal-corridor-from-virar-to-alibaug |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي زميني رستن جي ڪل ڊيگهه {{Convert|267452|km|abbr=on}} هئي،<ref name=Highwaylength>{{cite web |title=Public Private Partnerships in India |url=http://pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |website=pppinindia.com/ |publisher=[[Ministry of Finance (India)|Ministry of Finance]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830113346/http://www.pppinindia.com/infrastructure-maharashtra.php |archive-date=30 August 2014}}</ref> جنهن مان قومي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|4176|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title=List of State-wise National Highways in India |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |website=knowindia.gov.in/ |publisher=[[Government of India]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905021156/http://knowindia.gov.in/knowindia/general_info.php?id=15 |archive-date=5 September 2014}}</ref> ۽ رياستي شاهراهن جي ڊيگهه {{Convert|3700|km|abbr=on}} هئي.<ref name=Highwaylength /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] (MSRTC) سرڪاري شعبي ۾ مسافرن لاءِ نسبتاً سستي ۽ وسيع بس سروس مهيا ڪري ٿي.<ref name="msrtc.gov.in">{{cite web |title=The Maharashtra State Road Transport Corporation |url=http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |website=msrtc.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903042657/http://www.msrtc.gov.in/msrtc/history.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> اهي بسون عام طور ''ايس ٽي'' (State Transport) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون ۽ رياست جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عوامي آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. ڀاڙي تي هلندڙ آمدرفت ۾ ميٽر واريون ٽيڪسيون ۽ [[آٽو رڪشا]] شامل آهن، جيڪي شهرن ۾ اڪثر مخصوص رستن تي پڻ هلن ٿا.<ref name="msrtc.gov.in"/> ضلعي ۽ ڳوٺاڻا رستا ڳوٺن کي ويجهن شهرن ۽ مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿا، جنهن سان ماڻهن کي سماجي خدمتن تائين رسائي ۽ زرعي پيداوار کي مارڪيٽن تائين پهچائڻ ۾ مدد ملي ٿي. اهم ضلعي رستا وڏن شاهراهن ۽ ٻهراڙيءَ جي رستن وچ ۾ رابطو فراهم ڪن ٿا. مهاراشٽر جا لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو ڳوٺ شاهراهن يا جديد رستن سان ڳنڍيل ڄاڻايا ويا آهن. رياستي شاهراهن تي گاڏين جي وڏي تعداد سبب سراسري رفتار اٽڪل {{Convert|50-60|km/h|abbr=on}} رهي ٿي، جڏهن تہ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ اها {{Convert|25-30|km/h|abbr=on}} تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Village speed limit in maharashtra |url=http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |website=rediff.com/ |publisher=Rediff News |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903114901/http://www.rediff.com/money/report/speed/20070329.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> === ريلوي === اپريل 1853ع ۾ ڀارت جي پهرين مسافر ريل گاڏي [[ممبئي]] کان [[ٿاڻي]] تائين هلي.<ref>{{cite book |author1=Raghunathan, V. |author2=Prasad, V. |title=Beyond the Call of Duty |chapter=The Birth of the East India Railway |publisher=HarperCollins Publishers India |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HzQsCgAAQBAJ&pg=PT105 |isbn=9789351772651 |date=1 July 2015}}</ref> مهاراشٽر ۾ ريلوي آمدرفت [[انڊين ريلويز]] جي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل ريلوي]]، [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، [[سائوٿ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ سينٽرل ريلوي]]، [[ڪونڪن ريلوي]] ۽ [[سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي زون|سائوٿ ايسٽ سينٽرل ريلوي]] زونن وسيلي هلائي وڃي ٿي. پهرين ٻن زونن جا هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ ترتيبوار [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس]] (CSMT) ۽ [[چرچ گيٽ ريلوي اسٽيشن|چرچ گيٽ]] تي آهن، جڏهن تہ [[ڪونڪن ريلوي ڪارپوريشن]] جو هيڊڪوارٽر [[نوي ممبئي]] ۾ آهي.<ref name=western>{{cite web |title=Western Railway in its present form |url=http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |website=Indian Railways |publisher=[[Western Railway zone|Western Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140213185804/http://www.wr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,283 |archive-date=13 February 2014 |url-status=live}}</ref><ref name=central>{{cite web |title=Central Railway's Head Quarter |url=http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |publisher=[[Central Railway (India)|Central Railway]] |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222234920/http://www.cr.indianrailways.gov.in/cris/view_section.jsp?lang=0&id=0,6,287 |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> [[ممبئي راجڌاني ايڪسپريس]] ممبئي کي ڀارت جي گاديءَ واري شهر [[نئين دهلي]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name=rajdhani>{{cite news |title=Mumbai-New Delhi Rajdhani Express |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |access-date=1 February 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303054341/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-New-Delhi-Rajdhani-Express-turns-40/articleshow/13308876.cms?referral=PM |archive-date=3 March 2015 |url-status=live}}</ref> [[ٿاڻي ريلوي اسٽيشن|ٿاڻي]] ۽ [[ڇترپتي شيواجي مهاراج ٽرمينس|CSMT]] ڀارت جي مصروف ريلوي اسٽيشنن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |title=Thane is busiest railway station in Mumbai |newspaper=The Times of India |date=19 May 2013 |access-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161031152836/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Thane-is-busiest-railway-station-in-Mumbai/articleshow/20129363.cms |archive-date=31 October 2016 |url-status=live}}</ref> CSMT ڊگهي فاصلي وارين ريل گاڏين سان گڏ [[ممبئي مضافاتي ريلوي]] جي مسافر ريل گاڏين لاءِ پڻ اهم ٽرمينس آهي. === بندرگاهون === رياست جون ٻه اهم سامونڊي بندرگاهون [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ|ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] آهن. ٻئي ممبئي واري علائقي ۾ واقع آهن ۽ ڀارت جي مرڪزي حڪومت جي نگراني ۽ ضابطي هيٺ آهن.<ref>{{cite web |title=List of ports in Maharashtra |url=http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |website=Regional Port Offices |publisher=Maharashtra Maritime Board |access-date=1 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004608/http://www.mahammb.com/regional-port-offices.htm |archive-date=3 February 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ لڳ ڀڳ 48 ننڍيون بندرگاهون پڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Sea ports of Maharashtra |url=http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |publisher=Geo cities organisation |access-date=13 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222132738/http://www.oocities.org/ggavaska/seaports.html |archive-date=22 February 2014 |url-status=live}}</ref> انهن مان گهڻيون مسافر آمدرفت سنڀالين ٿيون ۽ انهن جي گنجائش محدود آهي. مهاراشٽر جون وڏيون نديون عام طور تجارتي جهاز رانيءَ لاءِ قابلِ آمدرفت نه آهن، تنهنڪري رياست ۾ دريائي آمدرفت جو ڪو نمايان نظام موجود ناهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === هوائي آمدرفت === [[ڇترپتي شيواجي مهاراج بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ممبئي بين الاقوامي هوائي اڏي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، رياست جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي. ٻين بين الاقوامي هوائي اڏن ۾ [[پوني بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ناشڪ هوائي اڏو]] ۽ [[شردي هوائي اڏو]] شامل آهن. [[اورنگ آباد هوائي اڏو]]، [[ڪولهاپور هوائي اڏو]]، [[جلگائون هوائي اڏو]] ۽ [[نانديد هوائي اڏو]] رياست جا ٻيا اهم هوائي اڏا آهن. رياست جا گهڻا هوائي اڏا [[ايئرپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (AAI) هلائي ٿي.<ref name="TOI"/> [[ريلائنس انفراسٽرڪچر#ريلائنس ايئرپورٽ پروجيڪٽ|ريلائنس ايئرپورٽ ڊولپرز]] (RADPL) کي [[لاتور هوائي اڏو|لاتور]]، [[نانديد هوائي اڏو|نانديد]]، [[بارامتي هوائي اڏو|بارامتي]]، [[عثمان آباد هوائي اڏو|عثمان آباد]] ۽ [[ياوتمال هوائي اڏو|ياوتمال]] جا پنج غير ميٽرو هوائي اڏا 95 سالن جي ليز تي ڏنا ويا هئا.<ref name="TOI">{{cite news |title=Reliance Airport gets five projects on lease |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |work=The Times of India |date=6 August 2009 |access-date=19 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130212553/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Reliance-Airport-gets-five-projects-on-lease/articleshow/4861274.cms?referral=PM |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[مهاراشٽر ايئرپورٽ ڊولپمينٽ ڪمپني]] (MADC) 2002ع ۾ قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد رياست جي انهن هوائي اڏن جي ترقي ڪرڻ هو، جيڪي AAI يا [[مهاراشٽر انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MIDC) جي انتظام هيٺ نه هئا. MADC [[ناگپور ۾ ملٽي موڊل انٽرنيشنل ڪارگو هب ۽ ايئرپورٽ]] (MIHAN) منصوبي جي رٿابندي ۽ عملدرآمد ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="MADC">{{cite web |url=http://www.madcindia.org/projects.html |title=MIDC projects |publisher=[[Maharashtra Airport Development Company]] |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226054653/http://www.madcindia.org/projects.html |archive-date=26 February 2012}}</ref> ٻين ننڍن هوائي اڏن ۾ [[اڪولا هوائي اڏو|اڪولا]]، [[امراوتي هوائي اڏو|امراوتي]]، [[چندرپور هوائي اڏو|چندرپور]]، [[رتناگري هوائي اڏو|رتناگري]] ۽ [[سولاپور هوائي اڏو|سولاپور]] شامل آهن.<ref name=smaller>{{cite web |title=Statewise airfield list |url=http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |website=cad.gujarat.gov.in/ |publisher=Director Civil Aviation, Government of Gujarat |access-date=5 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208124543/http://cad.gujarat.gov.in/maharashtra-airfiled.htm |archive-date=8 February 2013 |url-status=live}}</ref> === ميٽرو ريل === [[مهاراشٽر ميٽرو ريل ڪارپوريشن لميٽيڊ]] (مها ميٽرو) [[ڀارت جي حڪومت]] ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت]] جو گڏيل منصوبو آهي ۽ ان جو هيڊڪوارٽر [[ناگپور]] ۾ واقع آهي. ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي کان سواءِ مهاراشٽر جي مختلف ميٽرو ريل منصوبن جي عملدرآمد ۾ مها ميٽرو اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ممبئي ميٽرو]] 8 جون 2014ع تي مسافرن لاءِ شروع ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=8 June 2014 |title=Mumbai Metro inaugurated, opens for public today |url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-metro-inaugurated--opens-for-public-today-15363173 |access-date=2 June 2025 |website=Mid-day |language=en}}</ref> == تعليم == {{See also|مهاراشٽر ۾ تعليم|مهاراشٽر جي اعليٰ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:Students of a Maharashtra Primary School (9601442866).jpg|thumb|[[رائگڙ ضلعو|رائگڙ ضلعي]] جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جا شاگرد]] 2011ع جي آدمشماري موجب رياست ۾ مردن ۽ عورتن جي خواندگيءَ جي شرح ترتيبوار لڳ ڀڳ 88.38 سيڪڙو ۽ 75.87 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web|title=Literacy in India |url=https://www.census2011.co.in/literacy.php|website=Census of India|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=4 April 2018|archive-date=31 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531202452/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-series/C-08/DDW-2700C-08.xlsx|url-status=live}}</ref> موجوده مهاراشٽر ۾ شامل علائقا ڀارت ۾ جديد تعليمي نظام جي ترقيءَ ۾ پنهنجي اڳواڻي واري ڪردار لاءِ مشهور رهيا آهن. اسڪاٽش مشنري [[جان ولسن (مشنري)|جان ولسن]]، آمريڪن مراٺي مشن، ڀارتي قومپرست اڳواڻن جهڙوڪ [[واسوديو بلونت ڦڙڪي]] ۽ [[بال گنگاڌر تلڪ]]، ۽ سماجي سڌارڪن جهڙوڪ [[جيوتيرائو ڦولي]]، [[ڌونڊو ڪيشو ڪروي]] ۽ [[ڀائورائو پاٽيل]] برطانوي نوآبادياتي دور ۾ جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=The Personality and Philosophy of Lokmanya B.G. Tilak |url=http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |website=ncte-india.org/ |publisher=NCTE: National Council For Teacher Education |access-date=29 August 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705182851/http://www.ncte-india.org/pub/tilak/section3.htm |archive-date=5 July 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Mahatma Jotiba Phule: An Educational Philosopher |url=http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |website=sikhinstitute.org/ |publisher=Institute of Sikh Studies |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218044634/http://sikhinstitute.org/oct_2011/13-rajni_marwaha.html |archive-date=18 December 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Dr. B.R.Ambedkar's Contribution To Buddhist Education |url=http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |website=countercurrents.org/ |publisher=Counter Currents news portal |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113049/http://www.countercurrents.org/dalit-waghmare160207.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Smith2012">{{cite book |author=George Smith |title=Life of John Wilson, D.D. F.R.S.: For Fifty Years Philanthropist and Scholar in the East |url=https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |date=7 June 2012 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05045-6 |page=50 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=iZYqwdb1ZUEC&pg=PA50 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> [[دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ]] جو اڳوڻو ادارو 1821ع ۾ قائم ٿيو. [[شريمتي ناٿي بائي دامودر ٺاڪرسي وومينز يونيورسٽي]]، جيڪا ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين عورتن جي اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي، 1916ع ۾ قائم ٿي. 1854ع ۾ قائم ٿيل [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ڪاليجن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=The Poona Engineering Class and Mechanical School |url=http://www.coep.org.in/ |publisher=College of Engineering, Pune |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140929220235/http://www.coep.org.in/ |archive-date=29 September 2014 |url-status=live}}</ref> 1914ع ۾ قائم ٿيل [[گورنمينٽ پولي ٽيڪنڪ ناگپور]] ڀارت جي قديم پولي ٽيڪنڪ ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |url=https://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |title=Government Polytechnic, Nagpur Training Brochure |year=2018 |access-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614050333/http://www.gpnagpur.ac.in/easy_cms_gpnagpur/2017/msbtetrainingbrochure.pdf |archive-date=14 June 2018 |url-status=live}}</ref> مذهبي ۽ مخصوص مقصدن وارن ادارن سميت گهڻا خانگي ڪاليج گذريل ڏهاڪن دوران قائم ٿيا، خاص طور 1982ع ۾ [[وسنت دادا پاٽيل]] جي رياستي حڪومت پاران تعليمي شعبي کي وڌيڪ آزاد ڪرڻ کان پوءِ.<ref>{{cite news |last1=Bhosale |first1=Jayashree |title=Economic Times: Despite private participation Education lacks quality in Maharashtra |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |access-date=6 October 2014 |date=10 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010054204/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-11-10/news/27682218_1_educational-institutes-education-barons-professional-education |archive-date=10 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === پرائمري ۽ ثانوي تعليم === رياست جا اسڪول يا تہ حڪومت هلائي ٿي يا خانگي ٽرسٽ، جن ۾ مذهبي ادارا پڻ شامل آهن. گهڻن اسڪولن ۾ تعليم جو ذريعو خاص طور [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] يا [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، جڏهن تہ [[اردو]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. ثانوي اسڪول [[ڪائونسل فار دي انڊين اسڪول سرٽيفڪيٽ ايگزامينيشنز]] (CISCE)، [[سينٽرل بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن]] (CBSE)، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اوپن اسڪولنگ]] (NIOS) ۽ [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن. [[10+2+3 تعليمي نظام]] تحت ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام طور ٻن سالن لاءِ [[جونيئر ڪاليج]]، جنهن کي پري يونيورسٽي پڻ چيو وڃي ٿو، يا اعليٰ ثانوي تعليم مهيا ڪندڙ اهڙي اسڪول ۾ داخلا وٺن ٿا، جيڪو [[مهاراشٽر اسٽيٽ بورڊ آف سيڪنڊري اينڊ هائير سيڪنڊري ايجوڪيشن]] يا ڪنهن مرڪزي بورڊ سان لاڳاپيل هجي. شاگرد عام طور ٽن شعبن—[[آرٽس]]، ڪامرس يا سائنس—مان ڪنهن هڪ جي چونڊ ڪن ٿا. گهربل نصاب مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاگرد عام يا پيشوراڻي ڊگري پروگرامن ۾ داخلا وٺي سگهن ٿا.{{Citation needed|date=July 2024}} === اعليٰ تعليم === [[File:Veermata Jijabai Technological Institute Mumbai.jpg|thumb|1887ع ۾ قائم ٿيل [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI)، ايشيا جي قديم انجنيئرنگ ادارن مان هڪ آهي.]] [[File:AFMC Main Building.jpg|thumb|[[پوني]] ۾ واقع [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ 1948ع ۾ قائم ڪيو ويو.]] مهاراشٽر ۾ 24 يونيورسٽيون آهن، جن مان هر سال لڳ ڀڳ 160,000 شاگرد گريجوئيشن ڪن ٿا.<ref name="educational institute">{{cite web |title=State University |url=http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422051850/http://www.ugc.ac.in/stateuniversitylist.aspx?id=21&Unitype=2 |archive-date=22 April 2014 |url-status=dead}}</ref><ref name=universities>{{cite web |title=Universities of Maharashtra |url=http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |publisher=Education information of India |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915133355/http://www.educationinfoindia.com/maharashtradir.htm |archive-date=15 September 2013 |url-status=live}}</ref> 1857ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي دور ۾ بمبئي يونيورسٽي جي نالي سان قائم ٿيل [[ممبئي يونيورسٽي]] رياست جي اهم ۽ تاريخي يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Swami |first=V.N. |title=विद्याभरती जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक भारती परीक्षा मार्गदर्शक |publisher=Vidyabharti Publication |year=2020 |location=[[Latur]], India |page=65 |language=mr}}</ref> ان سان 141 ڪاليج لاڳاپيل هجڻ جو انگ ڏنو ويو آهي.<ref name=colleges>{{cite web |title=Mumbai University Affiliated Colleges |url=http://www.mu.ac.in/colleges.html |publisher=University of Mumbai |access-date=13 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509004327/http://www.mu.ac.in/colleges.html |archive-date=9 May 2014}}</ref> مختلف تعليمي درجابندين ۾ مهاراشٽر جون ڪيتريون ئي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج ڀارت جي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ شامل رهيا آهن.<ref name="top colleges">{{cite news |title=10 Indian universities in developing nations top 100 list |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/10-indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211201523/http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/10-Indian-universities-in-developing-nations-top-100-list/articleshow/26916987.cms |archive-date=11 December 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=India's Best Universities for 2013 |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[India Today]] |date=12 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518020839/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=5&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Top colleges in state |url=http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |website=[[India Today]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518013312/http://indiatoday.intoday.in/bestcolleges/2013/ranks.jsp?ST=Commerce&LMT=8&Y=2013 |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead}}</ref> مهاراشٽر ۾ ڪيترائي نمايان خودمختيار اعليٰ تعليمي ۽ تحقيقي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي پوني]]، [[ڪاليج آف انجنيئرنگ پوني]] (CoEP)، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر ٽيڪنالاجيڪل يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]]، [[هومي ڀاڀا نيشنل انسٽيٽيوٽ]]، [[والچند ڪاليج آف انجنيئرنگ، سانگلي]]، [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] (VJTI) ۽ [[سردار پاٽيل ڪاليج آف انجنيئرنگ]] (SPCE) شامل آهن.<ref name="autonomous colleges">{{cite web |title=List of autonomous institutes in Maharashtra |url=http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |publisher=University Grants Commission |access-date=13 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102205937/http://www.ugc.ac.in/oldpdf/colleges/374autocolleges_april11.pdf |archive-date=2 January 2013 |url-status=dead}}</ref> انهن مان ڪيترن ادارن ۾ داخلا لاءِ سخت مقابلو هوندو آهي. [[ساوتري بائي ڦولي پوني يونيورسٽي]]، [[نيشنل ڊفينس اڪيڊمي (ڀارت)|نيشنل ڊفينس اڪيڊمي]]، [[فلم اينڊ ٽيليويزن انسٽيٽيوٽ آف انڊيا]]، [[آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج، پوني|آرمڊ فورسز ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[نيشنل ڪيميڪل ليبارٽري]] پوني ۾ واقع اهم تعليمي ۽ تحقيقي ادارا آهن. ممبئي ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي|آءِ آءِ ٽي بمبئي]]، [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ممبئي|آءِ آءِ ايم ممبئي]] ۽ اڳوڻو [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف انڊسٽريل انجنيئرنگ]] واقع آهن، جڏهن تہ ناگپور ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ ناگپور|آءِ آءِ ايم ناگپور]] ۽ [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز ناگپور|ايمس ناگپور]] واقع آهن. رياست جي ٻين نمايان ادارن ۾ [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ناگپور]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، ممبئي]]، [[مهاراشٽر نيشنل لا يونيورسٽي، اورنگ آباد]]، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي]]، [[آءِ ايل ايس لا ڪاليج]] ۽ [[سمبائيوسز لا اسڪول]] شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[File:PDKV Akola - Agricultural University.png|thumb|[[اڪولا]] ۾ پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ (زرعي يونيورسٽي)]] زرعي يونيورسٽين ۾ [[وسنت رائو نائڪ مراٺواڙا زرعي يونيورسٽي]]، [[مهاتما ڦولي ڪرشي وديَاپيٺ]]، [[ڊاڪٽر پنجابرائو ديشمک ڪرشي وديَاپيٺ]] ۽ [[ڊاڪٽر بالاصاحب ساونت ڪونڪن ڪرشي وديَاپيٺ]] شامل آهن.<ref name="mcaer">{{cite web |url=http://www.mcaer.org/ |title=Welcome to MCAER official website |publisher=mcaer.org |access-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929163851/http://www.mcaer.org/ |archive-date=29 September 2015 |url-status=live}}</ref> رياست جي مختلف علائقن جي اعليٰ تعليمي ضرورتن لاءِ قائم ڪيل علائقائي يونيورسٽين ۾ [[سنت گاڊگي بابا امراوتي يونيورسٽي]]، [[ڊاڪٽر بابا صاحب امبيڊڪر مراٺواڙا يونيورسٽي]]، [[اتر مهاراشٽر يونيورسٽي]]، [[شيواجي يونيورسٽي]]، [[سولاپور يونيورسٽي]]، [[سوامي رامانند تيرٿ مراٺواڙا يونيورسٽي]] ۽ [[راشٽرسنت توڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي]] شامل آهن. مهاراشٽر ۾ ڪيترائي [[ڊيمڊ يونيورسٽي|ڊيمڊ يونيورسٽي]] درجو رکندڙ ادارا پڻ قائم آهن، جن ۾ [[سمبائيوسز انٽرنيشنل يونيورسٽي]]، [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] ۽ [[تلڪ مهاراشٽر يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=List of Deemed Universities |url=http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |website=aicte-india.org |publisher=[[All India Council for Technical Education]] |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219220504/http://www.aicte-india.org/downloads/deemedunivertisite.pdf |archive-date=19 February 2015 |url-status=live}}</ref> تعميراتي ڪم، پلمبنگ، ويلڊنگ ۽ گاڏين جي مڪينيڪي جهڙن مختلف هنرن جي پيشوراڻي تربيت ثانوي تعليم کان پوءِ [[انڊسٽريل ٽريننگ انسٽيٽيوٽ]]ن (ITI) ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite book |editor-last1=Campbell |editor-first1=James |last1=Melsens |first1=S. |last2=Mangaonkar–Vaiude |first2=P. |last3=Bertels |first3=Inge |title=Building Histories: the Proceedings of the Fourth Annual Construction History Society Conference |date=2017 |publisher=The Construction History Society |location=Cambridge UK |isbn=978-0-9928751-3-8 |pages=27–38 |url=https://books.google.com/books?id=93kkDwAAQBAJ&q=%22Industrial+training+institute%22++pune&pg=PA27 |access-date=3 October 2017}}</ref> مقامي [[ڪميونٽي ڪاليج]] پڻ موجود آهن، جن ۾ عام طور داخلا جون شرطون نسبتاً کليل، تعليمي پروگرام مختصر ۽ فيون گهٽ هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chhapia |first1=Hemali |title=Maharashtra: Community colleges to be part of new skills varsity |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |access-date=10 January 2022 |website=The Times of India |date=11 March 2021 |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111104714/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/community-colleges-to-be-part-of-new-skills-varsity/articleshow/81440748.cms |url-status=live }}</ref> == بنيادي ڍانچو == === صحت جون سهولتون === [[File:प्राथमिक आरोग्य केंद्र,अंबोली.jpg|thumb|[[پوني ضلعو|پوني ضلعي]] جي امبولي ڳوٺ ۾ هڪ بنيادي صحت مرڪز]] مهاراشٽر جا صحت بابت اشارا ڏيکارين ٿا تہ نسبتاً وڌيڪ في ڪس آمدني (PCI) جي پسمنظر ۾ رياست صحت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي.<ref name="PCI">{{cite journal |title=State of Health Care in Maharashtra: A Comparative Analysis |jstor=4400025 |last1=George |first1=Alex |last2=Nandraj |first2=Sunil |journal=Economic and Political Weekly |year=1993 |volume=28 |issue=32/33 |pages=1671–1683}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر جي صحت جي نظام ۾ 363 ڳوٺاڻيون سرڪاري اسپتالون،<ref name="Hospital Services">{{cite web |title=List of hospitals in state |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140527185934/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/rural/default.htm |archive-date=27 May 2014}}</ref> 23 ضلعي اسپتالون (7,561 بسترن سان)، چار جنرل اسپتالون (714 بسترن سان) ۽ 380 خانگي طبي ادارا شامل هئا؛ انهن ادارن ۾ مجموعي طور 30,000 کان وڌيڪ اسپتالي بسترا موجود هئا.<ref name=women /> رياست ۾ عورتن لاءِ نو مخصوص اسپتالون پڻ هيون، جن ۾ مجموعي طور 1,365 بسترا موجود هئا.<ref name=women>{{cite web |title=List of Women Hospital |url=http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm#DH |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=26 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227132756/http://www.maha-arogya.gov.in/services/hospital/district/default.htm |archive-date=27 February 2014}}</ref> رياست ۾ [[بيچلر آف ايوورويڊا، ميڊيسن اينڊ سرجري]] (BAMS) جي قابليت رکندڙ طبي عملي جو پڻ وڏو انگ موجود آهي. اهي معالج بنيادي طور روايتي ڀارتي طبي نظام [[ايوورويڊا]] سان لاڳاپيل آهن، جيتوڻيڪ عملي سطح تي جديد طب سان لاڳاپيل علاج پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dabhade |first1=Sangeeta |title=Comparative evaluation of prescriptions of MBBS and BAMS doctors using WHO prescribing indicators |journal=Medical Journal of Dr. D.Y. Patil University |year=2013 |volume=6 |issue=4 |page=411 |doi=10.4103/0975-2870.118294|doi-broken-date=12 July 2025 |display-authors=etal |doi-access=free}}</ref> مهاراشٽر سميت ڀارت ۾ [[بنيادي صحت مرڪز]] (PHC) حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڀارت ۾ عوامي صحت جو نظام|عوامي صحت جي نظام]] جو بنيادي حصو آهن. اهي ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي طبي خدمتون مهيا ڪندڙ اهم سرڪاري صحت مرڪز آهن ۽ انهن ۾ بنيادي علاج سان گڏ ننڍين طبي ۽ جراحي خدمتن جون سهولتون پڻ مهيا ڪيون وينديون آهن.<ref name="PublicHealthStandards">{{cite web |url=http://archive.org/details/GuidelinesPHC2012 |title=Indian Public Health Standards (IPHS) Guidelines for Primary Health Centres Revised 2012 |date=16 February 2012 |access-date=16 February 2022 |website=Archive.org}}</ref> 2011ع ۾ مهاراشٽر ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 67.2 سال هئي، جنهن موجب رياست ڀارت جي 29 رياستن مان ٽئين نمبر تي هئي.<ref name=health>{{cite web |title=Inequality- adjusted Human Development Index for India's states |url=http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |publisher=United Nations Development Programme |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301034958/http://www.in.undp.org/content/dam/india/docs/inequality_adjusted_human_development_index_for_indias_state1.pdf |archive-date=1 March 2013 |url-status=live}}</ref> رياست جي [[ڪل زرخيزي جي شرح]] 1.9 هئي.<ref name=Fertility>{{cite web |title=Health Indicators of Maharashtra |url=http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044732/http://nrhm.gov.in/nrhm-in-state/state-wise-information/maharashtra.html |archive-date=18 May 2014}}</ref> [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 28 هئي، جڏهن تہ [[ماءُ جي موت جي شرح|ماءُ جي موت جو تناسب]] 104 (2012–2013ع) هو، جيڪي ان وقت جي قومي سراسري کان گهٽ هئا.<ref name=mortality>{{cite news |title=Impressive drop in maternal, infant mortality rates |url=http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=[[The Hindu]] |date=8 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518043017/http://www.thehindu.com/news/national/impressive-drop-in-maternal-infant-mortality-rates/article2208208.ece |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="Infant mortality">{{cite web |title=Infant Mortality Rate |url=http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |publisher=Government of Maharashtra |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518034909/http://www.maharashtrastat.com/health/16/vitalstatistics/291/infantmortalityrate/17794/stats.aspx |archive-date=18 May 2014 |url-status=usurped}}</ref> عوامي صحت جون خدمتون مختلف سرڪاري کاتن وسيلي منظم ڪيون وڃن ٿيون. صحت جي انتظامي ڍانچي ۾ عوامي صحت، خانداني ڀلائي ۽ طبي امداد سان لاڳاپيل خدمتن کان سواءِ طبي تعليم ۽ دوائن سان لاڳاپيل ادارا پڻ شامل آهن.<ref name=public>{{cite web |title=1 1 Medical Education & Drugs Department |url=http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119013746/http://egovreach.in/uploads/demo/casestudy/HMIS.pdf |archive-date=19 November 2012 |url-status=dead}}</ref><ref name="Public health">{{cite web |title=Public health department |url=http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/Home.aspx |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304213920/http://arogya.maharashtra.gov.in/Site/Home/home.aspx |archive-date=4 March 2014}}</ref> [[صحت جي بيمه]] اهڙن انتظامن ۽ پروگرامن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي بيماري يا طبي علاج سبب ٿيندڙ خرچن کي پورو ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. انهن ۾ خانگي بيمه، سماجي بيمه ۽ حڪومت جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ سماجي ڀلائي جون اسڪيمون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name=Statistics /> مهاراشٽر ۾ صحت بابت مختلف سرڪاري پروگرامن، جن ۾ [[نيشنل رورل هيلٿ مشن]] (NRHM) جهڙيون اسڪيمون پڻ شامل رهيون آهن، جو مقصد صحت جون خدمتون وڌيڪ پهچ جوڳيون بنائڻ ۽ خاص طور معاشي طور ڪمزور آباديءَ تي طبي خرچن جو بار گهٽائڻ رهيو آهي.<ref name=Statistics>{{cite web |title=Health Intelligence & Vital Statistics |url=http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518024430/http://www.cehat.org/publications/PDf%20files/r53.pdf |archive-date=18 May 2014}}</ref><ref name=diagnostic>{{cite news |title=Maharashtra tie up for diagnostic facilities |url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |access-date=17 May 2014 |newspaper=The Hindu |date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109004243/http://www.thehindubusinessline.com/companies/ge-maharashtra-tie-up-for-diagnostic-facilities-at-22-hospitals/article4724176.ece |archive-date=9 November 2013 |url-status=live}}</ref><ref name=status>{{cite web |title=Maharashtra State Health Status |date=2 May 2012 |url=http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |access-date=17 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002046/http://ehealth.eletsonline.com/2012/05/initiatives-in-nrhm-maharashtra/ |archive-date=18 May 2014 |url-status=live}}</ref> 2025ع جي ''فِسڪل هيلٿ انڊيڪس'' (FHI) ۾ مهاراشٽر 50.3 اسڪور سان پنجين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite news |last=Gupta |first=Cherry |date=28 January 2025 |title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025 |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/ |work=The Indian Express |access-date=19 February 2025}}</ref> === توانائي === [[File:Current functioning units of CSTPS.jpg|thumb|alt=Current functioning units of Chandrapur Super Thermal Power Station|[[چندرپور سپر ٿرمل پاور اسٽيشن]]، مهاراشٽر جي اهم بجلي پيدا ڪندڙ مرڪزن مان هڪ]] وڏي آبادي ۽ وسيع صنعتي شعبي سبب مهاراشٽر ڀارت ۾ توانائيءَ جي وڏن استعمال ڪندڙ رياستن مان هڪ آهي.<ref name=consumes>{{cite news |title=Maharashtra used up 1193 MW more power in winter |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |access-date=13 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=The Times Group |date=22 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151115123353/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-used-up-1193-MW-more-power-in-winter/articleshow/11983942.cms |archive-date=15 November 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=Thermal>{{cite web |title=Indian Power Sector |url=http://indianpowersector.com/home/about/ |website=indianpowersector.com/ |publisher=Ministry of Power |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822222704/http://indianpowersector.com/home/about/ |archive-date=22 August 2014 |url-status=live}}</ref> توانائي جي بچت بابت پاليسين، وڏن آبادي مرڪزن جي موسمي حالتن ۽ ماحولياتي تحريڪن رياست ۾ في ڪس توانائي استعمال تي اثر وڌو آهي.<ref name=Regulatory>{{cite web |title=Electricity Governance Initiative |url=http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |website=electricitygovernance.wri.org/ |publisher=Government of Maharashtra |access-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903064333/http://electricitygovernance.wri.org/files/egi/Maharashtra%20Case%20Study.pdf |archive-date=3 September 2014 |url-status=live}}</ref> رياست ۾ بجليءَ جي طلب تمام گهڻي آهي ۽ بجليءَ جي پيداوار ۾ روايتي طور [[ڪوئلو]] ۽ [[قدرتي گئس]] جهڙا فوسل ٻارڻ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite web |title=Electricity tariff in Maharashtra |url=http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |website=mercindia.org.in/ |publisher=[[Maharashtra State Electricity Board]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412133658/http://www.mercindia.org.in/pdf/LT_Booklet.pdf |archive-date=12 April 2015 |url-status=dead}}</ref> [[مهاويترن]] (MSEDCL) رياست ۾ بجليءَ جي ورڇ جو اهم ادارو آهي، جيڪو [[مهاجينڪو|مهاجنريشن]]، ڪيپٽو پاور پلانٽن، ٻين رياستي بجلي بورڊن ۽ خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنين کان بجلي خريد ڪري صارفين تائين پهچائي ٿو.<ref name=Regulatory /> {{As of|2012}} مهاراشٽر 26,838 ميگاواٽ نصب ٿيل بجلي پيداوار جي گنجائش سان ڀارت جي وڏين بجلي پيدا ڪندڙ رياستن مان هڪ هو.<ref name=Thermal /> رياست ڀارت جي اولهندي بجلي گرڊ جو اهم حصو رهي آهي، جيڪو بعد ۾ اتر، اوڀر، اولهه ۽ اتر-اوڀر (NEWNE) گڏيل گرڊ جو حصو بڻيو.<ref name=consumes /> [[مهاراشٽر اسٽيٽ پاور جنريشن ڪمپني]] (MAHAGENCO) ڪيترائي [[حرارتي بجلي گهر]] هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra State Power Generation Company -A Power Generating Utility |url=http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |website=mahagenco.in/ |publisher=[[Maharashtra State Power Generation Company]] |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140921080018/http://www.mahagenco.in/index.php/about-us |archive-date=21 September 2014 |url-status=live}}</ref> سرڪاري بجلي گهرن کان سواءِ خانگي شعبي جا بجلي پيدا ڪندڙ پلانٽ پڻ ڪم ڪن ٿا. بجليءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي [[مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ٽرانسميشن ڪمپني]] جي نيٽ ورڪ وسيلي ڪئي وڃي ٿي.<ref name="power supply">{{cite web |title=Power demand-supply position of the state of Maharashtra |url=http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |publisher=Green guide |access-date=17 May 2014 |date=27 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331205356/http://greencleanguide.com/2012/11/27/power-supply-position-of-the-state-of-maharashtra/ |archive-date=31 March 2014 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي تحفظ ۽ پائيداري === [[مهاراشٽر پوليوشن ڪنٽرول بورڊ]] (MPCB) رياست ۾ آلودگي جي روڪٿام ۽ ماحولياتي قانونن تي عملدرآمد لاءِ ذميوار اهم سرڪاري ادارو آهي. بورڊ خاص طور ''پاڻي (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1974ع''، ''هوا (آلودگي جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول) ايڪٽ، 1981ع'' ۽ ''ماحولياتي تحفظ ايڪٽ، 1986ع'' سميت مختلف ماحولياتي قانونن ۽ انهن هيٺ جاري ڪيل ضابطن تي عمل ڪرائڻ جون ذميواريون سرانجام ڏئي ٿو. انهن ۾ حياتياتي طبي فضلي، خطرناڪ فضلي ۽ ميونسپل ٺوس فضلي جي انتظام سان لاڳاپيل ضابطا پڻ شامل آهن. MPCB [[مهاراشٽر حڪومت]] جي ماحوليات واري کاتي جي انتظامي نگراني هيٺ ڪم ڪري ٿو.<ref name="MPCB">{{cite web |title=Introduction |url=https://mpcb.gov.in/introduction |publisher=MPCB |access-date=9 March 2022 |archive-date=8 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308184412/https://www.mpcb.gov.in/introduction |url-status=live }}</ref> مهاراشٽر ۾ پلاسٽڪ ۽ ٿرموڪول جي ڪجهه شين تي پابندي 23 جون 2018ع کان لاڳو ٿي. پابندي هيٺ ايندڙ پلاسٽڪ شين جي استعمال يا ضابطن جي ڀڃڪڙي تي ڏنڊ ۽ بار بار ڀڃڪڙي جي صورت ۾ وڌيڪ قانوني ڪارروائي جون شقون مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Plastic ban in Maharashtra: What is allowed, what is banned |url=https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |access-date=29 December 2018 |publisher=TheIndianExpress |date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030227/https://indianexpress.com/article/india/plastic-ban-in-maharashtra-mumbai-from-june-23-what-is-allowed-what-is-banned-all-you-need-to-know-5228307/ |archive-date=30 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Plastic Waste Management in Maharashtra |url=http://mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=29 December 2018 |date=23 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821144803/http://www.mpcb.gov.in/plastic/plastic.php |archive-date=21 August 2018 |url-status=dead}}</ref> == ثقافت == {{Main|مهاراشٽر جي ثقافت|مهاراشٽر ۾ رياستي تحفظ هيٺ يادگارن جي فهرست}} [[File:Maharashtrian Thali 2.JPG|thumb|مهاراشٽر جي روايتي ڀاڄين واري ٿالي]] [[File:Special Kolhapuri Misal Pav.jpg|thumb|مسال پاو، مهاراشٽر جو هڪ مشهور کاڌو]] === کاڌا === {{Main|مهاراشٽر جا کاڌا}} مهاراشٽر جي کاڌن ۾ هلڪي ذائقي کان وٺي تمام تيز مرچن وارن طعامن تائين وڏي ورائٽي ملي ٿي. ڪڻڪ، چانور، ''[[جوار]]''، ''[[ٻاجهر]]''، ڀاڄيون، داليون ۽ ميوا مهاراشٽر جي ماڻهن جي خوراڪ جا بنيادي جزا آهن. مشهور روايتي طعامن ۾ ''[[پورڻ پولي]]''، ''اُڪڙيچي [[مودڪ]]'' ۽ ''[[ٿالي پيٺ]]'' شامل آهن.<ref name="Khatau2004">{{cite book |author=Asha Khatau |title=Epicure S Vegetarian Cuisines Of India |url=https://books.google.com/books?id=16mU1bzJx3AC&pg=PA15 |date=February 2004 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-119-8 |pages=12, 63}}</ref> گهٽين تي ملندڙ کاڌن ۾ ''[[بٽاٽا وڙا]]''، ''[[مسال پاو]]''، ''[[پاو ڀاجي]]'' ۽ ''[[وڙا پاو]]'' مقامي ماڻهن ۾ تمام مشهور آهن ۽ عام طور تي کاڌي جي اسٽالن ۽ ننڍين هوٽلن تي وڪرو ٿين ٿا.<ref name=cuisine>{{cite web |title=Cuisine of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |website=marathiheritage.com |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008180629/http://www.marathiheritage.com/cuisine.html |archive-date=8 October 2014 |url-status=dead}}</ref> مکيه کاڌا، خاص طور منجهند ۽ رات جي ماني، ''[[ٿالي]]'' نالي ٿالهيءَ ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. ٿاليءَ ۾ مختلف طعام روايتي ترتيب سان رکيا ويندا آهن. گوشت وارا ۽ ڀاڄين وارا ٻئي قسم جا کاڌا اُٻاريل چانورن، [[چپاتي]] يا جوار، ٻاجهر يا چانورن جي اٽي مان ٺهيل [[ڀاڪڙي]] سان کاڌا ويندا آهن. هڪ عام ڀاڄين واري ٿاليءَ ۾ [[چپاتي]] يا [[ڀاڪڙي]]، [[دال]]، چانور (ورڻ ڀات)، آمٽي، ''[[ڀاجي]]'' يا ''[[اُسل]]''، [[چٽڻي]]، ''ڪوشمبير'' (سلاد) ۽ [[لسي|ڇاڇ]] يا ''سول ڪڙهي'' شامل هوندا آهن.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes">{{cite web |title=Maharashtra Recipes |url=http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141225091730/http://food.ndtv.com/recipes/indian-recipes |archive-date=25 December 2014 |access-date=13 September 2014 |website=food.ndtv.com |publisher=NDTV}}</ref> ''ڀاجي'' ڪنهن هڪ ڀاڄي يا ڪيترين ڀاڄين جي ميلاپ مان تيار ٿيندڙ طعام آهي. ''آمٽي'' ڪڙهيءَ جو هڪ قسم آهي، جيڪا عام طور ''تور دال'' جي رس مان تيار ڪئي وڃي ٿي ۽ ان ۾ گوڊا مسالو، ڪڏهن [[املي]] يا امشول ۽ [[ڳڙ]] شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="cuisine" /><ref name="Maharashtra Recipes"/> ''ورڻ'' سادي [[دال]] آهي، جيڪا ڀارتي کاڌن ۾ عام آهي. ڪيترن مهاراشٽري طعامن ۾ ناريل، بصر، ٿوم، ادرڪ، ڳاڙهن مرچن جو پائوڊر، ساوا مرچ ۽ سرنهن استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ڪجهه برادريون روايتي طور بصر ۽ ٿوم کان پاسو ڪن ٿيون.<ref name="Annathali" /><ref name="cuisine" /> مهاراشٽر جا کاڌا علائقي موجب مختلف آهن. روايتي [[مالواڻي کاڌا|مالواڻي (ڪونڪڻي)]]، ڪولهاپوري ۽ ورهاڙي کاڌا مشهور علائقائي کاڌن جا مثال آهن.<ref name="Annathali">{{cite web |title=Maharashtrian food |website=maharashtratourism.gov.in/ |publisher=[[Government of Maharashtra]] |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913102952/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=MaharashtraCuisine.html |archive-date=13 September 2014 |url-status=live}}</ref> [[ڪولهاپور]] ''تامبڙا رسا'' ۽ ''پانڍرا رسا'' لاءِ مشهور آهي، جيڪي ڪڪڙ يا ٻڪريءَ جي گوشت مان تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |last=Marathé |first=Kaumudi |url=https://books.google.com/books?id=2Ao5QwAACAAJ |title=The Essential Marathi Cookbook |date=2009 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-306802-0 |language=en}}</ref> سامونڊي ڪناري تي رهندڙ ڪونڪڻي ماڻهن جي خوراڪ ۾ چانور ۽ سامونڊي کاڌو اهم آهن. سامونڊي مڇين ۾ [[بمبئي ڊڪ]]، جنهن کي مراٺيءَ ۾ ''بومبل'' پڻ چيو وڃي ٿو، گهڻي مشهور آهي.{{Citation needed|date=July 2024}} === لباس === [[File:Marathi Women.jpg|thumb|126px|روايتي مهاراشٽري نوواري ساڙي (نو وال ساڙي) پهريل عورت]] روايتي طور مراٺي عورتن ۾ [[ساڙي]] عام لباس رهي آهي، جنهن جو انداز مختلف علائقائي ۽ ثقافتي روايتن موجب مختلف هوندو آهي.<ref name=Costumes /> شهري مهاراشٽر ۾ وچولي عمر ۽ نوجوان عورتن ۾ مغربي طرز جا لباس، جهڙوڪ اسڪرٽ ۽ پتلون، ۽ [[شلوار قميص]] عام آهن، جڏهن تہ روايتي ''[[نوواري ساڙي|نوواري]]'' يا نو وال ''لوگڙي'' جو روزمره استعمال گهٽجي ويو آهي.{{sfn|Kher|2003|p=}}<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=186 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> وڏي عمر جون عورتون پنج وال ساڙي پڻ پائين ٿيون. شهري علائقن ۾ پنج وال ساڙي، خاص طور [[پيٺڻي ساڙي|پيٺڻي]]، نوجوان عورتون شادين ۽ مذهبي تقريبن جهڙن خاص موقعن تي پائين ٿيون.<ref>{{cite news |last1=Kher |first1=Swati |title=Bid farewell to her |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578 |access-date=10 October 2010 |publisher=Indian Express, Mumbai Newsline |year=2003 |url-status=dead |archive-date=1 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122101/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=69578}}</ref> مردن ۾ مغربي طرز جو لباس وڏي پيماني تي رائج آهي. ثقافتي موقعن تي مرد روايتي [[ڌوتي]] ۽ [[پيٺا (پڳ)|پيٺا]] پڻ پائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Ghurye |first1=Govind Sadashiv |title=Indian Costume|orig-date=1966 |year=1995 |publisher=Popular Prakashan |location=Bombay |isbn=978-81-7154-403-5 |page=177 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=irh9dvlLz3MC&q=ghurye+costume&pg=PR5 |access-date=22 September 2014}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جي وڏي عمر وارن مردن ۾ [[گانڌي ٽوپي]] روايتي مٿي ڍڪڻ واري پوشاڪ طور مشهور رهي آهي.<ref name=Costumes /><ref>{{cite book |last=Bhanu |first=B.V. |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |year=2004 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-101-3 |pages=1033, 1037, 1039 |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033 |access-date=2 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172828/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=%22gandhi+cap%22+maharashtra+men+headgear&pg=PA1033#v=snippet&q=%22gandhi%20cap%22%20maharashtra%20men%20headgear&f=false |url-status=live }}</ref><ref name=tradition /> عورتون مراٺا ۽ پيشوا دور سان لاڳاپيل روايتي زيور پڻ پائين ٿيون. ''ڪولهاپوري ساج'' مراٺي عورتن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ مخصوص قسم جو هار آهي.<ref name=Costumes>{{cite web |title=Costumes of Maharashtra |url=http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/ |publisher=Maharashtra Tourism |access-date=30 May 2014 |url-status=live |archive-date=23 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723041108/http://www.maharashtratourism.net/culture-lifestyle/costumes/}}</ref> شهري علائقن ۾ مردن ۽ عورتن ٻنهي ۾ مغربي لباس وڏي پيماني تي رائج آهي.<ref name=tradition>{{cite web |title=Traditional costumes of Maharashtra |publisher=Marathi Heritage Organisation |url=http://www.marathiheritage.com/costumes.html |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028002852/http://www.marathiheritage.com/costumes.html |archive-date=28 October 2014 |url-status=dead}}</ref> === موسيقي === مهاراشٽر ۽ مهاراشٽر سان لاڳاپيل موسيقارن هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڪيرانا گهراڻو|ڪيرانا]] ۽ [[گواليار گهراڻو|گواليار]] گهراڻن جا ڪيترائي ناميارا فنڪار مهاراشٽر سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[ڀيم سين جوشي]] پاران 1950ع واري ڏهاڪي ۾ پوني ۾ شروع ڪيل [[سوائي گنڌروا ڀيم سين مهوتسو]] هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي اهم ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite thesis |last1=Grimes |first1=Jeffrey Michael |title=The geography of Hindustani music : the influence of region and regionalism on the North Indian classical tradition |date=December 2008 |id={{ProQuest|304195106}} |hdl=2152/18235 |citeseerx=10.1.1.390.2265 }}</ref> [[ڪولهاپور]] ۽ [[پوني]] جهڙن شهرن ''[[ڀاوگيت]]'' ۽ ''[[ناٽيا سنگيت]]'' جهڙين موسيقي روايتن جي تحفظ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، جيڪي ڀارتي ڪلاسيڪي موسيقيءَ سان ويجهو لاڳاپيل آهن. ڀارت جي مقبول موسيقيءَ جو وڏو حصو ممبئي ۾ ٺهندڙ فلمن جي گيتن تي ٻڌل رهيو آهي. 2009ع ۾ فلمي موسيقي ڀارت ۾ موسيقيءَ جي وڪري جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو حصو هئي.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |work=BBC News |title=Plans to start India music awards |date=10 December 2009 |access-date=19 May 2010 |first=Prachi |last=Pinglay |archive-date=27 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127131800/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8405891.stm |url-status=live }}</ref> ڪيترائي مشهور موسيقار، موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ ڳائڻا ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} تازن ڏهاڪن ۾ مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]]، جي موسيقي منظرنامي ۾ [[ريپ موسيقي|ريپ]] جهڙن جديد موسيقي صنفن کي پڻ مقبوليت ملي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Datta |first1=Jayanti |title=A New Sense of the Sacred |journal=PostScriptum |issn=2456-7507 |date=July 2020 |issue=ii |pages=234–245 |url=https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214024005/https://postscriptum.co.in/wp-content/uploads/2020/08/pS5.iiJayanti.pdf |url-status=live }}</ref> ممبئي ۾ مغربي موسيقيءَ جي صنفن، جهڙوڪ [[مهندرا بلوز فيسٽيول|بلوز]]، جا ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا.<ref>Gupta, D.R., Paper 11: Special Interest Tourism Module 22: Musical Festivals and Events (Doctoral dissertation, Central University of Jammu).</ref> 2006ع ۾ [[سمفني آرڪيسٽرا آف انڊيا]] قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪز ممبئي جي [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) ۾ آهي. اهو ڀارت جو پيشاور سمفني آرڪيسٽرا آهي ۽ هر سال ٻه ڪنسرٽ سيزن پيش ڪري ٿو، جن ۾ عالمي سطح جا ڪنڊڪٽر ۽ سولو فنڪار حصو وٺندا آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} مهاراشٽر ۾ لوڪ موسيقيءَ جي ڊگهي ۽ شاهوڪار روايت موجود آهي. رائج لوڪ موسيقيءَ جي مشهور صنفن ۾ ڀڄن، ڀارُڊ، ڪيرتن، گونڌل<ref>{{Cite news |last=Krishnamachari |first=Suganthy |date=16 August 2018 |title=The Gondhala music of Maharashtra |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |access-date=4 December 2022 |issn=0971-751X |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204030642/https://www.thehindu.com/entertainment/music/music-for-all-occasions/article24705745.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[ڪولي گيت]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Zelliot |first1=Eleanor |url=https://archive.org/details/experienceofhind00zell |title=The Experience of Hinduism : essays on religion in Maharashtra |last2=Berntsen |first2=Maxine |date=1988 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-88706-662-7 |location=Albany, N.Y. |page=[https://archive.org/details/experienceofhind00zell/page/174 174] |quote=gondhali maharashtra. |access-date=26 May 2016 |url-access=registration}}</ref> === ناچ === [[File:Lavani Dancers.jpg|thumb|[[لاوڻي]] ناچ جي پيشڪش]] مراٺي ناچ جون مختلف صنفون مقامي لوڪ روايتن مان نڪتل آهن. [[لاوڻي]] رياست جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. [[وارڪري]] فرقي جي ڀڄن، ڪيرتن ۽ [[ابھنگ]] جي روايتن جي ڊگهي تاريخ آهي ۽ اهي سندن مذهبي رسمن ۽ عقيدت سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite book |editor-last1=Kumar |editor-first1=Raj |title=Essays on Indian music |date=2003 |publisher=Discovery Pub. House |location=New Delhi |isbn=978-81-7141-719-3 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=wwwX6DWfn3gC&q=shastriya+sangeet+maharashtra&pg=PP9 |access-date=20 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mandpe |first1=Asha |title=Vibrant colours of Maharashtra |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |access-date=1 September 2014 |work=[[The Times of India]] |agency=[[The Times Group]] |date=10 March 2011 |archive-date=31 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031005217/http://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/Vibrant-colours-of-Maharashtras-folk-dances/articleshow/7674251.cms |url-status=live}}</ref> [[ڪولي ناچ]]، جنهن سان ''ڪولي گيت'' پڻ لاڳاپيل آهن، مهاراشٽر جي مشهور لوڪ ناچن مان هڪ آهي. جيئن نالي مان ظاهر آهي، اهو مهاراشٽر جي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڪولي ناچ ۾ مرد ۽ عورتون ٻئي حصو وٺن ٿا ۽ سندن حرڪتون سامونڊي لهرن، ٻيڙي هلائڻ ۽ مڇيءَ جا ڄار اڇلائڻ جهڙين مهاڻن جي روزمره سرگرمين جي علامتي نمائندگي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Dances of Maharashtra |url=http://www.marathiheritage.com/dance.html |website=marathiheritage.com/ |publisher=Maharashtra Heritage news portal |access-date=1 September 2014 |url-status=dead |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714073004/http://www.marathiheritage.com/dance.html}}</ref><ref>{{cite book |last1=ed |first1=Alison Arnold |title=The Garland encyclopedia of world music |date=2000 |publisher=Garland |location=New York |isbn=978-0-8240-4946-1 |pages=726–730 |url=https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&q=%22classical+music%22+maharashtra&pg=PA457 |access-date=20 June 2016}}</ref> === ناٽڪ === {{Main|مراٺي ناٽڪ}} [[File:Vijay Tendulkar .jpeg|thumb|ناٽڪ نويس [[وجي تينڊولڪر]]]] مهاراشٽر ۾ جديد ناٽڪ جي شروعات اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي نوآبادياتي دور سان ڳنڍي سگهجي ٿي. جديد مراٺي ناٽڪ تي مغربي ٿيٽر جو اثر رهيو آهي، پر ان ۾ [[سنگيت ناٽڪ]] (موسيقي ناٽڪ) جهڙيون مقامي صنفون پڻ شامل آهن. تازن ڏهاڪن ۾ مراٺي [[تماشا (ناٽڪ)|تماشا]] جا عنصر پڻ ڪجهه تجرباتي ناٽڪن ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book |last1=Dharwadker |first1=Aparna Bhargava |title=Theatres of Independence: Drama, Theory, and Urban Performance in India Since 1947 |date=2009 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-1-58729-642-0 |pages=314 and 368 |url=https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |access-date=5 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=mLQaz-12Eo8C&pg=PA378 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ جي موضوعن ۽ صنفن ۾ مزاحيه سماجي ناٽڪ، [[فارْس]]، تاريخي ناٽڪ، موسيقي ناٽڪ، تجرباتي ناٽڪ ۽ سنجيده ڊراما شامل آهن. [[وجي تينڊولڪر]]، [[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي]]، [[مهيش ايلڪنچوار]]، [[رتناڪر متڪري]] ۽ [[ستيش اليڪر]] جهڙن مراٺي ناٽڪ نويسن ڀارت جي جديد ٿيٽر تي اثر وڌو آهي.<ref>{{cite news |title=Modern Marathi theatre had milestones, limitations.. |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |newspaper=[[The Times of India]] |date=7 June 2011 |access-date=3 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010180458/http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Modern-Marathi-theatre-had-milestones-limitations-Expert/articleshow/8753808.cms?referral=PM |archive-date=10 October 2014 |url-status=live}}</ref> مراٺي ناٽڪ کان سواءِ مهاراشٽر، خاص طور ممبئي، ۾ گجراتي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جي ٿيٽر جي پڻ ڊگهي روايت موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Ashis |title=Mapping South Asia Through Contemporary Theatre |date=2014 |publisher=Palgrave MacMillan |location=Basingstoke, Uk and New York, US |isbn=978-1-137-37513-1 |page=88 |url=https://books.google.com/books?id=DDZvBAAAQBAJ&q=parsi+theatre+mumbai+prithvi&pg=PA64 |access-date=5 October 2014}}</ref> ممبئي ۾ قائم [[نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس (ڀارت)|نيشنل سينٽر فار دي پرفارمنگ آرٽس]] (NCPA) گهڻن هنڌن ۽ گهڻن مقصدن تي ٻڌل ثقافتي مرڪز آهي، جتي ڀارت ۽ ٻين ملڪن سان لاڳاپيل موسيقي، ناچ، ناٽڪ، فلم، ادب ۽ فوٽوگرافي جا پروگرام منعقد ٿين ٿا. اهو پرفارمنگ آرٽس جي شعبي ۾ نون ۽ تجرباتي ڪمن کي پڻ پيش ڪري ٿو. === ادب === {{Main|مراٺي ادب}} [[File:Suresh Joshi with P L Deshpandey.jpg|thumb|[[پرشوتم لڪشمڻ ديشپانڊي|پي. ايل. ديشپانڊي]] (وچ ۾)، مراٺي ٻوليءَ جي سڀ کان مشهور اديبن مان هڪ]] مهاراشٽر جو علائقائي ادب رياست جي مختلف حصن ۾ رهندڙ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] جي زندگي، سماجي حالتن ۽ تجربن جي عڪاسي ڪري ٿو. شاهوڪار ادبي ورثي واري [[مراٺي ٻولي]] [[ديوناگري رسم الخط]] ۾ لکي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Maharashtra's Regional Literature |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |website=discoveredindia.com/ |publisher=[[Discovery Channel]] |access-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903061426/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/culture-in-maharashtra/literature.htm |archive-date=3 September 2014 |url-status=usurped}}</ref> مراٺي ادب جي شروعاتي اهم تصنيفن مان [[گيانشوري]] آهي، جيڪا 13هين صديءَ جي [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي]] سنت [[گيانشور]] پاران [[ڀڳوت گيتا]] جي لکيل تشريح آهي. ساڳئي دور ۾ [[نام ديو]] ۽ [[گورا ڪنڀار]] جهڙن شاعرن عقيدت تي ٻڌل شاعري لکي، جنهن کي [[ابھنگ]] چيو وڃي ٿو. اوائلي جديد دور جي عقيدتي ادب ۾ [[توڪارام]] ۽ [[ايڪناٿ]] جهڙن ڀڳتي سنتن جون [[پانڊورنگ]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون، جڏهن تہ [[سمرٿ رامداس|رامداس]] جون [[رام]] جي واکاڻ ۾ لکيل تخليقون نمايان آهن.<ref name="Singh">{{cite book |author=Singh |title=The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination |url=https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1753-0 |page=120 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=wsiXwh_tIGkC&pg=RA1-PA120 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Indian History | year=2011 | orig-year=1st pub. 1960 |url=https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-132923-1 |pages=B–244 |access-date=15 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101080935/https://books.google.com/books?id=X4j7Nf_MU24C&pg=SL2-PA244 |archive-date=1 January 2016 |url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي [[مراٺي ادب]] ۾ سماجي ۽ سياسي سڌارن سان لاڳاپيل بحثي ۽ تنقيدي لکڻيون نمايان رهيون. [[بال شاستري جامڀيڪر]]، [[بال گنگاڌر تلڪ]]، [[گوپال هري ديشمک]]، [[مهاديَو گووند راناڊي]]، [[جيوتيراو ڦلي]] ۽ [[وشنو شاستري ڪرشنا شاستري چپلونڪر]] هن دور جي اهم ليکڪن ۽ سماجي يا سياسي ڪارڪنن مان هئا. [[ڪيشوسُت]] جديد مراٺي شاعريءَ جي اڳواڻن مان شمار ٿئي ٿو. [[هندوتوا]] جي حامي [[ويناڪ دامودر ساورڪر]] پڻ هڪ گهڻ رخو ليکڪ هو؛ سندس مراٺي ۽ انگريزي تخليقن ۾ مضمون، ٻه ناول، شاعري ۽ ناٽڪ شامل آهن. مراٺي ٻوليءَ جي چئن اديبن کي ڀارت جي اهم ادبي اعزاز [[گيان پيٺ ايوارڊ]] سان نوازيو ويو آهي. انهن ۾ ناول نگار [[وشنو سکارام کنڊيڪر]] ۽ [[ڀالچندر نيماڊي]]، ۽ شاعر [[ڪُسُماگراج|وشنو وامن شروادڪر (ڪُسُماگراج)]] ۽ [[وندا ڪرنديڪر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |title=Jnanpith Laureates Official listings |access-date=8 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218122436/http://www.jnanpith.net/page/jnanpith-laureates |archive-date=18 February 2012 |url-status=dead}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعاتي ۽ وچئين دور جي ٻين اهم اديبن ۾ ناٽڪ نويس [[رام گنيش گڊڪري]]، ناول نگار [[هري نارائڻ آپٽي]]، شاعر ۽ ناول نگار [[بي. ايس. مرديڪر]]، [[پانڊورنگ سداشيو ساني]]، [[وينڪٽيش مڊگولڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] ۽ [[لڪشمڻ شاستري جوشي]] شامل آهن. [[وشواس پاٽيل]]، [[رنجيت ديسائي]] ۽ [[شواجي ساونت]] مراٺا تاريخ تي ٻڌل ناولن لاءِ مشهور آهن. آزاديءَ کان پوءِ [[پي. ايل. ديشپانڊي]] شهري وچولي طبقي جي زندگيءَ جي عڪاسي سبب وڏي مقبوليت ماڻي. سندس تخليقن ۾ مزاح، سفرناما، ناٽڪ ۽ سوانح عمريون شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Deshpande |first1=G. P. |title=Marathi Literature since Independence: Some Pleasures and Displeasures |journal=Economic and Political Weekly |year=1997 |volume=32 |issue=44/45 |pages=2885–2892 |jstor=4406042 }}</ref> [[نارائڻ گنگارام سُروي]]، [[شانتا شيلڪي]]، [[درگا ڀاڳوت]]، [[سريش ڀٽ]] ۽ [[نريندر جاڌو]] جديد دور جي ٻين مشهور اديبن مان آهن. [[دلت ادب]] ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آزاد ڀارت ۾ ذات پات جي بنياد تي روزمره جي سماجي جبر جي ادبي ردعمل طور سڀ کان پهرين مراٺي ٻوليءَ ۾ نمايان ٿيو. هن ادبي تحريڪ مختلف ادبي صنفن ۽ اسلوبن ذريعي ذات پات جي سماجي روايتن ۽ اڻبرابريءَ تي تنقيد ڪئي.<ref>{{cite journal |last1=Muthukkaruppan |first1=Parthasarathi |title=Preliminary Remarks on Dalit Poetry |journal=Rethinking Marxism |date=January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=61–71 |doi=10.1080/08935696.2018.1456762|s2cid=149846207 }}</ref> 1958ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيل ''مهاراشٽر دلت ساهتيه سنگهه'' (مهاراشٽر دلت ادبي سوسائٽي) جي پهرين ڪانفرنس ۾ ”دلت ادب“ جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book |title=Handbook of twentieth-century literatures of India |last=Natarajan |first=Nalini |author2=Emmanuel Sampath Nelson |chapter=Chapter 13: Dalit Literature in Marathi by Veena Deo |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-28778-3 |page=363 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&q=Dalit+literature&pg=PA363}}</ref> مهاراشٽر، خاص طور [[ممبئي]] ۽ [[پوني]] جهڙا شهر، گهڻ لساني ادبي مرڪز پڻ رهيا آهن. [[روهنٽن مستري]]، [[شوڀا ڊي]] ۽ [[سلمان رشدي]] جهڙا انگريزي ٻوليءَ جا ليکڪ ممبئي سان لاڳاپيل رهيا آهن ۽ سندن ڪيترن ناولن جو پسمنظر ممبئي آهي.<ref>{{Cite journal |journal=Research Journal of English Language and Literature |volume=5 |issue=2 |last=Bhattacharya |first=Rebecca |date=April–June 2017 |title=Bombay as Reflected in the Novels of Shobha De, Salman Rushdie and Rohinton Mistry |url=http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718114154/http://rjelal.com/5.2.17a/396-399%20REBECCA%20BHATTACHARYA.pdf |archive-date=18 July 2023}}</ref> [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ حاصل ڪندڙ اردو اديبن جي فهرست|اردو ادب]] جي ڪيترن ناميارن شاعرن ۽ گيتڪارن، جهڙوڪ [[ڪيفي اعظمي]]، [[جان نثار اختر]]، [[گلزار]] ۽ [[جاويد اختر]]، پڻ ممبئي کي پنهنجو گهر بڻايو. === سئنيما === {{Main|بالي ووڊ|مراٺي سئنيما}} [[File:Amitabh.jpg|thumb|128px|[[اميتاڀ بچن]]، [[بالي ووڊ]] جي مشهور ترين اداڪارن مان هڪ.<ref>{{cite web |last=Brand |first=Madeleine |date=15 April 2005 |title=Amitabh Bachchan, 'The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4602024 |publisher=NPR |access-date=17 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Of Amitabh Bachchan's fame and celebrity |url=https://www.dawn.com/news/389700 |work=Dawn |date=19 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201139/https://www.dawn.com/news/389700 |archive-date=11 March 2024 }}</ref><ref>{{cite magazine |title='The Biggest Film Star in the World' |url=https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |magazine=Newsweek |date=21 April 2005 |access-date=17 April 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311201138/https://www.newsweek.com/biggest-film-star-world-116183 |archive-date=11 March 2024 }}</ref>]] مهاراشٽر ڀارت جي تفريحي صنعت جو هڪ اهم مرڪز آهي، جتي فلم، ٽيليويزن ۽ ٻين ميڊيا شعبن جون ڪيتريون ئي پيداواري ڪمپنيون قائم آهن.<ref name=ibef/> [[ممبئي]] ۾ فلمون ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي اسٽوڊيو ۽ پيداواري سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Film City - Mumbai |url=https://www.ffo.gov.in/en/film-cities/mumbai |access-date=29 November 2021 |website=Ffo.gov.in}}</ref> مرڪزي ڌارا جون [[هندي سئنيما|هندي فلمون]] مهاراشٽر، خاص طور شهري علائقن ۾، وڏي پيماني تي ڏٺيون وڃن ٿيون. ممبئي ڀارت ۾ فلم ۽ ٽيليويزن جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڀارتي فلمن جو هڪ وڏو حصو مهاراشٽر ۾ تيار ٿئي ٿو. وڏي بجيٽ واريون [[بالي ووڊ]] فلمون پڻ ممبئي ۾ تيار ۽ فلمايون وڃن ٿيون.<ref name="time corliss"/> ڀارت جي پهرين مڪمل ڊگهي فيچر فلم ''[[راجا هريش چندر]]'' 1913ع ۾ مهاراشٽر ۾ [[دادا صاحب ڦالڪي]] ٺاهي هئي.<ref>{{cite web |title=Dada saheb Phalke : भारतीय सिनेमा के पितामह थे दादा साहब फाल्के, ऐसे दिया था भारत में फिल्मों को जीवन |date=1 April 2021 |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/dada-saheb-phalke-film-journey-facts-on-his-death-anniversary-who-known-as-father-of-indian-cinema |access-date=29 November 2021 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ڦالڪي کي وڏي پيماني تي [[ڀارتي سئنيما]] جو باني يا ”ڀارتي سئنيما جو پيءُ“ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=भारतीय सिनेमा के सूत्रधार रहे दादा साहेब फाल्के, 1969 से दिया जा रहा फाल्के पुरस्कार |date=4 April 2021 |first1=Manish |last1=Pandey |url=https://www.jagran.com/news/national-dada-saheb-phalke-is-the-founder-of-indian-cinema-jagran-special-21525821.html |access-date=29 November 2021 |website=Dainik Jagran |language=hi}}</ref> سندس نالي تي قائم [[دادا صاحب ڦالڪي ايوارڊ]] ڀارت جو سئنيما جي شعبي ۾ اعليٰ ترين اعزاز آهي، جيڪو [[ڀارت سرڪار]] پاران ڀارتي سئنيما ۾ حياتي ڀر جي خدمتن جي اعتراف طور هر سال ڏنو وڃي ٿو.<ref name="dadasahebdff">{{cite web |title=Dadasaheb Phalke Awards |url=http://dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526044918/http://www.dff.nic.in/dadasahebphalke.asp |archive-date=26 May 2016 |access-date=6 May 2012 |publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> [[مراٺي سئنيما|مراٺي فلمي صنعت]] جو شروعاتي مرڪز [[ڪولهاپور]] هو، پر پوءِ اها ممبئي سميت ٻين هنڌن تائين پکڙجي وئي. مراٺي سئنيما خاص طور پنهنجي فني فلمن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي. شروعاتي دور جي مشهور فلمسازن ۾ دادا صاحب ڦالڪي، [[وي. شانتارام]]، [[راجا ٺاڪر]]، [[ڀالجي پينڌارڪر]]، [[پرلهد ڪيشو اتري]]، [[بابوراو پينٽر]] ۽ [[دادا ڪونڊڪي]] شامل هئا. جديد دور ۾ [[جبار پٽيل]]، [[مهيش مانجريڪر]]، [[امول پاليڪر]] ۽ [[سنجئي سورڪر]] جهڙن هدايتڪارن مراٺي ٻوليءَ ۾ تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمون ٺاهيون آهن. [[درگا کوٽي]] معزز خاندانن سان تعلق رکندڙ انهن شروعاتي ڀارتي عورتن مان هئي، جن فلمي صنعت ۾ داخل ٿي ان وقت جي هڪ اهم سماجي پابنديءَ کي ٽوڙيو.<ref>{{Cite web |publisher=Rediff.com |title=The Millennium Special: Gautam Rajadhyaksha on the ten most important women stars in Indian films |url=http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321111313/http://www.rediff.com/millenni/gautam.htm |url-status=dead |archive-date=21 March 2009 |access-date=22 December 2022 }}</ref> [[لليتا پوار]]، [[سلڀا ديشپانڊي]] ۽ [[اوشا ڪرن]] هندي ۽ مراٺي ٻنهي ٻولين جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سميتا پاٽيل]]، [[رنجنا ديشمک]] ۽ [[ريما لاگو]] هندي ۽ مراٺي ٻولين جي فني توڙي مرڪزي ڌارا جي فلمن ۾ نمايان رهيون. [[روهني هٽنگڙي]] ڪيترين تنقيدي مڃتا ماڻيندڙ فلمن ۾ اداڪاري ڪئي ۽ ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) ۾ [[ڪستوربا گانڌي]] جي ڪردار لاءِ [[بهترين معاون اداڪارا لاءِ بافٽا ايوارڊ]] حاصل ڪندڙ ڀارت جي اداڪارا بڻي.<ref>{{Cite web |title=1983 Film Supporting Actress |url=http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114152757/http://awards.bafta.org/award/1983/film/supporting-actress |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 |website=BAFTA Awards }}</ref> [[ڀانو اٿيا]] ''[[گانڌي (فلم)|گانڌي]]'' (1982ع) لاءِ [[بهترين لباس ڊزائن لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] حاصل ڪري آسڪر ايوارڊ کٽيندڙ پهرين ڀارتي بڻجي وئي.<ref>{{Cite web |title=Search Results |website=Academy Awards Database Search |publisher=Academy of Motion Picture Arts & Sciences |url=https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22:%22Gandhi%22,%22Sort%22:%222-Film%20Title-Alpha%22,%22AwardShowNumberFrom%22:0,%22AwardShowNumberTo%22:0,%22Search%22:30%7D |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153313/https://awardsdatabase.oscars.org/search/getresults?query=%7B%22FilmTitle%22%3A%22Gandhi%22%2C%22Sort%22%3A%222-Film%20Title-Alpha%22%2C%22AwardShowNumberFrom%22%3A0%2C%22AwardShowNumberTo%22%3A0%2C%22Search%22%3A30%7D |archive-date=14 January 2023 |access-date=14 January 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |title=1983 |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1983 |access-date=22 December 2022 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |date=5 October 2014 |language=en}}</ref> 1990ع ۽ 2000ع جي ڏهاڪن ۾ [[ارميلا ماتونڊڪر]] ۽ [[ماڌوري ڊڪشٽ]] هندي ۽ مراٺي سئنيما سان لاڳاپيل مشهور اداڪارائن مان رهيون ۽ ڪيترين تنقيدي توڙي واپاري طور ڪامياب فلمن ۾ ڪم ڪيائون.{{Citation needed|date=July 2024}} مراٺي سئنيما جي شروعاتي دور ۾ [[سورياڪانت منڌاري]] هڪ اهم اداڪار هو.<ref>{{Cite web |date=4 March 2016 |title=Suryakant Mandare |url=http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045358/http://kolhapur.nic.in/Htmldocs/suryam.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |access-date=22 December 2022 }}</ref> پوءِ [[شريرام لاگو]]، [[نيلو ڦلي]]، [[وڪرم گوکلي]] ۽ [[دليپ پرڀاولڪر]] ناٽڪ، هندي ۽ مراٺي فلمن ۾ ڪردار نگاريءَ لاءِ مشهور ٿيا. [[رميش ديو]] ۽ [[موهن جوشي]] مرڪزي ڌارا جي مراٺي فلمن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيا.<ref>{{Cite web |date=22 July 2011 |title=The legend from Kolhapur |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/web/the-legend-from-kolhapur/ |access-date=22 December 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 September 2020 |title=Happy Birthday, Mohan Joshi: 'Mulshi Pattern' to 'Deool Band'; FIVE must-watch movies of the veteran star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/happy-birthday-mohan-joshi-mulshi-pattern-to-deool-band-five-must-watch-movies-of-the-veteran-star/photostory/77924116.cms |access-date=22 December 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن ۾ [[سچن پلگائونڪر]]، [[اشوڪ سراف]]، [[لڪشميڪانت بيرڊي]] ۽ [[مهيش ڪوٺاري]] جي مزاحيه فلمن مراٺي سئنيما ۾ مزاحيه فلمن جي هڪ مقبول لهر پيدا ڪئي.{{Citation needed|date=July 2024}} === ميڊيا === [[File:Times of India, Mumbai.jpg|thumb|ممبئي ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي عمارت]] مهاراشٽر ۾ 200 کان وڌيڪ اخبارون ۽ 350 کان وڌيڪ عام پڙهندڙن لاءِ رسالا شايع ٿين ٿا، جڏهن تہ اشاعتي صنعت سان 250,000 کان وڌيڪ ماڻهو روزگار سان لاڳاپيل آهن.<ref name=auditbureau>{{cite web |title=Highest Circulated amongst ABC Member Publications |url=http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918051424/http://www.auditbureau.org/files/Highest%20Circulated%20amongst%20ABC%20Member%20Publications%20(across%20languages).pdf |archive-date=18 September 2017}}</ref> رياست ۾ مراٺي ٻوليءَ جا ڪيترائي نيوز چينل نشر ٿين ٿا، جن ۾ ''[[نيوز 18 لوڪمت]]''، ''[[اي بي پي ماجھا]]''، ''[[جئي مهاراشٽر (ٽي وي چينل)|جئي مهاراشٽر]]''، ''[[سام ٽي وي]]'' ۽ ''[[زي 24 تاس]]'' شامل آهن. ڊسمبر 2016 موجب، پوني ۽ ٻين وڏن شهرن مان شايع ٿيندڙ ''[[سڪال]]'' مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ ڇپجندڙ مراٺي اخبار هئي.<ref name=auditbureau/> ٻين اهم مراٺي اخبارن ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''[[نوا ڪال]]''، ''[[پُڌاري]]''، ''[[لوڪمت]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>Sanjay Tambat, Media Convergence in the Regional Language Setting : 43 Some Observations from a Study on Pune -Mumbai Based Media", COMMUNICATOR (2019): 43.Volume LIII, Number-4 page=43-62 [http://iimc.nic.in/WriteReadData/userfiles/file/21/Oct-Dec%202018-TEXT.pdf#page=50]</ref> ''سپتاهڪ سڪال''، ''گريه شوڀيڪا''، ''لوڪ راجيه''، ''لوڪ پرڀا'' ۽ ''چترليکا'' نمايان مراٺي رسالن مان آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |title=IRS Q2 2010: Publications in Maharashtra see some light |publisher=Exchange4media.com |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117050215/http://www.exchange4media.com/news/story.aspx?Section_id=5&News_id=39218 |archive-date=17 January 2013}}</ref> انگريزي ٻوليءَ جون اخبارون گهڻو ڪري شهري علائقن تائين محدود آهن. انهن ۾ ''[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]]''، ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]''، ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]''، ''[[ممبئي مرر]]''، ''[[دي ايشين ايج]]''، ''[[مڊ ڊي]]'' ۽ ''[[دي فري پريس جرنل]]'' شامل آهن. مالي ۽ ڪاروباري اخبارن مان ''[[دي اڪنامڪ ٽائمز]]''، ''[[منٽ (اخبار)|منٽ]]''، ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' ۽ ''[[دي فنانشل ايڪسپريس (ڀارت)|دي فنانشل ايڪسپريس]]'' وڏي پيماني تي پڙهيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Prominent financial dailies |url=http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |publisher=India Press |access-date=17 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917160827/http://www.indiapress.org/gen/browse_state.php/maharashtra |archive-date=17 September 2014 |url-status=live}}</ref> ٻين ڀارتي ٻولين جون ڪيتريون اخبارون پڻ ممبئي مان ايڊيشن شايع ڪن ٿيون، جن ۾ هنديءَ جي ''[[نوا ڀارت]]''، ڪنڙ جي ''[[اُدياواڻي]]''، گجراتيءَ جي ''[[ممبئي سماچار]]'' ۽ اردوءَ جي ''[[انقلاب (اخبار)|انقلاب]]'' شامل آهن.<ref>Mathur, U.C., 2010. Product and Brand Management. Excel Books India. ISB=978-8174465498 page=25 [https://books.google.com/books?id=LAClOXKs6IwC&dq=Nava+Bharat++Udayavani+Mumbai+Samachar+++Inquilab+&pg=PR15]</ref> مهاراشٽر جي ٽيليويزن صنعت رياست جي معيشت ۾ اهم حصو وجهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Profile display |url=http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |website=karmayog.org/ |publisher=National Film & Television Industry Committee-Maharashtra |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://archive.today/20140907103126/http://www.karmayog.org/ngo/NFTIC/profile.htm |archive-date=7 September 2014 |url-status=dead}}</ref> سرڪاري ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جو ''[[ڊي ڊي سهيادري]]'' نالي چينل رياست ۾ نشر ٿئي ٿو. مختلف [[ادا ٽيليويزن|ادا ٽي وي]] ڪمپنين ۽ مقامي ڪيبل آپريٽرن وسيلي ڪيترائي ڀارتي ۽ بين الاقوامي ٽيليويزن چينل ڏسي سگهجن ٿا. ڀارت جي وڏن نشرياتي نيٽ ورڪن مان [[ٽائمز گروپ]]، [[ڊزني اسٽار]]، [[سي اين اين-نيوز18]] ۽ [[زي انٽرٽينمينٽ انٽرپرائزز|زي انٽرٽينمينٽ]] جا هيڊڪوارٽر مهاراشٽر ۾ آهن. [[ملٽي سسٽم آپريٽر]] ڪيبل ٽيليويزن ذريعي مراٺي، بنگالي، نيپالي، هندي، انگريزي ۽ ٻين بين الاقوامي ٻولين جا چينل مهيا ڪن ٿا. مراٺي ٻوليءَ ۾ خاص طور تفريحي مواد نشر ڪندڙ چينلن ۾ ''[[زي مراٺي]]''، ''زي يووا''، ''[[ڪلرز مراٺي]]''، ''[[اسٽار پرواهه]]''، ''[[سوني مراٺي]]'' ۽ ''[[فڪٽ مراٺي]]'' شامل آهن.{{Citation needed|date=July 2024}} [[آل انڊيا ريڊيو]] پنهنجي مختلف چينلن، جن ۾ ''ايئر مراٺي''، ''ايف ايم گولڊ'' ۽ ''ايف ايم رينبو'' شامل آهن، وسيلي پروگرام نشر ڪري ٿو. آل انڊيا ريڊيو جي تجارتي نشرياتي سروس ''[[وِوڌ ڀارتي]]'' جو هيڊڪوارٽر ممبئي ۾ آهي. خانگي ريڊيو اسٽيشنن ۾ ''[[بگ 92.7 ايف ايم]]''، ''[[ريڊيو مرچي]]''، ''[[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]]''، ''وسنڌرا واهني''، ''ريڊيو ڌمال 24'' ۽ ''ماءِ ايف ايم'' شامل آهن، جيڪي رياست جي وڏن شهرن ۾ نشريات ڪن ٿا.<ref name="Radio">{{cite web |title=Radio stations in Maharashtra, India |url=https://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm |publisher=Asia Waves |access-date=8 March 2022}}</ref> [[ڀارتي ايئرٽيل|ايئرٽيل]]، [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]]، [[جيو]] ۽ [[ووڊافون آئيڊيا|وي آءِ]] مهاراشٽر ۾ موبائل فون جون خدمتون مهيا ڪن ٿا ۽ سندن نيٽ ورڪ رياست جي گهڻي حصي تائين پکڙيل آهن. براڊبينڊ انٽرنيٽ جون خدمتون پڻ گهڻن شهرن، ڳوٺن ۽ قصبن ۾ موجود آهن، جيڪي سرڪاري ادارن [[مهانگر ٽيليفون نگم لميٽيڊ|ايم ٽي اين ايل]] ۽ [[ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ|بي ايس اين ايل]] سان گڏ مختلف خانگي ڪمپنين پاران مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Citizen Charter of BSNL – Maharashtra Telecom Circle |url=http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804003029/http://www.maharashtra.bsnl.co.in/citizencharter.pdf |url-status=dead |archive-date=4 August 2020 |publisher=[[Bharat Sanchar Nigam Limited]] |access-date=7 September 2014}}</ref> == رانديون == {{Main|مهاراشٽر ۾ رانديون}} [[File:Cricket Chinawal.jpg|thumb|[[جلگائون ضلعو|جلگائون ضلعي]] جي [[چناوال]] ڳوٺ کان ٻاهر هڪ کيت ۾ ڪرڪيٽ کيڏندڙ ٻار]] [[ڪرڪيٽ]] مهاراشٽر ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول تماشائي راند آهي ۽ ورزش توڙي تفريح لاءِ پڻ کيڏي وڃي ٿي. ڀارت جي گهريلو ڪرڪيٽ ۾ مهاراشٽر جي نمائندگي ٽن ٽيمن، [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ٽيم|مهاراشٽر]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم|ممبئي]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ٽيم|ودربھ]]، پاران ڪئي وڃي ٿي. انهن ٽيمن جو انتظام ترتيبوار [[مهاراشٽر ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]]، [[ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ۽ [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن]] ڪن ٿيون.<ref name="MCA">{{cite web |title=Mumbai Cricket Association |url=https://www.mumbaicricket.com/mca/about-us.php |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Mumbai Cricket Association]]}}</ref><ref name="VCA">{{cite web |title=Vidarbha Cricket Association, Nagpur |url=https://www.vca.co.in/pages/about-the-association |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Vidarbha Cricket Association]]}}</ref><ref name="Popular">{{cite news |last1=Dubey |first1=Jyotindra |date=4 June 2019 |title=Which state has gifted India the most cricketers for World Cups since 1975? |work=India Today |agency=[[Living Media]] |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/which-state-has-gifted-india-the-most-cricketers-for-world-cups-since-1975-1542001-2019-06-04 |access-date=30 March 2022}}</ref>{{Efn|ممبئي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن، ممبئي ضلعي، پالگھر ضلعي ۽ ٿاڻي ضلعي ۾ ڪرڪيٽ جو انتظام سنڀالي ٿي ۽ پنهنجي [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] لاءِ رانديگر پڻ انهن ئي علائقن مان چونڊي ٿي.}} ڀارت ۾ ڪرڪيٽ جي انتظامي اداري [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا|بي سي سي آءِ]] جو هيڊڪوارٽر ممبئي جي [[چرچ گيٽ]] ۾ آهي. رياست ۾ [[انڊين پريميئر ليگ]] جي فرنچائز [[ممبئي انڊينز]] پڻ قائم آهي، جيڪا پنهنجون گهريلو ميچون [[وانکهيڙي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏي ٿي. ممبئي جا [[برابورن اسٽيڊيم]] ۽ وانکهيڙي اسٽيڊيم، ۽ ناگپور جو [[ودربھ ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن اسٽيڊيم|نيو وي سي اي اسٽيڊيم]] بين الاقوامي ڪرڪيٽ جا ميدان آهن، جتي بين الاقوامي ميچون کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="Brabourne">{{cite web |title=Brabourne Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58317.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref><ref name="Wankhede">{{cite web |title=Wankhede Stadium |url=https://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58324.html |access-date=30 March 2022 |publisher=[[Cricinfo]]}}</ref> [[2023ع ڀارت جون قومي رانديون|2023ع جي قومي راندين]] ۾ مهاراشٽر ڀارتي رياستن مان سڀ کان وڌيڪ تمغا حاصل ڪيا ۽ مجموعي تمغن جي جدول ۾ [[سروسز اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي رهيو. مهاراشٽر مجموعي طور 228 تمغا حاصل ڪيا، جن مان 80 سون جا تمغا هئا.<ref>{{Cite web |author=Utathya Nag |date=12 October 2022 |title=National Games 2022 medal tally: Know the final standing and winners |url=https://olympics.com/en/news/national-games-2022-medal-tally}}</ref> [[ڪٻڊي]]، [[کو کو]]، [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ [[ملاکمب]] رياست ۾ کيڏجندڙ روايتي راندين مان آهن. ڏکڻ-اولهه مهاراشٽر جي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ [[پهلواني|ڪُشتي]] ۽ ڏاند گاڏين جون ڊوڙون مشهور آهن، جيڪي ڳوٺاڻن پاران سالياني [[جاترا (مهاراشٽر)|جاترائن]] دوران منعقد ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |last=Shodhganga |title=Sangli District |website=Shodhganga.inflibnet.ac.in |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/9550/10/10_chapter%203.pdf |access-date=17 April 2014}}</ref><ref>{{cite news |title=Maharashtra asks high court to reconsider ban on bullock cart races |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-asks-high-court-to-reconsider-ban-on-bullock-cart-races/articleshow/16872364.cms |access-date=17 April 2014 |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 October 2012}}</ref><ref>{{cite book |title=TALEGAON DASHASAR |publisher=The Gazetteers Department |location=Maharashtra |url=http://amravati.nic.in/gazetteer/gazetteerb/places_Talegaon%20Dashasar.html}}</ref> شوقيه ڪُشتي جا مقابلا [[هند ڪيسري]] ۽ [[مهاراشٽر ڪيسري]] هر سال منعقد ٿين ٿا.<ref name="kushti">{{cite news |title=Hind Kesari Kushti kicks off |url=http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |access-date=30 May 2014 |date=30 October 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914114906/http://archive.indianexpress.com/news/hind-kesari-kushti-kicks-off/704681/ |archive-date=14 September 2016 |newspaper=[[The Indian Express]]}}</ref> شهري علائقن ۾ [[بيڊمنٽن]]، [[والي بال]] ۽ [[ٽينس]] تفريحي راندين طور کيڏيون وڃن ٿيون.<ref>Reddy, P.A., 2005. Sports Promotion in India. Discovery Publishing House.[https://books.google.com/books?id=T37m8eRAEX0C&q=maharashtra+volleyball&pg=PP9]</ref><ref>{{cite journal |author1=Kejal Joshi-Reddy |author2=Veena Kamble |author3=Pooja Kunte |author4=Polly Hardy-Johnson |author5=Caroline HD Fall |author6=Mary Barker |author7=Susie Weller |author8=Chittaranjan S. Yajnik |author9=Sarah H. Kehoe |title=Adolescent diet and physical activity in the context of economic, social and nutrition transition in rural Maharashtra, India: a qualitative study |journal=Public Health Nutrition |volume=24 |issue=16 |year=2021 |pages=5299–5308 |doi=10.1017/S1368980020002220 |pmid=32981556 |pmc=10195224 |s2cid=222146403 |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/1662B30C436E5621732540758321F165/S1368980020002220a.pdf/adolescent_diet_and_physical_activity_in_the_context_of_economic_social_and_nutrition_transition_in_rural_maharashtra_india_a_qualitative_study.pdf}}</ref> [[ڪونڪن]] جي سامونڊي ڪنارن، [[اولهه گهاٽ]] جي جبلن ۽ رياست جي ڪيترن ئي ڊيمن سان ٺهيل ڍنڍن سبب [[پيراگلائيڊنگ]]، پهاڙن تي چڙهڻ، [[ٽريڪنگ]]، [[جبل چاڙهي]]، پاڻيءَ جون رانديون ۽ [[اسڪوبا ڊائيونگ]] جهڙين مهم جوئي وارين راندين لاءِ سازگار ماحول موجود آهي ۽ اهي سياحن ۾ مقبول آهن.<ref name="Atithtya">{{cite journal |author=Nilesh Upadhye |title=The Growth of Experiential Tourism in Maharashtra |journal=Atithya: A Journal of Hospitality |volume=5 |issue=1 |year=2019 |pages=41–42}}</ref><ref>{{cite book |last1=Gunaji |first1=Milind |title=Offbeat tracks in Maharashtra |date=2010 |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-578-3 |edition=2nd}}</ref><ref name="adventure">{{cite web |title=Adventure activities in Maharashtra |url=http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |website=discoveredindia.com/ |publisher=Discovery India |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725010652/http://www.discoveredindia.com/maharashtra/attractions/adventure-in-maharashtra/ |archive-date=25 July 2014 |url-status=usurped |access-date=20 August 2014}}</ref> [[مهاراشٽر اوپن]] ٽينس چيمپيئن شپ ڀارت جي اهم عالمي سطح جي ٽينس مقابلن مان هڪ رهي آهي، جيڪا رياست ۾ ٽينس جي انتظامي اداري [[مهاراشٽر لان ٽينس ايسوسيئيشن]] پاران پوني ۾ منعقد ڪئي ويندي هئي. هي مقابلو [[اي ٽي پي ٽور 250]] جو حصو هو.{{Efn|مهاراشٽر اوپن ڏکڻ ايشيا ۾ منعقد ٿيندڙ واحد اي ٽي پي چيمپيئن شپ رهي آهي.}}<ref>{{cite web |title=About us: Tata Open Maharashtra |url=https://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |website=maharashtraopen.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129141654/http://www.maharashtraopen.com/tournament?active=archive |archive-date=29 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Pune Overview: ATP Tour–Tata Open Maharashtra–Tennis |url=https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |website=ATP Tour |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628154204/https://www.atptour.com/en/tournaments/pune/891/overview |archive-date=28 June 2022}}</ref> ممبئي ۽ پوني ۾ ترتيبوار [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] ۽ [[پوني ريس ڪورس]] تي گهوڙن جون [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون.<ref name="race">{{cite web |title=The Mahalaxmi Race Course |publisher=Royal Western India Turf Club |url=http://www.rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625050537/http://rwitc.com/comeracing/mumbairacecourse.php |archive-date=25 June 2014 |url-status=live}}</ref><ref name="racecourse">{{cite web |title=The Pune Race Course |url=http://www.rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |publisher=Royal Western India Turf Club |access-date=30 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207235106/http://rwitc.com/comeracing/puneracecourse.php |archive-date=7 February 2014 |url-status=live}}</ref> {{Dubious span|text=رياست جي مختلف حصن ۾ فيلڊ هاڪي، شطرنج، ٽينس ۽ بيڊمنٽن جون گهريلو سطح جون ليگون پڻ منعقد ٿين ٿيون.|date=October 2022}}<ref>Astill, J., 2013. The great tamasha: cricket, corruption, and the turbulent rise of modern India. Bloomsbury Publishing USA.[https://books.google.com/books?id=zqHKajcwyR8C&q=maharashtra+&pg=PR9]</ref> [[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] [[سنتوش ٽرافي]] ۾ رياست جي نمائندگي ڪري ٿي. [[پوني]] 2008ع ۾ [[2008ع دولت مشترڪه نوجوان رانديون|دولت مشترڪه نوجوان راندين]] جي ميزباني ڪئي. قومي سطح جا ڪيترائي فٽبال ڪلب مهاراشٽر ۾ قائم رهيا آهن، جن ۾ [[ممبئي ٽائيگرز ايف سي]]، [[ڪينڪري ايف سي]]، [[بنگال ممبئي ايف سي]] ۽ [[ايئر انڊيا ايف سي]] شامل آهن.<ref name="clubs">{{cite web |title=Maharashtra Football Clubs List with Names & Foundation |url=http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |publisher=FIFA World Cup 2014, Brazil |access-date=20 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821095933/http://www.fifaworldcuphub.com/maharashtra-football-clubs-list-names-foundation/ |archive-date=21 August 2014 |url-status=dead}}</ref> رياست جا ٻه ڪلب [[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] ۾ حصو وٺندا رهيا آهن.<ref name="indiatimes1">{{cite news |agency=Press Trust of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |title=Gridiron league launched in India |work=[[The Times of India]] |date=5 August 2011 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014 |url-status=live}}</ref>{{Update inline|date=October 2022|reason=هن ليگ بابت معلومات کي نئين سر تازه ڪرڻ جي ضرورت آهي.}} [[ممبئي گليڊيئيٽرز]] ۽ [[پوني مراٺاز (آمريڪي فٽبال)|پوني مراٺاز]] ترتيبوار ممبئي ۽ پوني سان لاڳاپيل ٽيمون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |title=Pune Marathas Video Profile – The Elite Football League of India |publisher=[[Elite Football League of India]] |date=18 September 2012 |access-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021103748/http://www.efli.com/video-profiles/pune-marathas-profile |archive-date=21 October 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Mumbai Gladiators |url=http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024130822/http://www.eflifans.com/teams/gladiators/ |archive-date=24 October 2013 |access-date=21 October 2013 |publisher=[[Elite Football League of India]]}}</ref> [[پُنيري پلٽن]] ۽ [[يو ممبا]]، [[پرو ڪٻڊي ليگ]] جون ٽيمون آهن، جيڪي ترتيبوار پوني ۽ ممبئي ۾ قائم آهن. == سياحت == {{See also|مهاراشٽر ۾ سياحت}} مهاراشٽر ۾ ڪيترائي سياحتي ماڳ آهن، جيڪي ملڪي توڙي پرڏيهي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ماڳن ۾ ممبئي شهر، [[اجنتا غارون|اجنتا]]، [[ايلورا غارون|ايلورا جون غارون]] ۽ رياست جا قدرتي محفوظ علائقا شامل آهن.<ref>{{cite journal |id={{ProQuest|1490677543}} |last1=Athma |first1=Prashanta |last2=Nalini |first2=G. |title=Tourism in India- An Analysis |journal=International Journal of Management Prudence |volume=5 |issue=1 |year=2013 |pages=25–35 }}</ref> اجنتا ۽ ايلورا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ]] آهن. ڀارت جي سڀ کان وڏن ۽ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ هجڻ سبب ممبئي پنهنجي نوآبادياتي دور جي اڏاوتن، سامونڊي ڪنارن، [[بالي ووڊ]]، خريداري ۽ سرگرم رات واري زندگي سميت ڪيترن ئي ڪشش وارن ماڳن سبب سڄي دنيا جي سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nallathiga |first1=Ramakrishna |title=Integrating Entertainment, Tourism, Heritage and Culture into the Development of Cities: A Case for Mumbai |journal=ITPI Journal |date=September 2006 |volume=3 |issue=3 |pages=67–72 |ssrn=987481 }}</ref><ref>Indra, S.R. and D'Souza, J.N., A study on Tourists Loyalty based on Impact of Destination Image and Tourists Satisfaction in Mumbai. Food, Tourism and Hospitality Perspectives, p. 217.[https://www.researchgate.net/profile/Shivam-Bhartiya/publication/354312164_Food_Tourism_and_Hospitality_Perspectives/links/6130829f38818c2eaf775ab7/Food-Tourism-and-Hospitality-Perspectives.pdf#page=226]</ref> شهر ۾ هر سال لڳ ڀڳ 30 لک پرڏيهي ۽ 4 ڪروڙ ملڪي سياح اچن ٿا. رياستي حڪومت پرچون دڪانن ۽ تفريحي مرڪزن کي هفتي جا ستئي ڏينهن 24 ڪلاڪ کليل رکڻ جي اجازت ڏئي سياحن جو انگ وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>{{citation |last1=Udas-Mankikar |first1=Sayli |chapter=24x7 Cities: Recommendations for an India Playbook |title=ORF Issue Brief |date=March 2020 |issue=342 |chapter-url=https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf |archive-date=16 June 2022 |isbn=978-93-89622-71-3 |publisher=Observer Research Foundation |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616043919/https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2020/03/ORF_IssueBrief_342_24x7Cities.pdf}}</ref> پوني شهر [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|ايم ٽي ڊي سي]] سان گڏ پوني ميلي دوران ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪري ٿو، جيڪو هندو ڌرم جي [[گڻيش چترٿي|گڻيش اُتسو]] واري تهوار جي وقت ٿيندو آهي.<ref>Mahadevia, Darshini. (2008). Dynamics of High-Tech Zones in Pune: Emerging Trends and Impacts. []</ref><ref>{{cite journal |last1=Kale |first1=Pramod |title=Ideas, Ideals and the Market: A Study of Marathi Films |journal=Economic and Political Weekly |year=1979 |volume=14 |issue=35 |pages=1511–1520 |jstor=4367902 }}</ref><ref>Nagapurkar, S., Narkhede, P. and Sheriff, V.A., 2020. Energizing the Future with Memories of the Past: The Wadas of Pune City. In E3S Web of Conferences (Vol. 170, p. 05006). EDP Sciences.</ref><ref>Shinde, K., 2014. 2 Ganesh festival. Rituals and Traditional Events in the Modern World, p. 23.[https://books.google.com/books?id=-A0hBQAAQBAJ&dq=mtdc+%22pune+festival%22&pg=PA23]</ref> برطانوي راڄ دوران قائم ڪيل [[جابلو تفريحي ماڳ]] مشهور سياحتي منزلون آهن، خاص طور اونهاري جي موسم ۾. انهن ۾ اولهه مهاراشٽر جا [[مهابليشور]]، لوناوالا ۽ [[ماٿيران]]، جڏهن تہ ودربھ علائقي جو [[چکلدارا]] شامل آهن.<ref>Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra. Conference on Tourism in India – Challenges Ahead, 15–17 May 2008, IIMK [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.530.6198&rep=rep1&type=pdf]</ref> اولهه مهاراشٽر جي جابلو ضلعن ۾ [[دکن جون سلطنتون|دکن جي سلطنتن]] ۽ [[مراٺا سلطنت]] جي دور سان واسطو رکندڙ سوين جابلو قلعن جا آثار موجود آهن. اهي قلعا ۽ انهن جي چوڌاري جبل، جابلو پنڌ، جبلن تي چڙهڻ ۽ [[ورثي واري سياحت]]، خاص طور [[ڇترپتي شيواجي مهاراج|شيواجي]] جي تاريخ سان دلچسپي رکندڙ ماڻهن ۾ مشهور آهن. سياحن ۾ مشهور قلعن ۾ [[شِونيري قلعو|شِونيري]]، [[راجڳڙهه قلعو|راجڳڙهه]]، [[سنهاڳڙهه]]، [[رائيڳڙهه قلعو|رائيڳڙهه]] ۽ [[پرتاپ ڳڙهه قلعو|پرتاپ ڳڙهه]] شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Kohli |first1=M. S. |title=Mountains of India : tourism, adventure and pilgrimage |date=2002 |publisher=Indus Publ. Co. |location=New Delhi |isbn=9788173871351 |pages=263–266}}</ref> مهاراشٽر جي اهڙن 11 قلعن ۽ تامل ناڊو جي هڪ قلعي تي مشتمل مجموعي کي سرڪاري طور [[ڀارت جا مراٺا فوجي منظرناما]] سڏيو وڃي ٿو، جنهن کي 2025ع ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Tulsian |first=Vrinda |date=12 July 2025 |title=Int'l support helps 12 Maratha forts scoop Unesco World Heritage label |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714151154/https://www.hindustantimes.com/india-news/intl-support-helps-12-maratha-forts-scoop-unesco-world-heritage-label-101752260140929.html |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mutha |first=Snehal |date=12 July 2025 |title=UNESCO World Heritage status granted to 12 forts |url=https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714152052/https://www.thehindu.com/news/national/unesco-world-heritage-status-granted-to-12-forts/article69803603.ece/amp/ |archive-date=14 July 2025 |access-date=14 July 2025 |website=The Hindu}}</ref> [[ترمبڪيشور شِو مندر|ترمبڪيشور]]، [[تلجا ڀواني مندر|تلجا ڀواني]]، [[شني شنگناپور]]، [[جيوتيبا مندر]]، [[اشٽ ونايڪ]] [[گڻيش|گڻپتي]] مندر ۽ [[پنڌرپور]] ۾ [[وٺوٻا|ڀڳوان پنڊورنگ]] جو مندر هر سال وڏي انگ ۾ هندو عقيدتمندن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا. پوني ضلعي جي [[جيجوري]] ۾ [[کنڊوبا مندر، جيجوري|کنڊوبا مندر]]، ديوتا [[کنڊوبا]] جي زيارتگاهه آهي، جتي سڄي مهاراشٽر مان زائرين اچن ٿا ۽ عبادت ڪندڙ هڪ ٻئي تي ''ڀنڊار'' (هيڊ جو پائوڊر) اڇلائين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=K. |last2=Bhanu |first2=B.V. |title=People of India |date=2004 |publisher=Anthropological Survey of India |location=Mumbai |isbn=9788179911013 |page=LIX |url=https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&q=Khandoba+god&pg=PR59 |access-date=11 April 2018 |url-status=live |archive-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107124906/https://books.google.com/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PR59&dq=Khandoba+god#v=snippet&q=Khandoba%20&f=false}}</ref> [[شِرڊي جو سائي بابا|سائي بابا]] جي [[شِرڊي]] واري مندر ۾ روزانو سراسري طور 25,000 زائرين اچن ٿا، جڏهن تہ مذهبي تهوارن دوران اهو انگ 300,000 تائين پهچي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal|journal= International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage|last1=Shinde |first1=Kiran |title=Governance and Management of Religious Tourism in India |year=2018 |volume=6 |issue=1 |doi=10.21427/D7K42M }}</ref> [[وارڪري]] فرقي سان لاڳاپيل ماڳ، جهڙوڪ [[پنڌرپور]]، [[ديهو]] ۽ [[آلندي]]، سڄو سال مشهور رهن ٿا ۽ مذهبي ڏهاڙن دوران رياست جي مختلف حصن مان وڏي انگ ۾ زائرين کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>Patange, P., Srinithivihahshini, N.D. and Mahajan, D.M., 2013. "Pilgrimage and the environment: Challenges in a pilgrimage centre in Maharashtra, India". ''International Journal of Environmental Sciences'', 3(6), pp. 2269–2277.</ref> نانديڙ ۾ واقع سکن جو [[حضور صاحب نانديڙ|حضور صاحب]] گردوارو، جنهن کي ''تخت سچکنڊ شري حضور ابچل نگر صاحب'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سک ڌرم]] جي [[پنج تخت|پنجن تختن]] مان هڪ آهي. اورنگ آباد شهر جي ڀرپاسي ۾ ڪيترائي قديم ۽ وچئين دور جا ماڳ آهن، جن ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جا عالمي ورثو ماڳ]] [[اجنتا غارون|اجنتا]] ۽ [[ايلورا غارون|ايلورا جون غارون]]، [[دولت آباد قلعو]] ۽ [[بيبي جو مقبرو]] شامل آهن.<ref>Shukla, A.V. and Badwaik, H.B., 2008. Tourist Satisfaction-A study of Tourist destinations in Maharashtra.[https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=484108d0dd5cd621cf77a2740459d8b8f0052f37]</ref> مهاراشٽر جي ودربھ علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي محفوظ علائقا ۽ جهنگلي جيوت جا ذخيرا آهن. انهن ۾ امراوتي ضلعي جو [[ميلگهاٽ ٽائيگر رزرو]]، چندرپور ضلعي جو [[تادوٻا-انڌاري ٽائيگر رزرو]]،<ref>{{cite web |last1=Mhatre |first1=Shridhar |title=Amazing Maharashtra: Tadoba National Park |website=Amazing Maharashtra |url=http://www.amazingmaharashtra.com/2012/10/tadoba-national-park.html |access-date=9 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210180146/http://www.amazingmaharashtra.com/2012/10/tadoba-national-park.html |archive-date=10 February 2018 |url-status=live}}</ref> ناگپور ضلعي جو امريد ڪرهنڊلا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو، [[ناگ زيرا جهنگلي جيوت محفوظ علائقو]] ۽ گونڊيا ضلعي جو [[نويگائون قومي پارڪ]] (پکين جي پناهه گاهه) شامل آهن. مهاراشٽر حڪومت جي هڪ سروي موجب، 2009–10ع ۾ رياست ۾ ايندڙ سياحن مان 98 سيڪڙو ملڪي سياح هئا، جڏهن تہ باقي پرڏيهي سياح هئا.<ref name="auto2">{{cite web |title=Tourism Survey for State of Maharashtra |url=http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/Maharashtra_0.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215071824/http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/Maharashtra_0.pdf |archive-date=15 February 2017 |access-date=2 February 2018}}</ref> پرڏيهي سياحن ۾ آمريڪا، برطانيا، جرمني ۽ گڏيل عرب امارات مان ايندڙ سياحن جو نمايان حصو آهي.<ref name="auto2"/> رياستي حڪومت مهاراشٽر ۾ سياحت جي منظم ترقي ۽ واڌاري لاءِ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (ايم ٽي ڊي سي) قائم ڪئي آهي. ايم ٽي ڊي سي رياست جي اهم سياحتي مرڪزن تي تفريحي رهائشگاهن جو مالڪ آهي ۽ انهن جو انتظام سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=About MTDC |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/about |website=Maharashtratourism.gov.in |access-date=5 November 2017 |url-status=live |archive-date=23 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623032828/https://www.maharashtratourism.gov.in/mtdc/about}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Mumbai Downtown.jpg|[[نريمان پوائنٽ]] وٽ مرڪزي ممبئي جو رات جو منظر File:Dagdushet Halwai Ganpati 2005.jpg|پوني ۾ [[گڻيش اُتسو]] جو تهوار File:Khandoba temple Pune.jpg|[[جيجوري]] ۾ ديوتا [[کنڊوبا]] جو [[کنڊوبا مندر، جيجوري|کنڊوبا مندر]] File:Venna Lake, Mahabaleshwar.jpg|[[مهابليشور]] ۾ وينا ڍنڍ File:TigresswithCubs.jpg|[[تادوٻا-انڌاري ٽائيگر رزرو|تادوٻا ٽائيگر رزرو]] ۾ [[بنگال ٽائيگر|ڀارتي واگهه]] File:Pandharpur Vithoba temple.jpg|[[پنڌرپور]]، رياست جو هڪ اهم هندو زيارتگاهه File:Statue Of Ahimsa-MangiTungi.jpg|[[مانگي-تونگي]] ۾ [[اهنسا جو مجسمو]]، دنيا جو سڀ کان وڏو هڪ پٿر مان تراشيل مجسمو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[مراٺا گهراڻن ۽ رياستن جي فهرست]] * [[مهاراشٽر سان تعلق رکندڙ شخصيتن جي فهرست]] * [[مهاراشٽر جي ضلعن جي فهرست]] * [[:زمرو:مهاراشٽر جي ڳوٺن جون فهرستون|مهاراشٽر جي ڳوٺن جي فهرست]] * [[مهاراشٽر جي يهودي عبادتگاهن جي فهرست]] * [[آبادي جي لحاظ کان مهاراشٽر جي شهرن جي فهرست]] * [[ميڪ اِن مهاراشٽر]] * [[مهاراشٽر ۾ مذهب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Maharashtra}} ; Government * {{official website}} * [https://www.maharashtratourism.gov.in/ Official tourism site] ; General information * {{GovPubs|Maharashtra}} * {{Britannica|357937|Maharashtra}} * {{osmrelation-inline|1950884}} {{Maharashtra|logo=yes}} {{States and territories of India}} {{Portal bar|Geography|India|1960s}} {{Authority control}} [[زمرو:مھاراشٽرا]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1960ع جا ادارا]] [[زمرو:1960ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] pvsfjs6mu6an6ceizkkfgphy3m1fjz9 0 49201 416368 358776 2026-10-02T07:33:08Z Intisar Ali 8681 416368 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني پيشاب ۽ پاخاني جي نيڪال لاءِ صفائيءَ جي سهولت}} [[فائل:Toilet photo.jpg|thumb|هڪ جديد [[فلش ٽوائليٽ]].]] '''پاخانو''' يا '''ٽوائليٽ''' {{ٻيا نالا |انگريزي=Toilet |اردو=بیت الخلا، ٹوائلٹ |هندي=शौचालय |عربي=مرحاض}} اهڙي [[صفائي]] واري سهولت يا اوزار کي چيو وڃي ٿو، جيڪو انساني فضلي، خاص طور [[پيشاب]] ۽ [[پاخانو (فضلو)|پاخاني]]، کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ طريقي سان نيڪال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="WHO-Sanitation">{{cite web |title=Sanitation |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=22 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> لفظ ''ٽوائليٽ'' ڪڏهن رڳو فضلو حاصل ڪندڙ اوزار يا ٿانوَ لاءِ ۽ ڪڏهن ان ڪمري يا جاءِ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اهو لڳل هجي. ٽوائليٽ جا ڪيترائي قسم آهن. ڪجهه ٽوائليٽ پاڻيءَ جي وهڪري سان فضلو [[گٽر]]، [[سيپٽڪ ٽينڪ]] يا گندي پاڻيءَ جي صفائي واري نظام ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جڏهن تہ [[سڪو ٽوائليٽ|سڪا ٽوائليٽ]] پاڻي استعمال ڪرڻ کان سواءِ فضلي کي کڏ، بند ٿانوَ يا ٻين ذخيرن ۾ گڏ ڪن ٿا. استعمال جي جسماني حالت موجب به ٽوائليٽ کي ويهي استعمال ٿيندڙ ۽ [[اوڪڙو ٽوائليٽ|اوڪڙو ويهي استعمال ٿيندڙ]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. محفوظ ٽوائليٽ ۽ انساني فضلي جي مناسب نيڪال [[عوامي صحت]] لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. ناقص صفائي ۽ انساني فضلي جي غيرمحفوظ نيڪال جو واسطو [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ ٻين بيمارين جي ڦهلاءَ سان آهي.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 6.2 جو مقصد مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين سڀني جي پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت جو خاتمو آهي.<ref name="UN-SDG6">{{cite web |title=Goal 6: Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all |url=https://sdgs.un.org/goals/goal6 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> == اصطلاح == سنڌيءَ ۾ '''پاخانو''' عام طور ان جاءِ يا ڪمري لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ماڻهو [[رفع حاجت]] ڪن ٿا. '''ٽوائليٽ''' انگريزي ''toilet'' جو سنڌي اچار آهي ۽ جديد استعمال ۾ اوزار ۽ ڪمري ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. '''بيت الخلاءَ''' عربي اصل جو اصطلاح آهي. انگريزيءَ ۾ ''WC'' اصطلاح ''water closet'' جو مخفف آهي. تاريخي طور ''lavatory''، ''privy'' ۽ ''water closet'' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مختلف ملڪن ۾ ''bathroom''، ''restroom'' ۽ ''washroom'' جهڙا بالواسطه اصطلاح پڻ رائج آهن. لفظ ''toilet'' فرانسيسي لفظ ''toilette'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ ننڍڙي ڪپڙي ۽ پوءِ جسم سينگارڻ ۽ تيار ٿيڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو هو. وقت سان اهو لفظ ان ڪمري ۽ پوءِ رفع حاجت لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار سان لاڳاپيل ٿي ويو. == بنيادي ڪم == ٽوائليٽ جو بنيادي مقصد انساني فضلي کي ماڻهوءَ ۽ رهائشي ماحول کان الڳ ڪرڻ آهي. محفوظ صفائيءَ واري نظام ۾ رڳو ٽوائليٽ جو موجود هجڻ ڪافي ناهي؛ فضلي کي گڏ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، صاف ڪرڻ ۽ آخرڪار محفوظ نموني نيڪال يا ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="WHO2025">{{cite web |title=Steps to achieve universal access to safely managed sanitation |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240103009 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=5 May 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> جديد ٽوائليٽ جا اهم ڪم هي آهن: * پيشاب ۽ پاخاني کي محفوظ طريقي سان حاصل ڪرڻ؛ * استعمال ڪندڙ ۽ انساني فضلي جي وچ ۾ سڌو رابطو گهٽائڻ؛ * بدبو، مکين ۽ ٻين بيماري ڦهلائيندڙ جاندارن کي محدود ڪرڻ؛ * فضلي کي گٽر، سيپٽڪ ٽينڪ، کڏ يا ٻين محفوظ نظامن ڏانهن منتقل يا محفوظ ڪرڻ. == قسم == دنيا ۾ ٽوائليٽن جا ڪيترائي نمونا استعمال ٿين ٿا. انهن کي پاڻيءَ جي استعمال، ويهڻ جي حالت، فضلي جي نيڪال ۽ استعمال واري هنڌ موجب ورهائي سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:95%; margin:auto;" |+ '''ٽوائليٽن جا اهم قسم''' ! style="background:#DDEEFF;" | قسم ! style="background:#DDEEFF;" | پاڻي ! style="background:#DDEEFF;" | فضلي جي نيڪال ! style="background:#DDEEFF;" | عام استعمال |- | style="background:#F5FAFF;" | [[فلش ٽوائليٽ]] | ها | گٽر يا سيپٽڪ ٽينڪ | گهر، آفيسون ۽ شهري عمارتون |- | style="background:#F5FFF5;" | [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] | پاڻيءَ وارو يا سڪو | مختلف نظام | ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ |- | style="background:#FFF8E7;" | [[کڏ وارو پاخانو]] | عام طور نه | زمين اندر کڏ | ڳوٺاڻا ۽ محدود بنيادي ڍانچي وارا علائقا |- | style="background:#FFF0F0;" | [[سڪو ٽوائليٽ]] | نه | ٿانوَ، کڏ يا ڪمپوسٽنگ چيمبر | پاڻيءَ جي کوٽ وارا علائقا |- | style="background:#F3EEFF;" | [[ڪيميائي ٽوائليٽ]] | محدود يا نه | بند ٽينڪ | عارضي هنڌ، تقريبون ۽ تعميراتي ماڳ |- | style="background:#EFFFFF;" | [[ويڪيوم ٽوائليٽ]] | تمام ٿورو | ويڪيوم نظام | جهاز، ريل گاڏيون ۽ ٻيڙيون |} === فلش ٽوائليٽ === {{مک|فلش ٽوائليٽ}} [[فائل:Flush toilet.jpg|thumb|هڪ عام پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ ٽوائليٽ.]] '''فلش ٽوائليٽ''' پاڻي استعمال ڪري پيشاب ۽ پاخاني کي ٽوائليٽ جي ٿانوَ مان نيڪال واري پائپ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. عام نموني ۾ سيرامڪ جو ٿانو، پاڻيءَ جي ٽانڪي يا [[سسٽرن]] ۽ نيڪال جو پائپ شامل هوندا آهن. ٿانوَ جي هيٺئين حصي ۾ موجود پاڻيءَ جو بند يا ''واٽر سيل'' گٽر جي گئسن ۽ بدبوءَ کي ڪمري ڏانهن واپس اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. جديد گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ ۽ '''ٻٽي فلش''' وارن ٽوائليٽن ۾ پيشاب ۽ پاخاني لاءِ پاڻيءَ جا مختلف مقدار چونڊي سگهجن ٿا، جنهن سان روايتي فلش نظام جي ڀيٽ ۾ پاڻيءَ جو استعمال گهٽجي سگهي ٿو. === اوڪڙو ٽوائليٽ === {{مک|اوڪڙو ٽوائليٽ}} [[فائل:Squat toilet.jpg|thumb|هڪ [[اوڪڙو ٽوائليٽ]].]] '''اوڪڙو ٽوائليٽ''' فرش جي سطح تي لڳل اهڙو ٽوائليٽ آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ ان جي ٻنهي پاسن تي پير رکي اوڪڙو ويهي استعمال ڪري ٿو. اهڙا ٽوائليٽ ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن حصن ۾ استعمال ٿين ٿا. ''اوڪڙو'' لفظ صرف استعمال جي جسماني حالت کي ظاهر ڪري ٿو؛ اهڙو ٽوائليٽ پاڻ فلش وارو يا سڪو ٻنهي قسمن جو ٿي سگهي ٿو. === سڪو ٽوائليٽ === '''سڪو ٽوائليٽ''' فضلي کي منتقل ڪرڻ لاءِ فلش وارو پاڻي استعمال نٿو ڪري. فضلو کڏ، هٽائي سگهجندڙ ٿانوَ، ڪمپوسٽنگ چيمبر يا ٻي ذخيري واري جاءِ ۾ گڏ ڪيو وڃي ٿو. پاڻيءَ جي کوٽ يا گٽر جي نظام کان محروم علائقن ۾ اهڙا نظام اهم متبادل ٿي سگهن ٿا. === کڏ وارو پاخانو === {{مک|کڏ وارو پاخانو}} '''کڏ وارو پاخانو''' يا ''پِٽ ليٽرين'' زمين ۾ کوٽيل کڏ مٿان ٺهيل ٽوائليٽ هوندو آهي، جنهن ۾ پيشاب ۽ پاخانو کڏ ۾ گڏ ٿيندو آهي. مناسب تعمير ۽ سار سنڀال سان اهڙو نظام کليل جاءِ تي رفع حاجت جي ڀيٽ ۾ ماڻهن جو انساني فضلي سان رابطو گهٽائي سگهي ٿو. کڏن جي غلط جاءِ تي تعمير، خاص طور زميني پاڻيءَ جي سطح مٿانهين هئڻ واري هنڌ، [[زميني پاڻي]] جي آلودگي جو خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي. === ويڪيوم ٽوائليٽ === '''ويڪيوم ٽوائليٽ''' فضلي کي سکشن يا گهٽ هوايي دٻاءَ ذريعي منتقل ڪري ٿو. اهي روايتي فلش ٽوائليٽ جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو پاڻي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ خاص طور [[هوائي جهاز]]ن، جديد ريل گاڏين ۽ ٻيڙين ۾ استعمال ٿين ٿا. === ڪيميائي ۽ پورٽيبل ٽوائليٽ === '''ڪيميائي ٽوائليٽ''' انساني فضلي کي هڪ بند ٽينڪ ۾ گڏ ڪري ٿو ۽ بدبو يا فضلي جي تبديليءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيميائي مادا استعمال ڪري سگهي ٿو. [[پورٽيبل ٽوائليٽ]] اهڙي نموني ٺاهيو ويندو آهي جو ان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري سگهجي. اهي تعميراتي ماڳن، ميلن، ڪئمپن ۽ اهڙين عارضي جاين تي استعمال ٿين ٿا جتي مستقل گٽر يا پاڻيءَ جو نظام موجود نه هجي. == صفائي جا طريقا == [[فائل:Bidet shower.jpg|thumb|پاڻيءَ سان صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ [[بڊيٽ شاور]].]] رفع حاجت کان پوءِ جسماني صفائيءَ جا طريقا سماج ۽ علائقي موجب مختلف آهن. ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ پاڻيءَ سان صفائي عام آهي، جنهن لاءِ پاڻيءَ جو ٿانو، نلڪو يا [[بڊيٽ شاور]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ڪيترن مغربي ملڪن ۾ [[ٽوائليٽ پيپر]] عام آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ [[بڊيٽ]] پڻ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي اصطلاح ۾ رفع حاجت کان پوءِ نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ صابڻ ۽ پاڻيءَ سان هٿ ڌوئڻ ذاتي صفائي ۽ بيمارين جي روڪٿام جو اهم حصو آهي. [[عالمي صحت جو ادارو]] مناسب صفائي، محفوظ پاڻي ۽ هٿ ڌوئڻ کي دستن واري بيمارين جي روڪٿام جي اهم طريقن ۾ شمار ڪري ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea">{{cite web |title=Diarrhoeal disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=7 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> == گهريلو ۽ عوامي ٽوائليٽ == گهرن ۾ ٽوائليٽ [[غسل خانو|غسل خاني]] جي اندر يا الڳ ڪمري ۾ ٿي سگهي ٿو. جديد عمارتن ۾ پاڻي، هٿ ڌوئڻ لاءِ [[سنڪ]]، هوا جي نيڪال ۽ مناسب گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو بندوبست عام طور صفائيءَ واري نظام جو حصو هوندو آهي. '''[[عوامي ٽوائليٽ]]''' اهڙي سهولت آهي جيڪا عام ماڻهن جي استعمال لاءِ مهيا ڪئي وڃي ٿي. اهي ريلوي اسٽيشنن، بس اڏن، هوائي اڏن، بازارن، پارڪن، اسڪولن، اسپتالن ۽ ٻين عوامي هنڌن تي قائم ڪيا وڃن ٿا. ڪيترن عوامي ٽوائليٽن ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ حصا، [[پيشاب خانو|پيشاب خانا]] ۽ هٿ ڌوئڻ جون سهولتون هونديون آهن. معذور ماڻهن لاءِ رسائيءَ جوڳو ٽوائليٽ عام طور ايترو ويڪرو ٺاهيو ويندو آهي جو [[ويل چيئر]] اندر وڃي سگهي ۽ ڀتين تي سهارو وٺڻ لاءِ هٿيا لڳايا ويندا آهن. == انساني فضلي جي نيڪال == فلش ٽوائليٽ مان نڪرندڙ پيشاب، پاخانو، پاڻي ۽ ٻين مادن سان گڏ وهندڙ گندي پاڻيءَ کي عام طور '''[[ڪارو پاڻي (گندو پاڻي)|ڪارو پاڻي]]''' چيو وڃي ٿو. شهري علائقن ۾ اهو [[گٽر نظام]] ذريعي [[گندي پاڻي جي صفائي وارو پلانٽ|گندي پاڻيءَ جي صفائي واري پلانٽ]] تائين پهچائي سگهجي ٿو. گٽر کان محروم گهرن ۾ [[سيپٽڪ ٽينڪ]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ان ۾ ٺوس مادو هيٺ ويهي رهي ٿو، جڏهن تہ سيال حصو وڌيڪ نيڪال يا زميني جذب واري نظام ڏانهن وڃي ٿو. سيپٽڪ ٽينڪ ۾ موجود اڻ صاف ٿيل مواد ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ان جي ڪڍڻ، منتقلي ۽ صفائي محفوظ طريقي سان ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="WHO-Septic">{{cite web |title=Sanitation system fact sheet: Flush toilet with septic tank |url=https://www.who.int/docs/default-source/wash-documents/sanitation/sanitation-system-fact-sheets/fact-sheet-7---flush-toilet-with-septic-tank-and-effluent-infiltration-and-offsite-faecal-sludge-treatment.pdf |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> == عوامي صحت == [[فائل:Sanitation Value Chain.jpg|thumb|انساني فضلي کي ٽوائليٽ کان محفوظ نيڪال تائين پهچائڻ واري صفائيءَ جي نظام جو خاڪو.]] ٽوائليٽ جو عوامي صحت ۾ بنيادي ڪردار انساني فضلي کي ماڻهن، خوراڪ ۽ پاڻيءَ کان الڳ رکڻ آهي. ناقص صفائيءَ سبب پاخاني ۾ موجود جراثيم پاڻي، خوراڪ، هٿن يا مکين ذريعي ٻين ماڻهن تائين پهچي سگهن ٿا. [[عالمي صحت جو ادارو]] ناقص صفائيءَ کي [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ [[پوليو]] سميت مختلف بيمارين جي منتقلي سان ڳنڍي ٿو.<ref name="WHO-Sanitation"/> محفوظ پاڻي، مناسب صفائي ۽ صابڻ سان هٿ ڌوئڻ سان دستن واري بيماريءَ جي خطري کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea"/> محفوظ ٽوائليٽ عزت، رازداري ۽ حفاظت سان پڻ لاڳاپيل آهن. ناقص صفائي تعليم ۽ روزگار جا موقعا وڃائڻ ۽ خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ سلامتيءَ جي مسئلن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="WHO-Sanitation"/> == عالمي صفائيءَ جي صورتحال == صفائيءَ تائين عالمي پهچ اڃا مڪمل ناهي. WHO جي 2024ع واري حقيقت نامي موجب 2022ع ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو آبادي، يعني 4.6 ارب ماڻهو، محفوظ نموني منظم ڪيل صفائيءَ جون خدمتون استعمال ڪندا هئا؛ 1.5 ارب کان وڌيڪ ماڻهن وٽ بنيادي صفائيءَ جون خدمتون نه هيون ۽ لڳ ڀڳ 419 ملين ماڻهو اڃا کليل جاءِ تي رفع حاجت ڪندا هئا.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[پائيدار ترقي جو مقصد 6|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 6]] جي حدف 6.2 تحت گڏيل قومن 2030ع تائين سڀني ماڻهن لاءِ مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت ختم ڪرڻ جو مقصد مقرر ڪيو آهي.<ref name="UN-SDG6"/> == تاريخ == [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شهر [[موهن جو دڙو]] ۾ ترقي يافته پاڻي ۽ نيڪال جا نظام موجود هئا.]] انساني فضلي جي منظم نيڪال جي تاريخ قديم شهري آبادين تائين وڃي ٿي. [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ٽين هزار سال ق.م. تائين نيڪال سان لاڳاپيل سهولتن جا آثار ملن ٿا. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] جهڙن شهرن ۾ گهرن، غسل خانن ۽ ڍڪيل نالين تي ٻڌل ترقي يافته شهري نيڪال جا نظام موجود هئا. قديم [[ڪريٽ]] جي [[نوسوس]] محل ۾ پاڻيءَ سان نيڪال ٿيندڙ صفائيءَ جي سهولتن جا آثار مليا آهن. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] شهرن ۽ عوامي غسل خانن ۾ گڏيل [[ليٽرين]] ٺاهيا، جن هيٺان پاڻي وهندو هو ۽ فضلي کي نيڪال ڏانهن کڻي ويندو هو. [[فائل:Ostia-Toilets.JPG|thumb|قديم رومي شهر [[اوستيا انتيڪا]] جا گڏيل عوامي پاخانا.]] وچئين دور جي يورپي قلعن ۾ '''گارڊروب''' نالي ٽوائليٽ استعمال ٿيندا هئا، جن مان فضلو عمارت جي ٻاهرئين حصي يا کڏ ۾ ڪري پوندو هو. ان دور ۽ ان کان پوءِ گهڻي عرصي تائين [[چيمبر پاٽ]] پڻ استعمال ٿيندا رهيا. === جديد فلش ٽوائليٽ === پاڻيءَ سان فضلو وهائڻ جا طريقا قديم زماني کان موجود هئا، پر جديد فلش ٽوائليٽ جو ارتقا جديد يورپ ۾ شهري پاڻي ۽ گٽر جي نظامن جي ترقيءَ سان ٿيو. 19هين صديءَ ۾ وڌندڙ شهرن، عوامي صحت جي سڌارن ۽ بيمارين جي جراثيمي نظريي جي قبوليت سان اندروني پلمبنگ ۽ گٽر نظام تيزيءَ سان پکڙيا. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن شهرن ۾ پاڻي ۽ گٽر جا نظام وڌڻ سان فلش ٽوائليٽ وڌيڪ عام ٿيڻ لڳا. سائفن ۽ اندروني پاڻيءَ جي بند وارن نمونن گٽر جي بدبودار گئسن کي ڪمري ۾ موٽڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=A sanitary appliance |url=https://americanhistory.si.edu/explore/exhibitions/object-project/online/household-hits/toilet |publisher=[[سمٿسونين ادارو]] |website=National Museum of American History |access-date=2 October 2026 }}</ref> == پاڻيءَ جو استعمال ۽ ماحول == روايتي فلش ٽوائليٽ گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ صاف پاڻيءَ جو قابل ذڪر حصو استعمال ڪري سگهن ٿا. ان سبب گهٽ پاڻيءَ وارا فلش، ٻٽي فلش نظام، ويڪيوم ٽوائليٽ ۽ سڪا ٽوائليٽ پاڻي بچائڻ جي مختلف طريقن طور ترقي ڪيا ويا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ وارن علائقن ۾ ٽوائليٽ جي ٽيڪنالاجي چونڊڻ وقت پاڻيءَ جي دستيابي، زميني پاڻيءَ جي سطح، آباديءَ جي گهڻائي، گٽر جي موجودگي، فضلي جي محفوظ صفائي ۽ سار سنڀال کي گڏجي ڏسڻ ضروري آهي. غلط طريقي سان ٺهيل کڏون، ليڪ ڪندڙ سيپٽڪ ٽينڪ يا اڻ صاف ٿيل گندو پاڻي زميني ۽ مٿاڇري واري پاڻيءَ کي انساني فضلي سان آلوده ڪري سگهن ٿا. محفوظ صفائيءَ جو نظام ٽوائليٽ کان شروع ٿي فضلي جي محفوظ گڏ ڪرڻ، منتقلي، صفائي ۽ آخري نيڪال تائين سڄي زنجير تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="WHO2025"/> == ثقافت ۽ سماج == رفع حاجت هڪ ذاتي عمل هئڻ سبب ٽوائليٽ جي جوڙجڪ، رازداري ۽ استعمال بابت سماجي روايتون مختلف ثقافتن ۾ مختلف رهيون آهن. تاريخي رومي عوامي ليٽرين ۾ ڪيترائي ماڻهو بنا مڪمل جدا جدا ڪمرن جي گڏ ويهندا هئا، جڏهن تہ جديد ٽوائليٽن ۾ انفرادي رازداري کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جسم صاف ڪرڻ جا طريقا پڻ ثقافتي طور مختلف آهن. پاڻيءَ سان ڌوئڻ ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ عام آهي، جڏهن تہ ٽوائليٽ پيپر يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ گهڻو استعمال ٿئي ٿو. [[بڊيٽ]] ۽ بڊيٽ شاور پڻ ڪيترن ملڪن ۾ رائج آهن. == رسائي == معذور ماڻهن، وڏي عمر وارن ۽ حرڪت ۾ ڏکيائي رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽوائليٽ جي جوڙجڪ ۾ مناسب دروازي جي ويڪر، [[ويل چيئر]] لاءِ جاءِ، سهاري جا هٿيا ۽ مناسب اوچائيءَ وارو ٽوائليٽ ۽ سنڪ شامل ڪري سگهجن ٿا. رسائيءَ جوڳن ٽوائليٽن جي جوڙجڪ بابت معيار ملڪن ۽ علائقن جي عمارت سازيءَ جي قانونن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == عالمي ٽوائليٽ ڏينهن == {{مک|عالمي ٽوائليٽ ڏينهن}} [[گڏيل قومون]] هر سال '''19 نومبر''' تي '''[[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]]''' ملهائيندي آهي. هن ڏينهن جو مقصد عالمي صفائيءَ جي بحران، محفوظ ٽوائليٽن جي اهميت ۽ انساني فضلي جي محفوظ انتظام ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="150"> Ostia-Toilets.JPG|[[اوستيا انتيڪا]] جا قديم رومي عوامي پاخانا Squat toilet.jpg|اوڪڙو ٽوائليٽ Bidet shower.jpg|صفائيءَ لاءِ بڊيٽ شاور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[رفع حاجت]] * [[استنجو]] * [[صفائي]] * [[عوامي ٽوائليٽ]] * [[فلش ٽوائليٽ]] * [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] * [[کڏ وارو پاخانو]] * [[سڪو ٽوائليٽ]] * [[پيشاب خانو]] * [[بڊيٽ]] * [[ٽوائليٽ پيپر]] * [[گٽر نظام]] * [[سيپٽڪ ٽينڪ]] * [[گندي پاڻي جي صفائي]] * [[کليل جاءِ تي رفع حاجت]] * [[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation عالمي صحت جو ادارو — صفائي] * [https://sdgs.un.org/goals/goal6 گڏيل قومون — پائيدار ترقيءَ جو مقصد 6] {{Commons category|Toilets}} [[زمرو:ٽوائليٽ]] [[زمرو:صفائي]] [[زمرو:صفائي جون سهولتون]] [[زمرو:پلمبنگ]] [[زمرو:انساني فضلو]] [[زمرو:عوامي صحت]] syye3po8lliijmdyzvql03wfjdkdd25 416369 416368 2026-10-02T07:33:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 416369 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني پيشاب ۽ پاخاني جي نيڪال لاءِ صفائيءَ جي سهولت}} [[فائل:Toilet photo.jpg|thumb|هڪ جديد [[فلش ٽوائليٽ]].]] '''پاخانو''' يا '''ٽوائليٽ''' {{ٻيا نالا |انگريزي=Toilet |اردو=بیت الخلا، ٹوائلٹ |هندي=शौचालय |عربي=مرحاض}} اهڙي [[صفائي]] واري سهولت يا اوزار کي چيو وڃي ٿو، جيڪو انساني فضلي، خاص طور [[پيشاب]] ۽ [[پاخانو (فضلو)|پاخاني]]، کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ طريقي سان نيڪال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="WHO-Sanitation">{{cite web |title=Sanitation |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=22 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> لفظ ''ٽوائليٽ'' ڪڏهن رڳو فضلو حاصل ڪندڙ اوزار يا ٿانوَ لاءِ ۽ ڪڏهن ان ڪمري يا جاءِ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اهو لڳل هجي. ٽوائليٽ جا ڪيترائي قسم آهن. ڪجهه ٽوائليٽ پاڻيءَ جي وهڪري سان فضلو [[گٽر]]، [[سيپٽڪ ٽينڪ]] يا گندي پاڻيءَ جي صفائي واري نظام ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جڏهن تہ [[سڪو ٽوائليٽ|سڪا ٽوائليٽ]] پاڻي استعمال ڪرڻ کان سواءِ فضلي کي کڏ، بند ٿانوَ يا ٻين ذخيرن ۾ گڏ ڪن ٿا. استعمال جي جسماني حالت موجب به ٽوائليٽ کي ويهي استعمال ٿيندڙ ۽ [[اوڪڙو ٽوائليٽ|اوڪڙو ويهي استعمال ٿيندڙ]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. محفوظ ٽوائليٽ ۽ انساني فضلي جي مناسب نيڪال [[عوامي صحت]] لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. ناقص صفائي ۽ انساني فضلي جي غيرمحفوظ نيڪال جو واسطو [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ ٻين بيمارين جي ڦهلاءَ سان آهي.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 6.2 جو مقصد مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين سڀني جي پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت جو خاتمو آهي.<ref name="UN-SDG6">{{cite web |title=Goal 6: Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all |url=https://sdgs.un.org/goals/goal6 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> {{Clear}} == اصطلاح == سنڌيءَ ۾ '''پاخانو''' عام طور ان جاءِ يا ڪمري لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ماڻهو [[رفع حاجت]] ڪن ٿا. '''ٽوائليٽ''' انگريزي ''toilet'' جو سنڌي اچار آهي ۽ جديد استعمال ۾ اوزار ۽ ڪمري ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. '''بيت الخلاءَ''' عربي اصل جو اصطلاح آهي. انگريزيءَ ۾ ''WC'' اصطلاح ''water closet'' جو مخفف آهي. تاريخي طور ''lavatory''، ''privy'' ۽ ''water closet'' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مختلف ملڪن ۾ ''bathroom''، ''restroom'' ۽ ''washroom'' جهڙا بالواسطه اصطلاح پڻ رائج آهن. لفظ ''toilet'' فرانسيسي لفظ ''toilette'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ ننڍڙي ڪپڙي ۽ پوءِ جسم سينگارڻ ۽ تيار ٿيڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو هو. وقت سان اهو لفظ ان ڪمري ۽ پوءِ رفع حاجت لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار سان لاڳاپيل ٿي ويو. == بنيادي ڪم == ٽوائليٽ جو بنيادي مقصد انساني فضلي کي ماڻهوءَ ۽ رهائشي ماحول کان الڳ ڪرڻ آهي. محفوظ صفائيءَ واري نظام ۾ رڳو ٽوائليٽ جو موجود هجڻ ڪافي ناهي؛ فضلي کي گڏ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، صاف ڪرڻ ۽ آخرڪار محفوظ نموني نيڪال يا ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="WHO2025">{{cite web |title=Steps to achieve universal access to safely managed sanitation |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240103009 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=5 May 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> جديد ٽوائليٽ جا اهم ڪم هي آهن: * پيشاب ۽ پاخاني کي محفوظ طريقي سان حاصل ڪرڻ؛ * استعمال ڪندڙ ۽ انساني فضلي جي وچ ۾ سڌو رابطو گهٽائڻ؛ * بدبو، مکين ۽ ٻين بيماري ڦهلائيندڙ جاندارن کي محدود ڪرڻ؛ * فضلي کي گٽر، سيپٽڪ ٽينڪ، کڏ يا ٻين محفوظ نظامن ڏانهن منتقل يا محفوظ ڪرڻ. == قسم == دنيا ۾ ٽوائليٽن جا ڪيترائي نمونا استعمال ٿين ٿا. انهن کي پاڻيءَ جي استعمال، ويهڻ جي حالت، فضلي جي نيڪال ۽ استعمال واري هنڌ موجب ورهائي سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:95%; margin:auto;" |+ '''ٽوائليٽن جا اهم قسم''' ! style="background:#DDEEFF;" | قسم ! style="background:#DDEEFF;" | پاڻي ! style="background:#DDEEFF;" | فضلي جي نيڪال ! style="background:#DDEEFF;" | عام استعمال |- | style="background:#F5FAFF;" | [[فلش ٽوائليٽ]] | ها | گٽر يا سيپٽڪ ٽينڪ | گهر، آفيسون ۽ شهري عمارتون |- | style="background:#F5FFF5;" | [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] | پاڻيءَ وارو يا سڪو | مختلف نظام | ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ |- | style="background:#FFF8E7;" | [[کڏ وارو پاخانو]] | عام طور نه | زمين اندر کڏ | ڳوٺاڻا ۽ محدود بنيادي ڍانچي وارا علائقا |- | style="background:#FFF0F0;" | [[سڪو ٽوائليٽ]] | نه | ٿانوَ، کڏ يا ڪمپوسٽنگ چيمبر | پاڻيءَ جي کوٽ وارا علائقا |- | style="background:#F3EEFF;" | [[ڪيميائي ٽوائليٽ]] | محدود يا نه | بند ٽينڪ | عارضي هنڌ، تقريبون ۽ تعميراتي ماڳ |- | style="background:#EFFFFF;" | [[ويڪيوم ٽوائليٽ]] | تمام ٿورو | ويڪيوم نظام | جهاز، ريل گاڏيون ۽ ٻيڙيون |} === فلش ٽوائليٽ === {{مک|فلش ٽوائليٽ}} [[فائل:Flush toilet.jpg|thumb|هڪ عام پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ ٽوائليٽ.]] '''فلش ٽوائليٽ''' پاڻي استعمال ڪري پيشاب ۽ پاخاني کي ٽوائليٽ جي ٿانوَ مان نيڪال واري پائپ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. عام نموني ۾ سيرامڪ جو ٿانو، پاڻيءَ جي ٽانڪي يا [[سسٽرن]] ۽ نيڪال جو پائپ شامل هوندا آهن. ٿانوَ جي هيٺئين حصي ۾ موجود پاڻيءَ جو بند يا ''واٽر سيل'' گٽر جي گئسن ۽ بدبوءَ کي ڪمري ڏانهن واپس اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. جديد گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ ۽ '''ٻٽي فلش''' وارن ٽوائليٽن ۾ پيشاب ۽ پاخاني لاءِ پاڻيءَ جا مختلف مقدار چونڊي سگهجن ٿا، جنهن سان روايتي فلش نظام جي ڀيٽ ۾ پاڻيءَ جو استعمال گهٽجي سگهي ٿو. === اوڪڙو ٽوائليٽ === {{مک|اوڪڙو ٽوائليٽ}} [[فائل:Squat toilet.jpg|thumb|هڪ [[اوڪڙو ٽوائليٽ]].]] '''اوڪڙو ٽوائليٽ''' فرش جي سطح تي لڳل اهڙو ٽوائليٽ آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ ان جي ٻنهي پاسن تي پير رکي اوڪڙو ويهي استعمال ڪري ٿو. اهڙا ٽوائليٽ ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن حصن ۾ استعمال ٿين ٿا. ''اوڪڙو'' لفظ صرف استعمال جي جسماني حالت کي ظاهر ڪري ٿو؛ اهڙو ٽوائليٽ پاڻ فلش وارو يا سڪو ٻنهي قسمن جو ٿي سگهي ٿو. === سڪو ٽوائليٽ === '''سڪو ٽوائليٽ''' فضلي کي منتقل ڪرڻ لاءِ فلش وارو پاڻي استعمال نٿو ڪري. فضلو کڏ، هٽائي سگهجندڙ ٿانوَ، ڪمپوسٽنگ چيمبر يا ٻي ذخيري واري جاءِ ۾ گڏ ڪيو وڃي ٿو. پاڻيءَ جي کوٽ يا گٽر جي نظام کان محروم علائقن ۾ اهڙا نظام اهم متبادل ٿي سگهن ٿا. === کڏ وارو پاخانو === {{مک|کڏ وارو پاخانو}} '''کڏ وارو پاخانو''' يا ''پِٽ ليٽرين'' زمين ۾ کوٽيل کڏ مٿان ٺهيل ٽوائليٽ هوندو آهي، جنهن ۾ پيشاب ۽ پاخانو کڏ ۾ گڏ ٿيندو آهي. مناسب تعمير ۽ سار سنڀال سان اهڙو نظام کليل جاءِ تي رفع حاجت جي ڀيٽ ۾ ماڻهن جو انساني فضلي سان رابطو گهٽائي سگهي ٿو. کڏن جي غلط جاءِ تي تعمير، خاص طور زميني پاڻيءَ جي سطح مٿانهين هئڻ واري هنڌ، [[زميني پاڻي]] جي آلودگي جو خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي. === ويڪيوم ٽوائليٽ === '''ويڪيوم ٽوائليٽ''' فضلي کي سکشن يا گهٽ هوايي دٻاءَ ذريعي منتقل ڪري ٿو. اهي روايتي فلش ٽوائليٽ جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو پاڻي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ خاص طور [[هوائي جهاز]]ن، جديد ريل گاڏين ۽ ٻيڙين ۾ استعمال ٿين ٿا. === ڪيميائي ۽ پورٽيبل ٽوائليٽ === '''ڪيميائي ٽوائليٽ''' انساني فضلي کي هڪ بند ٽينڪ ۾ گڏ ڪري ٿو ۽ بدبو يا فضلي جي تبديليءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيميائي مادا استعمال ڪري سگهي ٿو. [[پورٽيبل ٽوائليٽ]] اهڙي نموني ٺاهيو ويندو آهي جو ان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري سگهجي. اهي تعميراتي ماڳن، ميلن، ڪئمپن ۽ اهڙين عارضي جاين تي استعمال ٿين ٿا جتي مستقل گٽر يا پاڻيءَ جو نظام موجود نه هجي. == صفائي جا طريقا == [[فائل:Bidet shower.jpg|thumb|پاڻيءَ سان صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ [[بڊيٽ شاور]].]] رفع حاجت کان پوءِ جسماني صفائيءَ جا طريقا سماج ۽ علائقي موجب مختلف آهن. ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ پاڻيءَ سان صفائي عام آهي، جنهن لاءِ پاڻيءَ جو ٿانو، نلڪو يا [[بڊيٽ شاور]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ڪيترن مغربي ملڪن ۾ [[ٽوائليٽ پيپر]] عام آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ [[بڊيٽ]] پڻ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي اصطلاح ۾ رفع حاجت کان پوءِ نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ صابڻ ۽ پاڻيءَ سان هٿ ڌوئڻ ذاتي صفائي ۽ بيمارين جي روڪٿام جو اهم حصو آهي. [[عالمي صحت جو ادارو]] مناسب صفائي، محفوظ پاڻي ۽ هٿ ڌوئڻ کي دستن واري بيمارين جي روڪٿام جي اهم طريقن ۾ شمار ڪري ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea">{{cite web |title=Diarrhoeal disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=7 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> == گهريلو ۽ عوامي ٽوائليٽ == گهرن ۾ ٽوائليٽ [[غسل خانو|غسل خاني]] جي اندر يا الڳ ڪمري ۾ ٿي سگهي ٿو. جديد عمارتن ۾ پاڻي، هٿ ڌوئڻ لاءِ [[سنڪ]]، هوا جي نيڪال ۽ مناسب گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو بندوبست عام طور صفائيءَ واري نظام جو حصو هوندو آهي. '''[[عوامي ٽوائليٽ]]''' اهڙي سهولت آهي جيڪا عام ماڻهن جي استعمال لاءِ مهيا ڪئي وڃي ٿي. اهي ريلوي اسٽيشنن، بس اڏن، هوائي اڏن، بازارن، پارڪن، اسڪولن، اسپتالن ۽ ٻين عوامي هنڌن تي قائم ڪيا وڃن ٿا. ڪيترن عوامي ٽوائليٽن ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ حصا، [[پيشاب خانو|پيشاب خانا]] ۽ هٿ ڌوئڻ جون سهولتون هونديون آهن. معذور ماڻهن لاءِ رسائيءَ جوڳو ٽوائليٽ عام طور ايترو ويڪرو ٺاهيو ويندو آهي جو [[ويل چيئر]] اندر وڃي سگهي ۽ ڀتين تي سهارو وٺڻ لاءِ هٿيا لڳايا ويندا آهن. == انساني فضلي جي نيڪال == فلش ٽوائليٽ مان نڪرندڙ پيشاب، پاخانو، پاڻي ۽ ٻين مادن سان گڏ وهندڙ گندي پاڻيءَ کي عام طور '''[[ڪارو پاڻي (گندو پاڻي)|ڪارو پاڻي]]''' چيو وڃي ٿو. شهري علائقن ۾ اهو [[گٽر نظام]] ذريعي [[گندي پاڻي جي صفائي وارو پلانٽ|گندي پاڻيءَ جي صفائي واري پلانٽ]] تائين پهچائي سگهجي ٿو. گٽر کان محروم گهرن ۾ [[سيپٽڪ ٽينڪ]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ان ۾ ٺوس مادو هيٺ ويهي رهي ٿو، جڏهن تہ سيال حصو وڌيڪ نيڪال يا زميني جذب واري نظام ڏانهن وڃي ٿو. سيپٽڪ ٽينڪ ۾ موجود اڻ صاف ٿيل مواد ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ان جي ڪڍڻ، منتقلي ۽ صفائي محفوظ طريقي سان ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="WHO-Septic">{{cite web |title=Sanitation system fact sheet: Flush toilet with septic tank |url=https://www.who.int/docs/default-source/wash-documents/sanitation/sanitation-system-fact-sheets/fact-sheet-7---flush-toilet-with-septic-tank-and-effluent-infiltration-and-offsite-faecal-sludge-treatment.pdf |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> == عوامي صحت == [[فائل:Sanitation Value Chain.jpg|thumb|انساني فضلي کي ٽوائليٽ کان محفوظ نيڪال تائين پهچائڻ واري صفائيءَ جي نظام جو خاڪو.]] ٽوائليٽ جو عوامي صحت ۾ بنيادي ڪردار انساني فضلي کي ماڻهن، خوراڪ ۽ پاڻيءَ کان الڳ رکڻ آهي. ناقص صفائيءَ سبب پاخاني ۾ موجود جراثيم پاڻي، خوراڪ، هٿن يا مکين ذريعي ٻين ماڻهن تائين پهچي سگهن ٿا. [[عالمي صحت جو ادارو]] ناقص صفائيءَ کي [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ [[پوليو]] سميت مختلف بيمارين جي منتقلي سان ڳنڍي ٿو.<ref name="WHO-Sanitation"/> محفوظ پاڻي، مناسب صفائي ۽ صابڻ سان هٿ ڌوئڻ سان دستن واري بيماريءَ جي خطري کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea"/> محفوظ ٽوائليٽ عزت، رازداري ۽ حفاظت سان پڻ لاڳاپيل آهن. ناقص صفائي تعليم ۽ روزگار جا موقعا وڃائڻ ۽ خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ سلامتيءَ جي مسئلن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="WHO-Sanitation"/> == عالمي صفائيءَ جي صورتحال == صفائيءَ تائين عالمي پهچ اڃا مڪمل ناهي. WHO جي 2024ع واري حقيقت نامي موجب 2022ع ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو آبادي، يعني 4.6 ارب ماڻهو، محفوظ نموني منظم ڪيل صفائيءَ جون خدمتون استعمال ڪندا هئا؛ 1.5 ارب کان وڌيڪ ماڻهن وٽ بنيادي صفائيءَ جون خدمتون نه هيون ۽ لڳ ڀڳ 419 ملين ماڻهو اڃا کليل جاءِ تي رفع حاجت ڪندا هئا.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[پائيدار ترقي جو مقصد 6|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 6]] جي حدف 6.2 تحت گڏيل قومن 2030ع تائين سڀني ماڻهن لاءِ مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت ختم ڪرڻ جو مقصد مقرر ڪيو آهي.<ref name="UN-SDG6"/> == تاريخ == [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شهر [[موهن جو دڙو]] ۾ ترقي يافته پاڻي ۽ نيڪال جا نظام موجود هئا.]] انساني فضلي جي منظم نيڪال جي تاريخ قديم شهري آبادين تائين وڃي ٿي. [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ٽين هزار سال ق.م. تائين نيڪال سان لاڳاپيل سهولتن جا آثار ملن ٿا. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] جهڙن شهرن ۾ گهرن، غسل خانن ۽ ڍڪيل نالين تي ٻڌل ترقي يافته شهري نيڪال جا نظام موجود هئا. قديم [[ڪريٽ]] جي [[نوسوس]] محل ۾ پاڻيءَ سان نيڪال ٿيندڙ صفائيءَ جي سهولتن جا آثار مليا آهن. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] شهرن ۽ عوامي غسل خانن ۾ گڏيل [[ليٽرين]] ٺاهيا، جن هيٺان پاڻي وهندو هو ۽ فضلي کي نيڪال ڏانهن کڻي ويندو هو. [[فائل:Ostia-Toilets.JPG|thumb|قديم رومي شهر [[اوستيا انتيڪا]] جا گڏيل عوامي پاخانا.]] وچئين دور جي يورپي قلعن ۾ '''گارڊروب''' نالي ٽوائليٽ استعمال ٿيندا هئا، جن مان فضلو عمارت جي ٻاهرئين حصي يا کڏ ۾ ڪري پوندو هو. ان دور ۽ ان کان پوءِ گهڻي عرصي تائين [[چيمبر پاٽ]] پڻ استعمال ٿيندا رهيا. === جديد فلش ٽوائليٽ === پاڻيءَ سان فضلو وهائڻ جا طريقا قديم زماني کان موجود هئا، پر جديد فلش ٽوائليٽ جو ارتقا جديد يورپ ۾ شهري پاڻي ۽ گٽر جي نظامن جي ترقيءَ سان ٿيو. 19هين صديءَ ۾ وڌندڙ شهرن، عوامي صحت جي سڌارن ۽ بيمارين جي جراثيمي نظريي جي قبوليت سان اندروني پلمبنگ ۽ گٽر نظام تيزيءَ سان پکڙيا. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن شهرن ۾ پاڻي ۽ گٽر جا نظام وڌڻ سان فلش ٽوائليٽ وڌيڪ عام ٿيڻ لڳا. سائفن ۽ اندروني پاڻيءَ جي بند وارن نمونن گٽر جي بدبودار گئسن کي ڪمري ۾ موٽڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=A sanitary appliance |url=https://americanhistory.si.edu/explore/exhibitions/object-project/online/household-hits/toilet |publisher=[[سمٿسونين ادارو]] |website=National Museum of American History |access-date=2 October 2026 }}</ref> == پاڻيءَ جو استعمال ۽ ماحول == روايتي فلش ٽوائليٽ گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ صاف پاڻيءَ جو قابل ذڪر حصو استعمال ڪري سگهن ٿا. ان سبب گهٽ پاڻيءَ وارا فلش، ٻٽي فلش نظام، ويڪيوم ٽوائليٽ ۽ سڪا ٽوائليٽ پاڻي بچائڻ جي مختلف طريقن طور ترقي ڪيا ويا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ وارن علائقن ۾ ٽوائليٽ جي ٽيڪنالاجي چونڊڻ وقت پاڻيءَ جي دستيابي، زميني پاڻيءَ جي سطح، آباديءَ جي گهڻائي، گٽر جي موجودگي، فضلي جي محفوظ صفائي ۽ سار سنڀال کي گڏجي ڏسڻ ضروري آهي. غلط طريقي سان ٺهيل کڏون، ليڪ ڪندڙ سيپٽڪ ٽينڪ يا اڻ صاف ٿيل گندو پاڻي زميني ۽ مٿاڇري واري پاڻيءَ کي انساني فضلي سان آلوده ڪري سگهن ٿا. محفوظ صفائيءَ جو نظام ٽوائليٽ کان شروع ٿي فضلي جي محفوظ گڏ ڪرڻ، منتقلي، صفائي ۽ آخري نيڪال تائين سڄي زنجير تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="WHO2025"/> == ثقافت ۽ سماج == رفع حاجت هڪ ذاتي عمل هئڻ سبب ٽوائليٽ جي جوڙجڪ، رازداري ۽ استعمال بابت سماجي روايتون مختلف ثقافتن ۾ مختلف رهيون آهن. تاريخي رومي عوامي ليٽرين ۾ ڪيترائي ماڻهو بنا مڪمل جدا جدا ڪمرن جي گڏ ويهندا هئا، جڏهن تہ جديد ٽوائليٽن ۾ انفرادي رازداري کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جسم صاف ڪرڻ جا طريقا پڻ ثقافتي طور مختلف آهن. پاڻيءَ سان ڌوئڻ ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ عام آهي، جڏهن تہ ٽوائليٽ پيپر يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ گهڻو استعمال ٿئي ٿو. [[بڊيٽ]] ۽ بڊيٽ شاور پڻ ڪيترن ملڪن ۾ رائج آهن. == رسائي == معذور ماڻهن، وڏي عمر وارن ۽ حرڪت ۾ ڏکيائي رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽوائليٽ جي جوڙجڪ ۾ مناسب دروازي جي ويڪر، [[ويل چيئر]] لاءِ جاءِ، سهاري جا هٿيا ۽ مناسب اوچائيءَ وارو ٽوائليٽ ۽ سنڪ شامل ڪري سگهجن ٿا. رسائيءَ جوڳن ٽوائليٽن جي جوڙجڪ بابت معيار ملڪن ۽ علائقن جي عمارت سازيءَ جي قانونن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == عالمي ٽوائليٽ ڏينهن == {{مک|عالمي ٽوائليٽ ڏينهن}} [[گڏيل قومون]] هر سال '''19 نومبر''' تي '''[[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]]''' ملهائيندي آهي. هن ڏينهن جو مقصد عالمي صفائيءَ جي بحران، محفوظ ٽوائليٽن جي اهميت ۽ انساني فضلي جي محفوظ انتظام ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="150"> Ostia-Toilets.JPG|[[اوستيا انتيڪا]] جا قديم رومي عوامي پاخانا Squat toilet.jpg|اوڪڙو ٽوائليٽ Bidet shower.jpg|صفائيءَ لاءِ بڊيٽ شاور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[رفع حاجت]] * [[استنجو]] * [[صفائي]] * [[عوامي ٽوائليٽ]] * [[فلش ٽوائليٽ]] * [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] * [[کڏ وارو پاخانو]] * [[سڪو ٽوائليٽ]] * [[پيشاب خانو]] * [[بڊيٽ]] * [[ٽوائليٽ پيپر]] * [[گٽر نظام]] * [[سيپٽڪ ٽينڪ]] * [[گندي پاڻي جي صفائي]] * [[کليل جاءِ تي رفع حاجت]] * [[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation عالمي صحت جو ادارو — صفائي] * [https://sdgs.un.org/goals/goal6 گڏيل قومون — پائيدار ترقيءَ جو مقصد 6] {{Commons category|Toilets}} [[زمرو:ٽوائليٽ]] [[زمرو:صفائي]] [[زمرو:صفائي جون سهولتون]] [[زمرو:پلمبنگ]] [[زمرو:انساني فضلو]] [[زمرو:عوامي صحت]] 13y40v6mwg7ust2bj4j0ueod0mxjku0 416370 416369 2026-10-02T07:35:44Z Intisar Ali 8681 416370 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني پيشاب ۽ پاخاني جي نيڪال لاءِ صفائيءَ جي سهولت}} [[فائل:Toilet photo.jpg|thumb|هڪ جديد [[فلش ٽوائليٽ]].]] '''پاخانو''' يا '''ٽوائليٽ''' {{ٻيا نالا |انگريزي=Toilet |اردو=بیت الخلا، ٹوائلٹ |هندي=शौचालय |عربي=مرحاض}} اهڙي [[صفائي]] واري سهولت يا اوزار کي چيو وڃي ٿو، جيڪو انساني فضلي، خاص طور [[پيشاب]] ۽ [[پاخانو (فضلو)|پاخاني]]، کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ طريقي سان نيڪال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="WHO-Sanitation">{{cite web |title=Sanitation |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=22 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> لفظ ''ٽوائليٽ'' ڪڏهن رڳو فضلو حاصل ڪندڙ اوزار يا ٿانوَ لاءِ ۽ ڪڏهن ان ڪمري يا جاءِ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اهو لڳل هجي. ٽوائليٽ جا ڪيترائي قسم آهن. ڪجهه ٽوائليٽ پاڻيءَ جي وهڪري سان فضلو [[گٽر]]، [[سيپٽڪ ٽينڪ]] يا گندي پاڻيءَ جي صفائي واري نظام ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جڏهن تہ [[سڪو ٽوائليٽ|سڪا ٽوائليٽ]] پاڻي استعمال ڪرڻ کان سواءِ فضلي کي کڏ، بند ٿانوَ يا ٻين ذخيرن ۾ گڏ ڪن ٿا. استعمال جي جسماني حالت موجب به ٽوائليٽ کي ويهي استعمال ٿيندڙ ۽ [[اوڪڙو ٽوائليٽ|اوڪڙو ويهي استعمال ٿيندڙ]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. محفوظ ٽوائليٽ ۽ انساني فضلي جي مناسب نيڪال [[عوامي صحت]] لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. ناقص صفائي ۽ انساني فضلي جي غيرمحفوظ نيڪال جو واسطو [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ ٻين بيمارين جي ڦهلاءَ سان آهي.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 6.2 جو مقصد مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين سڀني جي پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت جو خاتمو آهي.<ref name="UN-SDG6">{{cite web |title=Goal 6: Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all |url=https://sdgs.un.org/goals/goal6 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> {{Clear}} == اصطلاح == سنڌيءَ ۾ '''پاخانو''' عام طور ان جاءِ يا ڪمري لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ماڻهو [[رفع حاجت]] ڪن ٿا. '''ٽوائليٽ''' انگريزي ''toilet'' جو سنڌي اچار آهي ۽ جديد استعمال ۾ اوزار ۽ ڪمري ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. '''بيت الخلاءَ''' عربي اصل جو اصطلاح آهي. انگريزيءَ ۾ ''WC'' اصطلاح ''واٽر ڪلوزيٽ'' جو مخفف آهي. تاريخي طور ''ليويٽري''، ''پروي'' ۽ ''water closet'' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مختلف ملڪن ۾ ''باٿ روم''، ''ريسٽروم'' ۽ ''واشروم'' جهڙا بالواسطه اصطلاح پڻ رائج آهن. لفظ ''ٽوائليٽ'' فرانسيسي لفظ ''toilette'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ ننڍڙي ڪپڙي ۽ پوءِ جسم سينگارڻ ۽ تيار ٿيڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو هو. وقت سان اهو لفظ ان ڪمري ۽ پوءِ رفع حاجت لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار سان لاڳاپيل ٿي ويو. == بنيادي ڪم == ٽوائليٽ جو بنيادي مقصد انساني فضلي کي ماڻهوءَ ۽ رهائشي ماحول کان الڳ ڪرڻ آهي. محفوظ صفائيءَ واري نظام ۾ رڳو ٽوائليٽ جو موجود هجڻ ڪافي ناهي؛ فضلي کي گڏ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، صاف ڪرڻ ۽ آخرڪار محفوظ نموني نيڪال يا ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="WHO2025">{{cite web |title=Steps to achieve universal access to safely managed sanitation |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240103009 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=5 May 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> جديد ٽوائليٽ جا اهم ڪم هي آهن: * پيشاب ۽ پاخاني کي محفوظ طريقي سان حاصل ڪرڻ؛ * استعمال ڪندڙ ۽ انساني فضلي جي وچ ۾ سڌو رابطو گهٽائڻ؛ * بدبو، مکين ۽ ٻين بيماري ڦهلائيندڙ جاندارن کي محدود ڪرڻ؛ * فضلي کي گٽر، سيپٽڪ ٽينڪ، کڏ يا ٻين محفوظ نظامن ڏانهن منتقل يا محفوظ ڪرڻ. == قسم == دنيا ۾ ٽوائليٽن جا ڪيترائي نمونا استعمال ٿين ٿا. انهن کي پاڻيءَ جي استعمال، ويهڻ جي حالت، فضلي جي نيڪال ۽ استعمال واري هنڌ موجب ورهائي سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:95%; margin:auto;" |+ '''ٽوائليٽن جا اهم قسم''' ! style="background:#DDEEFF;" | قسم ! style="background:#DDEEFF;" | پاڻي ! style="background:#DDEEFF;" | فضلي جي نيڪال ! style="background:#DDEEFF;" | عام استعمال |- | style="background:#F5FAFF;" | [[فلش ٽوائليٽ]] | ها | گٽر يا سيپٽڪ ٽينڪ | گهر، آفيسون ۽ شهري عمارتون |- | style="background:#F5FFF5;" | [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] | پاڻيءَ وارو يا سڪو | مختلف نظام | ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ |- | style="background:#FFF8E7;" | [[کڏ وارو پاخانو]] | عام طور نه | زمين اندر کڏ | ڳوٺاڻا ۽ محدود بنيادي ڍانچي وارا علائقا |- | style="background:#FFF0F0;" | [[سڪو ٽوائليٽ]] | نه | ٿانوَ، کڏ يا ڪمپوسٽنگ چيمبر | پاڻيءَ جي کوٽ وارا علائقا |- | style="background:#F3EEFF;" | [[ڪيميائي ٽوائليٽ]] | محدود يا نه | بند ٽينڪ | عارضي هنڌ، تقريبون ۽ تعميراتي ماڳ |- | style="background:#EFFFFF;" | [[ويڪيوم ٽوائليٽ]] | تمام ٿورو | ويڪيوم نظام | جهاز، ريل گاڏيون ۽ ٻيڙيون |} === فلش ٽوائليٽ === {{مک|فلش ٽوائليٽ}} [[فائل:Flush toilet.jpg|thumb|هڪ عام پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ ٽوائليٽ.]] '''فلش ٽوائليٽ''' پاڻي استعمال ڪري پيشاب ۽ پاخاني کي ٽوائليٽ جي ٿانوَ مان نيڪال واري پائپ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. عام نموني ۾ سيرامڪ جو ٿانو، پاڻيءَ جي ٽانڪي يا [[سسٽرن]] ۽ نيڪال جو پائپ شامل هوندا آهن. ٿانوَ جي هيٺئين حصي ۾ موجود پاڻيءَ جو بند يا ''واٽر سيل'' گٽر جي گئسن ۽ بدبوءَ کي ڪمري ڏانهن واپس اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. جديد گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ ۽ '''ٻٽي فلش''' وارن ٽوائليٽن ۾ پيشاب ۽ پاخاني لاءِ پاڻيءَ جا مختلف مقدار چونڊي سگهجن ٿا، جنهن سان روايتي فلش نظام جي ڀيٽ ۾ پاڻيءَ جو استعمال گهٽجي سگهي ٿو. === اوڪڙو ٽوائليٽ === {{مک|اوڪڙو ٽوائليٽ}} [[فائل:Squat toilet.jpg|thumb|هڪ [[اوڪڙو ٽوائليٽ]].]] '''اوڪڙو ٽوائليٽ''' فرش جي سطح تي لڳل اهڙو ٽوائليٽ آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ ان جي ٻنهي پاسن تي پير رکي اوڪڙو ويهي استعمال ڪري ٿو. اهڙا ٽوائليٽ ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن حصن ۾ استعمال ٿين ٿا. ''اوڪڙو'' لفظ صرف استعمال جي جسماني حالت کي ظاهر ڪري ٿو؛ اهڙو ٽوائليٽ پاڻ فلش وارو يا سڪو ٻنهي قسمن جو ٿي سگهي ٿو. === سڪو ٽوائليٽ === '''سڪو ٽوائليٽ''' فضلي کي منتقل ڪرڻ لاءِ فلش وارو پاڻي استعمال نٿو ڪري. فضلو کڏ، هٽائي سگهجندڙ ٿانوَ، ڪمپوسٽنگ چيمبر يا ٻي ذخيري واري جاءِ ۾ گڏ ڪيو وڃي ٿو. پاڻيءَ جي کوٽ يا گٽر جي نظام کان محروم علائقن ۾ اهڙا نظام اهم متبادل ٿي سگهن ٿا. === کڏ وارو پاخانو === {{مک|کڏ وارو پاخانو}} '''کڏ وارو پاخانو''' يا ''پِٽ ليٽرين'' زمين ۾ کوٽيل کڏ مٿان ٺهيل ٽوائليٽ هوندو آهي، جنهن ۾ پيشاب ۽ پاخانو کڏ ۾ گڏ ٿيندو آهي. مناسب تعمير ۽ سار سنڀال سان اهڙو نظام کليل جاءِ تي رفع حاجت جي ڀيٽ ۾ ماڻهن جو انساني فضلي سان رابطو گهٽائي سگهي ٿو. کڏن جي غلط جاءِ تي تعمير، خاص طور زميني پاڻيءَ جي سطح مٿانهين هئڻ واري هنڌ، [[زميني پاڻي]] جي آلودگي جو خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي. === ويڪيوم ٽوائليٽ === '''ويڪيوم ٽوائليٽ''' فضلي کي سکشن يا گهٽ هوايي دٻاءَ ذريعي منتقل ڪري ٿو. اهي روايتي فلش ٽوائليٽ جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو پاڻي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ خاص طور [[هوائي جهاز]]ن، جديد ريل گاڏين ۽ ٻيڙين ۾ استعمال ٿين ٿا. === ڪيميائي ۽ پورٽيبل ٽوائليٽ === '''ڪيميائي ٽوائليٽ''' انساني فضلي کي هڪ بند ٽينڪ ۾ گڏ ڪري ٿو ۽ بدبو يا فضلي جي تبديليءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيميائي مادا استعمال ڪري سگهي ٿو. [[پورٽيبل ٽوائليٽ]] اهڙي نموني ٺاهيو ويندو آهي جو ان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري سگهجي. اهي تعميراتي ماڳن، ميلن، ڪئمپن ۽ اهڙين عارضي جاين تي استعمال ٿين ٿا جتي مستقل گٽر يا پاڻيءَ جو نظام موجود نه هجي. == صفائي جا طريقا == [[فائل:Bidet shower.jpg|thumb|پاڻيءَ سان صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ [[بڊيٽ شاور]].]] رفع حاجت کان پوءِ جسماني صفائيءَ جا طريقا سماج ۽ علائقي موجب مختلف آهن. ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ پاڻيءَ سان صفائي عام آهي، جنهن لاءِ پاڻيءَ جو ٿانو، نلڪو يا [[بڊيٽ شاور]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ڪيترن مغربي ملڪن ۾ [[ٽوائليٽ پيپر]] عام آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ [[بڊيٽ]] پڻ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي اصطلاح ۾ رفع حاجت کان پوءِ نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ صابڻ ۽ پاڻيءَ سان هٿ ڌوئڻ ذاتي صفائي ۽ بيمارين جي روڪٿام جو اهم حصو آهي. [[عالمي صحت جو ادارو]] مناسب صفائي، محفوظ پاڻي ۽ هٿ ڌوئڻ کي دستن واري بيمارين جي روڪٿام جي اهم طريقن ۾ شمار ڪري ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea">{{cite web |title=Diarrhoeal disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=7 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> == گهريلو ۽ عوامي ٽوائليٽ == گهرن ۾ ٽوائليٽ [[غسل خانو|غسل خاني]] جي اندر يا الڳ ڪمري ۾ ٿي سگهي ٿو. جديد عمارتن ۾ پاڻي، هٿ ڌوئڻ لاءِ [[سنڪ]]، هوا جي نيڪال ۽ مناسب گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو بندوبست عام طور صفائيءَ واري نظام جو حصو هوندو آهي. '''[[عوامي ٽوائليٽ]]''' اهڙي سهولت آهي جيڪا عام ماڻهن جي استعمال لاءِ مهيا ڪئي وڃي ٿي. اهي ريلوي اسٽيشنن، بس اڏن، هوائي اڏن، بازارن، پارڪن، اسڪولن، اسپتالن ۽ ٻين عوامي هنڌن تي قائم ڪيا وڃن ٿا. ڪيترن عوامي ٽوائليٽن ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ حصا، [[پيشاب خانو|پيشاب خانا]] ۽ هٿ ڌوئڻ جون سهولتون هونديون آهن. معذور ماڻهن لاءِ رسائيءَ جوڳو ٽوائليٽ عام طور ايترو ويڪرو ٺاهيو ويندو آهي جو [[ويل چيئر]] اندر وڃي سگهي ۽ ڀتين تي سهارو وٺڻ لاءِ هٿيا لڳايا ويندا آهن. == انساني فضلي جي نيڪال == فلش ٽوائليٽ مان نڪرندڙ پيشاب، پاخانو، پاڻي ۽ ٻين مادن سان گڏ وهندڙ گندي پاڻيءَ کي عام طور '''[[ڪارو پاڻي (گندو پاڻي)|ڪارو پاڻي]]''' چيو وڃي ٿو. شهري علائقن ۾ اهو [[گٽر نظام]] ذريعي [[گندي پاڻي جي صفائي وارو پلانٽ|گندي پاڻيءَ جي صفائي واري پلانٽ]] تائين پهچائي سگهجي ٿو. گٽر کان محروم گهرن ۾ [[سيپٽڪ ٽينڪ]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ان ۾ ٺوس مادو هيٺ ويهي رهي ٿو، جڏهن تہ سيال حصو وڌيڪ نيڪال يا زميني جذب واري نظام ڏانهن وڃي ٿو. سيپٽڪ ٽينڪ ۾ موجود اڻ صاف ٿيل مواد ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ان جي ڪڍڻ، منتقلي ۽ صفائي محفوظ طريقي سان ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="WHO-Septic">{{cite web |title=Sanitation system fact sheet: Flush toilet with septic tank |url=https://www.who.int/docs/default-source/wash-documents/sanitation/sanitation-system-fact-sheets/fact-sheet-7---flush-toilet-with-septic-tank-and-effluent-infiltration-and-offsite-faecal-sludge-treatment.pdf |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> == عوامي صحت == [[فائل:Sanitation Value Chain.jpg|thumb|انساني فضلي کي ٽوائليٽ کان محفوظ نيڪال تائين پهچائڻ واري صفائيءَ جي نظام جو خاڪو.]] ٽوائليٽ جو عوامي صحت ۾ بنيادي ڪردار انساني فضلي کي ماڻهن، خوراڪ ۽ پاڻيءَ کان الڳ رکڻ آهي. ناقص صفائيءَ سبب پاخاني ۾ موجود جراثيم پاڻي، خوراڪ، هٿن يا مکين ذريعي ٻين ماڻهن تائين پهچي سگهن ٿا. [[عالمي صحت جو ادارو]] ناقص صفائيءَ کي [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ [[پوليو]] سميت مختلف بيمارين جي منتقلي سان ڳنڍي ٿو.<ref name="WHO-Sanitation"/> محفوظ پاڻي، مناسب صفائي ۽ صابڻ سان هٿ ڌوئڻ سان دستن واري بيماريءَ جي خطري کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea"/> محفوظ ٽوائليٽ عزت، رازداري ۽ حفاظت سان پڻ لاڳاپيل آهن. ناقص صفائي تعليم ۽ روزگار جا موقعا وڃائڻ ۽ خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ سلامتيءَ جي مسئلن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="WHO-Sanitation"/> == عالمي صفائيءَ جي صورتحال == صفائيءَ تائين عالمي پهچ اڃا مڪمل ناهي. WHO جي 2024ع واري حقيقت نامي موجب 2022ع ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو آبادي، يعني 4.6 ارب ماڻهو، محفوظ نموني منظم ڪيل صفائيءَ جون خدمتون استعمال ڪندا هئا؛ 1.5 ارب کان وڌيڪ ماڻهن وٽ بنيادي صفائيءَ جون خدمتون نه هيون ۽ لڳ ڀڳ 419 ملين ماڻهو اڃا کليل جاءِ تي رفع حاجت ڪندا هئا.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[پائيدار ترقي جو مقصد 6|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 6]] جي حدف 6.2 تحت گڏيل قومن 2030ع تائين سڀني ماڻهن لاءِ مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت ختم ڪرڻ جو مقصد مقرر ڪيو آهي.<ref name="UN-SDG6"/> == تاريخ == [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شهر [[موهن جو دڙو]] ۾ ترقي يافته پاڻي ۽ نيڪال جا نظام موجود هئا.]] انساني فضلي جي منظم نيڪال جي تاريخ قديم شهري آبادين تائين وڃي ٿي. [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ٽين هزار سال ق.م. تائين نيڪال سان لاڳاپيل سهولتن جا آثار ملن ٿا. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] جهڙن شهرن ۾ گهرن، غسل خانن ۽ ڍڪيل نالين تي ٻڌل ترقي يافته شهري نيڪال جا نظام موجود هئا. قديم [[ڪريٽ]] جي [[نوسوس]] محل ۾ پاڻيءَ سان نيڪال ٿيندڙ صفائيءَ جي سهولتن جا آثار مليا آهن. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] شهرن ۽ عوامي غسل خانن ۾ گڏيل [[ليٽرين]] ٺاهيا، جن هيٺان پاڻي وهندو هو ۽ فضلي کي نيڪال ڏانهن کڻي ويندو هو. [[فائل:Ostia-Toilets.JPG|thumb|قديم رومي شهر [[اوستيا انتيڪا]] جا گڏيل عوامي پاخانا.]] وچئين دور جي يورپي قلعن ۾ '''گارڊروب''' نالي ٽوائليٽ استعمال ٿيندا هئا، جن مان فضلو عمارت جي ٻاهرئين حصي يا کڏ ۾ ڪري پوندو هو. ان دور ۽ ان کان پوءِ گهڻي عرصي تائين [[چيمبر پاٽ]] پڻ استعمال ٿيندا رهيا. === جديد فلش ٽوائليٽ === پاڻيءَ سان فضلو وهائڻ جا طريقا قديم زماني کان موجود هئا، پر جديد فلش ٽوائليٽ جو ارتقا جديد يورپ ۾ شهري پاڻي ۽ گٽر جي نظامن جي ترقيءَ سان ٿيو. 19هين صديءَ ۾ وڌندڙ شهرن، عوامي صحت جي سڌارن ۽ بيمارين جي جراثيمي نظريي جي قبوليت سان اندروني پلمبنگ ۽ گٽر نظام تيزيءَ سان پکڙيا. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن شهرن ۾ پاڻي ۽ گٽر جا نظام وڌڻ سان فلش ٽوائليٽ وڌيڪ عام ٿيڻ لڳا. سائفن ۽ اندروني پاڻيءَ جي بند وارن نمونن گٽر جي بدبودار گئسن کي ڪمري ۾ موٽڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=A sanitary appliance |url=https://americanhistory.si.edu/explore/exhibitions/object-project/online/household-hits/toilet |publisher=[[سمٿسونين ادارو]] |website=National Museum of American History |access-date=2 October 2026 }}</ref> == پاڻيءَ جو استعمال ۽ ماحول == روايتي فلش ٽوائليٽ گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ صاف پاڻيءَ جو قابل ذڪر حصو استعمال ڪري سگهن ٿا. ان سبب گهٽ پاڻيءَ وارا فلش، ٻٽي فلش نظام، ويڪيوم ٽوائليٽ ۽ سڪا ٽوائليٽ پاڻي بچائڻ جي مختلف طريقن طور ترقي ڪيا ويا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ وارن علائقن ۾ ٽوائليٽ جي ٽيڪنالاجي چونڊڻ وقت پاڻيءَ جي دستيابي، زميني پاڻيءَ جي سطح، آباديءَ جي گهڻائي، گٽر جي موجودگي، فضلي جي محفوظ صفائي ۽ سار سنڀال کي گڏجي ڏسڻ ضروري آهي. غلط طريقي سان ٺهيل کڏون، ليڪ ڪندڙ سيپٽڪ ٽينڪ يا اڻ صاف ٿيل گندو پاڻي زميني ۽ مٿاڇري واري پاڻيءَ کي انساني فضلي سان آلوده ڪري سگهن ٿا. محفوظ صفائيءَ جو نظام ٽوائليٽ کان شروع ٿي فضلي جي محفوظ گڏ ڪرڻ، منتقلي، صفائي ۽ آخري نيڪال تائين سڄي زنجير تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="WHO2025"/> == ثقافت ۽ سماج == رفع حاجت هڪ ذاتي عمل هئڻ سبب ٽوائليٽ جي جوڙجڪ، رازداري ۽ استعمال بابت سماجي روايتون مختلف ثقافتن ۾ مختلف رهيون آهن. تاريخي رومي عوامي ليٽرين ۾ ڪيترائي ماڻهو بنا مڪمل جدا جدا ڪمرن جي گڏ ويهندا هئا، جڏهن تہ جديد ٽوائليٽن ۾ انفرادي رازداري کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جسم صاف ڪرڻ جا طريقا پڻ ثقافتي طور مختلف آهن. پاڻيءَ سان ڌوئڻ ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ عام آهي، جڏهن تہ ٽوائليٽ پيپر يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ گهڻو استعمال ٿئي ٿو. [[بڊيٽ]] ۽ بڊيٽ شاور پڻ ڪيترن ملڪن ۾ رائج آهن. == رسائي == معذور ماڻهن، وڏي عمر وارن ۽ حرڪت ۾ ڏکيائي رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽوائليٽ جي جوڙجڪ ۾ مناسب دروازي جي ويڪر، [[ويل چيئر]] لاءِ جاءِ، سهاري جا هٿيا ۽ مناسب اوچائيءَ وارو ٽوائليٽ ۽ سنڪ شامل ڪري سگهجن ٿا. رسائيءَ جوڳن ٽوائليٽن جي جوڙجڪ بابت معيار ملڪن ۽ علائقن جي عمارت سازيءَ جي قانونن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == عالمي ٽوائليٽ ڏينهن == {{مک|عالمي ٽوائليٽ ڏينهن}} [[گڏيل قومون]] هر سال '''19 نومبر''' تي '''[[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]]''' ملهائيندي آهي. هن ڏينهن جو مقصد عالمي صفائيءَ جي بحران، محفوظ ٽوائليٽن جي اهميت ۽ انساني فضلي جي محفوظ انتظام ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="150"> Ostia-Toilets.JPG|[[اوستيا انتيڪا]] جا قديم رومي عوامي پاخانا Squat toilet.jpg|اوڪڙو ٽوائليٽ Bidet shower.jpg|صفائيءَ لاءِ بڊيٽ شاور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[رفع حاجت]] * [[استنجو]] * [[صفائي]] * [[عوامي ٽوائليٽ]] * [[فلش ٽوائليٽ]] * [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] * [[کڏ وارو پاخانو]] * [[سڪو ٽوائليٽ]] * [[پيشاب خانو]] * [[بڊيٽ]] * [[ٽوائليٽ پيپر]] * [[گٽر نظام]] * [[سيپٽڪ ٽينڪ]] * [[گندي پاڻي جي صفائي]] * [[کليل جاءِ تي رفع حاجت]] * [[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation عالمي صحت جو ادارو — صفائي] * [https://sdgs.un.org/goals/goal6 گڏيل قومون — پائيدار ترقيءَ جو مقصد 6] {{Commons category|Toilets}} [[زمرو:ٽوائليٽ]] [[زمرو:صفائي]] [[زمرو:صفائي جون سهولتون]] [[زمرو:پلمبنگ]] [[زمرو:انساني فضلو]] [[زمرو:عوامي صحت]] puyhm4tsu9jjoo1v9kxfuvqqqs8qnyn 416371 416370 2026-10-02T07:36:06Z Intisar Ali 8681 /* فلش ٽوائليٽ */ 416371 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني پيشاب ۽ پاخاني جي نيڪال لاءِ صفائيءَ جي سهولت}} [[فائل:Toilet photo.jpg|thumb|هڪ جديد [[فلش ٽوائليٽ]].]] '''پاخانو''' يا '''ٽوائليٽ''' {{ٻيا نالا |انگريزي=Toilet |اردو=بیت الخلا، ٹوائلٹ |هندي=शौचालय |عربي=مرحاض}} اهڙي [[صفائي]] واري سهولت يا اوزار کي چيو وڃي ٿو، جيڪو انساني فضلي، خاص طور [[پيشاب]] ۽ [[پاخانو (فضلو)|پاخاني]]، کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ طريقي سان نيڪال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="WHO-Sanitation">{{cite web |title=Sanitation |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=22 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> لفظ ''ٽوائليٽ'' ڪڏهن رڳو فضلو حاصل ڪندڙ اوزار يا ٿانوَ لاءِ ۽ ڪڏهن ان ڪمري يا جاءِ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اهو لڳل هجي. ٽوائليٽ جا ڪيترائي قسم آهن. ڪجهه ٽوائليٽ پاڻيءَ جي وهڪري سان فضلو [[گٽر]]، [[سيپٽڪ ٽينڪ]] يا گندي پاڻيءَ جي صفائي واري نظام ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جڏهن تہ [[سڪو ٽوائليٽ|سڪا ٽوائليٽ]] پاڻي استعمال ڪرڻ کان سواءِ فضلي کي کڏ، بند ٿانوَ يا ٻين ذخيرن ۾ گڏ ڪن ٿا. استعمال جي جسماني حالت موجب به ٽوائليٽ کي ويهي استعمال ٿيندڙ ۽ [[اوڪڙو ٽوائليٽ|اوڪڙو ويهي استعمال ٿيندڙ]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. محفوظ ٽوائليٽ ۽ انساني فضلي جي مناسب نيڪال [[عوامي صحت]] لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. ناقص صفائي ۽ انساني فضلي جي غيرمحفوظ نيڪال جو واسطو [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ ٻين بيمارين جي ڦهلاءَ سان آهي.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 6.2 جو مقصد مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين سڀني جي پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت جو خاتمو آهي.<ref name="UN-SDG6">{{cite web |title=Goal 6: Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all |url=https://sdgs.un.org/goals/goal6 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> {{Clear}} == اصطلاح == سنڌيءَ ۾ '''پاخانو''' عام طور ان جاءِ يا ڪمري لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ماڻهو [[رفع حاجت]] ڪن ٿا. '''ٽوائليٽ''' انگريزي ''toilet'' جو سنڌي اچار آهي ۽ جديد استعمال ۾ اوزار ۽ ڪمري ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. '''بيت الخلاءَ''' عربي اصل جو اصطلاح آهي. انگريزيءَ ۾ ''WC'' اصطلاح ''واٽر ڪلوزيٽ'' جو مخفف آهي. تاريخي طور ''ليويٽري''، ''پروي'' ۽ ''water closet'' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مختلف ملڪن ۾ ''باٿ روم''، ''ريسٽروم'' ۽ ''واشروم'' جهڙا بالواسطه اصطلاح پڻ رائج آهن. لفظ ''ٽوائليٽ'' فرانسيسي لفظ ''toilette'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ ننڍڙي ڪپڙي ۽ پوءِ جسم سينگارڻ ۽ تيار ٿيڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو هو. وقت سان اهو لفظ ان ڪمري ۽ پوءِ رفع حاجت لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار سان لاڳاپيل ٿي ويو. == بنيادي ڪم == ٽوائليٽ جو بنيادي مقصد انساني فضلي کي ماڻهوءَ ۽ رهائشي ماحول کان الڳ ڪرڻ آهي. محفوظ صفائيءَ واري نظام ۾ رڳو ٽوائليٽ جو موجود هجڻ ڪافي ناهي؛ فضلي کي گڏ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، صاف ڪرڻ ۽ آخرڪار محفوظ نموني نيڪال يا ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="WHO2025">{{cite web |title=Steps to achieve universal access to safely managed sanitation |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240103009 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=5 May 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> جديد ٽوائليٽ جا اهم ڪم هي آهن: * پيشاب ۽ پاخاني کي محفوظ طريقي سان حاصل ڪرڻ؛ * استعمال ڪندڙ ۽ انساني فضلي جي وچ ۾ سڌو رابطو گهٽائڻ؛ * بدبو، مکين ۽ ٻين بيماري ڦهلائيندڙ جاندارن کي محدود ڪرڻ؛ * فضلي کي گٽر، سيپٽڪ ٽينڪ، کڏ يا ٻين محفوظ نظامن ڏانهن منتقل يا محفوظ ڪرڻ. == قسم == دنيا ۾ ٽوائليٽن جا ڪيترائي نمونا استعمال ٿين ٿا. انهن کي پاڻيءَ جي استعمال، ويهڻ جي حالت، فضلي جي نيڪال ۽ استعمال واري هنڌ موجب ورهائي سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:95%; margin:auto;" |+ '''ٽوائليٽن جا اهم قسم''' ! style="background:#DDEEFF;" | قسم ! style="background:#DDEEFF;" | پاڻي ! style="background:#DDEEFF;" | فضلي جي نيڪال ! style="background:#DDEEFF;" | عام استعمال |- | style="background:#F5FAFF;" | [[فلش ٽوائليٽ]] | ها | گٽر يا سيپٽڪ ٽينڪ | گهر، آفيسون ۽ شهري عمارتون |- | style="background:#F5FFF5;" | [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] | پاڻيءَ وارو يا سڪو | مختلف نظام | ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ |- | style="background:#FFF8E7;" | [[کڏ وارو پاخانو]] | عام طور نه | زمين اندر کڏ | ڳوٺاڻا ۽ محدود بنيادي ڍانچي وارا علائقا |- | style="background:#FFF0F0;" | [[سڪو ٽوائليٽ]] | نه | ٿانوَ، کڏ يا ڪمپوسٽنگ چيمبر | پاڻيءَ جي کوٽ وارا علائقا |- | style="background:#F3EEFF;" | [[ڪيميائي ٽوائليٽ]] | محدود يا نه | بند ٽينڪ | عارضي هنڌ، تقريبون ۽ تعميراتي ماڳ |- | style="background:#EFFFFF;" | [[ويڪيوم ٽوائليٽ]] | تمام ٿورو | ويڪيوم نظام | جهاز، ريل گاڏيون ۽ ٻيڙيون |} === فلش ٽوائليٽ === {{Main|فلش ٽوائليٽ}} [[فائل:Flush toilet.jpg|thumb|هڪ عام پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ ٽوائليٽ.]] '''فلش ٽوائليٽ''' پاڻي استعمال ڪري پيشاب ۽ پاخاني کي ٽوائليٽ جي ٿانوَ مان نيڪال واري پائپ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. عام نموني ۾ سيرامڪ جو ٿانو، پاڻيءَ جي ٽانڪي يا [[سسٽرن]] ۽ نيڪال جو پائپ شامل هوندا آهن. ٿانوَ جي هيٺئين حصي ۾ موجود پاڻيءَ جو بند يا ''واٽر سيل'' گٽر جي گئسن ۽ بدبوءَ کي ڪمري ڏانهن واپس اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. جديد گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ ۽ '''ٻٽي فلش''' وارن ٽوائليٽن ۾ پيشاب ۽ پاخاني لاءِ پاڻيءَ جا مختلف مقدار چونڊي سگهجن ٿا، جنهن سان روايتي فلش نظام جي ڀيٽ ۾ پاڻيءَ جو استعمال گهٽجي سگهي ٿو. === اوڪڙو ٽوائليٽ === {{مک|اوڪڙو ٽوائليٽ}} [[فائل:Squat toilet.jpg|thumb|هڪ [[اوڪڙو ٽوائليٽ]].]] '''اوڪڙو ٽوائليٽ''' فرش جي سطح تي لڳل اهڙو ٽوائليٽ آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ ان جي ٻنهي پاسن تي پير رکي اوڪڙو ويهي استعمال ڪري ٿو. اهڙا ٽوائليٽ ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن حصن ۾ استعمال ٿين ٿا. ''اوڪڙو'' لفظ صرف استعمال جي جسماني حالت کي ظاهر ڪري ٿو؛ اهڙو ٽوائليٽ پاڻ فلش وارو يا سڪو ٻنهي قسمن جو ٿي سگهي ٿو. === سڪو ٽوائليٽ === '''سڪو ٽوائليٽ''' فضلي کي منتقل ڪرڻ لاءِ فلش وارو پاڻي استعمال نٿو ڪري. فضلو کڏ، هٽائي سگهجندڙ ٿانوَ، ڪمپوسٽنگ چيمبر يا ٻي ذخيري واري جاءِ ۾ گڏ ڪيو وڃي ٿو. پاڻيءَ جي کوٽ يا گٽر جي نظام کان محروم علائقن ۾ اهڙا نظام اهم متبادل ٿي سگهن ٿا. === کڏ وارو پاخانو === {{مک|کڏ وارو پاخانو}} '''کڏ وارو پاخانو''' يا ''پِٽ ليٽرين'' زمين ۾ کوٽيل کڏ مٿان ٺهيل ٽوائليٽ هوندو آهي، جنهن ۾ پيشاب ۽ پاخانو کڏ ۾ گڏ ٿيندو آهي. مناسب تعمير ۽ سار سنڀال سان اهڙو نظام کليل جاءِ تي رفع حاجت جي ڀيٽ ۾ ماڻهن جو انساني فضلي سان رابطو گهٽائي سگهي ٿو. کڏن جي غلط جاءِ تي تعمير، خاص طور زميني پاڻيءَ جي سطح مٿانهين هئڻ واري هنڌ، [[زميني پاڻي]] جي آلودگي جو خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي. === ويڪيوم ٽوائليٽ === '''ويڪيوم ٽوائليٽ''' فضلي کي سکشن يا گهٽ هوايي دٻاءَ ذريعي منتقل ڪري ٿو. اهي روايتي فلش ٽوائليٽ جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو پاڻي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ خاص طور [[هوائي جهاز]]ن، جديد ريل گاڏين ۽ ٻيڙين ۾ استعمال ٿين ٿا. === ڪيميائي ۽ پورٽيبل ٽوائليٽ === '''ڪيميائي ٽوائليٽ''' انساني فضلي کي هڪ بند ٽينڪ ۾ گڏ ڪري ٿو ۽ بدبو يا فضلي جي تبديليءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيميائي مادا استعمال ڪري سگهي ٿو. [[پورٽيبل ٽوائليٽ]] اهڙي نموني ٺاهيو ويندو آهي جو ان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري سگهجي. اهي تعميراتي ماڳن، ميلن، ڪئمپن ۽ اهڙين عارضي جاين تي استعمال ٿين ٿا جتي مستقل گٽر يا پاڻيءَ جو نظام موجود نه هجي. == صفائي جا طريقا == [[فائل:Bidet shower.jpg|thumb|پاڻيءَ سان صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ [[بڊيٽ شاور]].]] رفع حاجت کان پوءِ جسماني صفائيءَ جا طريقا سماج ۽ علائقي موجب مختلف آهن. ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ پاڻيءَ سان صفائي عام آهي، جنهن لاءِ پاڻيءَ جو ٿانو، نلڪو يا [[بڊيٽ شاور]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ڪيترن مغربي ملڪن ۾ [[ٽوائليٽ پيپر]] عام آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ [[بڊيٽ]] پڻ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي اصطلاح ۾ رفع حاجت کان پوءِ نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ صابڻ ۽ پاڻيءَ سان هٿ ڌوئڻ ذاتي صفائي ۽ بيمارين جي روڪٿام جو اهم حصو آهي. [[عالمي صحت جو ادارو]] مناسب صفائي، محفوظ پاڻي ۽ هٿ ڌوئڻ کي دستن واري بيمارين جي روڪٿام جي اهم طريقن ۾ شمار ڪري ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea">{{cite web |title=Diarrhoeal disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=7 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> == گهريلو ۽ عوامي ٽوائليٽ == گهرن ۾ ٽوائليٽ [[غسل خانو|غسل خاني]] جي اندر يا الڳ ڪمري ۾ ٿي سگهي ٿو. جديد عمارتن ۾ پاڻي، هٿ ڌوئڻ لاءِ [[سنڪ]]، هوا جي نيڪال ۽ مناسب گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو بندوبست عام طور صفائيءَ واري نظام جو حصو هوندو آهي. '''[[عوامي ٽوائليٽ]]''' اهڙي سهولت آهي جيڪا عام ماڻهن جي استعمال لاءِ مهيا ڪئي وڃي ٿي. اهي ريلوي اسٽيشنن، بس اڏن، هوائي اڏن، بازارن، پارڪن، اسڪولن، اسپتالن ۽ ٻين عوامي هنڌن تي قائم ڪيا وڃن ٿا. ڪيترن عوامي ٽوائليٽن ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ حصا، [[پيشاب خانو|پيشاب خانا]] ۽ هٿ ڌوئڻ جون سهولتون هونديون آهن. معذور ماڻهن لاءِ رسائيءَ جوڳو ٽوائليٽ عام طور ايترو ويڪرو ٺاهيو ويندو آهي جو [[ويل چيئر]] اندر وڃي سگهي ۽ ڀتين تي سهارو وٺڻ لاءِ هٿيا لڳايا ويندا آهن. == انساني فضلي جي نيڪال == فلش ٽوائليٽ مان نڪرندڙ پيشاب، پاخانو، پاڻي ۽ ٻين مادن سان گڏ وهندڙ گندي پاڻيءَ کي عام طور '''[[ڪارو پاڻي (گندو پاڻي)|ڪارو پاڻي]]''' چيو وڃي ٿو. شهري علائقن ۾ اهو [[گٽر نظام]] ذريعي [[گندي پاڻي جي صفائي وارو پلانٽ|گندي پاڻيءَ جي صفائي واري پلانٽ]] تائين پهچائي سگهجي ٿو. گٽر کان محروم گهرن ۾ [[سيپٽڪ ٽينڪ]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ان ۾ ٺوس مادو هيٺ ويهي رهي ٿو، جڏهن تہ سيال حصو وڌيڪ نيڪال يا زميني جذب واري نظام ڏانهن وڃي ٿو. سيپٽڪ ٽينڪ ۾ موجود اڻ صاف ٿيل مواد ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ان جي ڪڍڻ، منتقلي ۽ صفائي محفوظ طريقي سان ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="WHO-Septic">{{cite web |title=Sanitation system fact sheet: Flush toilet with septic tank |url=https://www.who.int/docs/default-source/wash-documents/sanitation/sanitation-system-fact-sheets/fact-sheet-7---flush-toilet-with-septic-tank-and-effluent-infiltration-and-offsite-faecal-sludge-treatment.pdf |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> == عوامي صحت == [[فائل:Sanitation Value Chain.jpg|thumb|انساني فضلي کي ٽوائليٽ کان محفوظ نيڪال تائين پهچائڻ واري صفائيءَ جي نظام جو خاڪو.]] ٽوائليٽ جو عوامي صحت ۾ بنيادي ڪردار انساني فضلي کي ماڻهن، خوراڪ ۽ پاڻيءَ کان الڳ رکڻ آهي. ناقص صفائيءَ سبب پاخاني ۾ موجود جراثيم پاڻي، خوراڪ، هٿن يا مکين ذريعي ٻين ماڻهن تائين پهچي سگهن ٿا. [[عالمي صحت جو ادارو]] ناقص صفائيءَ کي [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ [[پوليو]] سميت مختلف بيمارين جي منتقلي سان ڳنڍي ٿو.<ref name="WHO-Sanitation"/> محفوظ پاڻي، مناسب صفائي ۽ صابڻ سان هٿ ڌوئڻ سان دستن واري بيماريءَ جي خطري کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea"/> محفوظ ٽوائليٽ عزت، رازداري ۽ حفاظت سان پڻ لاڳاپيل آهن. ناقص صفائي تعليم ۽ روزگار جا موقعا وڃائڻ ۽ خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ سلامتيءَ جي مسئلن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="WHO-Sanitation"/> == عالمي صفائيءَ جي صورتحال == صفائيءَ تائين عالمي پهچ اڃا مڪمل ناهي. WHO جي 2024ع واري حقيقت نامي موجب 2022ع ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو آبادي، يعني 4.6 ارب ماڻهو، محفوظ نموني منظم ڪيل صفائيءَ جون خدمتون استعمال ڪندا هئا؛ 1.5 ارب کان وڌيڪ ماڻهن وٽ بنيادي صفائيءَ جون خدمتون نه هيون ۽ لڳ ڀڳ 419 ملين ماڻهو اڃا کليل جاءِ تي رفع حاجت ڪندا هئا.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[پائيدار ترقي جو مقصد 6|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 6]] جي حدف 6.2 تحت گڏيل قومن 2030ع تائين سڀني ماڻهن لاءِ مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت ختم ڪرڻ جو مقصد مقرر ڪيو آهي.<ref name="UN-SDG6"/> == تاريخ == [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شهر [[موهن جو دڙو]] ۾ ترقي يافته پاڻي ۽ نيڪال جا نظام موجود هئا.]] انساني فضلي جي منظم نيڪال جي تاريخ قديم شهري آبادين تائين وڃي ٿي. [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ٽين هزار سال ق.م. تائين نيڪال سان لاڳاپيل سهولتن جا آثار ملن ٿا. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] جهڙن شهرن ۾ گهرن، غسل خانن ۽ ڍڪيل نالين تي ٻڌل ترقي يافته شهري نيڪال جا نظام موجود هئا. قديم [[ڪريٽ]] جي [[نوسوس]] محل ۾ پاڻيءَ سان نيڪال ٿيندڙ صفائيءَ جي سهولتن جا آثار مليا آهن. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] شهرن ۽ عوامي غسل خانن ۾ گڏيل [[ليٽرين]] ٺاهيا، جن هيٺان پاڻي وهندو هو ۽ فضلي کي نيڪال ڏانهن کڻي ويندو هو. [[فائل:Ostia-Toilets.JPG|thumb|قديم رومي شهر [[اوستيا انتيڪا]] جا گڏيل عوامي پاخانا.]] وچئين دور جي يورپي قلعن ۾ '''گارڊروب''' نالي ٽوائليٽ استعمال ٿيندا هئا، جن مان فضلو عمارت جي ٻاهرئين حصي يا کڏ ۾ ڪري پوندو هو. ان دور ۽ ان کان پوءِ گهڻي عرصي تائين [[چيمبر پاٽ]] پڻ استعمال ٿيندا رهيا. === جديد فلش ٽوائليٽ === پاڻيءَ سان فضلو وهائڻ جا طريقا قديم زماني کان موجود هئا، پر جديد فلش ٽوائليٽ جو ارتقا جديد يورپ ۾ شهري پاڻي ۽ گٽر جي نظامن جي ترقيءَ سان ٿيو. 19هين صديءَ ۾ وڌندڙ شهرن، عوامي صحت جي سڌارن ۽ بيمارين جي جراثيمي نظريي جي قبوليت سان اندروني پلمبنگ ۽ گٽر نظام تيزيءَ سان پکڙيا. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن شهرن ۾ پاڻي ۽ گٽر جا نظام وڌڻ سان فلش ٽوائليٽ وڌيڪ عام ٿيڻ لڳا. سائفن ۽ اندروني پاڻيءَ جي بند وارن نمونن گٽر جي بدبودار گئسن کي ڪمري ۾ موٽڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=A sanitary appliance |url=https://americanhistory.si.edu/explore/exhibitions/object-project/online/household-hits/toilet |publisher=[[سمٿسونين ادارو]] |website=National Museum of American History |access-date=2 October 2026 }}</ref> == پاڻيءَ جو استعمال ۽ ماحول == روايتي فلش ٽوائليٽ گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ صاف پاڻيءَ جو قابل ذڪر حصو استعمال ڪري سگهن ٿا. ان سبب گهٽ پاڻيءَ وارا فلش، ٻٽي فلش نظام، ويڪيوم ٽوائليٽ ۽ سڪا ٽوائليٽ پاڻي بچائڻ جي مختلف طريقن طور ترقي ڪيا ويا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ وارن علائقن ۾ ٽوائليٽ جي ٽيڪنالاجي چونڊڻ وقت پاڻيءَ جي دستيابي، زميني پاڻيءَ جي سطح، آباديءَ جي گهڻائي، گٽر جي موجودگي، فضلي جي محفوظ صفائي ۽ سار سنڀال کي گڏجي ڏسڻ ضروري آهي. غلط طريقي سان ٺهيل کڏون، ليڪ ڪندڙ سيپٽڪ ٽينڪ يا اڻ صاف ٿيل گندو پاڻي زميني ۽ مٿاڇري واري پاڻيءَ کي انساني فضلي سان آلوده ڪري سگهن ٿا. محفوظ صفائيءَ جو نظام ٽوائليٽ کان شروع ٿي فضلي جي محفوظ گڏ ڪرڻ، منتقلي، صفائي ۽ آخري نيڪال تائين سڄي زنجير تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="WHO2025"/> == ثقافت ۽ سماج == رفع حاجت هڪ ذاتي عمل هئڻ سبب ٽوائليٽ جي جوڙجڪ، رازداري ۽ استعمال بابت سماجي روايتون مختلف ثقافتن ۾ مختلف رهيون آهن. تاريخي رومي عوامي ليٽرين ۾ ڪيترائي ماڻهو بنا مڪمل جدا جدا ڪمرن جي گڏ ويهندا هئا، جڏهن تہ جديد ٽوائليٽن ۾ انفرادي رازداري کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جسم صاف ڪرڻ جا طريقا پڻ ثقافتي طور مختلف آهن. پاڻيءَ سان ڌوئڻ ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ عام آهي، جڏهن تہ ٽوائليٽ پيپر يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ گهڻو استعمال ٿئي ٿو. [[بڊيٽ]] ۽ بڊيٽ شاور پڻ ڪيترن ملڪن ۾ رائج آهن. == رسائي == معذور ماڻهن، وڏي عمر وارن ۽ حرڪت ۾ ڏکيائي رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽوائليٽ جي جوڙجڪ ۾ مناسب دروازي جي ويڪر، [[ويل چيئر]] لاءِ جاءِ، سهاري جا هٿيا ۽ مناسب اوچائيءَ وارو ٽوائليٽ ۽ سنڪ شامل ڪري سگهجن ٿا. رسائيءَ جوڳن ٽوائليٽن جي جوڙجڪ بابت معيار ملڪن ۽ علائقن جي عمارت سازيءَ جي قانونن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == عالمي ٽوائليٽ ڏينهن == {{مک|عالمي ٽوائليٽ ڏينهن}} [[گڏيل قومون]] هر سال '''19 نومبر''' تي '''[[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]]''' ملهائيندي آهي. هن ڏينهن جو مقصد عالمي صفائيءَ جي بحران، محفوظ ٽوائليٽن جي اهميت ۽ انساني فضلي جي محفوظ انتظام ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="150"> Ostia-Toilets.JPG|[[اوستيا انتيڪا]] جا قديم رومي عوامي پاخانا Squat toilet.jpg|اوڪڙو ٽوائليٽ Bidet shower.jpg|صفائيءَ لاءِ بڊيٽ شاور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[رفع حاجت]] * [[استنجو]] * [[صفائي]] * [[عوامي ٽوائليٽ]] * [[فلش ٽوائليٽ]] * [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] * [[کڏ وارو پاخانو]] * [[سڪو ٽوائليٽ]] * [[پيشاب خانو]] * [[بڊيٽ]] * [[ٽوائليٽ پيپر]] * [[گٽر نظام]] * [[سيپٽڪ ٽينڪ]] * [[گندي پاڻي جي صفائي]] * [[کليل جاءِ تي رفع حاجت]] * [[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation عالمي صحت جو ادارو — صفائي] * [https://sdgs.un.org/goals/goal6 گڏيل قومون — پائيدار ترقيءَ جو مقصد 6] {{Commons category|Toilets}} [[زمرو:ٽوائليٽ]] [[زمرو:صفائي]] [[زمرو:صفائي جون سهولتون]] [[زمرو:پلمبنگ]] [[زمرو:انساني فضلو]] [[زمرو:عوامي صحت]] b018sllc1jbud47qg5nvv6pn2t6no2q 416372 416371 2026-10-02T07:37:09Z Intisar Ali 8681 416372 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني پيشاب ۽ پاخاني جي نيڪال لاءِ صفائيءَ جي سهولت}} [[فائل:Toilet photo.jpg|thumb|هڪ جديد [[فلش ٽوائليٽ]].]] '''پاخانو''' يا '''ٽوائليٽ''' {{ٻيا نالا |انگريزي=Toilet |اردو=بیت الخلا، ٹوائلٹ |هندي=शौचालय |عربي=مرحاض}} اهڙي [[صفائي]] واري سهولت يا اوزار کي چيو وڃي ٿو، جيڪو انساني فضلي، خاص طور [[پيشاب]] ۽ [[پاخانو (فضلو)|پاخاني]]، کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ طريقي سان نيڪال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="WHO-Sanitation">{{cite web |title=Sanitation |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=22 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> لفظ ''ٽوائليٽ'' ڪڏهن رڳو فضلو حاصل ڪندڙ اوزار يا ٿانوَ لاءِ ۽ ڪڏهن ان ڪمري يا جاءِ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اهو لڳل هجي. ٽوائليٽ جا ڪيترائي قسم آهن. ڪجهه ٽوائليٽ پاڻيءَ جي وهڪري سان فضلو [[گٽر]]، [[سيپٽڪ ٽينڪ]] يا گندي پاڻيءَ جي صفائي واري نظام ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جڏهن تہ [[سڪو ٽوائليٽ|سڪا ٽوائليٽ]] پاڻي استعمال ڪرڻ کان سواءِ فضلي کي کڏ، بند ٿانوَ يا ٻين ذخيرن ۾ گڏ ڪن ٿا. استعمال جي جسماني حالت موجب به ٽوائليٽ کي ويهي استعمال ٿيندڙ ۽ [[اوڪڙو ٽوائليٽ|اوڪڙو ويهي استعمال ٿيندڙ]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. محفوظ ٽوائليٽ ۽ انساني فضلي جي مناسب نيڪال [[عوامي صحت]] لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. ناقص صفائي ۽ انساني فضلي جي غيرمحفوظ نيڪال جو واسطو [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ ٻين بيمارين جي ڦهلاءَ سان آهي.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 6.2 جو مقصد مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين سڀني جي پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت جو خاتمو آهي.<ref name="UN-SDG6">{{cite web |title=Goal 6: Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all |url=https://sdgs.un.org/goals/goal6 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> {{Clear}} == اصطلاح == سنڌيءَ ۾ '''پاخانو''' عام طور ان جاءِ يا ڪمري لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ماڻهو [[رفع حاجت]] ڪن ٿا. '''ٽوائليٽ''' انگريزي ''toilet'' جو سنڌي اچار آهي ۽ جديد استعمال ۾ اوزار ۽ ڪمري ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. '''بيت الخلاءَ''' عربي اصل جو اصطلاح آهي. انگريزيءَ ۾ ''WC'' اصطلاح ''واٽر ڪلوزيٽ'' جو مخفف آهي. تاريخي طور ''ليويٽري''، ''پروي'' ۽ ''water closet'' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مختلف ملڪن ۾ ''باٿ روم''، ''ريسٽروم'' ۽ ''واشروم'' جهڙا بالواسطه اصطلاح پڻ رائج آهن. لفظ ''ٽوائليٽ'' فرانسيسي لفظ ''toilette'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ ننڍڙي ڪپڙي ۽ پوءِ جسم سينگارڻ ۽ تيار ٿيڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو هو. وقت سان اهو لفظ ان ڪمري ۽ پوءِ رفع حاجت لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار سان لاڳاپيل ٿي ويو. == بنيادي ڪم == ٽوائليٽ جو بنيادي مقصد انساني فضلي کي ماڻهوءَ ۽ رهائشي ماحول کان الڳ ڪرڻ آهي. محفوظ صفائيءَ واري نظام ۾ رڳو ٽوائليٽ جو موجود هجڻ ڪافي ناهي؛ فضلي کي گڏ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، صاف ڪرڻ ۽ آخرڪار محفوظ نموني نيڪال يا ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="WHO2025">{{cite web |title=Steps to achieve universal access to safely managed sanitation |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240103009 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=5 May 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> جديد ٽوائليٽ جا اهم ڪم هي آهن: * پيشاب ۽ پاخاني کي محفوظ طريقي سان حاصل ڪرڻ؛ * استعمال ڪندڙ ۽ انساني فضلي جي وچ ۾ سڌو رابطو گهٽائڻ؛ * بدبو، مکين ۽ ٻين بيماري ڦهلائيندڙ جاندارن کي محدود ڪرڻ؛ * فضلي کي گٽر، سيپٽڪ ٽينڪ، کڏ يا ٻين محفوظ نظامن ڏانهن منتقل يا محفوظ ڪرڻ. == قسم == دنيا ۾ ٽوائليٽن جا ڪيترائي نمونا استعمال ٿين ٿا. انهن کي پاڻيءَ جي استعمال، ويهڻ جي حالت، فضلي جي نيڪال ۽ استعمال واري هنڌ موجب ورهائي سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:95%; margin:auto;" |+ '''ٽوائليٽن جا اهم قسم''' ! style="background:#DDEEFF;" | قسم ! style="background:#DDEEFF;" | پاڻي ! style="background:#DDEEFF;" | فضلي جي نيڪال ! style="background:#DDEEFF;" | عام استعمال |- | style="background:#F5FAFF;" | [[فلش ٽوائليٽ]] | ها | گٽر يا سيپٽڪ ٽينڪ | گهر، آفيسون ۽ شهري عمارتون |- | style="background:#F5FFF5;" | [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] | پاڻيءَ وارو يا سڪو | مختلف نظام | ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ |- | style="background:#FFF8E7;" | [[کڏ وارو پاخانو]] | عام طور نه | زمين اندر کڏ | ڳوٺاڻا ۽ محدود بنيادي ڍانچي وارا علائقا |- | style="background:#FFF0F0;" | [[سڪو ٽوائليٽ]] | نه | ٿانوَ، کڏ يا ڪمپوسٽنگ چيمبر | پاڻيءَ جي کوٽ وارا علائقا |- | style="background:#F3EEFF;" | [[ڪيميائي ٽوائليٽ]] | محدود يا نه | بند ٽينڪ | عارضي هنڌ، تقريبون ۽ تعميراتي ماڳ |- | style="background:#EFFFFF;" | [[ويڪيوم ٽوائليٽ]] | تمام ٿورو | ويڪيوم نظام | جهاز، ريل گاڏيون ۽ ٻيڙيون |} === فلش ٽوائليٽ === {{Main|فلش ٽوائليٽ}} [[فائل:Flush toilet.jpg|thumb|هڪ عام پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ ٽوائليٽ.]] '''فلش ٽوائليٽ''' پاڻي استعمال ڪري پيشاب ۽ پاخاني کي ٽوائليٽ جي ٿانوَ مان نيڪال واري پائپ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. عام نموني ۾ سيرامڪ جو ٿانو، پاڻيءَ جي ٽانڪي يا [[سسٽرن]] ۽ نيڪال جو پائپ شامل هوندا آهن. ٿانوَ جي هيٺئين حصي ۾ موجود پاڻيءَ جو بند يا ''واٽر سيل'' گٽر جي گئسن ۽ بدبوءَ کي ڪمري ڏانهن واپس اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. جديد گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ ۽ '''ٻٽي فلش''' وارن ٽوائليٽن ۾ پيشاب ۽ پاخاني لاءِ پاڻيءَ جا مختلف مقدار چونڊي سگهجن ٿا، جنهن سان روايتي فلش نظام جي ڀيٽ ۾ پاڻيءَ جو استعمال گهٽجي سگهي ٿو. === اوڪڙو ٽوائليٽ === {{Main|اوڪڙو ٽوائليٽ}} [[فائل:Squat toilet (28886225413).jpg|thumb|هڪ [[اوڪڙو ٽوائليٽ]].]] '''اوڪڙو ٽوائليٽ''' فرش جي سطح تي لڳل اهڙو ٽوائليٽ آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ ان جي ٻنهي پاسن تي پير رکي اوڪڙو ويهي استعمال ڪري ٿو. اهڙا ٽوائليٽ ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن حصن ۾ استعمال ٿين ٿا. ''اوڪڙو'' لفظ صرف استعمال جي جسماني حالت کي ظاهر ڪري ٿو؛ اهڙو ٽوائليٽ پاڻ فلش وارو يا سڪو ٻنهي قسمن جو ٿي سگهي ٿو. === سڪو ٽوائليٽ === '''سڪو ٽوائليٽ''' فضلي کي منتقل ڪرڻ لاءِ فلش وارو پاڻي استعمال نٿو ڪري. فضلو کڏ، هٽائي سگهجندڙ ٿانوَ، ڪمپوسٽنگ چيمبر يا ٻي ذخيري واري جاءِ ۾ گڏ ڪيو وڃي ٿو. پاڻيءَ جي کوٽ يا گٽر جي نظام کان محروم علائقن ۾ اهڙا نظام اهم متبادل ٿي سگهن ٿا. === کڏ وارو پاخانو === {{مک|کڏ وارو پاخانو}} '''کڏ وارو پاخانو''' يا ''پِٽ ليٽرين'' زمين ۾ کوٽيل کڏ مٿان ٺهيل ٽوائليٽ هوندو آهي، جنهن ۾ پيشاب ۽ پاخانو کڏ ۾ گڏ ٿيندو آهي. مناسب تعمير ۽ سار سنڀال سان اهڙو نظام کليل جاءِ تي رفع حاجت جي ڀيٽ ۾ ماڻهن جو انساني فضلي سان رابطو گهٽائي سگهي ٿو. کڏن جي غلط جاءِ تي تعمير، خاص طور زميني پاڻيءَ جي سطح مٿانهين هئڻ واري هنڌ، [[زميني پاڻي]] جي آلودگي جو خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي. === ويڪيوم ٽوائليٽ === '''ويڪيوم ٽوائليٽ''' فضلي کي سکشن يا گهٽ هوايي دٻاءَ ذريعي منتقل ڪري ٿو. اهي روايتي فلش ٽوائليٽ جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو پاڻي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ خاص طور [[هوائي جهاز]]ن، جديد ريل گاڏين ۽ ٻيڙين ۾ استعمال ٿين ٿا. === ڪيميائي ۽ پورٽيبل ٽوائليٽ === '''ڪيميائي ٽوائليٽ''' انساني فضلي کي هڪ بند ٽينڪ ۾ گڏ ڪري ٿو ۽ بدبو يا فضلي جي تبديليءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيميائي مادا استعمال ڪري سگهي ٿو. [[پورٽيبل ٽوائليٽ]] اهڙي نموني ٺاهيو ويندو آهي جو ان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري سگهجي. اهي تعميراتي ماڳن، ميلن، ڪئمپن ۽ اهڙين عارضي جاين تي استعمال ٿين ٿا جتي مستقل گٽر يا پاڻيءَ جو نظام موجود نه هجي. == صفائي جا طريقا == [[فائل:Bidet shower.jpg|thumb|پاڻيءَ سان صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ [[بڊيٽ شاور]].]] رفع حاجت کان پوءِ جسماني صفائيءَ جا طريقا سماج ۽ علائقي موجب مختلف آهن. ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ پاڻيءَ سان صفائي عام آهي، جنهن لاءِ پاڻيءَ جو ٿانو، نلڪو يا [[بڊيٽ شاور]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ڪيترن مغربي ملڪن ۾ [[ٽوائليٽ پيپر]] عام آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ [[بڊيٽ]] پڻ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي اصطلاح ۾ رفع حاجت کان پوءِ نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ صابڻ ۽ پاڻيءَ سان هٿ ڌوئڻ ذاتي صفائي ۽ بيمارين جي روڪٿام جو اهم حصو آهي. [[عالمي صحت جو ادارو]] مناسب صفائي، محفوظ پاڻي ۽ هٿ ڌوئڻ کي دستن واري بيمارين جي روڪٿام جي اهم طريقن ۾ شمار ڪري ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea">{{cite web |title=Diarrhoeal disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=7 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> == گهريلو ۽ عوامي ٽوائليٽ == گهرن ۾ ٽوائليٽ [[غسل خانو|غسل خاني]] جي اندر يا الڳ ڪمري ۾ ٿي سگهي ٿو. جديد عمارتن ۾ پاڻي، هٿ ڌوئڻ لاءِ [[سنڪ]]، هوا جي نيڪال ۽ مناسب گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو بندوبست عام طور صفائيءَ واري نظام جو حصو هوندو آهي. '''[[عوامي ٽوائليٽ]]''' اهڙي سهولت آهي جيڪا عام ماڻهن جي استعمال لاءِ مهيا ڪئي وڃي ٿي. اهي ريلوي اسٽيشنن، بس اڏن، هوائي اڏن، بازارن، پارڪن، اسڪولن، اسپتالن ۽ ٻين عوامي هنڌن تي قائم ڪيا وڃن ٿا. ڪيترن عوامي ٽوائليٽن ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ حصا، [[پيشاب خانو|پيشاب خانا]] ۽ هٿ ڌوئڻ جون سهولتون هونديون آهن. معذور ماڻهن لاءِ رسائيءَ جوڳو ٽوائليٽ عام طور ايترو ويڪرو ٺاهيو ويندو آهي جو [[ويل چيئر]] اندر وڃي سگهي ۽ ڀتين تي سهارو وٺڻ لاءِ هٿيا لڳايا ويندا آهن. == انساني فضلي جي نيڪال == فلش ٽوائليٽ مان نڪرندڙ پيشاب، پاخانو، پاڻي ۽ ٻين مادن سان گڏ وهندڙ گندي پاڻيءَ کي عام طور '''[[ڪارو پاڻي (گندو پاڻي)|ڪارو پاڻي]]''' چيو وڃي ٿو. شهري علائقن ۾ اهو [[گٽر نظام]] ذريعي [[گندي پاڻي جي صفائي وارو پلانٽ|گندي پاڻيءَ جي صفائي واري پلانٽ]] تائين پهچائي سگهجي ٿو. گٽر کان محروم گهرن ۾ [[سيپٽڪ ٽينڪ]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ان ۾ ٺوس مادو هيٺ ويهي رهي ٿو، جڏهن تہ سيال حصو وڌيڪ نيڪال يا زميني جذب واري نظام ڏانهن وڃي ٿو. سيپٽڪ ٽينڪ ۾ موجود اڻ صاف ٿيل مواد ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ان جي ڪڍڻ، منتقلي ۽ صفائي محفوظ طريقي سان ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="WHO-Septic">{{cite web |title=Sanitation system fact sheet: Flush toilet with septic tank |url=https://www.who.int/docs/default-source/wash-documents/sanitation/sanitation-system-fact-sheets/fact-sheet-7---flush-toilet-with-septic-tank-and-effluent-infiltration-and-offsite-faecal-sludge-treatment.pdf |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> == عوامي صحت == [[فائل:Sanitation Value Chain.jpg|thumb|انساني فضلي کي ٽوائليٽ کان محفوظ نيڪال تائين پهچائڻ واري صفائيءَ جي نظام جو خاڪو.]] ٽوائليٽ جو عوامي صحت ۾ بنيادي ڪردار انساني فضلي کي ماڻهن، خوراڪ ۽ پاڻيءَ کان الڳ رکڻ آهي. ناقص صفائيءَ سبب پاخاني ۾ موجود جراثيم پاڻي، خوراڪ، هٿن يا مکين ذريعي ٻين ماڻهن تائين پهچي سگهن ٿا. [[عالمي صحت جو ادارو]] ناقص صفائيءَ کي [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ [[پوليو]] سميت مختلف بيمارين جي منتقلي سان ڳنڍي ٿو.<ref name="WHO-Sanitation"/> محفوظ پاڻي، مناسب صفائي ۽ صابڻ سان هٿ ڌوئڻ سان دستن واري بيماريءَ جي خطري کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea"/> محفوظ ٽوائليٽ عزت، رازداري ۽ حفاظت سان پڻ لاڳاپيل آهن. ناقص صفائي تعليم ۽ روزگار جا موقعا وڃائڻ ۽ خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ سلامتيءَ جي مسئلن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="WHO-Sanitation"/> == عالمي صفائيءَ جي صورتحال == صفائيءَ تائين عالمي پهچ اڃا مڪمل ناهي. WHO جي 2024ع واري حقيقت نامي موجب 2022ع ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو آبادي، يعني 4.6 ارب ماڻهو، محفوظ نموني منظم ڪيل صفائيءَ جون خدمتون استعمال ڪندا هئا؛ 1.5 ارب کان وڌيڪ ماڻهن وٽ بنيادي صفائيءَ جون خدمتون نه هيون ۽ لڳ ڀڳ 419 ملين ماڻهو اڃا کليل جاءِ تي رفع حاجت ڪندا هئا.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[پائيدار ترقي جو مقصد 6|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 6]] جي حدف 6.2 تحت گڏيل قومن 2030ع تائين سڀني ماڻهن لاءِ مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت ختم ڪرڻ جو مقصد مقرر ڪيو آهي.<ref name="UN-SDG6"/> == تاريخ == [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شهر [[موهن جو دڙو]] ۾ ترقي يافته پاڻي ۽ نيڪال جا نظام موجود هئا.]] انساني فضلي جي منظم نيڪال جي تاريخ قديم شهري آبادين تائين وڃي ٿي. [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ٽين هزار سال ق.م. تائين نيڪال سان لاڳاپيل سهولتن جا آثار ملن ٿا. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] جهڙن شهرن ۾ گهرن، غسل خانن ۽ ڍڪيل نالين تي ٻڌل ترقي يافته شهري نيڪال جا نظام موجود هئا. قديم [[ڪريٽ]] جي [[نوسوس]] محل ۾ پاڻيءَ سان نيڪال ٿيندڙ صفائيءَ جي سهولتن جا آثار مليا آهن. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] شهرن ۽ عوامي غسل خانن ۾ گڏيل [[ليٽرين]] ٺاهيا، جن هيٺان پاڻي وهندو هو ۽ فضلي کي نيڪال ڏانهن کڻي ويندو هو. [[فائل:Ostia-Toilets.JPG|thumb|قديم رومي شهر [[اوستيا انتيڪا]] جا گڏيل عوامي پاخانا.]] وچئين دور جي يورپي قلعن ۾ '''گارڊروب''' نالي ٽوائليٽ استعمال ٿيندا هئا، جن مان فضلو عمارت جي ٻاهرئين حصي يا کڏ ۾ ڪري پوندو هو. ان دور ۽ ان کان پوءِ گهڻي عرصي تائين [[چيمبر پاٽ]] پڻ استعمال ٿيندا رهيا. === جديد فلش ٽوائليٽ === پاڻيءَ سان فضلو وهائڻ جا طريقا قديم زماني کان موجود هئا، پر جديد فلش ٽوائليٽ جو ارتقا جديد يورپ ۾ شهري پاڻي ۽ گٽر جي نظامن جي ترقيءَ سان ٿيو. 19هين صديءَ ۾ وڌندڙ شهرن، عوامي صحت جي سڌارن ۽ بيمارين جي جراثيمي نظريي جي قبوليت سان اندروني پلمبنگ ۽ گٽر نظام تيزيءَ سان پکڙيا. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن شهرن ۾ پاڻي ۽ گٽر جا نظام وڌڻ سان فلش ٽوائليٽ وڌيڪ عام ٿيڻ لڳا. سائفن ۽ اندروني پاڻيءَ جي بند وارن نمونن گٽر جي بدبودار گئسن کي ڪمري ۾ موٽڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=A sanitary appliance |url=https://americanhistory.si.edu/explore/exhibitions/object-project/online/household-hits/toilet |publisher=[[سمٿسونين ادارو]] |website=National Museum of American History |access-date=2 October 2026 }}</ref> == پاڻيءَ جو استعمال ۽ ماحول == روايتي فلش ٽوائليٽ گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ صاف پاڻيءَ جو قابل ذڪر حصو استعمال ڪري سگهن ٿا. ان سبب گهٽ پاڻيءَ وارا فلش، ٻٽي فلش نظام، ويڪيوم ٽوائليٽ ۽ سڪا ٽوائليٽ پاڻي بچائڻ جي مختلف طريقن طور ترقي ڪيا ويا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ وارن علائقن ۾ ٽوائليٽ جي ٽيڪنالاجي چونڊڻ وقت پاڻيءَ جي دستيابي، زميني پاڻيءَ جي سطح، آباديءَ جي گهڻائي، گٽر جي موجودگي، فضلي جي محفوظ صفائي ۽ سار سنڀال کي گڏجي ڏسڻ ضروري آهي. غلط طريقي سان ٺهيل کڏون، ليڪ ڪندڙ سيپٽڪ ٽينڪ يا اڻ صاف ٿيل گندو پاڻي زميني ۽ مٿاڇري واري پاڻيءَ کي انساني فضلي سان آلوده ڪري سگهن ٿا. محفوظ صفائيءَ جو نظام ٽوائليٽ کان شروع ٿي فضلي جي محفوظ گڏ ڪرڻ، منتقلي، صفائي ۽ آخري نيڪال تائين سڄي زنجير تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="WHO2025"/> == ثقافت ۽ سماج == رفع حاجت هڪ ذاتي عمل هئڻ سبب ٽوائليٽ جي جوڙجڪ، رازداري ۽ استعمال بابت سماجي روايتون مختلف ثقافتن ۾ مختلف رهيون آهن. تاريخي رومي عوامي ليٽرين ۾ ڪيترائي ماڻهو بنا مڪمل جدا جدا ڪمرن جي گڏ ويهندا هئا، جڏهن تہ جديد ٽوائليٽن ۾ انفرادي رازداري کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جسم صاف ڪرڻ جا طريقا پڻ ثقافتي طور مختلف آهن. پاڻيءَ سان ڌوئڻ ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ عام آهي، جڏهن تہ ٽوائليٽ پيپر يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ گهڻو استعمال ٿئي ٿو. [[بڊيٽ]] ۽ بڊيٽ شاور پڻ ڪيترن ملڪن ۾ رائج آهن. == رسائي == معذور ماڻهن، وڏي عمر وارن ۽ حرڪت ۾ ڏکيائي رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽوائليٽ جي جوڙجڪ ۾ مناسب دروازي جي ويڪر، [[ويل چيئر]] لاءِ جاءِ، سهاري جا هٿيا ۽ مناسب اوچائيءَ وارو ٽوائليٽ ۽ سنڪ شامل ڪري سگهجن ٿا. رسائيءَ جوڳن ٽوائليٽن جي جوڙجڪ بابت معيار ملڪن ۽ علائقن جي عمارت سازيءَ جي قانونن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == عالمي ٽوائليٽ ڏينهن == {{مک|عالمي ٽوائليٽ ڏينهن}} [[گڏيل قومون]] هر سال '''19 نومبر''' تي '''[[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]]''' ملهائيندي آهي. هن ڏينهن جو مقصد عالمي صفائيءَ جي بحران، محفوظ ٽوائليٽن جي اهميت ۽ انساني فضلي جي محفوظ انتظام ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="150"> Ostia-Toilets.JPG|[[اوستيا انتيڪا]] جا قديم رومي عوامي پاخانا Squat toilet.jpg|اوڪڙو ٽوائليٽ Bidet shower.jpg|صفائيءَ لاءِ بڊيٽ شاور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[رفع حاجت]] * [[استنجو]] * [[صفائي]] * [[عوامي ٽوائليٽ]] * [[فلش ٽوائليٽ]] * [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] * [[کڏ وارو پاخانو]] * [[سڪو ٽوائليٽ]] * [[پيشاب خانو]] * [[بڊيٽ]] * [[ٽوائليٽ پيپر]] * [[گٽر نظام]] * [[سيپٽڪ ٽينڪ]] * [[گندي پاڻي جي صفائي]] * [[کليل جاءِ تي رفع حاجت]] * [[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation عالمي صحت جو ادارو — صفائي] * [https://sdgs.un.org/goals/goal6 گڏيل قومون — پائيدار ترقيءَ جو مقصد 6] {{Commons category|Toilets}} [[زمرو:ٽوائليٽ]] [[زمرو:صفائي]] [[زمرو:صفائي جون سهولتون]] [[زمرو:پلمبنگ]] [[زمرو:انساني فضلو]] [[زمرو:عوامي صحت]] tdic6tvolatg9ozuqe336q4clpwyqpe 416373 416372 2026-10-02T07:38:05Z Intisar Ali 8681 416373 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني پيشاب ۽ پاخاني جي نيڪال لاءِ صفائيءَ جي سهولت}} [[فائل:Toilet photo.jpg|thumb|هڪ جديد [[فلش ٽوائليٽ]].]] '''پاخانو''' يا '''ٽوائليٽ''' {{ٻيا نالا |انگريزي=Toilet |اردو=بیت الخلا، ٹوائلٹ |هندي=शौचालय |عربي=مرحاض}} اهڙي [[صفائي]] واري سهولت يا اوزار کي چيو وڃي ٿو، جيڪو انساني فضلي، خاص طور [[پيشاب]] ۽ [[پاخانو (فضلو)|پاخاني]]، کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ طريقي سان نيڪال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="WHO-Sanitation">{{cite web |title=Sanitation |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=22 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> لفظ ''ٽوائليٽ'' ڪڏهن رڳو فضلو حاصل ڪندڙ اوزار يا ٿانوَ لاءِ ۽ ڪڏهن ان ڪمري يا جاءِ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اهو لڳل هجي. ٽوائليٽ جا ڪيترائي قسم آهن. ڪجهه ٽوائليٽ پاڻيءَ جي وهڪري سان فضلو [[گٽر]]، [[سيپٽڪ ٽينڪ]] يا گندي پاڻيءَ جي صفائي واري نظام ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جڏهن تہ [[سڪو ٽوائليٽ|سڪا ٽوائليٽ]] پاڻي استعمال ڪرڻ کان سواءِ فضلي کي کڏ، بند ٿانوَ يا ٻين ذخيرن ۾ گڏ ڪن ٿا. استعمال جي جسماني حالت موجب به ٽوائليٽ کي ويهي استعمال ٿيندڙ ۽ [[اوڪڙو ٽوائليٽ|اوڪڙو ويهي استعمال ٿيندڙ]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. محفوظ ٽوائليٽ ۽ انساني فضلي جي مناسب نيڪال [[عوامي صحت]] لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. ناقص صفائي ۽ انساني فضلي جي غيرمحفوظ نيڪال جو واسطو [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ ٻين بيمارين جي ڦهلاءَ سان آهي.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 6.2 جو مقصد مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين سڀني جي پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت جو خاتمو آهي.<ref name="UN-SDG6">{{cite web |title=Goal 6: Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all |url=https://sdgs.un.org/goals/goal6 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> {{Clear}} == اصطلاح == سنڌيءَ ۾ '''پاخانو''' عام طور ان جاءِ يا ڪمري لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ماڻهو [[رفع حاجت]] ڪن ٿا. '''ٽوائليٽ''' انگريزي ''toilet'' جو سنڌي اچار آهي ۽ جديد استعمال ۾ اوزار ۽ ڪمري ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. '''بيت الخلاءَ''' عربي اصل جو اصطلاح آهي. انگريزيءَ ۾ ''WC'' اصطلاح ''واٽر ڪلوزيٽ'' جو مخفف آهي. تاريخي طور ''ليويٽري''، ''پروي'' ۽ ''water closet'' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مختلف ملڪن ۾ ''باٿ روم''، ''ريسٽروم'' ۽ ''واشروم'' جهڙا بالواسطه اصطلاح پڻ رائج آهن. لفظ ''ٽوائليٽ'' فرانسيسي لفظ ''toilette'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ ننڍڙي ڪپڙي ۽ پوءِ جسم سينگارڻ ۽ تيار ٿيڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو هو. وقت سان اهو لفظ ان ڪمري ۽ پوءِ رفع حاجت لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار سان لاڳاپيل ٿي ويو. == بنيادي ڪم == ٽوائليٽ جو بنيادي مقصد انساني فضلي کي ماڻهوءَ ۽ رهائشي ماحول کان الڳ ڪرڻ آهي. محفوظ صفائيءَ واري نظام ۾ رڳو ٽوائليٽ جو موجود هجڻ ڪافي ناهي؛ فضلي کي گڏ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، صاف ڪرڻ ۽ آخرڪار محفوظ نموني نيڪال يا ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="WHO2025">{{cite web |title=Steps to achieve universal access to safely managed sanitation |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240103009 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=5 May 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> جديد ٽوائليٽ جا اهم ڪم هي آهن: * پيشاب ۽ پاخاني کي محفوظ طريقي سان حاصل ڪرڻ؛ * استعمال ڪندڙ ۽ انساني فضلي جي وچ ۾ سڌو رابطو گهٽائڻ؛ * بدبو، مکين ۽ ٻين بيماري ڦهلائيندڙ جاندارن کي محدود ڪرڻ؛ * فضلي کي گٽر، سيپٽڪ ٽينڪ، کڏ يا ٻين محفوظ نظامن ڏانهن منتقل يا محفوظ ڪرڻ. == قسم == دنيا ۾ ٽوائليٽن جا ڪيترائي نمونا استعمال ٿين ٿا. انهن کي پاڻيءَ جي استعمال، ويهڻ جي حالت، فضلي جي نيڪال ۽ استعمال واري هنڌ موجب ورهائي سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:95%; margin:auto;" |+ '''ٽوائليٽن جا اهم قسم''' ! style="background:#DDEEFF;" | قسم ! style="background:#DDEEFF;" | پاڻي ! style="background:#DDEEFF;" | فضلي جي نيڪال ! style="background:#DDEEFF;" | عام استعمال |- | style="background:#F5FAFF;" | [[فلش ٽوائليٽ]] | ها | گٽر يا سيپٽڪ ٽينڪ | گهر، آفيسون ۽ شهري عمارتون |- | style="background:#F5FFF5;" | [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] | پاڻيءَ وارو يا سڪو | مختلف نظام | ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ |- | style="background:#FFF8E7;" | [[کڏ وارو پاخانو]] | عام طور نه | زمين اندر کڏ | ڳوٺاڻا ۽ محدود بنيادي ڍانچي وارا علائقا |- | style="background:#FFF0F0;" | [[سڪو ٽوائليٽ]] | نه | ٿانوَ، کڏ يا ڪمپوسٽنگ چيمبر | پاڻيءَ جي کوٽ وارا علائقا |- | style="background:#F3EEFF;" | [[ڪيميائي ٽوائليٽ]] | محدود يا نه | بند ٽينڪ | عارضي هنڌ، تقريبون ۽ تعميراتي ماڳ |- | style="background:#EFFFFF;" | [[ويڪيوم ٽوائليٽ]] | تمام ٿورو | ويڪيوم نظام | جهاز، ريل گاڏيون ۽ ٻيڙيون |} === فلش ٽوائليٽ === {{Main|فلش ٽوائليٽ}} [[فائل:Flush toilet.jpg|thumb|هڪ عام پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ ٽوائليٽ.]] '''فلش ٽوائليٽ''' پاڻي استعمال ڪري پيشاب ۽ پاخاني کي ٽوائليٽ جي ٿانوَ مان نيڪال واري پائپ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. عام نموني ۾ سيرامڪ جو ٿانو، پاڻيءَ جي ٽانڪي يا [[سسٽرن]] ۽ نيڪال جو پائپ شامل هوندا آهن. ٿانوَ جي هيٺئين حصي ۾ موجود پاڻيءَ جو بند يا ''واٽر سيل'' گٽر جي گئسن ۽ بدبوءَ کي ڪمري ڏانهن واپس اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. جديد گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ ۽ '''ٻٽي فلش''' وارن ٽوائليٽن ۾ پيشاب ۽ پاخاني لاءِ پاڻيءَ جا مختلف مقدار چونڊي سگهجن ٿا، جنهن سان روايتي فلش نظام جي ڀيٽ ۾ پاڻيءَ جو استعمال گهٽجي سگهي ٿو. === اوڪڙو ٽوائليٽ === {{Main|اوڪڙو ٽوائليٽ}} [[فائل:Squat toilet (28886225413).jpg|thumb|هڪ [[اوڪڙو ٽوائليٽ]].]] '''اوڪڙو ٽوائليٽ''' فرش جي سطح تي لڳل اهڙو ٽوائليٽ آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ ان جي ٻنهي پاسن تي پير رکي اوڪڙو ويهي استعمال ڪري ٿو. اهڙا ٽوائليٽ ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن حصن ۾ استعمال ٿين ٿا. ''اوڪڙو'' (squat) لفظ صرف استعمال جي جسماني حالت کي ظاهر ڪري ٿو؛ اهڙو ٽوائليٽ پاڻ فلش وارو يا سڪو ٻنهي قسمن جو ٿي سگهي ٿو. === سڪو ٽوائليٽ === '''سڪو ٽوائليٽ''' فضلي کي منتقل ڪرڻ لاءِ فلش وارو پاڻي استعمال نٿو ڪري. فضلو کڏ، هٽائي سگهجندڙ ٿانوَ، ڪمپوسٽنگ چيمبر يا ٻي ذخيري واري جاءِ ۾ گڏ ڪيو وڃي ٿو. پاڻيءَ جي کوٽ يا گٽر جي نظام کان محروم علائقن ۾ اهڙا نظام اهم متبادل ٿي سگهن ٿا. === کڏ وارو پاخانو === {{مک|کڏ وارو پاخانو}} '''کڏ وارو پاخانو''' يا ''پِٽ ليٽرين'' زمين ۾ کوٽيل کڏ مٿان ٺهيل ٽوائليٽ هوندو آهي، جنهن ۾ پيشاب ۽ پاخانو کڏ ۾ گڏ ٿيندو آهي. مناسب تعمير ۽ سار سنڀال سان اهڙو نظام کليل جاءِ تي رفع حاجت جي ڀيٽ ۾ ماڻهن جو انساني فضلي سان رابطو گهٽائي سگهي ٿو. کڏن جي غلط جاءِ تي تعمير، خاص طور زميني پاڻيءَ جي سطح مٿانهين هئڻ واري هنڌ، [[زميني پاڻي]] جي آلودگي جو خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي. === ويڪيوم ٽوائليٽ === '''ويڪيوم ٽوائليٽ''' فضلي کي سکشن يا گهٽ هوايي دٻاءَ ذريعي منتقل ڪري ٿو. اهي روايتي فلش ٽوائليٽ جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو پاڻي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ خاص طور [[هوائي جهاز]]ن، جديد ريل گاڏين ۽ ٻيڙين ۾ استعمال ٿين ٿا. === ڪيميائي ۽ پورٽيبل ٽوائليٽ === '''ڪيميائي ٽوائليٽ''' انساني فضلي کي هڪ بند ٽينڪ ۾ گڏ ڪري ٿو ۽ بدبو يا فضلي جي تبديليءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيميائي مادا استعمال ڪري سگهي ٿو. [[پورٽيبل ٽوائليٽ]] اهڙي نموني ٺاهيو ويندو آهي جو ان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري سگهجي. اهي تعميراتي ماڳن، ميلن، ڪئمپن ۽ اهڙين عارضي جاين تي استعمال ٿين ٿا جتي مستقل گٽر يا پاڻيءَ جو نظام موجود نه هجي. == صفائي جا طريقا == [[فائل:Bidet shower.jpg|thumb|پاڻيءَ سان صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ [[بڊيٽ شاور]].]] رفع حاجت کان پوءِ جسماني صفائيءَ جا طريقا سماج ۽ علائقي موجب مختلف آهن. ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ پاڻيءَ سان صفائي عام آهي، جنهن لاءِ پاڻيءَ جو ٿانو، نلڪو يا [[بڊيٽ شاور]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ڪيترن مغربي ملڪن ۾ [[ٽوائليٽ پيپر]] عام آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ [[بڊيٽ]] پڻ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي اصطلاح ۾ رفع حاجت کان پوءِ نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ صابڻ ۽ پاڻيءَ سان هٿ ڌوئڻ ذاتي صفائي ۽ بيمارين جي روڪٿام جو اهم حصو آهي. [[عالمي صحت جو ادارو]] مناسب صفائي، محفوظ پاڻي ۽ هٿ ڌوئڻ کي دستن واري بيمارين جي روڪٿام جي اهم طريقن ۾ شمار ڪري ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea">{{cite web |title=Diarrhoeal disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=7 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> == گهريلو ۽ عوامي ٽوائليٽ == گهرن ۾ ٽوائليٽ [[غسل خانو|غسل خاني]] جي اندر يا الڳ ڪمري ۾ ٿي سگهي ٿو. جديد عمارتن ۾ پاڻي، هٿ ڌوئڻ لاءِ [[سنڪ]]، هوا جي نيڪال ۽ مناسب گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو بندوبست عام طور صفائيءَ واري نظام جو حصو هوندو آهي. '''[[عوامي ٽوائليٽ]]''' اهڙي سهولت آهي جيڪا عام ماڻهن جي استعمال لاءِ مهيا ڪئي وڃي ٿي. اهي ريلوي اسٽيشنن، بس اڏن، هوائي اڏن، بازارن، پارڪن، اسڪولن، اسپتالن ۽ ٻين عوامي هنڌن تي قائم ڪيا وڃن ٿا. ڪيترن عوامي ٽوائليٽن ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ حصا، [[پيشاب خانو|پيشاب خانا]] ۽ هٿ ڌوئڻ جون سهولتون هونديون آهن. معذور ماڻهن لاءِ رسائيءَ جوڳو ٽوائليٽ عام طور ايترو ويڪرو ٺاهيو ويندو آهي جو [[ويل چيئر]] اندر وڃي سگهي ۽ ڀتين تي سهارو وٺڻ لاءِ هٿيا لڳايا ويندا آهن. == انساني فضلي جي نيڪال == فلش ٽوائليٽ مان نڪرندڙ پيشاب، پاخانو، پاڻي ۽ ٻين مادن سان گڏ وهندڙ گندي پاڻيءَ کي عام طور '''[[ڪارو پاڻي (گندو پاڻي)|ڪارو پاڻي]]''' چيو وڃي ٿو. شهري علائقن ۾ اهو [[گٽر نظام]] ذريعي [[گندي پاڻي جي صفائي وارو پلانٽ|گندي پاڻيءَ جي صفائي واري پلانٽ]] تائين پهچائي سگهجي ٿو. گٽر کان محروم گهرن ۾ [[سيپٽڪ ٽينڪ]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ان ۾ ٺوس مادو هيٺ ويهي رهي ٿو، جڏهن تہ سيال حصو وڌيڪ نيڪال يا زميني جذب واري نظام ڏانهن وڃي ٿو. سيپٽڪ ٽينڪ ۾ موجود اڻ صاف ٿيل مواد ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ان جي ڪڍڻ، منتقلي ۽ صفائي محفوظ طريقي سان ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="WHO-Septic">{{cite web |title=Sanitation system fact sheet: Flush toilet with septic tank |url=https://www.who.int/docs/default-source/wash-documents/sanitation/sanitation-system-fact-sheets/fact-sheet-7---flush-toilet-with-septic-tank-and-effluent-infiltration-and-offsite-faecal-sludge-treatment.pdf |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> == عوامي صحت == [[فائل:Sanitation Value Chain.jpg|thumb|انساني فضلي کي ٽوائليٽ کان محفوظ نيڪال تائين پهچائڻ واري صفائيءَ جي نظام جو خاڪو.]] ٽوائليٽ جو عوامي صحت ۾ بنيادي ڪردار انساني فضلي کي ماڻهن، خوراڪ ۽ پاڻيءَ کان الڳ رکڻ آهي. ناقص صفائيءَ سبب پاخاني ۾ موجود جراثيم پاڻي، خوراڪ، هٿن يا مکين ذريعي ٻين ماڻهن تائين پهچي سگهن ٿا. [[عالمي صحت جو ادارو]] ناقص صفائيءَ کي [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ [[پوليو]] سميت مختلف بيمارين جي منتقلي سان ڳنڍي ٿو.<ref name="WHO-Sanitation"/> محفوظ پاڻي، مناسب صفائي ۽ صابڻ سان هٿ ڌوئڻ سان دستن واري بيماريءَ جي خطري کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea"/> محفوظ ٽوائليٽ عزت، رازداري ۽ حفاظت سان پڻ لاڳاپيل آهن. ناقص صفائي تعليم ۽ روزگار جا موقعا وڃائڻ ۽ خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ سلامتيءَ جي مسئلن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="WHO-Sanitation"/> == عالمي صفائيءَ جي صورتحال == صفائيءَ تائين عالمي پهچ اڃا مڪمل ناهي. WHO جي 2024ع واري حقيقت نامي موجب 2022ع ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو آبادي، يعني 4.6 ارب ماڻهو، محفوظ نموني منظم ڪيل صفائيءَ جون خدمتون استعمال ڪندا هئا؛ 1.5 ارب کان وڌيڪ ماڻهن وٽ بنيادي صفائيءَ جون خدمتون نه هيون ۽ لڳ ڀڳ 419 ملين ماڻهو اڃا کليل جاءِ تي رفع حاجت ڪندا هئا.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[پائيدار ترقي جو مقصد 6|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 6]] جي حدف 6.2 تحت گڏيل قومن 2030ع تائين سڀني ماڻهن لاءِ مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت ختم ڪرڻ جو مقصد مقرر ڪيو آهي.<ref name="UN-SDG6"/> == تاريخ == [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شهر [[موهن جو دڙو]] ۾ ترقي يافته پاڻي ۽ نيڪال جا نظام موجود هئا.]] انساني فضلي جي منظم نيڪال جي تاريخ قديم شهري آبادين تائين وڃي ٿي. [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ٽين هزار سال ق.م. تائين نيڪال سان لاڳاپيل سهولتن جا آثار ملن ٿا. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] جهڙن شهرن ۾ گهرن، غسل خانن ۽ ڍڪيل نالين تي ٻڌل ترقي يافته شهري نيڪال جا نظام موجود هئا. قديم [[ڪريٽ]] جي [[نوسوس]] محل ۾ پاڻيءَ سان نيڪال ٿيندڙ صفائيءَ جي سهولتن جا آثار مليا آهن. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] شهرن ۽ عوامي غسل خانن ۾ گڏيل [[ليٽرين]] ٺاهيا، جن هيٺان پاڻي وهندو هو ۽ فضلي کي نيڪال ڏانهن کڻي ويندو هو. [[فائل:Ostia-Toilets.JPG|thumb|قديم رومي شهر [[اوستيا انتيڪا]] جا گڏيل عوامي پاخانا.]] وچئين دور جي يورپي قلعن ۾ '''گارڊروب''' نالي ٽوائليٽ استعمال ٿيندا هئا، جن مان فضلو عمارت جي ٻاهرئين حصي يا کڏ ۾ ڪري پوندو هو. ان دور ۽ ان کان پوءِ گهڻي عرصي تائين [[چيمبر پاٽ]] پڻ استعمال ٿيندا رهيا. === جديد فلش ٽوائليٽ === پاڻيءَ سان فضلو وهائڻ جا طريقا قديم زماني کان موجود هئا، پر جديد فلش ٽوائليٽ جو ارتقا جديد يورپ ۾ شهري پاڻي ۽ گٽر جي نظامن جي ترقيءَ سان ٿيو. 19هين صديءَ ۾ وڌندڙ شهرن، عوامي صحت جي سڌارن ۽ بيمارين جي جراثيمي نظريي جي قبوليت سان اندروني پلمبنگ ۽ گٽر نظام تيزيءَ سان پکڙيا. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن شهرن ۾ پاڻي ۽ گٽر جا نظام وڌڻ سان فلش ٽوائليٽ وڌيڪ عام ٿيڻ لڳا. سائفن ۽ اندروني پاڻيءَ جي بند وارن نمونن گٽر جي بدبودار گئسن کي ڪمري ۾ موٽڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=A sanitary appliance |url=https://americanhistory.si.edu/explore/exhibitions/object-project/online/household-hits/toilet |publisher=[[سمٿسونين ادارو]] |website=National Museum of American History |access-date=2 October 2026 }}</ref> == پاڻيءَ جو استعمال ۽ ماحول == روايتي فلش ٽوائليٽ گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ صاف پاڻيءَ جو قابل ذڪر حصو استعمال ڪري سگهن ٿا. ان سبب گهٽ پاڻيءَ وارا فلش، ٻٽي فلش نظام، ويڪيوم ٽوائليٽ ۽ سڪا ٽوائليٽ پاڻي بچائڻ جي مختلف طريقن طور ترقي ڪيا ويا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ وارن علائقن ۾ ٽوائليٽ جي ٽيڪنالاجي چونڊڻ وقت پاڻيءَ جي دستيابي، زميني پاڻيءَ جي سطح، آباديءَ جي گهڻائي، گٽر جي موجودگي، فضلي جي محفوظ صفائي ۽ سار سنڀال کي گڏجي ڏسڻ ضروري آهي. غلط طريقي سان ٺهيل کڏون، ليڪ ڪندڙ سيپٽڪ ٽينڪ يا اڻ صاف ٿيل گندو پاڻي زميني ۽ مٿاڇري واري پاڻيءَ کي انساني فضلي سان آلوده ڪري سگهن ٿا. محفوظ صفائيءَ جو نظام ٽوائليٽ کان شروع ٿي فضلي جي محفوظ گڏ ڪرڻ، منتقلي، صفائي ۽ آخري نيڪال تائين سڄي زنجير تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="WHO2025"/> == ثقافت ۽ سماج == رفع حاجت هڪ ذاتي عمل هئڻ سبب ٽوائليٽ جي جوڙجڪ، رازداري ۽ استعمال بابت سماجي روايتون مختلف ثقافتن ۾ مختلف رهيون آهن. تاريخي رومي عوامي ليٽرين ۾ ڪيترائي ماڻهو بنا مڪمل جدا جدا ڪمرن جي گڏ ويهندا هئا، جڏهن تہ جديد ٽوائليٽن ۾ انفرادي رازداري کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جسم صاف ڪرڻ جا طريقا پڻ ثقافتي طور مختلف آهن. پاڻيءَ سان ڌوئڻ ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ عام آهي، جڏهن تہ ٽوائليٽ پيپر يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ گهڻو استعمال ٿئي ٿو. [[بڊيٽ]] ۽ بڊيٽ شاور پڻ ڪيترن ملڪن ۾ رائج آهن. == رسائي == معذور ماڻهن، وڏي عمر وارن ۽ حرڪت ۾ ڏکيائي رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽوائليٽ جي جوڙجڪ ۾ مناسب دروازي جي ويڪر، [[ويل چيئر]] لاءِ جاءِ، سهاري جا هٿيا ۽ مناسب اوچائيءَ وارو ٽوائليٽ ۽ سنڪ شامل ڪري سگهجن ٿا. رسائيءَ جوڳن ٽوائليٽن جي جوڙجڪ بابت معيار ملڪن ۽ علائقن جي عمارت سازيءَ جي قانونن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == عالمي ٽوائليٽ ڏينهن == {{مک|عالمي ٽوائليٽ ڏينهن}} [[گڏيل قومون]] هر سال '''19 نومبر''' تي '''[[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]]''' ملهائيندي آهي. هن ڏينهن جو مقصد عالمي صفائيءَ جي بحران، محفوظ ٽوائليٽن جي اهميت ۽ انساني فضلي جي محفوظ انتظام ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="150"> Ostia-Toilets.JPG|[[اوستيا انتيڪا]] جا قديم رومي عوامي پاخانا Squat toilet.jpg|اوڪڙو ٽوائليٽ Bidet shower.jpg|صفائيءَ لاءِ بڊيٽ شاور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[رفع حاجت]] * [[استنجو]] * [[صفائي]] * [[عوامي ٽوائليٽ]] * [[فلش ٽوائليٽ]] * [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] * [[کڏ وارو پاخانو]] * [[سڪو ٽوائليٽ]] * [[پيشاب خانو]] * [[بڊيٽ]] * [[ٽوائليٽ پيپر]] * [[گٽر نظام]] * [[سيپٽڪ ٽينڪ]] * [[گندي پاڻي جي صفائي]] * [[کليل جاءِ تي رفع حاجت]] * [[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation عالمي صحت جو ادارو — صفائي] * [https://sdgs.un.org/goals/goal6 گڏيل قومون — پائيدار ترقيءَ جو مقصد 6] {{Commons category|Toilets}} [[زمرو:ٽوائليٽ]] [[زمرو:صفائي]] [[زمرو:صفائي جون سهولتون]] [[زمرو:پلمبنگ]] [[زمرو:انساني فضلو]] [[زمرو:عوامي صحت]] rmh0u2fqccqqvil6jk5z0vk92c1jwtu 416374 416373 2026-10-02T07:38:28Z Intisar Ali 8681 /* کڏ وارو پاخانو */ 416374 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني پيشاب ۽ پاخاني جي نيڪال لاءِ صفائيءَ جي سهولت}} [[فائل:Toilet photo.jpg|thumb|هڪ جديد [[فلش ٽوائليٽ]].]] '''پاخانو''' يا '''ٽوائليٽ''' {{ٻيا نالا |انگريزي=Toilet |اردو=بیت الخلا، ٹوائلٹ |هندي=शौचालय |عربي=مرحاض}} اهڙي [[صفائي]] واري سهولت يا اوزار کي چيو وڃي ٿو، جيڪو انساني فضلي، خاص طور [[پيشاب]] ۽ [[پاخانو (فضلو)|پاخاني]]، کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ طريقي سان نيڪال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="WHO-Sanitation">{{cite web |title=Sanitation |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=22 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> لفظ ''ٽوائليٽ'' ڪڏهن رڳو فضلو حاصل ڪندڙ اوزار يا ٿانوَ لاءِ ۽ ڪڏهن ان ڪمري يا جاءِ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اهو لڳل هجي. ٽوائليٽ جا ڪيترائي قسم آهن. ڪجهه ٽوائليٽ پاڻيءَ جي وهڪري سان فضلو [[گٽر]]، [[سيپٽڪ ٽينڪ]] يا گندي پاڻيءَ جي صفائي واري نظام ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جڏهن تہ [[سڪو ٽوائليٽ|سڪا ٽوائليٽ]] پاڻي استعمال ڪرڻ کان سواءِ فضلي کي کڏ، بند ٿانوَ يا ٻين ذخيرن ۾ گڏ ڪن ٿا. استعمال جي جسماني حالت موجب به ٽوائليٽ کي ويهي استعمال ٿيندڙ ۽ [[اوڪڙو ٽوائليٽ|اوڪڙو ويهي استعمال ٿيندڙ]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. محفوظ ٽوائليٽ ۽ انساني فضلي جي مناسب نيڪال [[عوامي صحت]] لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. ناقص صفائي ۽ انساني فضلي جي غيرمحفوظ نيڪال جو واسطو [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ ٻين بيمارين جي ڦهلاءَ سان آهي.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 6.2 جو مقصد مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين سڀني جي پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت جو خاتمو آهي.<ref name="UN-SDG6">{{cite web |title=Goal 6: Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all |url=https://sdgs.un.org/goals/goal6 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> {{Clear}} == اصطلاح == سنڌيءَ ۾ '''پاخانو''' عام طور ان جاءِ يا ڪمري لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ماڻهو [[رفع حاجت]] ڪن ٿا. '''ٽوائليٽ''' انگريزي ''toilet'' جو سنڌي اچار آهي ۽ جديد استعمال ۾ اوزار ۽ ڪمري ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. '''بيت الخلاءَ''' عربي اصل جو اصطلاح آهي. انگريزيءَ ۾ ''WC'' اصطلاح ''واٽر ڪلوزيٽ'' جو مخفف آهي. تاريخي طور ''ليويٽري''، ''پروي'' ۽ ''water closet'' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مختلف ملڪن ۾ ''باٿ روم''، ''ريسٽروم'' ۽ ''واشروم'' جهڙا بالواسطه اصطلاح پڻ رائج آهن. لفظ ''ٽوائليٽ'' فرانسيسي لفظ ''toilette'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ ننڍڙي ڪپڙي ۽ پوءِ جسم سينگارڻ ۽ تيار ٿيڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو هو. وقت سان اهو لفظ ان ڪمري ۽ پوءِ رفع حاجت لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار سان لاڳاپيل ٿي ويو. == بنيادي ڪم == ٽوائليٽ جو بنيادي مقصد انساني فضلي کي ماڻهوءَ ۽ رهائشي ماحول کان الڳ ڪرڻ آهي. محفوظ صفائيءَ واري نظام ۾ رڳو ٽوائليٽ جو موجود هجڻ ڪافي ناهي؛ فضلي کي گڏ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، صاف ڪرڻ ۽ آخرڪار محفوظ نموني نيڪال يا ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="WHO2025">{{cite web |title=Steps to achieve universal access to safely managed sanitation |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240103009 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=5 May 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> جديد ٽوائليٽ جا اهم ڪم هي آهن: * پيشاب ۽ پاخاني کي محفوظ طريقي سان حاصل ڪرڻ؛ * استعمال ڪندڙ ۽ انساني فضلي جي وچ ۾ سڌو رابطو گهٽائڻ؛ * بدبو، مکين ۽ ٻين بيماري ڦهلائيندڙ جاندارن کي محدود ڪرڻ؛ * فضلي کي گٽر، سيپٽڪ ٽينڪ، کڏ يا ٻين محفوظ نظامن ڏانهن منتقل يا محفوظ ڪرڻ. == قسم == دنيا ۾ ٽوائليٽن جا ڪيترائي نمونا استعمال ٿين ٿا. انهن کي پاڻيءَ جي استعمال، ويهڻ جي حالت، فضلي جي نيڪال ۽ استعمال واري هنڌ موجب ورهائي سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:95%; margin:auto;" |+ '''ٽوائليٽن جا اهم قسم''' ! style="background:#DDEEFF;" | قسم ! style="background:#DDEEFF;" | پاڻي ! style="background:#DDEEFF;" | فضلي جي نيڪال ! style="background:#DDEEFF;" | عام استعمال |- | style="background:#F5FAFF;" | [[فلش ٽوائليٽ]] | ها | گٽر يا سيپٽڪ ٽينڪ | گهر، آفيسون ۽ شهري عمارتون |- | style="background:#F5FFF5;" | [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] | پاڻيءَ وارو يا سڪو | مختلف نظام | ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ |- | style="background:#FFF8E7;" | [[کڏ وارو پاخانو]] | عام طور نه | زمين اندر کڏ | ڳوٺاڻا ۽ محدود بنيادي ڍانچي وارا علائقا |- | style="background:#FFF0F0;" | [[سڪو ٽوائليٽ]] | نه | ٿانوَ، کڏ يا ڪمپوسٽنگ چيمبر | پاڻيءَ جي کوٽ وارا علائقا |- | style="background:#F3EEFF;" | [[ڪيميائي ٽوائليٽ]] | محدود يا نه | بند ٽينڪ | عارضي هنڌ، تقريبون ۽ تعميراتي ماڳ |- | style="background:#EFFFFF;" | [[ويڪيوم ٽوائليٽ]] | تمام ٿورو | ويڪيوم نظام | جهاز، ريل گاڏيون ۽ ٻيڙيون |} === فلش ٽوائليٽ === {{Main|فلش ٽوائليٽ}} [[فائل:Flush toilet.jpg|thumb|هڪ عام پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ ٽوائليٽ.]] '''فلش ٽوائليٽ''' پاڻي استعمال ڪري پيشاب ۽ پاخاني کي ٽوائليٽ جي ٿانوَ مان نيڪال واري پائپ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. عام نموني ۾ سيرامڪ جو ٿانو، پاڻيءَ جي ٽانڪي يا [[سسٽرن]] ۽ نيڪال جو پائپ شامل هوندا آهن. ٿانوَ جي هيٺئين حصي ۾ موجود پاڻيءَ جو بند يا ''واٽر سيل'' گٽر جي گئسن ۽ بدبوءَ کي ڪمري ڏانهن واپس اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. جديد گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ ۽ '''ٻٽي فلش''' وارن ٽوائليٽن ۾ پيشاب ۽ پاخاني لاءِ پاڻيءَ جا مختلف مقدار چونڊي سگهجن ٿا، جنهن سان روايتي فلش نظام جي ڀيٽ ۾ پاڻيءَ جو استعمال گهٽجي سگهي ٿو. === اوڪڙو ٽوائليٽ === {{Main|اوڪڙو ٽوائليٽ}} [[فائل:Squat toilet (28886225413).jpg|thumb|هڪ [[اوڪڙو ٽوائليٽ]].]] '''اوڪڙو ٽوائليٽ''' فرش جي سطح تي لڳل اهڙو ٽوائليٽ آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ ان جي ٻنهي پاسن تي پير رکي اوڪڙو ويهي استعمال ڪري ٿو. اهڙا ٽوائليٽ ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن حصن ۾ استعمال ٿين ٿا. ''اوڪڙو'' (squat) لفظ صرف استعمال جي جسماني حالت کي ظاهر ڪري ٿو؛ اهڙو ٽوائليٽ پاڻ فلش وارو يا سڪو ٻنهي قسمن جو ٿي سگهي ٿو. === سڪو ٽوائليٽ === '''سڪو ٽوائليٽ''' فضلي کي منتقل ڪرڻ لاءِ فلش وارو پاڻي استعمال نٿو ڪري. فضلو کڏ، هٽائي سگهجندڙ ٿانوَ، ڪمپوسٽنگ چيمبر يا ٻي ذخيري واري جاءِ ۾ گڏ ڪيو وڃي ٿو. پاڻيءَ جي کوٽ يا گٽر جي نظام کان محروم علائقن ۾ اهڙا نظام اهم متبادل ٿي سگهن ٿا. === کڏ وارو پاخانو === {{Main|کڏ وارو پاخانو}} '''کڏ وارو پاخانو''' يا ''پِٽ ليٽرين'' زمين ۾ کوٽيل کڏ مٿان ٺهيل ٽوائليٽ هوندو آهي، جنهن ۾ پيشاب ۽ پاخانو کڏ ۾ گڏ ٿيندو آهي. مناسب تعمير ۽ سار سنڀال سان اهڙو نظام کليل جاءِ تي رفع حاجت جي ڀيٽ ۾ ماڻهن جو انساني فضلي سان رابطو گهٽائي سگهي ٿو. کڏن جي غلط جاءِ تي تعمير، خاص طور زميني پاڻيءَ جي سطح مٿانهين هئڻ واري هنڌ، [[زميني پاڻي]] جي آلودگي جو خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي. === ويڪيوم ٽوائليٽ === '''ويڪيوم ٽوائليٽ''' فضلي کي سکشن يا گهٽ هوايي دٻاءَ ذريعي منتقل ڪري ٿو. اهي روايتي فلش ٽوائليٽ جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو پاڻي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ خاص طور [[هوائي جهاز]]ن، جديد ريل گاڏين ۽ ٻيڙين ۾ استعمال ٿين ٿا. === ڪيميائي ۽ پورٽيبل ٽوائليٽ === '''ڪيميائي ٽوائليٽ''' انساني فضلي کي هڪ بند ٽينڪ ۾ گڏ ڪري ٿو ۽ بدبو يا فضلي جي تبديليءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيميائي مادا استعمال ڪري سگهي ٿو. [[پورٽيبل ٽوائليٽ]] اهڙي نموني ٺاهيو ويندو آهي جو ان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري سگهجي. اهي تعميراتي ماڳن، ميلن، ڪئمپن ۽ اهڙين عارضي جاين تي استعمال ٿين ٿا جتي مستقل گٽر يا پاڻيءَ جو نظام موجود نه هجي. == صفائي جا طريقا == [[فائل:Bidet shower.jpg|thumb|پاڻيءَ سان صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ [[بڊيٽ شاور]].]] رفع حاجت کان پوءِ جسماني صفائيءَ جا طريقا سماج ۽ علائقي موجب مختلف آهن. ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ پاڻيءَ سان صفائي عام آهي، جنهن لاءِ پاڻيءَ جو ٿانو، نلڪو يا [[بڊيٽ شاور]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ڪيترن مغربي ملڪن ۾ [[ٽوائليٽ پيپر]] عام آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ [[بڊيٽ]] پڻ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي اصطلاح ۾ رفع حاجت کان پوءِ نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ صابڻ ۽ پاڻيءَ سان هٿ ڌوئڻ ذاتي صفائي ۽ بيمارين جي روڪٿام جو اهم حصو آهي. [[عالمي صحت جو ادارو]] مناسب صفائي، محفوظ پاڻي ۽ هٿ ڌوئڻ کي دستن واري بيمارين جي روڪٿام جي اهم طريقن ۾ شمار ڪري ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea">{{cite web |title=Diarrhoeal disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=7 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> == گهريلو ۽ عوامي ٽوائليٽ == گهرن ۾ ٽوائليٽ [[غسل خانو|غسل خاني]] جي اندر يا الڳ ڪمري ۾ ٿي سگهي ٿو. جديد عمارتن ۾ پاڻي، هٿ ڌوئڻ لاءِ [[سنڪ]]، هوا جي نيڪال ۽ مناسب گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو بندوبست عام طور صفائيءَ واري نظام جو حصو هوندو آهي. '''[[عوامي ٽوائليٽ]]''' اهڙي سهولت آهي جيڪا عام ماڻهن جي استعمال لاءِ مهيا ڪئي وڃي ٿي. اهي ريلوي اسٽيشنن، بس اڏن، هوائي اڏن، بازارن، پارڪن، اسڪولن، اسپتالن ۽ ٻين عوامي هنڌن تي قائم ڪيا وڃن ٿا. ڪيترن عوامي ٽوائليٽن ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ حصا، [[پيشاب خانو|پيشاب خانا]] ۽ هٿ ڌوئڻ جون سهولتون هونديون آهن. معذور ماڻهن لاءِ رسائيءَ جوڳو ٽوائليٽ عام طور ايترو ويڪرو ٺاهيو ويندو آهي جو [[ويل چيئر]] اندر وڃي سگهي ۽ ڀتين تي سهارو وٺڻ لاءِ هٿيا لڳايا ويندا آهن. == انساني فضلي جي نيڪال == فلش ٽوائليٽ مان نڪرندڙ پيشاب، پاخانو، پاڻي ۽ ٻين مادن سان گڏ وهندڙ گندي پاڻيءَ کي عام طور '''[[ڪارو پاڻي (گندو پاڻي)|ڪارو پاڻي]]''' چيو وڃي ٿو. شهري علائقن ۾ اهو [[گٽر نظام]] ذريعي [[گندي پاڻي جي صفائي وارو پلانٽ|گندي پاڻيءَ جي صفائي واري پلانٽ]] تائين پهچائي سگهجي ٿو. گٽر کان محروم گهرن ۾ [[سيپٽڪ ٽينڪ]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ان ۾ ٺوس مادو هيٺ ويهي رهي ٿو، جڏهن تہ سيال حصو وڌيڪ نيڪال يا زميني جذب واري نظام ڏانهن وڃي ٿو. سيپٽڪ ٽينڪ ۾ موجود اڻ صاف ٿيل مواد ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ان جي ڪڍڻ، منتقلي ۽ صفائي محفوظ طريقي سان ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="WHO-Septic">{{cite web |title=Sanitation system fact sheet: Flush toilet with septic tank |url=https://www.who.int/docs/default-source/wash-documents/sanitation/sanitation-system-fact-sheets/fact-sheet-7---flush-toilet-with-septic-tank-and-effluent-infiltration-and-offsite-faecal-sludge-treatment.pdf |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> == عوامي صحت == [[فائل:Sanitation Value Chain.jpg|thumb|انساني فضلي کي ٽوائليٽ کان محفوظ نيڪال تائين پهچائڻ واري صفائيءَ جي نظام جو خاڪو.]] ٽوائليٽ جو عوامي صحت ۾ بنيادي ڪردار انساني فضلي کي ماڻهن، خوراڪ ۽ پاڻيءَ کان الڳ رکڻ آهي. ناقص صفائيءَ سبب پاخاني ۾ موجود جراثيم پاڻي، خوراڪ، هٿن يا مکين ذريعي ٻين ماڻهن تائين پهچي سگهن ٿا. [[عالمي صحت جو ادارو]] ناقص صفائيءَ کي [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ [[پوليو]] سميت مختلف بيمارين جي منتقلي سان ڳنڍي ٿو.<ref name="WHO-Sanitation"/> محفوظ پاڻي، مناسب صفائي ۽ صابڻ سان هٿ ڌوئڻ سان دستن واري بيماريءَ جي خطري کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea"/> محفوظ ٽوائليٽ عزت، رازداري ۽ حفاظت سان پڻ لاڳاپيل آهن. ناقص صفائي تعليم ۽ روزگار جا موقعا وڃائڻ ۽ خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ سلامتيءَ جي مسئلن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="WHO-Sanitation"/> == عالمي صفائيءَ جي صورتحال == صفائيءَ تائين عالمي پهچ اڃا مڪمل ناهي. WHO جي 2024ع واري حقيقت نامي موجب 2022ع ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو آبادي، يعني 4.6 ارب ماڻهو، محفوظ نموني منظم ڪيل صفائيءَ جون خدمتون استعمال ڪندا هئا؛ 1.5 ارب کان وڌيڪ ماڻهن وٽ بنيادي صفائيءَ جون خدمتون نه هيون ۽ لڳ ڀڳ 419 ملين ماڻهو اڃا کليل جاءِ تي رفع حاجت ڪندا هئا.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[پائيدار ترقي جو مقصد 6|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 6]] جي حدف 6.2 تحت گڏيل قومن 2030ع تائين سڀني ماڻهن لاءِ مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت ختم ڪرڻ جو مقصد مقرر ڪيو آهي.<ref name="UN-SDG6"/> == تاريخ == [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شهر [[موهن جو دڙو]] ۾ ترقي يافته پاڻي ۽ نيڪال جا نظام موجود هئا.]] انساني فضلي جي منظم نيڪال جي تاريخ قديم شهري آبادين تائين وڃي ٿي. [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ٽين هزار سال ق.م. تائين نيڪال سان لاڳاپيل سهولتن جا آثار ملن ٿا. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] جهڙن شهرن ۾ گهرن، غسل خانن ۽ ڍڪيل نالين تي ٻڌل ترقي يافته شهري نيڪال جا نظام موجود هئا. قديم [[ڪريٽ]] جي [[نوسوس]] محل ۾ پاڻيءَ سان نيڪال ٿيندڙ صفائيءَ جي سهولتن جا آثار مليا آهن. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] شهرن ۽ عوامي غسل خانن ۾ گڏيل [[ليٽرين]] ٺاهيا، جن هيٺان پاڻي وهندو هو ۽ فضلي کي نيڪال ڏانهن کڻي ويندو هو. [[فائل:Ostia-Toilets.JPG|thumb|قديم رومي شهر [[اوستيا انتيڪا]] جا گڏيل عوامي پاخانا.]] وچئين دور جي يورپي قلعن ۾ '''گارڊروب''' نالي ٽوائليٽ استعمال ٿيندا هئا، جن مان فضلو عمارت جي ٻاهرئين حصي يا کڏ ۾ ڪري پوندو هو. ان دور ۽ ان کان پوءِ گهڻي عرصي تائين [[چيمبر پاٽ]] پڻ استعمال ٿيندا رهيا. === جديد فلش ٽوائليٽ === پاڻيءَ سان فضلو وهائڻ جا طريقا قديم زماني کان موجود هئا، پر جديد فلش ٽوائليٽ جو ارتقا جديد يورپ ۾ شهري پاڻي ۽ گٽر جي نظامن جي ترقيءَ سان ٿيو. 19هين صديءَ ۾ وڌندڙ شهرن، عوامي صحت جي سڌارن ۽ بيمارين جي جراثيمي نظريي جي قبوليت سان اندروني پلمبنگ ۽ گٽر نظام تيزيءَ سان پکڙيا. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن شهرن ۾ پاڻي ۽ گٽر جا نظام وڌڻ سان فلش ٽوائليٽ وڌيڪ عام ٿيڻ لڳا. سائفن ۽ اندروني پاڻيءَ جي بند وارن نمونن گٽر جي بدبودار گئسن کي ڪمري ۾ موٽڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=A sanitary appliance |url=https://americanhistory.si.edu/explore/exhibitions/object-project/online/household-hits/toilet |publisher=[[سمٿسونين ادارو]] |website=National Museum of American History |access-date=2 October 2026 }}</ref> == پاڻيءَ جو استعمال ۽ ماحول == روايتي فلش ٽوائليٽ گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ صاف پاڻيءَ جو قابل ذڪر حصو استعمال ڪري سگهن ٿا. ان سبب گهٽ پاڻيءَ وارا فلش، ٻٽي فلش نظام، ويڪيوم ٽوائليٽ ۽ سڪا ٽوائليٽ پاڻي بچائڻ جي مختلف طريقن طور ترقي ڪيا ويا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ وارن علائقن ۾ ٽوائليٽ جي ٽيڪنالاجي چونڊڻ وقت پاڻيءَ جي دستيابي، زميني پاڻيءَ جي سطح، آباديءَ جي گهڻائي، گٽر جي موجودگي، فضلي جي محفوظ صفائي ۽ سار سنڀال کي گڏجي ڏسڻ ضروري آهي. غلط طريقي سان ٺهيل کڏون، ليڪ ڪندڙ سيپٽڪ ٽينڪ يا اڻ صاف ٿيل گندو پاڻي زميني ۽ مٿاڇري واري پاڻيءَ کي انساني فضلي سان آلوده ڪري سگهن ٿا. محفوظ صفائيءَ جو نظام ٽوائليٽ کان شروع ٿي فضلي جي محفوظ گڏ ڪرڻ، منتقلي، صفائي ۽ آخري نيڪال تائين سڄي زنجير تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="WHO2025"/> == ثقافت ۽ سماج == رفع حاجت هڪ ذاتي عمل هئڻ سبب ٽوائليٽ جي جوڙجڪ، رازداري ۽ استعمال بابت سماجي روايتون مختلف ثقافتن ۾ مختلف رهيون آهن. تاريخي رومي عوامي ليٽرين ۾ ڪيترائي ماڻهو بنا مڪمل جدا جدا ڪمرن جي گڏ ويهندا هئا، جڏهن تہ جديد ٽوائليٽن ۾ انفرادي رازداري کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جسم صاف ڪرڻ جا طريقا پڻ ثقافتي طور مختلف آهن. پاڻيءَ سان ڌوئڻ ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ عام آهي، جڏهن تہ ٽوائليٽ پيپر يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ گهڻو استعمال ٿئي ٿو. [[بڊيٽ]] ۽ بڊيٽ شاور پڻ ڪيترن ملڪن ۾ رائج آهن. == رسائي == معذور ماڻهن، وڏي عمر وارن ۽ حرڪت ۾ ڏکيائي رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽوائليٽ جي جوڙجڪ ۾ مناسب دروازي جي ويڪر، [[ويل چيئر]] لاءِ جاءِ، سهاري جا هٿيا ۽ مناسب اوچائيءَ وارو ٽوائليٽ ۽ سنڪ شامل ڪري سگهجن ٿا. رسائيءَ جوڳن ٽوائليٽن جي جوڙجڪ بابت معيار ملڪن ۽ علائقن جي عمارت سازيءَ جي قانونن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == عالمي ٽوائليٽ ڏينهن == {{مک|عالمي ٽوائليٽ ڏينهن}} [[گڏيل قومون]] هر سال '''19 نومبر''' تي '''[[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]]''' ملهائيندي آهي. هن ڏينهن جو مقصد عالمي صفائيءَ جي بحران، محفوظ ٽوائليٽن جي اهميت ۽ انساني فضلي جي محفوظ انتظام ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="150"> Ostia-Toilets.JPG|[[اوستيا انتيڪا]] جا قديم رومي عوامي پاخانا Squat toilet.jpg|اوڪڙو ٽوائليٽ Bidet shower.jpg|صفائيءَ لاءِ بڊيٽ شاور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[رفع حاجت]] * [[استنجو]] * [[صفائي]] * [[عوامي ٽوائليٽ]] * [[فلش ٽوائليٽ]] * [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] * [[کڏ وارو پاخانو]] * [[سڪو ٽوائليٽ]] * [[پيشاب خانو]] * [[بڊيٽ]] * [[ٽوائليٽ پيپر]] * [[گٽر نظام]] * [[سيپٽڪ ٽينڪ]] * [[گندي پاڻي جي صفائي]] * [[کليل جاءِ تي رفع حاجت]] * [[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation عالمي صحت جو ادارو — صفائي] * [https://sdgs.un.org/goals/goal6 گڏيل قومون — پائيدار ترقيءَ جو مقصد 6] {{Commons category|Toilets}} [[زمرو:ٽوائليٽ]] [[زمرو:صفائي]] [[زمرو:صفائي جون سهولتون]] [[زمرو:پلمبنگ]] [[زمرو:انساني فضلو]] [[زمرو:عوامي صحت]] oa0pks3jcdqs7pyudvtfdow9j4jbgga 416375 416374 2026-10-02T07:38:57Z Intisar Ali 8681 /* عالمي ٽوائليٽ ڏينهن */ 416375 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انساني پيشاب ۽ پاخاني جي نيڪال لاءِ صفائيءَ جي سهولت}} [[فائل:Toilet photo.jpg|thumb|هڪ جديد [[فلش ٽوائليٽ]].]] '''پاخانو''' يا '''ٽوائليٽ''' {{ٻيا نالا |انگريزي=Toilet |اردو=بیت الخلا، ٹوائلٹ |هندي=शौचालय |عربي=مرحاض}} اهڙي [[صفائي]] واري سهولت يا اوزار کي چيو وڃي ٿو، جيڪو انساني فضلي، خاص طور [[پيشاب]] ۽ [[پاخانو (فضلو)|پاخاني]]، کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ طريقي سان نيڪال ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="WHO-Sanitation">{{cite web |title=Sanitation |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=22 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> لفظ ''ٽوائليٽ'' ڪڏهن رڳو فضلو حاصل ڪندڙ اوزار يا ٿانوَ لاءِ ۽ ڪڏهن ان ڪمري يا جاءِ لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ اهو لڳل هجي. ٽوائليٽ جا ڪيترائي قسم آهن. ڪجهه ٽوائليٽ پاڻيءَ جي وهڪري سان فضلو [[گٽر]]، [[سيپٽڪ ٽينڪ]] يا گندي پاڻيءَ جي صفائي واري نظام ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جڏهن تہ [[سڪو ٽوائليٽ|سڪا ٽوائليٽ]] پاڻي استعمال ڪرڻ کان سواءِ فضلي کي کڏ، بند ٿانوَ يا ٻين ذخيرن ۾ گڏ ڪن ٿا. استعمال جي جسماني حالت موجب به ٽوائليٽ کي ويهي استعمال ٿيندڙ ۽ [[اوڪڙو ٽوائليٽ|اوڪڙو ويهي استعمال ٿيندڙ]] قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو. محفوظ ٽوائليٽ ۽ انساني فضلي جي مناسب نيڪال [[عوامي صحت]] لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا. ناقص صفائي ۽ انساني فضلي جي غيرمحفوظ نيڪال جو واسطو [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ ٻين بيمارين جي ڦهلاءَ سان آهي.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 6.2 جو مقصد مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين سڀني جي پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت جو خاتمو آهي.<ref name="UN-SDG6">{{cite web |title=Goal 6: Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all |url=https://sdgs.un.org/goals/goal6 |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> {{Clear}} == اصطلاح == سنڌيءَ ۾ '''پاخانو''' عام طور ان جاءِ يا ڪمري لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ماڻهو [[رفع حاجت]] ڪن ٿا. '''ٽوائليٽ''' انگريزي ''toilet'' جو سنڌي اچار آهي ۽ جديد استعمال ۾ اوزار ۽ ڪمري ٻنهي لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. '''بيت الخلاءَ''' عربي اصل جو اصطلاح آهي. انگريزيءَ ۾ ''WC'' اصطلاح ''واٽر ڪلوزيٽ'' جو مخفف آهي. تاريخي طور ''ليويٽري''، ''پروي'' ۽ ''water closet'' جهڙا لفظ پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مختلف ملڪن ۾ ''باٿ روم''، ''ريسٽروم'' ۽ ''واشروم'' جهڙا بالواسطه اصطلاح پڻ رائج آهن. لفظ ''ٽوائليٽ'' فرانسيسي لفظ ''toilette'' مان نڪتل آهي، جيڪو اصل ۾ ننڍڙي ڪپڙي ۽ پوءِ جسم سينگارڻ ۽ تيار ٿيڻ جي عمل لاءِ استعمال ٿيندو هو. وقت سان اهو لفظ ان ڪمري ۽ پوءِ رفع حاجت لاءِ استعمال ٿيندڙ اوزار سان لاڳاپيل ٿي ويو. == بنيادي ڪم == ٽوائليٽ جو بنيادي مقصد انساني فضلي کي ماڻهوءَ ۽ رهائشي ماحول کان الڳ ڪرڻ آهي. محفوظ صفائيءَ واري نظام ۾ رڳو ٽوائليٽ جو موجود هجڻ ڪافي ناهي؛ فضلي کي گڏ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، صاف ڪرڻ ۽ آخرڪار محفوظ نموني نيڪال يا ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="WHO2025">{{cite web |title=Steps to achieve universal access to safely managed sanitation |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240103009 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=5 May 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> جديد ٽوائليٽ جا اهم ڪم هي آهن: * پيشاب ۽ پاخاني کي محفوظ طريقي سان حاصل ڪرڻ؛ * استعمال ڪندڙ ۽ انساني فضلي جي وچ ۾ سڌو رابطو گهٽائڻ؛ * بدبو، مکين ۽ ٻين بيماري ڦهلائيندڙ جاندارن کي محدود ڪرڻ؛ * فضلي کي گٽر، سيپٽڪ ٽينڪ، کڏ يا ٻين محفوظ نظامن ڏانهن منتقل يا محفوظ ڪرڻ. == قسم == دنيا ۾ ٽوائليٽن جا ڪيترائي نمونا استعمال ٿين ٿا. انهن کي پاڻيءَ جي استعمال، ويهڻ جي حالت، فضلي جي نيڪال ۽ استعمال واري هنڌ موجب ورهائي سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:95%; margin:auto;" |+ '''ٽوائليٽن جا اهم قسم''' ! style="background:#DDEEFF;" | قسم ! style="background:#DDEEFF;" | پاڻي ! style="background:#DDEEFF;" | فضلي جي نيڪال ! style="background:#DDEEFF;" | عام استعمال |- | style="background:#F5FAFF;" | [[فلش ٽوائليٽ]] | ها | گٽر يا سيپٽڪ ٽينڪ | گهر، آفيسون ۽ شهري عمارتون |- | style="background:#F5FFF5;" | [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] | پاڻيءَ وارو يا سڪو | مختلف نظام | ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ |- | style="background:#FFF8E7;" | [[کڏ وارو پاخانو]] | عام طور نه | زمين اندر کڏ | ڳوٺاڻا ۽ محدود بنيادي ڍانچي وارا علائقا |- | style="background:#FFF0F0;" | [[سڪو ٽوائليٽ]] | نه | ٿانوَ، کڏ يا ڪمپوسٽنگ چيمبر | پاڻيءَ جي کوٽ وارا علائقا |- | style="background:#F3EEFF;" | [[ڪيميائي ٽوائليٽ]] | محدود يا نه | بند ٽينڪ | عارضي هنڌ، تقريبون ۽ تعميراتي ماڳ |- | style="background:#EFFFFF;" | [[ويڪيوم ٽوائليٽ]] | تمام ٿورو | ويڪيوم نظام | جهاز، ريل گاڏيون ۽ ٻيڙيون |} === فلش ٽوائليٽ === {{Main|فلش ٽوائليٽ}} [[فائل:Flush toilet.jpg|thumb|هڪ عام پاڻيءَ سان فلش ٿيندڙ ٽوائليٽ.]] '''فلش ٽوائليٽ''' پاڻي استعمال ڪري پيشاب ۽ پاخاني کي ٽوائليٽ جي ٿانوَ مان نيڪال واري پائپ ڏانهن منتقل ڪري ٿو. عام نموني ۾ سيرامڪ جو ٿانو، پاڻيءَ جي ٽانڪي يا [[سسٽرن]] ۽ نيڪال جو پائپ شامل هوندا آهن. ٿانوَ جي هيٺئين حصي ۾ موجود پاڻيءَ جو بند يا ''واٽر سيل'' گٽر جي گئسن ۽ بدبوءَ کي ڪمري ڏانهن واپس اچڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. جديد گهٽ پاڻي استعمال ڪندڙ ۽ '''ٻٽي فلش''' وارن ٽوائليٽن ۾ پيشاب ۽ پاخاني لاءِ پاڻيءَ جا مختلف مقدار چونڊي سگهجن ٿا، جنهن سان روايتي فلش نظام جي ڀيٽ ۾ پاڻيءَ جو استعمال گهٽجي سگهي ٿو. === اوڪڙو ٽوائليٽ === {{Main|اوڪڙو ٽوائليٽ}} [[فائل:Squat toilet (28886225413).jpg|thumb|هڪ [[اوڪڙو ٽوائليٽ]].]] '''اوڪڙو ٽوائليٽ''' فرش جي سطح تي لڳل اهڙو ٽوائليٽ آهي، جنهن کي استعمال ڪندڙ ان جي ٻنهي پاسن تي پير رکي اوڪڙو ويهي استعمال ڪري ٿو. اهڙا ٽوائليٽ ڏکڻ، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا سميت دنيا جي ڪيترن حصن ۾ استعمال ٿين ٿا. ''اوڪڙو'' (squat) لفظ صرف استعمال جي جسماني حالت کي ظاهر ڪري ٿو؛ اهڙو ٽوائليٽ پاڻ فلش وارو يا سڪو ٻنهي قسمن جو ٿي سگهي ٿو. === سڪو ٽوائليٽ === '''سڪو ٽوائليٽ''' فضلي کي منتقل ڪرڻ لاءِ فلش وارو پاڻي استعمال نٿو ڪري. فضلو کڏ، هٽائي سگهجندڙ ٿانوَ، ڪمپوسٽنگ چيمبر يا ٻي ذخيري واري جاءِ ۾ گڏ ڪيو وڃي ٿو. پاڻيءَ جي کوٽ يا گٽر جي نظام کان محروم علائقن ۾ اهڙا نظام اهم متبادل ٿي سگهن ٿا. === کڏ وارو پاخانو === {{Main|کڏ وارو پاخانو}} '''کڏ وارو پاخانو''' يا ''پِٽ ليٽرين'' زمين ۾ کوٽيل کڏ مٿان ٺهيل ٽوائليٽ هوندو آهي، جنهن ۾ پيشاب ۽ پاخانو کڏ ۾ گڏ ٿيندو آهي. مناسب تعمير ۽ سار سنڀال سان اهڙو نظام کليل جاءِ تي رفع حاجت جي ڀيٽ ۾ ماڻهن جو انساني فضلي سان رابطو گهٽائي سگهي ٿو. کڏن جي غلط جاءِ تي تعمير، خاص طور زميني پاڻيءَ جي سطح مٿانهين هئڻ واري هنڌ، [[زميني پاڻي]] جي آلودگي جو خطرو پيدا ڪري سگهي ٿي. === ويڪيوم ٽوائليٽ === '''ويڪيوم ٽوائليٽ''' فضلي کي سکشن يا گهٽ هوايي دٻاءَ ذريعي منتقل ڪري ٿو. اهي روايتي فلش ٽوائليٽ جي ڀيٽ ۾ تمام ٿورو پاڻي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ خاص طور [[هوائي جهاز]]ن، جديد ريل گاڏين ۽ ٻيڙين ۾ استعمال ٿين ٿا. === ڪيميائي ۽ پورٽيبل ٽوائليٽ === '''ڪيميائي ٽوائليٽ''' انساني فضلي کي هڪ بند ٽينڪ ۾ گڏ ڪري ٿو ۽ بدبو يا فضلي جي تبديليءَ کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيميائي مادا استعمال ڪري سگهي ٿو. [[پورٽيبل ٽوائليٽ]] اهڙي نموني ٺاهيو ويندو آهي جو ان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪري سگهجي. اهي تعميراتي ماڳن، ميلن، ڪئمپن ۽ اهڙين عارضي جاين تي استعمال ٿين ٿا جتي مستقل گٽر يا پاڻيءَ جو نظام موجود نه هجي. == صفائي جا طريقا == [[فائل:Bidet shower.jpg|thumb|پاڻيءَ سان صفائي لاءِ استعمال ٿيندڙ [[بڊيٽ شاور]].]] رفع حاجت کان پوءِ جسماني صفائيءَ جا طريقا سماج ۽ علائقي موجب مختلف آهن. ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ پاڻيءَ سان صفائي عام آهي، جنهن لاءِ پاڻيءَ جو ٿانو، نلڪو يا [[بڊيٽ شاور]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ڪيترن مغربي ملڪن ۾ [[ٽوائليٽ پيپر]] عام آهي، جڏهن تہ ڪجهه ملڪن ۾ [[بڊيٽ]] پڻ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي اصطلاح ۾ رفع حاجت کان پوءِ نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. ٽوائليٽ استعمال ڪرڻ کان پوءِ صابڻ ۽ پاڻيءَ سان هٿ ڌوئڻ ذاتي صفائي ۽ بيمارين جي روڪٿام جو اهم حصو آهي. [[عالمي صحت جو ادارو]] مناسب صفائي، محفوظ پاڻي ۽ هٿ ڌوئڻ کي دستن واري بيمارين جي روڪٿام جي اهم طريقن ۾ شمار ڪري ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea">{{cite web |title=Diarrhoeal disease |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=7 March 2024 |access-date=2 October 2026 }}</ref> == گهريلو ۽ عوامي ٽوائليٽ == گهرن ۾ ٽوائليٽ [[غسل خانو|غسل خاني]] جي اندر يا الڳ ڪمري ۾ ٿي سگهي ٿو. جديد عمارتن ۾ پاڻي، هٿ ڌوئڻ لاءِ [[سنڪ]]، هوا جي نيڪال ۽ مناسب گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو بندوبست عام طور صفائيءَ واري نظام جو حصو هوندو آهي. '''[[عوامي ٽوائليٽ]]''' اهڙي سهولت آهي جيڪا عام ماڻهن جي استعمال لاءِ مهيا ڪئي وڃي ٿي. اهي ريلوي اسٽيشنن، بس اڏن، هوائي اڏن، بازارن، پارڪن، اسڪولن، اسپتالن ۽ ٻين عوامي هنڌن تي قائم ڪيا وڃن ٿا. ڪيترن عوامي ٽوائليٽن ۾ مردن ۽ عورتن لاءِ الڳ حصا، [[پيشاب خانو|پيشاب خانا]] ۽ هٿ ڌوئڻ جون سهولتون هونديون آهن. معذور ماڻهن لاءِ رسائيءَ جوڳو ٽوائليٽ عام طور ايترو ويڪرو ٺاهيو ويندو آهي جو [[ويل چيئر]] اندر وڃي سگهي ۽ ڀتين تي سهارو وٺڻ لاءِ هٿيا لڳايا ويندا آهن. == انساني فضلي جي نيڪال == فلش ٽوائليٽ مان نڪرندڙ پيشاب، پاخانو، پاڻي ۽ ٻين مادن سان گڏ وهندڙ گندي پاڻيءَ کي عام طور '''[[ڪارو پاڻي (گندو پاڻي)|ڪارو پاڻي]]''' چيو وڃي ٿو. شهري علائقن ۾ اهو [[گٽر نظام]] ذريعي [[گندي پاڻي جي صفائي وارو پلانٽ|گندي پاڻيءَ جي صفائي واري پلانٽ]] تائين پهچائي سگهجي ٿو. گٽر کان محروم گهرن ۾ [[سيپٽڪ ٽينڪ]] استعمال ٿي سگهي ٿو. ان ۾ ٺوس مادو هيٺ ويهي رهي ٿو، جڏهن تہ سيال حصو وڌيڪ نيڪال يا زميني جذب واري نظام ڏانهن وڃي ٿو. سيپٽڪ ٽينڪ ۾ موجود اڻ صاف ٿيل مواد ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ان جي ڪڍڻ، منتقلي ۽ صفائي محفوظ طريقي سان ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="WHO-Septic">{{cite web |title=Sanitation system fact sheet: Flush toilet with septic tank |url=https://www.who.int/docs/default-source/wash-documents/sanitation/sanitation-system-fact-sheets/fact-sheet-7---flush-toilet-with-septic-tank-and-effluent-infiltration-and-offsite-faecal-sludge-treatment.pdf |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |access-date=2 October 2026 }}</ref> == عوامي صحت == [[فائل:Sanitation Value Chain.jpg|thumb|انساني فضلي کي ٽوائليٽ کان محفوظ نيڪال تائين پهچائڻ واري صفائيءَ جي نظام جو خاڪو.]] ٽوائليٽ جو عوامي صحت ۾ بنيادي ڪردار انساني فضلي کي ماڻهن، خوراڪ ۽ پاڻيءَ کان الڳ رکڻ آهي. ناقص صفائيءَ سبب پاخاني ۾ موجود جراثيم پاڻي، خوراڪ، هٿن يا مکين ذريعي ٻين ماڻهن تائين پهچي سگهن ٿا. [[عالمي صحت جو ادارو]] ناقص صفائيءَ کي [[هيضو]]، [[پيچش]]، [[ٽائيفائيڊ]]، آنڊن جي ڪيڙن ۽ [[پوليو]] سميت مختلف بيمارين جي منتقلي سان ڳنڍي ٿو.<ref name="WHO-Sanitation"/> محفوظ پاڻي، مناسب صفائي ۽ صابڻ سان هٿ ڌوئڻ سان دستن واري بيماريءَ جي خطري کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="WHO-Diarrhoea"/> محفوظ ٽوائليٽ عزت، رازداري ۽ حفاظت سان پڻ لاڳاپيل آهن. ناقص صفائي تعليم ۽ روزگار جا موقعا وڃائڻ ۽ خاص طور عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ سلامتيءَ جي مسئلن سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="WHO-Sanitation"/> == عالمي صفائيءَ جي صورتحال == صفائيءَ تائين عالمي پهچ اڃا مڪمل ناهي. WHO جي 2024ع واري حقيقت نامي موجب 2022ع ۾ دنيا جي لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو آبادي، يعني 4.6 ارب ماڻهو، محفوظ نموني منظم ڪيل صفائيءَ جون خدمتون استعمال ڪندا هئا؛ 1.5 ارب کان وڌيڪ ماڻهن وٽ بنيادي صفائيءَ جون خدمتون نه هيون ۽ لڳ ڀڳ 419 ملين ماڻهو اڃا کليل جاءِ تي رفع حاجت ڪندا هئا.<ref name="WHO-Sanitation"/> [[پائيدار ترقي جو مقصد 6|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 6]] جي حدف 6.2 تحت گڏيل قومن 2030ع تائين سڀني ماڻهن لاءِ مناسب ۽ منصفاڻي صفائي ۽ حفظانِ صحت تائين پهچ ۽ کليل جاءِ تي رفع حاجت ختم ڪرڻ جو مقصد مقرر ڪيو آهي.<ref name="UN-SDG6"/> == تاريخ == [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شهر [[موهن جو دڙو]] ۾ ترقي يافته پاڻي ۽ نيڪال جا نظام موجود هئا.]] انساني فضلي جي منظم نيڪال جي تاريخ قديم شهري آبادين تائين وڃي ٿي. [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ٽين هزار سال ق.م. تائين نيڪال سان لاڳاپيل سهولتن جا آثار ملن ٿا. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] جهڙن شهرن ۾ گهرن، غسل خانن ۽ ڍڪيل نالين تي ٻڌل ترقي يافته شهري نيڪال جا نظام موجود هئا. قديم [[ڪريٽ]] جي [[نوسوس]] محل ۾ پاڻيءَ سان نيڪال ٿيندڙ صفائيءَ جي سهولتن جا آثار مليا آهن. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] شهرن ۽ عوامي غسل خانن ۾ گڏيل [[ليٽرين]] ٺاهيا، جن هيٺان پاڻي وهندو هو ۽ فضلي کي نيڪال ڏانهن کڻي ويندو هو. [[فائل:Ostia-Toilets.JPG|thumb|قديم رومي شهر [[اوستيا انتيڪا]] جا گڏيل عوامي پاخانا.]] وچئين دور جي يورپي قلعن ۾ '''گارڊروب''' نالي ٽوائليٽ استعمال ٿيندا هئا، جن مان فضلو عمارت جي ٻاهرئين حصي يا کڏ ۾ ڪري پوندو هو. ان دور ۽ ان کان پوءِ گهڻي عرصي تائين [[چيمبر پاٽ]] پڻ استعمال ٿيندا رهيا. === جديد فلش ٽوائليٽ === پاڻيءَ سان فضلو وهائڻ جا طريقا قديم زماني کان موجود هئا، پر جديد فلش ٽوائليٽ جو ارتقا جديد يورپ ۾ شهري پاڻي ۽ گٽر جي نظامن جي ترقيءَ سان ٿيو. 19هين صديءَ ۾ وڌندڙ شهرن، عوامي صحت جي سڌارن ۽ بيمارين جي جراثيمي نظريي جي قبوليت سان اندروني پلمبنگ ۽ گٽر نظام تيزيءَ سان پکڙيا. 19هين صديءَ جي آخر تائين يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن شهرن ۾ پاڻي ۽ گٽر جا نظام وڌڻ سان فلش ٽوائليٽ وڌيڪ عام ٿيڻ لڳا. سائفن ۽ اندروني پاڻيءَ جي بند وارن نمونن گٽر جي بدبودار گئسن کي ڪمري ۾ موٽڻ کان روڪڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=A sanitary appliance |url=https://americanhistory.si.edu/explore/exhibitions/object-project/online/household-hits/toilet |publisher=[[سمٿسونين ادارو]] |website=National Museum of American History |access-date=2 October 2026 }}</ref> == پاڻيءَ جو استعمال ۽ ماحول == روايتي فلش ٽوائليٽ گهرن ۾ استعمال ٿيندڙ صاف پاڻيءَ جو قابل ذڪر حصو استعمال ڪري سگهن ٿا. ان سبب گهٽ پاڻيءَ وارا فلش، ٻٽي فلش نظام، ويڪيوم ٽوائليٽ ۽ سڪا ٽوائليٽ پاڻي بچائڻ جي مختلف طريقن طور ترقي ڪيا ويا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ وارن علائقن ۾ ٽوائليٽ جي ٽيڪنالاجي چونڊڻ وقت پاڻيءَ جي دستيابي، زميني پاڻيءَ جي سطح، آباديءَ جي گهڻائي، گٽر جي موجودگي، فضلي جي محفوظ صفائي ۽ سار سنڀال کي گڏجي ڏسڻ ضروري آهي. غلط طريقي سان ٺهيل کڏون، ليڪ ڪندڙ سيپٽڪ ٽينڪ يا اڻ صاف ٿيل گندو پاڻي زميني ۽ مٿاڇري واري پاڻيءَ کي انساني فضلي سان آلوده ڪري سگهن ٿا. محفوظ صفائيءَ جو نظام ٽوائليٽ کان شروع ٿي فضلي جي محفوظ گڏ ڪرڻ، منتقلي، صفائي ۽ آخري نيڪال تائين سڄي زنجير تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="WHO2025"/> == ثقافت ۽ سماج == رفع حاجت هڪ ذاتي عمل هئڻ سبب ٽوائليٽ جي جوڙجڪ، رازداري ۽ استعمال بابت سماجي روايتون مختلف ثقافتن ۾ مختلف رهيون آهن. تاريخي رومي عوامي ليٽرين ۾ ڪيترائي ماڻهو بنا مڪمل جدا جدا ڪمرن جي گڏ ويهندا هئا، جڏهن تہ جديد ٽوائليٽن ۾ انفرادي رازداري کي اهميت ڏني وڃي ٿي. جسم صاف ڪرڻ جا طريقا پڻ ثقافتي طور مختلف آهن. پاڻيءَ سان ڌوئڻ ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ ڪيترن مسلمان معاشرن ۾ عام آهي، جڏهن تہ ٽوائليٽ پيپر يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ گهڻو استعمال ٿئي ٿو. [[بڊيٽ]] ۽ بڊيٽ شاور پڻ ڪيترن ملڪن ۾ رائج آهن. == رسائي == معذور ماڻهن، وڏي عمر وارن ۽ حرڪت ۾ ڏکيائي رکندڙ ماڻهن لاءِ ٽوائليٽ جي جوڙجڪ ۾ مناسب دروازي جي ويڪر، [[ويل چيئر]] لاءِ جاءِ، سهاري جا هٿيا ۽ مناسب اوچائيءَ وارو ٽوائليٽ ۽ سنڪ شامل ڪري سگهجن ٿا. رسائيءَ جوڳن ٽوائليٽن جي جوڙجڪ بابت معيار ملڪن ۽ علائقن جي عمارت سازيءَ جي قانونن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == عالمي ٽوائليٽ ڏينهن == {{Main|عالمي ٽوائليٽ ڏينهن}} [[گڏيل قومون]] هر سال '''19 نومبر''' تي '''[[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]]''' ملهائيندي آهي. هن ڏينهن جو مقصد عالمي صفائيءَ جي بحران، محفوظ ٽوائليٽن جي اهميت ۽ انساني فضلي جي محفوظ انتظام ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="150"> Ostia-Toilets.JPG|[[اوستيا انتيڪا]] جا قديم رومي عوامي پاخانا Squat toilet.jpg|اوڪڙو ٽوائليٽ Bidet shower.jpg|صفائيءَ لاءِ بڊيٽ شاور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[رفع حاجت]] * [[استنجو]] * [[صفائي]] * [[عوامي ٽوائليٽ]] * [[فلش ٽوائليٽ]] * [[اوڪڙو ٽوائليٽ]] * [[کڏ وارو پاخانو]] * [[سڪو ٽوائليٽ]] * [[پيشاب خانو]] * [[بڊيٽ]] * [[ٽوائليٽ پيپر]] * [[گٽر نظام]] * [[سيپٽڪ ٽينڪ]] * [[گندي پاڻي جي صفائي]] * [[کليل جاءِ تي رفع حاجت]] * [[عالمي ٽوائليٽ ڏينهن]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sanitation عالمي صحت جو ادارو — صفائي] * [https://sdgs.un.org/goals/goal6 گڏيل قومون — پائيدار ترقيءَ جو مقصد 6] {{Commons category|Toilets}} [[زمرو:ٽوائليٽ]] [[زمرو:صفائي]] [[زمرو:صفائي جون سهولتون]] [[زمرو:پلمبنگ]] [[زمرو:انساني فضلو]] [[زمرو:عوامي صحت]] myfyg05mqct3an0gq4romb0g87iubnc 0 56972 416315 253065 2026-10-01T21:48:34Z Intisar Ali 8681 416315 wikitext text/x-wiki '''ادا '''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' performance of religious duty'''}} ھڪ فقھي اصطلاح آهي. جيڪا پنھنجي مقرر وقت تي ڪئي وڃي ان کي ادا چوندا آهن. مثال طور: فجر جي نماز صبح صادق کان بعد ۽ سج اڀرڻ کان اڳي پڙھي وڃي ۽ رمضان جا روزا رمضان جي مھيني ۾ ئي رکيا وڃن تہ ان کي ادا چيو ويندو آهي<ref name =" آسان فقه" > - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 35 </ref>. == حوالا == {{حوالا}} 8euz82u1avxvhxz8nb8y6aun1cjssm5 416316 416315 2026-10-01T21:52:12Z Intisar Ali 8681 416316 wikitext text/x-wiki '''ادا''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: '''أداء''') [[اسلامي فقه]] ۽ [[اصول فقه]] جو هڪ اصطلاح آهي، جنهن مان عام طور اهڙي وقت سان مقرر ڪيل شرعي عمل يا [[عبادت]] کي ان جي مقرر شرعي وقت اندر انجام ڏيڻ مراد آهي.<ref name="آسان فقه">ڪتاب: ''آسان فقه''، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراها، مهراڻ اڪيڊمي، شڪارپور، جنوري 2002ع، ص 35.</ref> ادا جي مقابلي ۾ مقرر وقت گذرڻ کان پوءِ عبادت ڪرڻ کي عام طور '''[[قضا (فقه)|قضا]]''' چيو ويندو آهي، جڏهن تہ وقت اندر اڳ ڪيل عبادت کي ڪنهن شرعي سبب يا خلل جي ڪري ٻيهر ڪرڻ لاءِ '''[[اعاده (فقه)|اعاده]]''' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. == لغوي معنيٰ == عربي ٻوليءَ ۾ '''أداء''' جي معنيٰ ڪنهن شيءِ کي پهچائڻ، پورو ڪرڻ، حق ادا ڪرڻ يا ذميواري نڀائڻ آهي. انهيءَ معنيٰ ۾ عربي ۽ اسلامي اصطلاحن ۾ ''أداء الأمانة'' (امانت ادا ڪرڻ)، ''أداء الدين'' (قرض ادا ڪرڻ) ۽ ''أداء العبادة'' (عبادت ادا ڪرڻ) جهڙا استعمال ملن ٿا. فقهي اصطلاح ۾، خاص طور وقت سان مقرر ڪيل عبادتن جي بحث ۾، لفظ ''ادا'' کي مخصوص فني معنيٰ حاصل آهي. == فقهي اصطلاح == [[اسلامي فقه|فقه]] ۽ [[اصول فقه]] ۾ وقت سان مقرر ڪيل شرعي عمل کي ان جي مقرر وقت اندر انجام ڏيڻ کي '''ادا''' چيو ويندو آهي. مقرر وقت ختم ٿيڻ کان پوءِ اهڙي عبادت کي انجام ڏيڻ عام طور '''قضا''' سڏبو آهي. مثال طور، جيڪڏهن [[فجر جي نماز]] صبح صادق کان پوءِ ۽ سج اڀرڻ کان اڳ، يعني پنهنجي مقرر شرعي وقت اندر پڙهي وڃي تہ اها نماز '''ادا''' چئبي. ساڳيءَ طرح [[رمضان]] جا فرض روزا رمضان جي مقرر ڏينهن ۾ رکڻ انهن روزن جي ادا آهي.<ref name="آسان فقه"/> وقت سان مقرر ڪيل عبادتن کي فقهي اصطلاح ۾ '''عبادات مؤقتہ''' پڻ چيو وڃي ٿو. [[نماز]] ۽ [[روزو]] ان جا نمايان مثال آهن. == ادا، قضا ۽ اعاده == فقهي اصطلاحن ۾ '''ادا'''، '''قضا''' ۽ '''اعاده''' پاڻ ۾ ويجها، پر الڳ مفهوم رکن ٿا: * '''ادا''' — وقت سان مقرر ڪيل عبادت يا شرعي عمل کي ان جي مقرر وقت اندر انجام ڏيڻ. * '''[[قضا (فقه)|قضا]]''' — مقرر وقت گذري وڃڻ کان پوءِ فوت ٿيل عبادت يا واجب کي انجام ڏيڻ. * '''[[اعاده (فقه)|اعاده]]''' — اڳ ۾ ڪيل عبادت کي ڪنهن خلل يا شرعي سبب جي ڪري ٻيهر انجام ڏيڻ. مثال طور، [[ظهر جي نماز]] ظهر جي مقرر وقت اندر پڙهڻ '''ادا''' آهي. جيڪڏهن اها نماز پنهنجي وقت ۾ نه پڙهي وڃي ۽ وقت گذرڻ کان پوءِ پڙهي وڃي تہ اها '''قضا''' چئبي. جيڪڏهن وقت اندر پڙهيل نماز ۾ اهڙو خلل ظاهر ٿئي، جنهن سبب ان کي ٻيهر پڙهڻ ضروري هجي، تہ ٻيهر پڙهڻ کي '''اعاده''' چيو ويندو آهي. == وقت جي لحاظ کان عبادتون == فقه ۽ اصول فقه ۾ وقت سان مقرر ڪيل عبادتن جي وقت کي ان جي گنجائش جي لحاظ کان مختلف قسمن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻه مشهور قسم هي آهن: === وقت موسع === '''وقت موسع''' اهڙو مقرر وقت آهي، جنهن ۾ واجب عبادت کي انجام ڏيڻ کان وڌيڪ وقت موجود هجي. پنج وقتي نمازن جا وقت ان جو عام مثال آهن. نماز کي پنهنجي مقرر وقت جي مختلف حصن ۾ ادا ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ ڪن نمازن يا حالتن ۾ وقت جي ڪنهن خاص حصي کي فضيلت حاصل ٿي سگهي ٿي. === وقت مضيق === '''وقت مضيق''' اهڙو مقرر وقت آهي، جيڪو بنيادي طور ان مقرر عبادت لاءِ مخصوص هجي. [[رمضان]] جي روزي کي ان جو مشهور مثال ڏنو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ رمضان جي هر ڏينهن جو وقت انهيءَ ڏينهن جي فرض روزي لاءِ مقرر هوندو آهي. == اصطلاحي استعمال == '''ادا''' ۽ '''قضا''' جي ورهاست اصول فقه ۾ فني اصطلاحن طور استعمال ٿيندي آهي. عربي ٻولي ۽ [[قرآن|قرآن مجيد]] ۾ لفظ '''قضا''' رڳو وقت گذرڻ کان پوءِ عبادت ڪرڻ جي معنيٰ ۾ استعمال نه ٿيو آهي، پر ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ، فيصلو ڪرڻ يا مڪمل ڪرڻ جي معنائن ۾ پڻ اچي ٿو. مثال طور قرآن مجيد ۾ آهي: {{اقتباس|'''فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ'''|[[سورت الجمعه]]، آيت 10}} يعني جڏهن نماز پوري ڪئي وڃي تہ زمين ۾ پکڙجي وڃو. انهيءَ ڪري ''ادا'' ۽ ''قضا'' جون مخصوص معنائون فقهي ۽ اصولي اصطلاحن جي لحاظ کان سمجهيون وڃن ٿيون، جڏهن تہ عربي ٻوليءَ ۾ انهن لفظن جو مفهوم وڌيڪ وسيع ٿي سگهي ٿو. == مثال == * [[فجر جي نماز]] سج اڀرڻ کان اڳ پنهنجي شرعي وقت ۾ پڙهڻ — '''ادا'''. * [[ظهر جي نماز]] ان جي مقرر وقت اندر پڙهڻ — '''ادا'''. * [[رمضان]] جو روزو رمضان جي مقرر ڏينهن تي رکڻ — '''ادا'''. * مقرر وقت گذرڻ کان پوءِ فوت ٿيل فرض نماز پڙهڻ — '''قضا'''. == پڻ ڏسو == * [[قضا (فقه)]] * [[اعاده (فقه)]] * [[اصول فقه]] * [[اسلامي فقه]] * [[عبادت]] * [[فرض]] * [[نماز]] * [[روزو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:اصول فقه]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:عبادت]] ropzj3zv2pfv95uw9s3wv1oewd0tnv2 0 56974 416317 250143 2026-10-01T21:56:20Z Intisar Ali 8681 416317 wikitext text/x-wiki '''اقتداء''' Iqtida ([[عربي ٻولي|عربي]]: '''اقتداء''') [[اسلامي فقه]] ۾ [[نماز جماعت|جماعت سان نماز]] پڙهڻ دوران ڪنهن [[امام (نماز)|امام]] جي پيروي ڪرڻ ۽ نماز جي عملن ۾ سندس متابعت ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. امام جي پٺيان اقتداء ڪري نماز پڙهندڙ شخص کي '''[[مقتدي]]''' يا '''مأموم''' چيو ويندو آهي، جڏهن تہ جنهن شخص جي اقتداء ڪئي وڃي، تنهن کي '''امام''' يا لغوي لحاظ کان '''مقتدىٰ''' چيو وڃي ٿو.<ref name="آسان فقه">ڪتاب: ''آسان فقه''، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراها، مهراڻ اڪيڊمي، شڪارپور، جنوري 2002ع، ص 35–36.</ref> == لغوي معنيٰ == '''اقتداء''' عربي لفظ '''اقتدىٰ''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ڪنهن جي پيروي ڪرڻ، سندس نقش قدم تي هلڻ يا کيس نمونو بڻائي سندس پٺيان هلڻ آهي. جنهن جي پيروي ڪئي وڃي، تنهن کي '''مقتدىٰ''' ۽ پيروي ڪندڙ کي '''مقتدي''' چيو وڃي ٿو. اسلامي اصطلاح ۾ لفظ اقتداء جو استعمال عام معنائن ۾ به ٿئي ٿو، پر [[نماز جماعت]] جي فقهي بحث ۾ ان مان خاص طور امام جي پٺيان نماز پڙهڻ ۽ نماز جي افعالن ۾ سندس متابعت ڪرڻ مراد هوندي آهي. == فقهي اصطلاح == [[اسلامي فقه]] ۾ مقتديءَ جو جماعت جي امام سان پنهنجي نماز کي ڳنڍڻ ۽ قيام، [[رڪوع]]، [[سجدو|سجدي]] ۽ ٻين افعالن ۾ شرعي طريقي موجب سندس پيروي ڪرڻ '''اقتداء''' سڏجي ٿو. اقتداء ۾ مقتدي پنهنجي نماز الڳ نموني امام کان اڳتي وڌي نه پڙهندو آهي، پر امام جي تحريڪن جي متابعت ڪندو آهي. امام جڏهن رڪوع ڪري تہ مقتدي ان کان پوءِ رڪوع ڪري، جڏهن امام رڪوع مان اٿي تہ مقتدي به سندس پٺيان اٿي، ۽ جڏهن امام سجدو ڪري تہ مقتدي به ان کان پوءِ سجدو ڪري. == قرآن ۽ حديث ۾ بنياد == نماز جماعت ۾ امام جي پيرويءَ جو اصول [[حديث]] ۾ واضح طور بيان ٿيو آهي. [[محمد|رسول الله ﷺ]] فرمايو: {{اقتباس|'''إِنَّمَا جُعِلَ الإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ بِهِ، فَإِذَا كَبَّرَ فَكَبِّرُوا، وَإِذَا رَكَعَ فَارْكَعُوا...'''|[[صحيح بخاري]] ۽ [[صحيح مسلم]]}} يعني امام ان لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي تہ سندس پيروي ڪئي وڃي؛ تنهنڪري جڏهن هو تڪبير چوي تہ اوهين به تڪبير چئو ۽ جڏهن هو رڪوع ڪري تہ اوهين به رڪوع ڪريو. هن حديث کي فقهاء نماز جماعت ۾ امام جي متابعت ۽ اقتداء جي بنيادي دليلن مان شمار ڪن ٿا. == مقتدي == امام جي پٺيان نماز پڙهندڙ شخص کي '''مقتدي''' يا '''مأموم''' چيو ويندو آهي. مقتدي جماعت ۾ پنهنجي نماز امام جي پيرويءَ سان ادا ڪري ٿو. جماعت ۾ شامل ٿيڻ جي وقت جي لحاظ کان فقهي ڪتابن ۾ مقتدين لاءِ مختلف اصطلاح پڻ استعمال ٿين ٿا، جن مان مشهور هي آهن: * '''مدرڪ''' — اهڙو مقتدي، جيڪو جماعت جي شروعات کان امام سان گڏ نماز ۾ شامل ٿئي. * '''مسبوق''' — اهڙو مقتدي، جنهن کان جماعت جي نماز جون هڪ يا وڌيڪ رڪعتون گذري چڪيون هجن ۽ هو پوءِ جماعت ۾ شامل ٿئي. * '''لاحق''' — فقهي اصطلاح ۾ اهڙو مقتدي، جيڪو امام سان نماز شروع ڪري، پر ڪنهن سبب ڪري نماز جو ڪجهه حصو کانئس رهجي وڃي. انهن اصطلاحن جي تفصيلي تعريف ۽ انهن سان لاڳاپيل حڪمن ۾ مختلف فقهي مذهبن جي اصطلاحي وضاحتن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. == امام جي متابعت == اقتداء جو بنيادي اصول '''متابعتِ امام''' آهي. مقتديءَ کي نماز جي افعالن ۾ امام کان اڳتي وڌڻ بدران سندس پيروي ڪرڻي هوندي آهي. امام جي تڪبير کان پوءِ تڪبير چوڻ، سندس رڪوع کان پوءِ رڪوع ڪرڻ ۽ سندس سجدي کان پوءِ سجدو ڪرڻ انهيءَ متابعت جا مثال آهن. فقهي بحثن ۾ امام ۽ مقتديءَ جي حرڪتن جي تعلق جون مختلف حالتون بيان ڪيون ويون آهن، جهڙوڪ: * '''متابعت''' — امام جي عمل کان پوءِ ان جي پيروي ڪرڻ؛ اها اقتداء جي اصل صورت آهي. * '''مسابقت''' — امام کان اڳ ڪو عمل ڪرڻ. * '''موافقت''' — امام سان عين ساڳئي وقت عمل ڪرڻ. * '''تأخر''' — بنا سبب امام کان ايترو پوئتي رهڻ جو جماعت جي متابعت متاثر ٿئي. انهن حالتن جا تفصيلي شرعي حڪم فقهي مذهبن ۾ ڪجهه اختلاف رکن ٿا. == اقتداء جا عام شرط == اقتداء جي صحيح هجڻ لاءِ فقهاء ڪيترائي شرط بيان ڪيا آهن. انهن جي تفصيل ۾ [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] فقه ۾ اختلاف موجود آهن، پر عام طور هي ڳالهيون اقتداء سان لاڳاپيل آهن: * مقتديءَ کي معلوم هجي تہ هو ڪنهن امام جي پٺيان جماعت ۾ نماز پڙهي رهيو آهي. * مقتدي امام جي نماز جي افعالن جي متابعت ڪري. * مقتدي ڄاڻي سگهي تہ امام ڪڏهن رڪوع، سجدو ۽ ٻيا افعال ڪري رهيو آهي؛ اهو امام کي ڏسڻ، صفن جي حرڪت يا آواز وغيره وسيلي ٿي سگهي ٿو. * امام ۽ مقتديءَ جي وچ ۾ جماعت جو اهڙو تعلق موجود هجي، جيڪو شرعي لحاظ کان اقتداء کي ممڪن بڻائي. * مقتدي ڄاڻي واڻي امام کان نماز جي افعالن ۾ اڳتي نه وڌي. اقتداء جي صحت لاءِ امام ۽ مقتديءَ جي جاءِ، صفن جي اتصال، نماز جي نوعيت ۽ ٻين معاملن بابت فقهي مذهبن جا تفصيلي احڪام مختلف ٿي سگهن ٿا. == امام کان اڳتي وڌڻ == مقتديءَ جو ڄاڻي واڻي امام کان اڳ رڪوع يا سجدو ڪرڻ اقتداء جي اصول جي خلاف آهي. حديثن ۾ مقتديءَ کي امام جي پيروي ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي، تنهنڪري نماز جماعت ۾ مقتديءَ جو عمل امام جي عمل جي تابع هوندو آهي. امام کان اڳتي وڌڻ، ساڳئي وقت عمل ڪرڻ يا تمام گهڻو پوئتي رهڻ سان نماز تي پوندڙ فقهي اثر بابت مختلف فقهي مذهبن ۾ تفصيل موجود آهي. == جماعت سان تعلق == اقتداء [[نماز جماعت]] جو بنيادي عنصر آهي. جماعت ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ شخص امام هوندو آهي ۽ ٻيو سندس اقتداء ڪري نماز پڙهندو آهي. جماعت جو تصور رڳو هڪ هنڌ ڪيترن ماڻهن جي نماز پڙهڻ تائين محدود نه آهي، پر مقتدين جو هڪ امام جي پيروي ڪرڻ ان جو بنيادي جزو آهي. فقهي لحاظ کان امام جي آواز يا حرڪت جي خبر مقتديءَ تائين پهچڻ پڻ اهم آهي، جيئن مقتدي صحيح نموني سندس متابعت ڪري سگهي. امام ۽ مقتديءَ جي وچ ۾ فاصلي، رڪاوٽ، مسجد کان ٻاهر بيهڻ ۽ صفن جي اتصال بابت فقهي مذهبن جا الڳ تفصيلي احڪام آهن. == جديد ذريعن وسيلي اقتداء == جديد دور ۾ ريڊيو، ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ وسيلي پري کان نشر ٿيندڙ نماز جي اقتداء بابت پڻ فقهي بحث ٿيو آهي. ڪيترن معاصر فقهائن موجب صرف ريڊيو، ٽيليويزن يا اهڙي سڌي نشريات وسيلي پري موجود امام کي ٻڌي يا ڏسي سندس اقتداء ڪرڻ سان نماز جماعت قائم نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ تہ امام ۽ مقتديءَ جي وچ ۾ جماعت ۽ صفن جو حقيقي اتصال موجود نه هوندو آهي. هي مسئلو روايتي فقهي بحثن ۾ امام ۽ مقتديءَ جي جاءِ، فاصلي، صفن جي اتصال ۽ امام جي حرڪتن کان واقف ٿيڻ جي شرطن سان لاڳاپيل آهي. == لاڳاپيل اصطلاح == * '''[[امام (نماز)|امام]]''' — جماعت جي نماز جي اڳواڻي ڪندڙ شخص. * '''[[مقتدي]]''' — امام جي پٺيان نماز پڙهندڙ شخص. * '''مأموم''' — مقتديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيو فقهي اصطلاح. * '''مقتدىٰ''' — اهو شخص جنهن جي اقتداء يا پيروي ڪئي وڃي. * '''[[نماز جماعت]]''' — امام ۽ مقتدين جي گڏيل نماز. * '''[[مسبوق]]''' — جماعت ۾ دير سان شامل ٿيندڙ مقتدي. == پڻ ڏسو == * [[نماز جماعت]] * [[امام (نماز)]] * [[مقتدي]] * [[مسبوق]] * [[نماز]] * [[اسلامي فقه]] * [[فقه عبادات]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:نماز]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:عبادت]] g54eeuaxido54s7ujxmq1dluk4idben 0 56975 416318 254458 2026-10-01T22:00:33Z Intisar Ali 8681 416318 wikitext text/x-wiki '''اسلامي شعائر''' (Islamic religious symbols and rites ) ([[عربي ٻولي|عربي]]: '''شعائر الإسلام'''؛ قرآن ۾: '''شعائر الله''') مان مراد [[اسلام]] جون اهي نمايان ديني نشانيون، رسمون، عبادتون، جايون يا عمل آهن، جيڪي دين جي سڃاڻپ ۽ ان جي ظاهري اظهار سان لاڳاپيل هجن. اسلامي اصطلاح ۾ اهڙين نشانين ۽ عملن جي تعظيم کي دين جي احترام ۽ [[تقويٰ]] سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="آسان فقه">ڪتاب: ''آسان فقه''، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراها، مهراڻ اڪيڊمي، شڪارپور، جنوري 2002ع، ص 36.</ref> [[قرآن]] ۾ '''شعائر الله''' جو اصطلاح ڪيترن هنڌن تي آيو آهي. [[سورت البقره]] ۾ [[صفا ۽ مروه]] کي الله جي شعائر مان قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن تہ [[سورت الحج]] ۾ شعائر الله جي تعظيم کي دلين جي تقويٰ سان وابسته ڪيو ويو آهي.<ref name="Quran2-158">{{حوالو قرآن|2|158}}</ref><ref name="Quran22-32">{{حوالو قرآن|22|32}}</ref> == لغوي معنيٰ == '''شعائر''' عربي لفظ '''شعيرة''' جو جمع آهي. عربيءَ ۾ ''شعيرة'' اهڙي نشاني يا علامت کي چيو وڃي ٿو، جنهن وسيلي ڪنهن شيءِ جي سڃاڻپ ٿئي. اسلامي استعمال ۾ '''شعائر الله''' مان الله جي دين سان لاڳاپيل اهي نمايان نشانيون ۽ عمل مراد ورتا وڃن ٿا، جن سان عبادت، اطاعت يا ديني سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي. انهيءَ لحاظ کان ''شعائر'' جو مفهوم صرف عام علامتن تائين محدود ناهي، پر انهن عبادتن، هنڌن ۽ رسمن کي پڻ شامل ڪري سگهي ٿو، جن کي اسلامي شريعت ۾ خاص ديني حيثيت حاصل آهي. == قرآن ۾ شعائر الله == قرآن مجيد ۾ '''شعائر الله''' جو ذڪر خاص طور [[حج]] ۽ ان سان لاڳاپيل عملن جي سلسلي ۾ ملي ٿو. === صفا ۽ مروه === [[سورت البقره]] ۾ [[صفا ۽ مروه]] بابت چيو ويو آهي: {{اقتباس|'''إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ اللَّهِ'''|[[سورت البقره]]، آيت 158}} يعني صفا ۽ مروه الله جي نشانين مان آهن.<ref name="Quran2-158"/> [[حج]] ۽ [[عمرو|عمري]] دوران صفا ۽ مروه جي وچ ۾ [[سعي]] ڪرڻ اسلامي عبادت جو حصو آهي. === شعائر جي تعظيم === [[سورت الحج]] ۾ شعائر الله جي تعظيم بابت چيو ويو آهي: {{اقتباس|'''وَمَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ'''|[[سورت الحج]]، آيت 32}} يعني جيڪو الله جي شعائر جي تعظيم ڪري ٿو، تہ اها دلين جي تقويٰ مان آهي.<ref name="Quran22-32"/> هن آيت جي تفسير ۾ شعائر الله جي تعظيم کي الله جي مقرر ڪيل مقدس نشانين ۽ ديني احڪامن جي احترام سان ڳنڍيو ويو آهي. === قرباني جا جانور === ساڳئي سورت ۾ حج جي موقعي تي قرباني لاءِ مقرر ڪيل جانورن بابت پڻ '''شعائر الله''' جا لفظ استعمال ٿيا آهن: {{اقتباس|'''وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُم مِّن شَعَائِرِ اللَّهِ'''|[[سورت الحج]]، آيت 36}} يعني قربانيءَ جا وڏا جانور اوهان لاءِ الله جي شعائر مان قرار ڏنا ويا آهن.<ref name="Quran22-36">{{حوالو قرآن|22|36}}</ref> == فقهي مفهوم == [[اسلامي فقه]] ۽ اسلامي علمي روايت ۾ '''شعائر''' جو اصطلاح اهڙن نمايان ديني عملن ۽ نشانين لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جن سان اسلام جي اجتماعي ۽ ظاهري سڃاڻپ قائم رهي ٿي. ان لحاظ کان شعائر جو تصور عبادت، ديني رسمن ۽ مقدس نشانين سان ويجهو تعلق رکي ٿو. شعائر جي دائري بابت عالمن جي بيانن ۾ وسعت جو فرق ملي ٿو. قرآن ۾ اصطلاح جا واضح مثال [[صفا ۽ مروه]] ۽ حج جي قربانيءَ جا جانور آهن، جڏهن تہ فقهي ۽ تفسير جي ادب ۾ ان تصور کي ٻين نمايان ديني نشانين ۽ عملن سان پڻ لاڳو ڪيو ويو آهي. == شعائر جي تعظيم == '''تعظيم شعائر الله''' مان مراد الله سان منسوب ۽ شريعت ۾ حرمت يا خصوصيت رکندڙ ديني نشانين جو احترام ڪرڻ آهي. قرآن شعائر الله جي تعظيم کي '''تقوى القلوب'''، يعني دلين جي تقويٰ سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Quran22-32"/> شعائر جي تعظيم جو طريقو هر شعيري جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. مثال طور، صفا ۽ مروه سان لاڳاپيل شرعي عمل [[سعي]] آهي، جڏهن تہ حج جي قربانيءَ جي جانورن سان مخصوص احڪام لاڳاپيل آهن. ان ڪري شعائر جي تعظيم مان هر شيءِ لاءِ هڪجهڙي رسم يا طريقي جي پيروي مراد نه آهي، پر ان سان لاڳاپيل شرعي حڪمن ۽ حرمتن جو لحاظ رکڻ مراد آهي. == حج ۽ اسلامي شعائر == [[حج]] ۾ ڪيترائي اهڙا عمل ۽ هنڌ شامل آهن، جيڪي اسلامي ديني نشانين سان گهرو تعلق رکن ٿا. قرآن خاص طور صفا ۽ مروه ۽ قربانيءَ جي جانورن کي شعائر الله قرار ڏئي ٿو.<ref name="Quran2-158"/><ref name="Quran22-36"/> حج جا عمل مسلمانن جي اجتماعي عبادت جو نمايان اظهار آهن ۽ هر سال [[مڪو|مڪي]] ۽ ان جي ڀرپاسي مخصوص مقدس هنڌن تي انجام ڏنا وڃن ٿا. == شعائر ۽ عبادت ۾ فرق == '''شعائر''' ۽ '''عبادت''' جا مفهوم هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن، پر مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. هر شعيرو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ دين جي سڃاڻپ، عبادت يا شرعي حرمت سان تعلق رکي سگهي ٿو، پر ''شعائر'' جي اصطلاح ۾ ڪنهن عمل يا شيءِ جي '''نمايان ديني نشاني''' هجڻ جو مفهوم پڻ شامل آهي. مثال طور [[نماز]] هڪ عبادت آهي، جڏهن تہ قرآن صفا ۽ مروه جهڙن هنڌن ۽ قربانيءَ جي جانورن کي پڻ شعائر الله قرار ڏئي ٿو. تنهنڪري اسلامي شعائر کي صرف عبادتن جي مترادف سمجهڻ بدران اسلامي دين جي نمايان مقدس نشانين ۽ رسمن جي وسيع تصور طور سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[عبادت]] * [[اسلامي فقه]] * [[حج]] * [[عمرو]] * [[صفا ۽ مروه]] * [[سعي]] * [[قرباني]] * [[تقويٰ]] * [[اسلامي اصطلاح]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:عبادت]] [[زمرو:حج]] qogh5vz6yq1sb2mfb9uioniutysz60f 0 56984 416319 253034 2026-10-01T22:02:26Z Intisar Ali 8681 416319 wikitext text/x-wiki '''استنجو''' يا '''استنجاء''' Istinja ([[عربي ٻولي|عربي]]: '''الاستنجاء''') [[اسلامي فقه]] ۾ [[پيشاب]] يا پاخاني کان پوءِ جسم جي خارج ٿيڻ واري جاءِ تان نجاست صاف ڪرڻ کي چيو ويندو آهي. عام طور اها صفائي پاڻي سان ڪئي ويندي آهي، جڏهن تہ پٿر يا ان جي قائم مقام پاڪ ۽ صاف ڪندڙ شيءِ سان نجاست هٽائڻ لاءِ فقهي اصطلاح '''استجمار''' پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="آسان فقه">ڪتاب: ''آسان فقه''، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراها، مهراڻ اڪيڊمي، شڪارپور، جنوري 2002ع، ص 36، 105–106.</ref> استنجو [[طهارت]] سان لاڳاپيل فقهي احڪامن مان آهي ۽ نماز جهڙين عبادتن کان اڳ بدن ۽ ڪپڙن تان نجاست هٽائڻ جي عام شرعي اصول سان تعلق رکي ٿو. == لغوي معنيٰ == '''استنجاء''' عربي لفظ '''استنجى''' مان نڪتل آهي. فقهي استعمال ۾ ان مان پيشاب يا پاخاني کان پوءِ خارج ٿيڻ واري جاءِ کي نجاست کان پاڪ ڪرڻ مراد ورتي وڃي ٿي. فقهي ڪتابن ۾ هن موضوع سان لاڳاپيل '''استطابة''' ۽ '''استجمار''' جا لفظ پڻ استعمال ٿين ٿا. خاص طور پٿرن يا انهن جي قائم مقام شين سان صفائي ڪرڻ کي '''استجمار''' چيو ويندو آهي. == شرعي حيثيت == [[اسلامي شريعت]] ۾ پيشاب ۽ پاخاني جي نجاست کان پاڪ رهڻ تي زور ڏنو ويو آهي. ان ڪري رفع حاجت کان پوءِ اهڙي نجاست کي صاف ڪرڻ طهارت جي احڪامن جو حصو آهي. استنجاء جي تفصيلي حڪمن، نجاست جي مقدار ۽ ان کي صاف ڪرڻ جي لازمي طريقي بابت [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] فقه ۾ ڪجهه تفصيلي اختلاف ملن ٿا. == پاڻي سان استنجو == پاڻي سان پيشاب يا پاخاني جي جاءِ کي ڌوئي نجاست ختم ڪرڻ استنجاء جو عام طريقو آهي. مقصد اهو آهي تہ خارج ٿيل نجاست بدن تان ختم ٿي وڃي. پاڻي استعمال ڪرڻ وقت ايترو ڌوئڻ ڪافي سمجهيو ويندو آهي، جنهن سان نجاست ختم ٿي وڃي؛ غير ضروري شڪ يا بار بار ڌوئڻ کي استنجاء جو لازمي حصو نه سمجهيو ويندو آهي. == استجمار == پٿرن يا اهڙي ٻي مناسب پاڪ شيءِ سان خارج ٿيڻ واري جاءِ تان نجاست صاف ڪرڻ کي '''استجمار''' چيو ويندو آهي. شروعاتي اسلامي دور ۾ پاڻي کان سواءِ پٿر به صفائي لاءِ استعمال ٿيندا هئا. [[سلمان فارسي]] کان روايت ڪيل حديث موجب [[محمد|رسول الله ﷺ]] رفع حاجت کان پوءِ ساڄي هٿ سان صفائي ڪرڻ، هڏي يا گوبر سان صفائي ڪرڻ ۽ ٽن کان گهٽ پٿرن سان استجمار ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name="Muslim262">[[صحيح مسلم]]، ڪتاب الطهارة، باب الاستطابة، حديث 262.</ref> {{اقتباس|'''وَنَهَانَا عَنِ الرَّوْثِ وَالْعِظَامِ وَقَالَ لَا يَسْتَنْجِي أَحَدُكُمْ بِدُونِ ثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ'''|[[صحيح مسلم]]، حديث 262}} موجوده دور ۾ صفائيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ مناسب ٽشو پيپر وغيره کي پڻ ڪيترن فقهائن استجمار ۾ پٿر جي قائم مقام صاف ڪندڙ شيءِ جي اصول هيٺ بحث ڪيو آهي، بشرطيڪ نجاست مناسب نموني ختم ٿئي. == پاڻي ۽ استجمار گڏ استعمال ڪرڻ == فقهي ڪتابن ۾ پاڻي ۽ استجمار ٻنهي ذريعن سان پاڪائي حاصل ڪرڻ جا احڪام بيان ڪيا ويا آهن. پاڻي سان ڌوئڻ نجاست کي وڌيڪ مڪمل نموني ختم ڪري ٿو، جڏهن تہ شرعي شرطن هيٺ استجمار پڻ پاڪائي حاصل ڪرڻ جو تسليم ٿيل طريقو آهي. ''آسان فقه'' موجب پهرين پٿر يا ان جهڙي شيءِ سان نجاست هٽائي پوءِ پاڻي استعمال ڪرڻ کي وڌيڪ مڪمل طريقو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="آسان فقه"/> == کاٻي هٿ جو استعمال == استنجاء لاءِ کاٻو هٿ استعمال ڪرڻ اسلامي آداب مان آهي. [[ابو قتاده]] کان روايت ڪيل حديث موجب رسول الله ﷺ ساڄي هٿ سان رفع حاجت کان پوءِ صفائي ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name="Muslim267">[[صحيح مسلم]]، ڪتاب الطهارة، حديث 267.</ref> {{اقتباس|'''وَلَا يَتَمَسَّحْ مِنَ الْخَلَاءِ بِيَمِينِهِ'''|[[صحيح مسلم]]، حديث 267}} انهيءَ بنياد تي فقهي ادب ۾ استنجاء ۽ نجاست جي صفائي لاءِ کاٻي هٿ جي استعمال کي مقرر آداب مان شمار ڪيو ويو آهي. == پيشاب کان پوءِ پاڪائي == پيشاب کان پوءِ اطمينان حاصل ڪرڻ تہ پيشاب جو اخراج ختم ٿي چڪو آهي، فقهي طهارت جي بحث سان لاڳاپيل آهي. ان عمل لاءِ '''استبراء''' جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيندو آهي. استبراء جو مقصد اهو آهي تہ وضو يا نماز کان پوءِ باقي پيشاب جا قطرا خارج ٿيڻ سبب طهارت متاثر نه ٿئي. ان جو طريقو هر شخص جي جسماني حالت موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، ۽ غير ضروري شڪ يا وسوسي کان پاسو ڪرڻ جي پڻ هدايت ڪئي ويندي آهي. == استعمال ٿيندڙ شيون == استجمار لاءِ روايتي فقهي ڪتابن ۾ پٿرن ۽ انهن جي قائم مقام اهڙين شين جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي پاڪ هجن ۽ نجاست کي ختم ڪرڻ جي صلاحيت رکن. حديثن ۾ خاص طور '''هڏي''' ۽ '''گوبر''' سان صفائي ڪرڻ کان منع آئي آهي.<ref name="Muslim262"/> فقهي مذهبن ۾ ٻين شين جي استعمال بابت وڌيڪ شرط ۽ تفصيل پڻ بيان ڪيا ويا آهن. مثال طور کاڌي، احترام لائق شين يا اهڙين شين کي صفائي لاءِ استعمال ڪرڻ، جن سان نقصان پهچي سگهي، جائز استعمال جي عام شرطن ۾ شامل نه ڪيو ويندو آهي. == استنجاء ۽ وضو == '''استنجاء''' ۽ '''[[وضو]]''' ٻه الڳ فقهي عمل آهن. استنجاء جو تعلق بدن تان پيشاب يا پاخاني جي نجاست هٽائڻ سان آهي، جڏهن تہ وضو عبادت لاءِ مخصوص شرعي طهارت حاصل ڪرڻ جو عمل آهي. هر وضو کان اڳ استنجاء ڪرڻ ضروري ناهي. جيڪڏهن ڪنهن شخص کان پيشاب يا پاخانو خارج نه ٿيو هجي ۽ بدن تي اهڙي نجاست موجود نه هجي تہ صرف وضو ڪرڻ لاءِ نئون استنجاء ڪرڻ لازمي نه هوندو. == رفع حاجت جا لاڳاپيل آداب == اسلامي حديثن ۾ رفع حاجت سان لاڳاپيل ڪيترائي آداب بيان ٿيا آهن. انهن ۾ نجاست کان بچڻ، صفائي لاءِ ساڄو هٿ استعمال نه ڪرڻ ۽ استجمار ۾ هڏي ۽ گوبر کان پاسو ڪرڻ شامل آهن.<ref name="Muslim262"/><ref name="Muslim267"/> اهي احڪام فقهي ڪتابن ۾ عام طور '''آداب قضاء الحاجة''' ۽ '''ڪتاب الطهارة''' جي بابن هيٺ بحث ڪيا ويندا آهن. == پڻ ڏسو == * [[طهارت]] * [[وضو]] * [[غسل]] * [[نجاست]] * [[استبراء]] * [[نماز]] * [[اسلامي فقه]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي عبادتون]] 9az775ag90yr02z89383jyl02mxzgrj 0 56986 416359 254771 2026-10-02T07:18:23Z Intisar Ali 8681 416359 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پيشاب يا پاخانو خارج ڪرڻ جو عمل ۽ اسلامي آداب}} '''رفع حاجت''' يا '''قضاءِ حاجت''' {{ٻيا نالا|عربي=قضاء الحاجة |انگريزي=Defecation and urination }} جسم مان [[پيشاب]] يا [[پاخانو]] خارج ڪرڻ جي عمل کي چيو وڃي ٿو. هي انسان جي جسم جو هڪ فطري حياتياتي عمل آهي. اسلامي فقھ ۽ حديث جي ڪتابن ۾ رفع حاجت سان لاڳاپيل صفائي، [[استنجو|استنجي]]، ستر، قبلي جي احترام ۽ عوامي هنڌن جي صفائي بابت مختلف آداب ۽ احڪام بيان ٿيل آهن. اسلامي فقھ ۾ رفع حاجت کان پوءِ جسم تان نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. پاڻيءَ سان صفائي ڪرڻ کان سواءِ مناسب پاڪ ۽ صاف ڪندڙ شيءِ سان صفائي ڪرڻ بابت به فقهي احڪام موجود آهن. حديث ۾ پٿرن سان صفائي ڪرڻ وقت گهٽ ۾ گهٽ ٽي پٿر استعمال ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي کي ان مقصد لاءِ استعمال نه ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Muslim262">{{cite web |title=Sahih Muslim 262a — Cleaning oneself after relieving oneself |url=https://sunnah.com/muslim:262a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == اسلامي آداب ۽ احڪام == === قبلي جو احترام === رفع حاجت جي آداب ۾ [[قبلو|قبلي]] جي رخ بابت حديثون خاص اهميت رکن ٿيون. حضرت [[ابو ايوب انصاري]] کان روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} پيشاب يا پاخانو ڪرڻ وقت قبلي ڏانهن منهن يا پٺ ڪرڻ کان منع فرمائي.<ref name="Muslim264">{{cite web |title=Sahih Muslim 264 |url=https://sunnah.com/muslim:264 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حديث ۾ ''اوڀر يا اولهه رخ ڪريو'' جا لفظ پڻ آيا آهن؛ انهن لفظن جو تعلق [[مدينو|مديني]] جي جاگرافيائي حالت سان هو، جتي قبلو تقريباً ڏکڻ طرف هو. تنهنڪري فقهي حڪم جو بنياد پاڻ اوڀر يا اولهه نه، پر قبلي ڏانهن منهن يا پٺ ڪرڻ آهي.<ref name="Muslim264"/> ان موضوع تي ٻي صحيح روايت حضرت [[عبدالله بن عمر]] کان پڻ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ هن نبي {{درود}} کي هڪ عمارت اندر رفع حاجت ڪندي اهڙي رخ ۾ ڏٺو جنهن مان قبلي واري عام ممانعت جي اطلاق بابت فقهي تفصيل پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 266a |url=https://sunnah.com/muslim:266a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهن روايتن کي گڏ ڪندي سني فقه جي مختلف مڪتبن ۾ کليل ميدان ۽ عمارت اندر رفع حاجت جي صورتن بابت تفصيلي اختلاف موجود آهي. === ماڻهن جي استعمال وارن هنڌن کان پاسو === اسلامي روايتن ۾ اهڙن هنڌن تي رفع حاجت کان روڪيو ويو آهي جتي ان سان ٻين ماڻهن کي تڪليف يا گندگي پهچي سگهي. [[ابو هريره]] کان روايت ڪيل حديث ۾ رسول الله {{درود}} ماڻهن جي رستي ۽ اهڙي ڇانوَ واري جاءِ تي رفع حاجت ڪرڻ کان منع ڪئي جتي ماڻهو ويهن يا آرام ڪن.<ref name="Muslim269">{{cite web |title=Sahih Muslim 269 |url=https://sunnah.com/muslim:269 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ اصول تحت فقهي ڪتابن ۾ عوام جي اچ وڃ وارن هنڌن، آرام جي جاين ۽ اهڙن پاڻيءَ جي ذريعن کي گندو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جي هدايت ڏني وئي آهي.<ref name="آسان فقه">ڪتاب: ''آسان فقه''، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراها، مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002، ص 35.</ref> === پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ === بيٺل پاڻيءَ کي پيشاب سان آلوده ڪرڻ کان واضح ممانعت حديثن ۾ ملي ٿي. صحيح مسلم ۾ حضرت [[جابر بن عبدالله]] کان روايت آهي تہ رسول الله {{درود}} بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ کان منع فرمائي.<ref name="Muslim281">{{cite web |title=Sahih Muslim 281 |url=https://sunnah.com/muslim:281 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حضرت ابو هريره کان هڪ ٻي روايت ۾ اهڙي بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ ۽ پوءِ ان مان غسل ڪرڻ کان پڻ روڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 282b |url=https://sunnah.com/muslim:282b |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ڪجهه فقهي ڪتابن ۾ وهندڙ پاڻيءَ کي به گندو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر صحيح مسلم جي مٿين روايتن جو صريح لفظ خاص طور '''بيٺل يا نه وهندڙ پاڻي''' بابت آهي. === سوراخ ۾ پيشاب ڪرڻ === [[سنن ابي دائود]] ۾ حضرت عبدالله بن سرجس کان هڪ روايت نقل ٿيل آهي جنهن ۾ سوراخ اندر پيشاب ڪرڻ کان منع جو ذڪر آهي.<ref name="AbuDawud29">{{cite web |title=Sunan Abi Dawud 29 |url=https://sunnah.com/abudawud:29 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> روايت جي هڪ راوي قتاده کان جڏهن ان جو سبب پڇيو ويو تہ هن چيو تہ اهڙن سوراخن کي جنن جي رهائش سمجهيو ويندو هو.<ref name="AbuDawud29"/> هن روايت جي حديثي درجي بابت محدثن جا مختلف رايا نقل ٿيل آهن؛ تنهنڪري ان کي صحيح حديثن جي برابر قطعي انداز ۾ پيش ڪرڻ بدران نسبت سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. سخت زمين تي پيشاب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جو سبب فقهي ادب ۾ پيشاب جا ڇنڊا جسم يا ڪپڙن تي موٽڻ جو انديشو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="آسان فقه"/> === ويهي يا بيهي پيشاب ڪرڻ === رفع حاجت بابت روايتي اسلامي آداب ۾ ويهي پيشاب ڪرڻ کي عام طور ستر ۽ پيشاب جي ڇنڊن کان بچڻ لاءِ مناسب سمجهيو ويو آهي، پر '''بيهي پيشاب ڪرڻ کي مطلق طور حرام قرار ڏيڻ درست ناهي'''. حضرت [[حذيفه بن يمان]] کان صحيح بخاري ۾ روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} هڪ موقعي تي بيهي پيشاب ڪيو، پوءِ پاڻي گهرايو ۽ وضو ڪيو.<ref name="Bukhari224">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 224 |url=https://sunnah.com/bukhari:224 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان ڪري فقهي بحث ۾ اصل ڌيان نجاست جي ڇنڊن کان بچڻ، ستر قائم رکڻ ۽ مناسب طريقي سان صفائي ڪرڻ تي ڏنو وڃي ٿو. === ساڄي هٿ جي استعمال کان پاسو === رفع حاجت ۽ استنجي جي آداب ۾ ساڄي هٿ سان شرمگاهه کي صاف ڪرڻ کان روڪڻ بابت مضبوط حديثون موجود آهن. حضرت ابو قتاده کان صحيح مسلم ۾ روايت آهي تہ پيشاب ڪندي ساڄي هٿ سان شرمگاهه کي نه پڪڙيو وڃي ۽ رفع حاجت کان پوءِ ساڄي هٿ سان صفائي نه ڪئي وڃي.<ref name="Muslim267">{{cite web |title=Sahih Muslim 267a |url=https://sunnah.com/muslim:267a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حضرت [[سلمان فارسي]] جي روايت ۾ پڻ ساڄي هٿ سان استنجو ڪرڻ کان منع، قبلي ڏانهن منهن نه ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي سان صفائي نه ڪرڻ جو ذڪر گڏ آيو آهي.<ref name="Muslim262"/> === استنجو === {{مک|استنجو}} رفع حاجت کان پوءِ پيشاب يا پاخاني جي نجاست کي جسم تان صاف ڪرڻ کي '''[[استنجو]]''' چيو وڃي ٿو. اسلامي طهارت جي احڪامن ۾ ان جو مقصد بدن ۽ ڪپڙن کي نجاست کان پاڪ رکڻ آهي. حديثن ۾ پٿرن يا انهن جي قائم مقام مناسب شين سان صفائي ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. حضرت سلمان فارسي جي روايت موجب ٽن کان گهٽ پٿرن سان صفائي نه ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي کي صفائي لاءِ استعمال نه ڪرڻ جي هدايت آئي آهي.<ref name="Muslim262"/> جديد دور ۾ پاڻي ۽ ٽوائلٽ پيپر سميت صفائيءَ جا مختلف ذريعا استعمال ٿين ٿا؛ فقهي لحاظ کان بنيادي مقصد نجاست کي مناسب طريقي سان ختم ڪرڻ آهي. == رفع حاجت جون دعائون == حديثن ۾ رفع حاجت واري جاءِ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ۽ ٻاهر اچڻ کان پوءِ دعائون پڻ نقل ٿيل آهن. حضرت [[انس بن مالڪ]] کان صحيح بخاري ۾ روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} رفع حاجت لاءِ وڃڻ وقت هي دعا پڙهندا هئا:<ref name="Bukhari142">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 142 |url=https://sunnah.com/bukhari:142 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {{quote|'''اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ'''|صحيح بخاري، حديث 142}} جنهن جو مفهوم آهي تہ الله کان برين ۽ ناپاڪ شين کان پناهه گهري وڃي ٿي.<ref name="Bukhari142"/> حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]] کان روايت آهي تہ نبي {{درود}} رفع حاجت واري جاءِ مان نڪرڻ کان پوءِ چوندا هئا: {{quote|'''غُفْرَانَكَ'''|جامع ترمذي، حديث 7}} يعني: ''اي الله، مان تنهنجي بخشش گهران ٿو.''<ref name="Tirmidhi7">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 7 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:7 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == الله جي نالي واري منڊي بابت روايت == حضرت انس بن مالڪ ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ آيو آهي تہ نبي محمد {{درود}} بيت الخلاءَ ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي منڊي لاهي ڇڏيندا هئا.<ref name="AbuDawud19">{{cite web |title=Sunan Abi Dawud 19 |url=https://sunnah.com/abudawud:19 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> بهرحال، هن روايت کي قطعي صحيح حديث طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. [[ابو دائود]] پاڻ ان کي ''منڪر'' قرار ڏنو ۽ بيان ڪيو تہ مشهور روايت ۾ نبي {{درود}} جي چانديءَ جي منڊي ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي ڇڏي ڏيڻ جو ذڪر آهي، نه رفع حاجت وقت لاهڻ جو.<ref name="AbuDawud19"/> تنهنڪري ''محمد رسول الله'' لکيل منڊي رفع حاجت وقت لازمي طور لاهڻ واري دعويٰ کي حديثي اختلاف جي وضاحت کان سواءِ پيش نه ڪرڻ گهرجي. == رازداري ۽ صفائي == اسلامي آداب ۾ رفع حاجت کي ذاتي عمل سمجهندي ستر ۽ رازداريءَ جي حفاظت کي اهميت ڏني وئي آهي. ساڳئي وقت پيشاب ۽ پاخاني جهڙي نجاست کي جسم، ڪپڙن، پاڻيءَ جي ذريعن ۽ ماڻهن جي استعمال وارن هنڌن کان پري رکڻ جا احڪام طهارت ۽ عوامي صفائي ٻنهي سان لاڳاپيل آهن. رستن ۽ آرام جي جاين کي گندو ڪرڻ کان منع،<ref name="Muslim269"/> بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ کان روڪ،<ref name="Muslim281"/> ۽ رفع حاجت کان پوءِ صفائي بابت هدايتون<ref name="Muslim262"/> اسلامي فقھ ۾ ذاتي صفائي سان گڏ ٻين ماڻهن کي تڪليف ۽ آلودگي کان بچائڻ واري اصول کي پڻ ظاهر ڪن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[استنجو]] * [[طهارت]] * [[وضو]] * [[غسل]] * [[نجاست]] * [[ٽوائلٽ]] * [[پيشاب]] * [[پاخانو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي آداب]] [[زمرو:صفائي]] 4kge7fia88bf8n2d7kvf4baqh5rtxfs 416360 416359 2026-10-02T07:18:42Z Intisar Ali 8681 416360 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پيشاب يا پاخانو خارج ڪرڻ جو عمل ۽ اسلامي آداب}} '''رفع حاجت''' يا '''قضاءِ حاجت''' {{ٻيا نالا|عربي=قضاء الحاجة |انگريزي=Defecation and urination }} جسم مان [[پيشاب]] يا [[پاخانو]] خارج ڪرڻ جي عمل کي چيو وڃي ٿو. هي انسان جي جسم جو هڪ فطري حياتياتي عمل آهي. اسلامي فقھ ۽ حديث جي ڪتابن ۾ رفع حاجت سان لاڳاپيل صفائي، [[استنجو|استنجي]]، ستر، قبلي جي احترام ۽ عوامي هنڌن جي صفائي بابت مختلف آداب ۽ احڪام بيان ٿيل آهن. اسلامي فقھ ۾ رفع حاجت کان پوءِ جسم تان نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. پاڻيءَ سان صفائي ڪرڻ کان سواءِ مناسب پاڪ ۽ صاف ڪندڙ شيءِ سان صفائي ڪرڻ بابت به فقهي احڪام موجود آهن. حديث ۾ پٿرن سان صفائي ڪرڻ وقت گهٽ ۾ گهٽ ٽي پٿر استعمال ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي کي ان مقصد لاءِ استعمال نه ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Muslim262">{{cite web |title=Sahih Muslim 262a — Cleaning oneself after relieving oneself |url=https://sunnah.com/muslim:262a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == اسلامي آداب ۽ احڪام == === قبلي جو احترام === رفع حاجت جي آداب ۾ [[قبلو|قبلي]] جي رخ بابت حديثون خاص اهميت رکن ٿيون. حضرت [[ابو ايوب انصاري]] کان روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} پيشاب يا پاخانو ڪرڻ وقت قبلي ڏانهن منهن يا پٺ ڪرڻ کان منع فرمائي.<ref name="Muslim264">{{cite web |title=Sahih Muslim 264 |url=https://sunnah.com/muslim:264 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حديث ۾ ''اوڀر يا اولهه رخ ڪريو'' جا لفظ پڻ آيا آهن؛ انهن لفظن جو تعلق [[مدينو|مديني]] جي جاگرافيائي حالت سان هو، جتي قبلو تقريباً ڏکڻ طرف هو. تنهنڪري فقهي حڪم جو بنياد پاڻ اوڀر يا اولهه نه، پر قبلي ڏانهن منهن يا پٺ ڪرڻ آهي.<ref name="Muslim264"/> ان موضوع تي ٻي صحيح روايت حضرت [[عبدالله بن عمر]] کان پڻ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ هن نبي {{درود}} کي هڪ عمارت اندر رفع حاجت ڪندي اهڙي رخ ۾ ڏٺو جنهن مان قبلي واري عام ممانعت جي اطلاق بابت فقهي تفصيل پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 266a |url=https://sunnah.com/muslim:266a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهن روايتن کي گڏ ڪندي سني فقه جي مختلف مڪتبن ۾ کليل ميدان ۽ عمارت اندر رفع حاجت جي صورتن بابت تفصيلي اختلاف موجود آهي. === ماڻهن جي استعمال وارن هنڌن کان پاسو === اسلامي روايتن ۾ اهڙن هنڌن تي رفع حاجت کان روڪيو ويو آهي جتي ان سان ٻين ماڻهن کي تڪليف يا گندگي پهچي سگهي. [[ابو هريره]] کان روايت ڪيل حديث ۾ رسول الله {{درود}} ماڻهن جي رستي ۽ اهڙي ڇانوَ واري جاءِ تي رفع حاجت ڪرڻ کان منع ڪئي جتي ماڻهو ويهن يا آرام ڪن.<ref name="Muslim269">{{cite web |title=Sahih Muslim 269 |url=https://sunnah.com/muslim:269 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ اصول تحت فقهي ڪتابن ۾ عوام جي اچ وڃ وارن هنڌن، آرام جي جاين ۽ اهڙن پاڻيءَ جي ذريعن کي گندو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جي هدايت ڏني وئي آهي.<ref name="آسان فقه">ڪتاب: ''آسان فقه''، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراها، مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002، ص 35.</ref> === پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ === بيٺل پاڻيءَ کي پيشاب سان آلوده ڪرڻ کان واضح ممانعت حديثن ۾ ملي ٿي. صحيح مسلم ۾ حضرت [[جابر بن عبدالله]] کان روايت آهي تہ رسول الله {{درود}} بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ کان منع فرمائي.<ref name="Muslim281">{{cite web |title=Sahih Muslim 281 |url=https://sunnah.com/muslim:281 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حضرت ابو هريره کان هڪ ٻي روايت ۾ اهڙي بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ ۽ پوءِ ان مان غسل ڪرڻ کان پڻ روڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 282b |url=https://sunnah.com/muslim:282b |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ڪجهه فقهي ڪتابن ۾ وهندڙ پاڻيءَ کي به گندو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر صحيح مسلم جي مٿين روايتن جو صريح لفظ خاص طور '''بيٺل يا نه وهندڙ پاڻي''' بابت آهي. === سوراخ ۾ پيشاب ڪرڻ === [[سنن ابي دائود]] ۾ حضرت عبدالله بن سرجس کان هڪ روايت نقل ٿيل آهي جنهن ۾ سوراخ اندر پيشاب ڪرڻ کان منع جو ذڪر آهي.<ref name="AbuDawud29">{{cite web |title=Sunan Abi Dawud 29 |url=https://sunnah.com/abudawud:29 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> روايت جي هڪ راوي قتاده کان جڏهن ان جو سبب پڇيو ويو تہ هن چيو تہ اهڙن سوراخن کي جنن جي رهائش سمجهيو ويندو هو.<ref name="AbuDawud29"/> هن روايت جي حديثي درجي بابت محدثن جا مختلف رايا نقل ٿيل آهن؛ تنهنڪري ان کي صحيح حديثن جي برابر قطعي انداز ۾ پيش ڪرڻ بدران نسبت سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. سخت زمين تي پيشاب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جو سبب فقهي ادب ۾ پيشاب جا ڇنڊا جسم يا ڪپڙن تي موٽڻ جو انديشو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="آسان فقه"/> === ويهي يا بيهي پيشاب ڪرڻ === رفع حاجت بابت روايتي اسلامي آداب ۾ ويهي پيشاب ڪرڻ کي عام طور ستر ۽ پيشاب جي ڇنڊن کان بچڻ لاءِ مناسب سمجهيو ويو آهي، پر '''بيهي پيشاب ڪرڻ کي مطلق طور حرام قرار ڏيڻ درست ناهي'''. حضرت [[حذيفه بن يمان]] کان صحيح بخاري ۾ روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} هڪ موقعي تي بيهي پيشاب ڪيو، پوءِ پاڻي گهرايو ۽ وضو ڪيو.<ref name="Bukhari224">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 224 |url=https://sunnah.com/bukhari:224 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان ڪري فقهي بحث ۾ اصل ڌيان نجاست جي ڇنڊن کان بچڻ، ستر قائم رکڻ ۽ مناسب طريقي سان صفائي ڪرڻ تي ڏنو وڃي ٿو. === ساڄي هٿ جي استعمال کان پاسو === رفع حاجت ۽ استنجي جي آداب ۾ ساڄي هٿ سان شرمگاهه کي صاف ڪرڻ کان روڪڻ بابت مضبوط حديثون موجود آهن. حضرت ابو قتاده کان صحيح مسلم ۾ روايت آهي تہ پيشاب ڪندي ساڄي هٿ سان شرمگاهه کي نه پڪڙيو وڃي ۽ رفع حاجت کان پوءِ ساڄي هٿ سان صفائي نه ڪئي وڃي.<ref name="Muslim267">{{cite web |title=Sahih Muslim 267a |url=https://sunnah.com/muslim:267a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حضرت [[سلمان فارسي]] جي روايت ۾ پڻ ساڄي هٿ سان استنجو ڪرڻ کان منع، قبلي ڏانهن منهن نه ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي سان صفائي نه ڪرڻ جو ذڪر گڏ آيو آهي.<ref name="Muslim262"/> === استنجو === {{مک|استنجو}} رفع حاجت کان پوءِ پيشاب يا پاخاني جي نجاست کي جسم تان صاف ڪرڻ کي '''[[استنجو]]''' چيو وڃي ٿو. اسلامي طهارت جي احڪامن ۾ ان جو مقصد بدن ۽ ڪپڙن کي نجاست کان پاڪ رکڻ آهي. حديثن ۾ پٿرن يا انهن جي قائم مقام مناسب شين سان صفائي ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. حضرت سلمان فارسي جي روايت موجب ٽن کان گهٽ پٿرن سان صفائي نه ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي کي صفائي لاءِ استعمال نه ڪرڻ جي هدايت آئي آهي.<ref name="Muslim262"/> جديد دور ۾ پاڻي ۽ ٽوائلٽ پيپر سميت صفائيءَ جا مختلف ذريعا استعمال ٿين ٿا؛ فقهي لحاظ کان بنيادي مقصد نجاست کي مناسب طريقي سان ختم ڪرڻ آهي. == رفع حاجت جون دعائون == حديثن ۾ رفع حاجت واري جاءِ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ۽ ٻاهر اچڻ کان پوءِ دعائون پڻ نقل ٿيل آهن. حضرت [[انس بن مالڪ]] کان صحيح بخاري ۾ روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} رفع حاجت لاءِ وڃڻ وقت هي دعا پڙهندا هئا:<ref name="Bukhari142">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 142 |url=https://sunnah.com/bukhari:142 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {{quote|'''اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ'''|صحيح بخاري، حديث 142}} جنهن جو مفهوم آهي تہ الله کان برين ۽ ناپاڪ شين کان پناهه گهري وڃي ٿي.<ref name="Bukhari142"/> حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]] کان روايت آهي تہ نبي {{درود}} رفع حاجت واري جاءِ مان نڪرڻ کان پوءِ چوندا هئا: {{quote|'''غُفْرَانَكَ'''|جامع ترمذي، حديث 7}} يعني: ''اي الله، مان تنهنجي بخشش گهران ٿو.''<ref name="Tirmidhi7">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 7 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:7 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == الله جي نالي واري منڊي بابت روايت == حضرت انس بن مالڪ ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ آيو آهي تہ نبي محمد {{درود}} بيت الخلاءَ ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي منڊي لاهي ڇڏيندا هئا.<ref name="AbuDawud19">{{cite web |title=Sunan Abi Dawud 19 |url=https://sunnah.com/abudawud:19 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> بهرحال، هن روايت کي قطعي صحيح حديث طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. [[ابو دائود]] پاڻ ان کي ''منڪر'' قرار ڏنو ۽ بيان ڪيو تہ مشهور روايت ۾ نبي {{درود}} جي چانديءَ جي منڊي ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي ڇڏي ڏيڻ جو ذڪر آهي، نه رفع حاجت وقت لاهڻ جو.<ref name="AbuDawud19"/> تنهنڪري ''محمد رسول الله'' لکيل منڊي رفع حاجت وقت لازمي طور لاهڻ واري دعويٰ کي حديثي اختلاف جي وضاحت کان سواءِ پيش نه ڪرڻ گهرجي. == رازداري ۽ صفائي == اسلامي آداب ۾ رفع حاجت کي ذاتي عمل سمجهندي ستر ۽ رازداريءَ جي حفاظت کي اهميت ڏني وئي آهي. ساڳئي وقت پيشاب ۽ پاخاني جهڙي نجاست کي جسم، ڪپڙن، پاڻيءَ جي ذريعن ۽ ماڻهن جي استعمال وارن هنڌن کان پري رکڻ جا احڪام طهارت ۽ عوامي صفائي ٻنهي سان لاڳاپيل آهن. رستن ۽ آرام جي جاين کي گندو ڪرڻ کان منع،<ref name="Muslim269"/> بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ کان روڪ،<ref name="Muslim281"/> ۽ رفع حاجت کان پوءِ صفائي بابت هدايتون<ref name="Muslim262"/> اسلامي فقھ ۾ ذاتي صفائي سان گڏ ٻين ماڻهن کي تڪليف ۽ آلودگي کان بچائڻ واري اصول کي پڻ ظاهر ڪن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[استنجو]] * [[طهارت]] * [[وضو]] * [[غسل]] * [[نجاست]] * [[ٽوائلٽ]] * [[پيشاب]] * [[پاخانو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي آداب]] [[زمرو:صفائي]] ij6eojk8a6opa2h7t2mk7lin47p0jic 416361 416360 2026-10-02T07:19:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 416361 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پيشاب يا پاخانو خارج ڪرڻ جو عمل ۽ اسلامي آداب}} '''رفع حاجت''' يا '''قضاءِ حاجت''' {{ٻيا نالا|عربي=قضاء الحاجة |انگريزي=Defecation and urination }} جسم مان [[پيشاب]] يا [[پاخانو]] خارج ڪرڻ جي عمل کي چيو وڃي ٿو. هي انسان جي جسم جو هڪ فطري حياتياتي عمل آهي. اسلامي فقھ ۽ حديث جي ڪتابن ۾ رفع حاجت سان لاڳاپيل صفائي، [[استنجو|استنجي]]، ستر، قبلي جي احترام ۽ عوامي هنڌن جي صفائي بابت مختلف آداب ۽ احڪام بيان ٿيل آهن. اسلامي فقھ ۾ رفع حاجت کان پوءِ جسم تان نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. پاڻيءَ سان صفائي ڪرڻ کان سواءِ مناسب پاڪ ۽ صاف ڪندڙ شيءِ سان صفائي ڪرڻ بابت به فقهي احڪام موجود آهن. حديث ۾ پٿرن سان صفائي ڪرڻ وقت گهٽ ۾ گهٽ ٽي پٿر استعمال ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي کي ان مقصد لاءِ استعمال نه ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Muslim262">{{cite web |title=Sahih Muslim 262a — Cleaning oneself after relieving oneself |url=https://sunnah.com/muslim:262a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {{Clear}} == اسلامي آداب ۽ احڪام == === قبلي جو احترام === رفع حاجت جي آداب ۾ [[قبلو|قبلي]] جي رخ بابت حديثون خاص اهميت رکن ٿيون. حضرت [[ابو ايوب انصاري]] کان روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} پيشاب يا پاخانو ڪرڻ وقت قبلي ڏانهن منهن يا پٺ ڪرڻ کان منع فرمائي.<ref name="Muslim264">{{cite web |title=Sahih Muslim 264 |url=https://sunnah.com/muslim:264 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حديث ۾ ''اوڀر يا اولهه رخ ڪريو'' جا لفظ پڻ آيا آهن؛ انهن لفظن جو تعلق [[مدينو|مديني]] جي جاگرافيائي حالت سان هو، جتي قبلو تقريباً ڏکڻ طرف هو. تنهنڪري فقهي حڪم جو بنياد پاڻ اوڀر يا اولهه نه، پر قبلي ڏانهن منهن يا پٺ ڪرڻ آهي.<ref name="Muslim264"/> ان موضوع تي ٻي صحيح روايت حضرت [[عبدالله بن عمر]] کان پڻ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ هن نبي {{درود}} کي هڪ عمارت اندر رفع حاجت ڪندي اهڙي رخ ۾ ڏٺو جنهن مان قبلي واري عام ممانعت جي اطلاق بابت فقهي تفصيل پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 266a |url=https://sunnah.com/muslim:266a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهن روايتن کي گڏ ڪندي سني فقه جي مختلف مڪتبن ۾ کليل ميدان ۽ عمارت اندر رفع حاجت جي صورتن بابت تفصيلي اختلاف موجود آهي. === ماڻهن جي استعمال وارن هنڌن کان پاسو === اسلامي روايتن ۾ اهڙن هنڌن تي رفع حاجت کان روڪيو ويو آهي جتي ان سان ٻين ماڻهن کي تڪليف يا گندگي پهچي سگهي. [[ابو هريره]] کان روايت ڪيل حديث ۾ رسول الله {{درود}} ماڻهن جي رستي ۽ اهڙي ڇانوَ واري جاءِ تي رفع حاجت ڪرڻ کان منع ڪئي جتي ماڻهو ويهن يا آرام ڪن.<ref name="Muslim269">{{cite web |title=Sahih Muslim 269 |url=https://sunnah.com/muslim:269 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ اصول تحت فقهي ڪتابن ۾ عوام جي اچ وڃ وارن هنڌن، آرام جي جاين ۽ اهڙن پاڻيءَ جي ذريعن کي گندو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جي هدايت ڏني وئي آهي.<ref name="آسان فقه">ڪتاب: ''آسان فقه''، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراها، مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002، ص 35.</ref> === پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ === بيٺل پاڻيءَ کي پيشاب سان آلوده ڪرڻ کان واضح ممانعت حديثن ۾ ملي ٿي. صحيح مسلم ۾ حضرت [[جابر بن عبدالله]] کان روايت آهي تہ رسول الله {{درود}} بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ کان منع فرمائي.<ref name="Muslim281">{{cite web |title=Sahih Muslim 281 |url=https://sunnah.com/muslim:281 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حضرت ابو هريره کان هڪ ٻي روايت ۾ اهڙي بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ ۽ پوءِ ان مان غسل ڪرڻ کان پڻ روڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 282b |url=https://sunnah.com/muslim:282b |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ڪجهه فقهي ڪتابن ۾ وهندڙ پاڻيءَ کي به گندو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر صحيح مسلم جي مٿين روايتن جو صريح لفظ خاص طور '''بيٺل يا نه وهندڙ پاڻي''' بابت آهي. === سوراخ ۾ پيشاب ڪرڻ === [[سنن ابي دائود]] ۾ حضرت عبدالله بن سرجس کان هڪ روايت نقل ٿيل آهي جنهن ۾ سوراخ اندر پيشاب ڪرڻ کان منع جو ذڪر آهي.<ref name="AbuDawud29">{{cite web |title=Sunan Abi Dawud 29 |url=https://sunnah.com/abudawud:29 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> روايت جي هڪ راوي قتاده کان جڏهن ان جو سبب پڇيو ويو تہ هن چيو تہ اهڙن سوراخن کي جنن جي رهائش سمجهيو ويندو هو.<ref name="AbuDawud29"/> هن روايت جي حديثي درجي بابت محدثن جا مختلف رايا نقل ٿيل آهن؛ تنهنڪري ان کي صحيح حديثن جي برابر قطعي انداز ۾ پيش ڪرڻ بدران نسبت سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. سخت زمين تي پيشاب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جو سبب فقهي ادب ۾ پيشاب جا ڇنڊا جسم يا ڪپڙن تي موٽڻ جو انديشو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="آسان فقه"/> === ويهي يا بيهي پيشاب ڪرڻ === رفع حاجت بابت روايتي اسلامي آداب ۾ ويهي پيشاب ڪرڻ کي عام طور ستر ۽ پيشاب جي ڇنڊن کان بچڻ لاءِ مناسب سمجهيو ويو آهي، پر '''بيهي پيشاب ڪرڻ کي مطلق طور حرام قرار ڏيڻ درست ناهي'''. حضرت [[حذيفه بن يمان]] کان صحيح بخاري ۾ روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} هڪ موقعي تي بيهي پيشاب ڪيو، پوءِ پاڻي گهرايو ۽ وضو ڪيو.<ref name="Bukhari224">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 224 |url=https://sunnah.com/bukhari:224 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان ڪري فقهي بحث ۾ اصل ڌيان نجاست جي ڇنڊن کان بچڻ، ستر قائم رکڻ ۽ مناسب طريقي سان صفائي ڪرڻ تي ڏنو وڃي ٿو. === ساڄي هٿ جي استعمال کان پاسو === رفع حاجت ۽ استنجي جي آداب ۾ ساڄي هٿ سان شرمگاهه کي صاف ڪرڻ کان روڪڻ بابت مضبوط حديثون موجود آهن. حضرت ابو قتاده کان صحيح مسلم ۾ روايت آهي تہ پيشاب ڪندي ساڄي هٿ سان شرمگاهه کي نه پڪڙيو وڃي ۽ رفع حاجت کان پوءِ ساڄي هٿ سان صفائي نه ڪئي وڃي.<ref name="Muslim267">{{cite web |title=Sahih Muslim 267a |url=https://sunnah.com/muslim:267a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حضرت [[سلمان فارسي]] جي روايت ۾ پڻ ساڄي هٿ سان استنجو ڪرڻ کان منع، قبلي ڏانهن منهن نه ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي سان صفائي نه ڪرڻ جو ذڪر گڏ آيو آهي.<ref name="Muslim262"/> === استنجو === {{مک|استنجو}} رفع حاجت کان پوءِ پيشاب يا پاخاني جي نجاست کي جسم تان صاف ڪرڻ کي '''[[استنجو]]''' چيو وڃي ٿو. اسلامي طهارت جي احڪامن ۾ ان جو مقصد بدن ۽ ڪپڙن کي نجاست کان پاڪ رکڻ آهي. حديثن ۾ پٿرن يا انهن جي قائم مقام مناسب شين سان صفائي ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. حضرت سلمان فارسي جي روايت موجب ٽن کان گهٽ پٿرن سان صفائي نه ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي کي صفائي لاءِ استعمال نه ڪرڻ جي هدايت آئي آهي.<ref name="Muslim262"/> جديد دور ۾ پاڻي ۽ ٽوائلٽ پيپر سميت صفائيءَ جا مختلف ذريعا استعمال ٿين ٿا؛ فقهي لحاظ کان بنيادي مقصد نجاست کي مناسب طريقي سان ختم ڪرڻ آهي. == رفع حاجت جون دعائون == حديثن ۾ رفع حاجت واري جاءِ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ۽ ٻاهر اچڻ کان پوءِ دعائون پڻ نقل ٿيل آهن. حضرت [[انس بن مالڪ]] کان صحيح بخاري ۾ روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} رفع حاجت لاءِ وڃڻ وقت هي دعا پڙهندا هئا:<ref name="Bukhari142">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 142 |url=https://sunnah.com/bukhari:142 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {{quote|'''اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ'''|صحيح بخاري، حديث 142}} جنهن جو مفهوم آهي تہ الله کان برين ۽ ناپاڪ شين کان پناهه گهري وڃي ٿي.<ref name="Bukhari142"/> حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]] کان روايت آهي تہ نبي {{درود}} رفع حاجت واري جاءِ مان نڪرڻ کان پوءِ چوندا هئا: {{quote|'''غُفْرَانَكَ'''|جامع ترمذي، حديث 7}} يعني: ''اي الله، مان تنهنجي بخشش گهران ٿو.''<ref name="Tirmidhi7">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 7 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:7 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == الله جي نالي واري منڊي بابت روايت == حضرت انس بن مالڪ ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ آيو آهي تہ نبي محمد {{درود}} بيت الخلاءَ ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي منڊي لاهي ڇڏيندا هئا.<ref name="AbuDawud19">{{cite web |title=Sunan Abi Dawud 19 |url=https://sunnah.com/abudawud:19 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> بهرحال، هن روايت کي قطعي صحيح حديث طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. [[ابو دائود]] پاڻ ان کي ''منڪر'' قرار ڏنو ۽ بيان ڪيو تہ مشهور روايت ۾ نبي {{درود}} جي چانديءَ جي منڊي ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي ڇڏي ڏيڻ جو ذڪر آهي، نه رفع حاجت وقت لاهڻ جو.<ref name="AbuDawud19"/> تنهنڪري ''محمد رسول الله'' لکيل منڊي رفع حاجت وقت لازمي طور لاهڻ واري دعويٰ کي حديثي اختلاف جي وضاحت کان سواءِ پيش نه ڪرڻ گهرجي. == رازداري ۽ صفائي == اسلامي آداب ۾ رفع حاجت کي ذاتي عمل سمجهندي ستر ۽ رازداريءَ جي حفاظت کي اهميت ڏني وئي آهي. ساڳئي وقت پيشاب ۽ پاخاني جهڙي نجاست کي جسم، ڪپڙن، پاڻيءَ جي ذريعن ۽ ماڻهن جي استعمال وارن هنڌن کان پري رکڻ جا احڪام طهارت ۽ عوامي صفائي ٻنهي سان لاڳاپيل آهن. رستن ۽ آرام جي جاين کي گندو ڪرڻ کان منع،<ref name="Muslim269"/> بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ کان روڪ،<ref name="Muslim281"/> ۽ رفع حاجت کان پوءِ صفائي بابت هدايتون<ref name="Muslim262"/> اسلامي فقھ ۾ ذاتي صفائي سان گڏ ٻين ماڻهن کي تڪليف ۽ آلودگي کان بچائڻ واري اصول کي پڻ ظاهر ڪن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[استنجو]] * [[طهارت]] * [[وضو]] * [[غسل]] * [[نجاست]] * [[ٽوائلٽ]] * [[پيشاب]] * [[پاخانو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي آداب]] [[زمرو:صفائي]] bvkn253ehm6k9ge7r64inrceng7ugk0 416362 416361 2026-10-02T07:19:52Z Intisar Ali 8681 416362 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پيشاب يا پاخانو خارج ڪرڻ جو عمل ۽ اسلامي آداب}} '''رفع حاجت''' يا '''قضاءِ حاجت''' {{ٻيا نالا|عربي=قضاء الحاجة |انگريزي=Defecation and urination }} جسم مان [[پيشاب]] يا [[پاخانو]] خارج ڪرڻ جي عمل کي چيو وڃي ٿو. هي انسان جي جسم جو هڪ فطري حياتياتي عمل آهي. اسلامي فقھ ۽ حديث جي ڪتابن ۾ رفع حاجت سان لاڳاپيل صفائي، [[استنجو|استنجي]]، ستر، قبلي جي احترام ۽ عوامي هنڌن جي صفائي بابت مختلف آداب ۽ احڪام بيان ٿيل آهن. اسلامي فقھ ۾ رفع حاجت کان پوءِ جسم تان نجاست صاف ڪرڻ کي [[استنجو]] چيو وڃي ٿو. پاڻيءَ سان صفائي ڪرڻ کان سواءِ مناسب پاڪ ۽ صاف ڪندڙ شيءِ سان صفائي ڪرڻ بابت به فقهي احڪام موجود آهن. حديث ۾ پٿرن سان صفائي ڪرڻ وقت گهٽ ۾ گهٽ ٽي پٿر استعمال ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي کي ان مقصد لاءِ استعمال نه ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Muslim262">{{cite web |title=Sahih Muslim 262a — Cleaning oneself after relieving oneself |url=https://sunnah.com/muslim:262a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {{Clear}} == اسلامي آداب ۽ احڪام == === قبلي جو احترام === رفع حاجت جي آداب ۾ [[قبلو|قبلي]] جي رخ بابت حديثون خاص اهميت رکن ٿيون. حضرت [[ابو ايوب انصاري]] کان روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} پيشاب يا پاخانو ڪرڻ وقت قبلي ڏانهن منهن يا پٺ ڪرڻ کان منع فرمائي.<ref name="Muslim264">{{cite web |title=Sahih Muslim 264 |url=https://sunnah.com/muslim:264 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حديث ۾ ''اوڀر يا اولهه رخ ڪريو'' جا لفظ پڻ آيا آهن؛ انهن لفظن جو تعلق [[مدينو|مديني]] جي جاگرافيائي حالت سان هو، جتي قبلو تقريباً ڏکڻ طرف هو. تنهنڪري فقهي حڪم جو بنياد پاڻ اوڀر يا اولهه نه، پر قبلي ڏانهن منهن يا پٺ ڪرڻ آهي.<ref name="Muslim264"/> ان موضوع تي ٻي صحيح روايت حضرت [[عبدالله بن عمر]] کان پڻ نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ هن نبي {{درود}} کي هڪ عمارت اندر رفع حاجت ڪندي اهڙي رخ ۾ ڏٺو جنهن مان قبلي واري عام ممانعت جي اطلاق بابت فقهي تفصيل پيدا ٿيو.<ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 266a |url=https://sunnah.com/muslim:266a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهن روايتن کي گڏ ڪندي سني فقه جي مختلف مڪتبن ۾ کليل ميدان ۽ عمارت اندر رفع حاجت جي صورتن بابت تفصيلي اختلاف موجود آهي. === ماڻهن جي استعمال وارن هنڌن کان پاسو === اسلامي روايتن ۾ اهڙن هنڌن تي رفع حاجت کان روڪيو ويو آهي جتي ان سان ٻين ماڻهن کي تڪليف يا گندگي پهچي سگهي. [[ابو هريره]] کان روايت ڪيل حديث ۾ رسول الله {{درود}} ماڻهن جي رستي ۽ اهڙي ڇانوَ واري جاءِ تي رفع حاجت ڪرڻ کان منع ڪئي جتي ماڻهو ويهن يا آرام ڪن.<ref name="Muslim269">{{cite web |title=Sahih Muslim 269 |url=https://sunnah.com/muslim:269 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ اصول تحت فقهي ڪتابن ۾ عوام جي اچ وڃ وارن هنڌن، آرام جي جاين ۽ اهڙن پاڻيءَ جي ذريعن کي گندو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جي هدايت ڏني وئي آهي.<ref name="آسان فقه">ڪتاب: ''آسان فقه''، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراها، مهراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002، ص 35.</ref> === پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ === بيٺل پاڻيءَ کي پيشاب سان آلوده ڪرڻ کان واضح ممانعت حديثن ۾ ملي ٿي. صحيح مسلم ۾ حضرت [[جابر بن عبدالله]] کان روايت آهي تہ رسول الله {{درود}} بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ کان منع فرمائي.<ref name="Muslim281">{{cite web |title=Sahih Muslim 281 |url=https://sunnah.com/muslim:281 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حضرت ابو هريره کان هڪ ٻي روايت ۾ اهڙي بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ ۽ پوءِ ان مان غسل ڪرڻ کان پڻ روڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sahih Muslim 282b |url=https://sunnah.com/muslim:282b |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ڪجهه فقهي ڪتابن ۾ وهندڙ پاڻيءَ کي به گندو ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر صحيح مسلم جي مٿين روايتن جو صريح لفظ خاص طور '''بيٺل يا نه وهندڙ پاڻي''' بابت آهي. === سوراخ ۾ پيشاب ڪرڻ === [[سنن ابي دائود]] ۾ حضرت عبدالله بن سرجس کان هڪ روايت نقل ٿيل آهي جنهن ۾ سوراخ اندر پيشاب ڪرڻ کان منع جو ذڪر آهي.<ref name="AbuDawud29">{{cite web |title=Sunan Abi Dawud 29 |url=https://sunnah.com/abudawud:29 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> روايت جي هڪ راوي قتاده کان جڏهن ان جو سبب پڇيو ويو تہ هن چيو تہ اهڙن سوراخن کي جنن جي رهائش سمجهيو ويندو هو.<ref name="AbuDawud29"/> هن روايت جي حديثي درجي بابت محدثن جا مختلف رايا نقل ٿيل آهن؛ تنهنڪري ان کي صحيح حديثن جي برابر قطعي انداز ۾ پيش ڪرڻ بدران نسبت سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. سخت زمين تي پيشاب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ جو سبب فقهي ادب ۾ پيشاب جا ڇنڊا جسم يا ڪپڙن تي موٽڻ جو انديشو بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="آسان فقه"/> === ويهي يا بيهي پيشاب ڪرڻ === رفع حاجت بابت روايتي اسلامي آداب ۾ ويهي پيشاب ڪرڻ کي عام طور ستر ۽ پيشاب جي ڇنڊن کان بچڻ لاءِ مناسب سمجهيو ويو آهي، پر '''بيهي پيشاب ڪرڻ کي مطلق طور حرام قرار ڏيڻ درست ناهي'''. حضرت [[حذيفه بن يمان]] کان صحيح بخاري ۾ روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} هڪ موقعي تي بيهي پيشاب ڪيو، پوءِ پاڻي گهرايو ۽ وضو ڪيو.<ref name="Bukhari224">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 224 |url=https://sunnah.com/bukhari:224 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان ڪري فقهي بحث ۾ اصل ڌيان نجاست جي ڇنڊن کان بچڻ، ستر قائم رکڻ ۽ مناسب طريقي سان صفائي ڪرڻ تي ڏنو وڃي ٿو. === ساڄي هٿ جي استعمال کان پاسو === رفع حاجت ۽ استنجي جي آداب ۾ ساڄي هٿ سان شرمگاهه کي صاف ڪرڻ کان روڪڻ بابت مضبوط حديثون موجود آهن. حضرت ابو قتاده کان صحيح مسلم ۾ روايت آهي تہ پيشاب ڪندي ساڄي هٿ سان شرمگاهه کي نه پڪڙيو وڃي ۽ رفع حاجت کان پوءِ ساڄي هٿ سان صفائي نه ڪئي وڃي.<ref name="Muslim267">{{cite web |title=Sahih Muslim 267a |url=https://sunnah.com/muslim:267a |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> حضرت [[سلمان فارسي]] جي روايت ۾ پڻ ساڄي هٿ سان استنجو ڪرڻ کان منع، قبلي ڏانهن منهن نه ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي سان صفائي نه ڪرڻ جو ذڪر گڏ آيو آهي.<ref name="Muslim262"/> === استنجو === {{مک|استنجو}} رفع حاجت کان پوءِ پيشاب يا پاخاني جي نجاست کي جسم تان صاف ڪرڻ کي '''[[استنجو]]''' چيو وڃي ٿو. اسلامي طهارت جي احڪامن ۾ ان جو مقصد بدن ۽ ڪپڙن کي نجاست کان پاڪ رکڻ آهي. حديثن ۾ پٿرن يا انهن جي قائم مقام مناسب شين سان صفائي ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. حضرت سلمان فارسي جي روايت موجب ٽن کان گهٽ پٿرن سان صفائي نه ڪرڻ ۽ هڏي يا ڇيڻي کي صفائي لاءِ استعمال نه ڪرڻ جي هدايت آئي آهي.<ref name="Muslim262"/> جديد دور ۾ پاڻي ۽ ٽوائلٽ پيپر سميت صفائيءَ جا مختلف ذريعا استعمال ٿين ٿا؛ فقهي لحاظ کان بنيادي مقصد نجاست کي مناسب طريقي سان ختم ڪرڻ آهي. == رفع حاجت جون دعائون == حديثن ۾ رفع حاجت واري جاءِ ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ ۽ ٻاهر اچڻ کان پوءِ دعائون پڻ نقل ٿيل آهن. حضرت [[انس بن مالڪ]] کان صحيح بخاري ۾ روايت آهي تہ نبي محمد {{درود}} رفع حاجت لاءِ وڃڻ وقت هي دعا پڙهندا هئا:<ref name="Bukhari142">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 142 |url=https://sunnah.com/bukhari:142 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {{quote|'''اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ'''|صحيح بخاري، حديث 142}} جنهن جو مفهوم آهي تہ الله کان برين ۽ ناپاڪ شين کان پناهه گهري وڃي ٿي.<ref name="Bukhari142"/> حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]] کان روايت آهي تہ نبي {{درود}} رفع حاجت واري جاءِ مان نڪرڻ کان پوءِ چوندا هئا: {{quote|'''غُفْرَانَكَ'''|جامع ترمذي، حديث 7}} يعني: ''اي الله، مان تنهنجي بخشش گهران ٿو.''<ref name="Tirmidhi7">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 7 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:7 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == الله جي نالي واري منڊي بابت روايت == حضرت انس بن مالڪ ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ آيو آهي تہ نبي محمد {{درود}} بيت الخلاءَ ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي منڊي لاهي ڇڏيندا هئا.<ref name="AbuDawud19">{{cite web |title=Sunan Abi Dawud 19 |url=https://sunnah.com/abudawud:19 |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> بهرحال، هن روايت کي قطعي صحيح حديث طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. [[ابو دائود]] پاڻ ان کي ''منڪر'' قرار ڏنو ۽ بيان ڪيو تہ مشهور روايت ۾ نبي {{درود}} جي چانديءَ جي منڊي ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي ڇڏي ڏيڻ جو ذڪر آهي، نه رفع حاجت وقت لاهڻ جو.<ref name="AbuDawud19"/> تنهنڪري ''محمد رسول الله'' لکيل منڊي رفع حاجت وقت لازمي طور لاهڻ واري دعويٰ کي حديثي اختلاف جي وضاحت کان سواءِ پيش نه ڪرڻ گهرجي. == رازداري ۽ صفائي == اسلامي آداب ۾ رفع حاجت کي ذاتي عمل سمجهندي ستر ۽ رازداريءَ جي حفاظت کي اهميت ڏني وئي آهي. ساڳئي وقت پيشاب ۽ پاخاني جهڙي نجاست کي جسم، ڪپڙن، پاڻيءَ جي ذريعن ۽ ماڻهن جي استعمال وارن هنڌن کان پري رکڻ جا احڪام طهارت ۽ عوامي صفائي ٻنهي سان لاڳاپيل آهن. رستن ۽ آرام جي جاين کي گندو ڪرڻ کان منع،<ref name="Muslim269"/> بيٺل پاڻيءَ ۾ پيشاب ڪرڻ کان روڪ،<ref name="Muslim281"/> ۽ رفع حاجت کان پوءِ صفائي بابت هدايتون<ref name="Muslim262"/> اسلامي فقھ ۾ ذاتي صفائي سان گڏ ٻين ماڻهن کي تڪليف ۽ آلودگي کان بچائڻ واري اصول کي پڻ ظاهر ڪن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[استنجو]] * [[طھارت]] * [[وضو]] * [[غسل]] * [[نجاست]] * [[ٽوائلٽ]] * [[پيشاب]] * [[پاخانو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي آداب]] [[زمرو:صفائي]] gmd1cduopbnew0au2hwotdfwxs1khoc 0 57011 416398 285050 2026-10-02T08:34:08Z Intisar Ali 8681 416398 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي فقه ۾ حيض ۽ نفاس کان سواءِ عورت جي غيرمعمولي رت وهڻ لاءِ اصطلاح}} {{اسلام}} [[File:Female reproductive system.svg|thumb|عورت جي توليدي نظام جو خاڪو؛ جديد طب ۾ غيرمعمولي رحمي يا مهبلي رت وهڻ جا ڪيترائي ممڪن سبب ٿي سگهن ٿا.]] '''استحاضو''' يا '''استحاضه''' ({{lang-ar|اِسْتِحَاضَةٌ|translit=istiḥāḍah}}) [[اسلامي فقه]] جو اصطلاح آهي، جيڪو عورت جي اهڙي رت وهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو شرعي لحاظ کان [[حيض]] يا [[نفاس]] جي حڪم ۾ نہ اچي. اهڙي حالت واري عورت کي '''مستحاضه''' ({{lang-ar|مُسْتَحَاضَةٌ|translit=mustaḥāḍah}}) چيو وڃي ٿو.<ref name="Bukhari306">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:306 |title=Sahih al-Bukhari 306 – Menstrual Periods |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref><ref name="Muslim334">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:334a |title=Sahih Muslim 334a – The Book of Menstruation |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> فقهي اصطلاح ''استحاضو'' کي جديد طب جي ڪنهن هڪ مخصوص بيماريءَ جو نالو سمجهڻ درست ناهي. جديد زناني طب ۾ معمول کان ٻاهر، گهڻي، ڊگهي يا بي ترتيب رحمي رت وهڻ لاءِ عام طور '''[[غيرمعمولي رحمي رت وهڻ]]''' (abnormal uterine bleeding؛ AUB) جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو. اهڙي رت وهڻ جا سبب هارموني تبديليون، بيضه خارج ٿيڻ جون خرابيون، [[رحم جي رسولِي|فائبرائيڊ]]، پولپ، [[ايڊينومائيوسس]]، رت ڄمڻ جون خرابيون، دوائون، حمل سان لاڳاپيل حالتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن سرطان به ٿي سگهن ٿا.<ref name="ACOG-AUB">{{Cite web |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/abnormal-uterine-bleeding |title=Abnormal Uterine Bleeding |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref><ref name="Merck-AUB">{{Cite web |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/abnormal-uterine-bleeding/introduction-to-abnormal-uterine-bleeding |title=Introduction to Abnormal Uterine Bleeding |work=Merck Manual Professional Edition |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == حديثي بنياد == استحاضي بابت بنيادي فقهي احڪام ڪيترين [[حديث]]ن تي ٻڌل آهن. [[صحيح بخاري]] ۾ [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي تہ [[فاطمه بنت ابي حبيش]] مسلسل رت وهڻ بابت [[محمد|رسول الله ﷺ]] کان پڇيو تہ ڇا هوءَ نماز ڇڏي ڏئي. جواب ۾ ان رت کي حيض کان الڳ قرار ڏنو ويو ۽ کيس هدايت ڪئي وئي تہ حيض جي مقرر ڏينهن ۾ نماز ڇڏي، پوءِ غسل ڪري نماز پڙهي.<ref name="Bukhari306"/><ref name="Bukhari325">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:325 |title=Sahih al-Bukhari 325 – Menstrual Periods |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ساڳئي موضوع جي هڪ ٻي روايت ۾ رت وهڻ کي ''عرق''، يعني رت جي رڳ سان لاڳاپيل رت وهڻ، ۽ حيض کان الڳ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Bukhari320">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari/6/25 |title=Sahih al-Bukhari 320 – Menstrual Periods |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> [[صحيح مسلم]] ۾ [[ام حبيبه بنت جحش]] جي ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ رت وهڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو؛ کيس حيض ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل ڪري نماز پڙهڻ جي هدايت ڏني وئي.<ref name="Muslim334"/> انهن روايتن جي بنياد تي اسلامي فقه ۾ حيض ۽ استحاضي جي وچ ۾ فرق قائم ڪيو ويو، پر مختلف فقهي مذهبن حيض جي گهٽ ۽ وڌ مدت، عورت جي اڳوڻي عادت، رت جي خاصيتن ۽ مسلسل رت وهڻ جي حالتن بابت تفصيلي قاعدا مختلف نموني مرتب ڪيا آهن.<ref name="IslamEnc">{{Cite web |url=https://islamenc.com/en/books/130 |title=A Treatise on Women's Natural Types of Bleeding |website=Islamic Encyclopedia |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == حيض ۽ استحاضي جي سڃاڻپ == [[File:Menstrual_cycle.svg|thumb|انساني [[حيضي چڪر]] جو خاڪو. حيض جي حياتياتي چڪر ۽ فقهي درجابندي ٻه لاڳاپيل پر الڳ تصور آهن.]] استحاضي جي سڃاڻپ ۾ عورت جي اڳوڻي حيض واري عادت کي فقهي لحاظ کان اهميت ڏني وئي آهي. فاطمه بنت ابي حبيش بابت حديث ۾ عورت کي انهن ڏينهن جيترو وقت حيض شمار ڪرڻ جي هدايت ملي ٿي، جن ڏينهن ۾ کيس اڳ معمول مطابق حيض ايندو هو، ۽ ان کان پوءِ غسل ڪري نماز پڙهڻ جو حڪم ملي ٿو.<ref name="Bukhari325"/> فقهي ڪتابن ۾ اهڙي عورت جون مختلف حالتون بيان ڪيون ويون آهن. جيڪڏهن عورت جي اڳوڻي حيض جي مدت ۽ وقت مقرر هجي تہ ڪيترن فقيهن وٽ انهيءَ عادت کي بنياد بڻايو وڃي ٿو. جيڪڏهن مقرر عادت موجود نہ هجي تہ ڪجهه فقهي طريقن ۾ رت جي نوعيت، رنگ، گاڙهاڻ يا ٻين نشانين جي بنياد تي حيض ۽ استحاضي ۾ فرق ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="IslamEnc"/> بهرحال رت جو رنگ يا ظاهر جديد طب ۾ ڪنهن بيماريءَ جي قطعي تشخيص لاءِ ڪافي ناهي. غيرمعمولي رت وهڻ جي طبي تشخيص ۾ عمر، حمل جو امڪان، رت وهڻ جو نمونو، دوائن جو استعمال، جسماني معائنو ۽ ضرورت مطابق ليبارٽري يا تصويري جاچون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="ACOG-AUB"/> == فقهي مذهبن ۾ مدت بابت اختلاف == استحاضي کي سمجهڻ لاءِ حيض جي فقهي گهٽ ۽ وڌ مدت اهم آهي، پر ان بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ هڪجهڙو عددي معيار موجود ناهي. تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهب جي مدت کي سموري اسلامي فقه جو متفقه اصول قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="IslamwebMinimum">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/444049/ |title=أقل مدة الحيض |website=IslamWeb |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي مذهب ! style="background:#dff0d8;" | حيض جي گهٽ مدت ! style="background:#fcf8e3;" | وڌ مدت ! style="background:#f2dede;" | وضاحت |- | '''[[حنفي مذهب|حنفي]]''' | 3 ڏينهن | 10 ڏينهن | حنفي فقه جي مشهور قول موجب 3 ڏينهن کان گهٽ ۽ مقرر فقهي حساب موجب 10 ڏينهن کان ٻاهر رهندڙ رت استحاضي جي حڪم ۾ اچي سگهي ٿو.<ref name="HanafiDuration">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/23502/ |title=أقل وأكثر مدة الحيض عند الأحناف |website=IslamWeb |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[شافعي مذهب|شافعي]]''' | هڪ ڏينهن ۽ هڪ رات | 15 ڏينهن | شافعي فقه ۾ حيض جي وڌ مدت مشهور قول موجب 15 ڏينهن آهي.<ref name="IslamwebMinimum"/> |- | '''[[حنبلي مذهب|حنبلي]]''' | مشهور روايتي قول موجب هڪ ڏينهن ۽ هڪ رات | مشهور قول موجب 15 ڏينهن | حنبلي فقهي روايت ۾ پڻ مدت جي تفصيل حنفي قاعدن کان مختلف آهي.<ref name="IslamwebMinimum"/> |- | '''[[مالڪي مذهب|مالڪي]]''' | وقت جي لحاظ کان مقرر گهٽ حد ناهي | ڪيترين حالتن ۾ 15 ڏينهن تائين | مالڪي فقه ۾ گهٽ مدت بابت حنفي ۽ شافعي مذهبن کان مختلف اصول ملي ٿو.<ref name="IslamwebMinimum"/> |} حنفي فقه ۾ ٻن حيضن جي وچ ۾ پاڪائيءَ جي گهٽ ۾ گهٽ مدت عام طور '''15 ڏينهن''' مقرر ڪئي وئي آهي؛ تنهنڪري ان مدت جي اندر مخصوص حالتن ۾ ظاهر ٿيندڙ رت کي استحاضي جي حساب ۾ آندو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/is-the-hanafi-ruling-different-from-the-shafii-ruling-on-purity/ |title=Is the Hanafi Ruling Different From the Shafi‘i Ruling on Purity? |website=SeekersGuidance |date=7 آگسٽ 2026 |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> شافعي ۽ ٻين فقهي روايتن ۾ حيض جي وڌ مدت بابت مختلف حساب هجڻ سبب ساڳي رت وهڻ جي فقهي درجابندي مذهب مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://seekersguidance.org/answers/education/a-woman-regularly-has-periods-lasting-longer-than-10-days/ |title=A Woman Regularly Has Periods Lasting Longer Than 10 Days |website=SeekersGuidance |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == حنفي فقه ۾ استحاضو == [[حنفي مذهب|حنفي فقه]] موجب حيض جي گهٽ مدت ٽي ڏينهن ۽ وڌ مدت ڏهه ڏينهن آهي.<ref name="HanafiDuration"/> انهيءَ فقهي حساب هيٺ ٽن ڏينهن کان گهٽ رهندڙ رت يا اهڙي مسلسل رت وهڻ، جيڪا حيض جي وڌ حد کان ٻاهر وڃي، مخصوص قاعدن تحت استحاضي شمار ٿي سگهي ٿي. ٻن صحيح حيضن جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پندرهن ڏينهن جي پاڪائي پڻ حنفي فقه جي حساب ۾ اهم آهي.<ref>{{Cite web |url=https://islamqa.org/hanafi/daruliftaa-birmingham/172278/hanafi-concept-of-mustahadah-bleeding-throughout-the-month/ |title=Hanafi Concept of Mustahadah Bleeding Throughout the Month |website=IslamQA |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> جيڪڏهن ڪنهن عورت جي حيض جي اڳوڻي عادت مقرر هجي ۽ رت معمول کان گهڻو وقت جاري رهي، تہ حنفي فقه ۾ ان جي اڳوڻي عادت، رت اچڻ جي وقت ۽ پاڪائيءَ جي مدت کي گڏ ڏسي حيض ۽ استحاضي جا ڏينهن طئي ڪيا ويندا آهن. ان ڪري رڳو اهو چوڻ تہ ”ڏهه ڏينهن کان پوءِ ايندڙ سمورو رت هميشه استحاضو آهي“ هر پيچيده حالت لاءِ مڪمل فقهي قاعدو ناهي؛ عورت جي اڳوڻي عادت پڻ حساب ۾ آڻي سگهجي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://islamqa.org/hanafi/seekersguidance-hanafi/167905/how-do-i-calibrate-my-menstrual-cycle/ |title=How Do I Calibrate My Menstrual Cycle? |website=IslamQA |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == جعفري فقه == [[جعفري فقه]] ۾ استحاضي بابت الڳ تفصيلي درجابندي ملي ٿي. آيت الله [[علي السيستاني]] جي فقهي احڪامن ۾ استحاضي کي رت جي مقدار مطابق '''قليله''' (هلڪو)، '''متوسطه''' (وچولو) ۽ '''ڪثيره''' (گهڻو) ٽن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Sistani390">{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2169/ |title=Irregular Blood Discharge (Istiḥāḍah) |website=The Official Website of the Office of Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> قليله، متوسطه ۽ ڪثيره استحاضي ۾ وضو، غسل ۽ نماز بابت احڪام هڪجهڙا ناهن. مثال طور انهن احڪامن موجب قليله استحاضي ۾ هر نماز لاءِ وضو جو حڪم آهي، جڏهن تہ متوسطه ۽ ڪثيره استحاضي جي ڪجهه حالتن ۾ غسل جا اضافي احڪام لاڳو ٿين ٿا.<ref name="SistaniLaws">{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2170/ |title=Laws of Istiḥāḍah |website=The Official Website of the Office of Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان فقهي نظام ۾ استحاضي لاءِ پاڻ ڪا مقرر گهٽ يا وڌ مدت نہ ڏني وئي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/26927/8560/ |title=Minimum and Maximum Duration of Istiḥāḍa |website=The Official Website of the Office of Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == نماز ۽ طهارت == استحاضي ۽ حيض جي عبادتي حڪمن ۾ بنيادي فرق آهي. صحيح بخاري ۾ فاطمه بنت ابي حبيش جي روايت مطابق استحاضي جي رت سبب نماز مڪمل طور ڇڏڻ جو حڪم نه ڏنو ويو؛ حيض جي حقيقي مدت پوري ٿيڻ کان پوءِ غسل ڪري نماز جاري رکڻ جي هدايت ڏني وئي.<ref name="Bukhari306"/> هڪ روايت ۾ هر نماز لاءِ وضو ڪرڻ جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="BukhariWudu">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:228 |title=Sahih al-Bukhari 228 – Ablutions |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان بنياد تي فقهي مذهبن مستحاضه جي طهارت بابت تفصيلي احڪام مرتب ڪيا آهن، پر وضو ۽ غسل جا جزوي قاعدا مذهبن جي وچ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا. مسلسل رت وهڻ جي حالت ۾ عام طور رت کي ممڪن حد تائين روڪڻ يا جذب ڪرڻ لاءِ ڪپڙو، ڪپهه يا جديد صفائيءَ واري پيڊ جهڙو ذريعو استعمال ڪرڻ ۽ جسم يا ڪپڙي تي لڳل رت بابت لاڳاپيل طهارت جا قاعدا اختيار ڪرڻ جو ذڪر فقهي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="IslamEnc"/> == روزو == استحاضو بذات خود حيض جي برابر نہ هجڻ سبب مستحاضه عورت تي [[روزو|روزي]] جي ممانعت وارو حيض جو حڪم لاڳو نہ ٿيندو آهي. حيض جا ڏينهن الڳ سڃاڻڻ کان پوءِ استحاضي وارن ڏينهن ۾ فرض روزو رکڻ فقهي طور صحيح سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="IslamEnc"/> اهڙي طرح حيض جي ڏينهن ۾ ڇڏيل [[رمضان]] جا فرض روزا بعد ۾ قضا ڪيا وڃن ٿا، جڏهن تہ استحاضي جي ڏينهن ۾ عورت حيض واري حڪم هيٺ نہ هجڻ سبب روزو جاري رکي ٿي. پيچيده يا مسلسل رت وهڻ جي صورت ۾ حيض جا صحيح ڏينهن طئي ڪرڻ عورت جي فقهي مذهب ۽ سندس اڳوڻي عادت تي دارومدار رکي سگهي ٿو. == ازدواجي تعلق == استحاضو فقهي لحاظ کان حيض نہ آهي، تنهنڪري ڪيترن سني فقهي قولن موجب مستحاضه عورت سان ازدواجي تعلق اصولي طور جائز رهي ٿو، جڏهن تہ صفائي ۽ رت کان بچاءَ جا احڪام ملحوظ رکيا وڃن ٿا. هن مسئلي ۾ تفصيلي احڪام ۽ احتياط فقهي مذهب ۽ حالت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == جديد طبي نقطه نظر == [[File:MenstrualCycle3 en.svg|thumb|حيضي چڪر دوران هارمونن، بيضه ۽ رحم جي اندرين تهه ۾ ٿيندڙ تبديليون.]] طب ۾ ''استحاضو'' ڪو معياري تشخيصي نالو ناهي. اهڙي علامت جيڪا فقهي لحاظ کان استحاضو قرار ڏني وڃي، طبي لحاظ کان '''غيرمعمولي رحمي رت وهڻ'''، حيضن جي وچ ۾ رت وهڻ، گهڻو حيض يا ڪنهن ٻي زناني حالت جو حصو ٿي سگهي ٿي.<ref name="ACOG-AUB"/><ref name="Merck-AUB"/> [[آمريڪن ڪاليج آف آبسٽٽريشنز اينڊ گائنيڪالوجسٽس]] موجب حيضن جي وچ ۾ رت اچڻ، جماع کان پوءِ رت اچڻ، ستن ڏينهن کان وڌيڪ حيض رهڻ، غيرمعمولي طور گهڻو رت وهڻ يا حيض جي چڪر ۾ نمايان بي ترتيبي غيرمعمولي رحمي رت وهڻ جي صورتن ۾ شامل ٿي سگهي ٿي.<ref name="ACOG-AUB"/> [[انٽرنيشنل فيڊريشن آف گائنيڪالاجي اينڊ آبسٽٽريڪس]] (FIGO) غيرحامله توليدي عمر جي عورتن ۾ غيرمعمولي رحمي رت وهڻ جي سببن کي '''PALM–COEIN''' نظام سان درجابند ڪري ٿي.<ref name="FIGO2018">{{Cite journal |last1=Munro |first1=Malcolm G. |last2=Critchley |first2=Hilary O. D. |last3=Fraser |first3=Ian S. |title=The two FIGO systems for normal and abnormal uterine bleeding symptoms and classification of causes of abnormal uterine bleeding in the reproductive years: 2018 revisions |journal=International Journal of Gynecology & Obstetrics |year=2018 |volume=143 |issue=3 |pages=393–408 |doi=10.1002/ijgo.12666 |pmid=30198563 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" colspan="3" | FIGO PALM–COEIN درجابندي |- ! style="background:#dff0d8;" | حرف ! style="background:#fcf8e3;" | سبب ! style="background:#f5f5f5;" | قسم |- | P || [[رحم جو پولپ|Polyp]] || rowspan="4" | بناوتي سبب |- | A || [[ايڊينومائيوسس|Adenomyosis]] |- | L || [[رحم جي رسولِي|Leiomyoma (fibroid)]] |- | M || Malignancy and hyperplasia |- | C || Coagulopathy || rowspan="5" | غيربناوتي سبب |- | O || Ovulatory dysfunction |- | E || Endometrial |- | I || Iatrogenic |- | N || Not otherwise classified |} هي درجابندي فقهي استحاضي جي درجابندي نه، پر غيرمعمولي رحمي رت وهڻ جي '''طبي سببن''' جي درجابندي آهي.<ref name="FIGO2018"/> == طبي سبب == غيرمعمولي رحمي يا مهبلي رت وهڻ جا ممڪن سبب گهڻا آهن. انهن ۾ [[رحم جي رسولِي|فائبرائيڊ]]، پولپ، ايڊينومائيوسس، بيضه خارج ٿيڻ ۾ خرابي، [[پولي سسٽڪ اووري سنڊروم]]، [[ٿائرائيڊ]] جون بيماريون، رت ڄمڻ جون خرابيون، هارموني مانع حمل طريقا، ڪجهه دوائون ۽ [[رحم جو سرطان]] شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="ACOG-AUB"/> حمل واري عورت ۾ رت وهڻ کي پاڻمرادو ''استحاضو'' سمجهي طبي جاچ کان پاسو ڪرڻ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو. حمل دوران رت وهڻ جا سبب [[اسقاط حمل]] يا [[رحم کان ٻاهر حمل]] سميت حمل سان لاڳاپيل پيچيدگيون ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري طبي لحاظ کان اهڙي رت وهڻ جي الڳ تشخيص ضروري آهي.<ref name="Merck-AUB"/> حيضن جي وچ ۾ يا جماع کان پوءِ رت اچڻ جا سبب هارموني مانع حمل طريقا، پولپ، فائبرائيڊ، [[جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن]]، سروڪس جون تبديليون ۽ ڪڏهن ڪڏهن سرطان پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="NHS-between">{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/symptoms/vaginal-bleeding-between-periods-or-after-sex/ |title=Vaginal bleeding between periods or after sex |website=NHS |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == طبي جاچ == غيرمعمولي رت وهڻ جي جاچ ان جي نموني، مريض جي عمر ۽ ٻين علامتن مطابق ڪئي ويندي آهي. توليدي عمر واري عورت ۾ حمل جو امڪان خارج ڪرڻ اهم ابتدائي قدم آهي. ضرورت موجب [[مڪمل رت جي ڳڻپ]] (CBC) ذريعي [[انيميا]] جي جاچ، حمل جي جاچ، رت ڄمڻ جون جاچون، [[الٽراسائونڊ]]، [[هسٽيروسڪوپي]] يا [[اينڊوميٽريل بايوپسي]] ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ACOG-AUB"/> گهڻو يا ڊگهو رت وهڻ [[لوهه جي کوٽ واري انيميا]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٿڪاوٽ، ساهه ۾ تڪليف، چڪر اچڻ يا ڪمزوري انيميا سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="ACOG-HMB">{{Cite web |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/heavy-menstrual-bleeding |title=Heavy Menstrual Bleeding |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> غيرمعمولي رت وهڻ کي صرف فقهي درجابندي جي بنياد تي طبي طور معمولي نه سمجهڻ گهرجي. خاص طور تمام گهڻو رت وهڻ، حمل دوران رت اچڻ، حيض بند ٿيڻ کان پوءِ رت اچڻ، شديد پيٽ جو سور، بيهوشي يا انيميا جون علامتون طبي جائزي جي ضرورت ظاهر ڪري سگهن ٿيون.<ref name="NHS-between"/><ref name="ACOG-AUB"/> == حيض، نفاس ۽ استحاضي ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d9edf7;" | خصوصيت ! style="background:#f2dede;" | [[حيض]] ! style="background:#dff0d8;" | [[نفاس]] ! style="background:#fcf8e3;" | استحاضو |- | '''بنيادي مفهوم''' | ماهواري سان لاڳاپيل رت | ٻار ڄمڻ سان لاڳاپيل رت | حيض يا نفاس جي فقهي تعريف کان ٻاهر رت |- | '''نماز''' | نہ پڙهي ويندي | نہ پڙهي ويندي | اصولي طور پڙهي ويندي |- | '''فرض روزو''' | نہ رکيو ويندو؛ پوءِ قضا | نہ رکيو ويندو؛ پوءِ قضا | رکيو ويندو |- | '''غسل''' | حيض ختم ٿيڻ تي | نفاس ختم ٿيڻ تي | فقهي مذهب ۽ حالت موجب احڪام مختلف |- | '''طبي حيثيت''' | عام جسماني عمل ٿي سگهي ٿو | ولادت کان پوءِ جسماني عمل | پاڻ ۾ طبي تشخيص نه؛ سبب جي طبي جاچ گهربل ٿي سگهي ٿي |} مٿين جدول ۾ عبادتن بابت عام اصول ڏنل آهن؛ استحاضي جي وضو، غسل ۽ رت جي مخصوص صورتن بابت تفصيل فقهي مذهبن ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[حيض]] * [[نفاس]] * [[غيرمعمولي رحمي رت وهڻ]] * [[حيضي چڪر]] * [[گهڻو حيضي رت وهڻ]] * [[مهبلي رت وهڻ]] * [[اسلام ۾ طهارت]] * [[غسل]] * [[وضو]] * [[نماز]] * [[اسلام ۾ روزو]] * [[اسلامي جنسي فقه]] * [[عورت ۽ اسلام]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Menstruation}} {{اسلامي نماز}} {{ضبط اختيار}} [[زمرو:حيض]] [[زمرو:اسلام ۽ عورتون]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:نماز]] [[زمرو:عورتن جي صحت]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] nxirkms4l3rwbrmtairielccqcxkopz 416400 416398 2026-10-02T08:35:34Z Intisar Ali 8681 /* جديد طبي نقطه نظر */ 416400 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي فقه ۾ حيض ۽ نفاس کان سواءِ عورت جي غيرمعمولي رت وهڻ لاءِ اصطلاح}} {{اسلام}} [[File:Female reproductive system.svg|thumb|عورت جي توليدي نظام جو خاڪو؛ جديد طب ۾ غيرمعمولي رحمي يا مهبلي رت وهڻ جا ڪيترائي ممڪن سبب ٿي سگهن ٿا.]] '''استحاضو''' يا '''استحاضه''' ({{lang-ar|اِسْتِحَاضَةٌ|translit=istiḥāḍah}}) [[اسلامي فقه]] جو اصطلاح آهي، جيڪو عورت جي اهڙي رت وهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو شرعي لحاظ کان [[حيض]] يا [[نفاس]] جي حڪم ۾ نہ اچي. اهڙي حالت واري عورت کي '''مستحاضه''' ({{lang-ar|مُسْتَحَاضَةٌ|translit=mustaḥāḍah}}) چيو وڃي ٿو.<ref name="Bukhari306">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:306 |title=Sahih al-Bukhari 306 – Menstrual Periods |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref><ref name="Muslim334">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:334a |title=Sahih Muslim 334a – The Book of Menstruation |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> فقهي اصطلاح ''استحاضو'' کي جديد طب جي ڪنهن هڪ مخصوص بيماريءَ جو نالو سمجهڻ درست ناهي. جديد زناني طب ۾ معمول کان ٻاهر، گهڻي، ڊگهي يا بي ترتيب رحمي رت وهڻ لاءِ عام طور '''[[غيرمعمولي رحمي رت وهڻ]]''' (abnormal uterine bleeding؛ AUB) جو اصطلاح استعمال ٿئي ٿو. اهڙي رت وهڻ جا سبب هارموني تبديليون، بيضه خارج ٿيڻ جون خرابيون، [[رحم جي رسولِي|فائبرائيڊ]]، پولپ، [[ايڊينومائيوسس]]، رت ڄمڻ جون خرابيون، دوائون، حمل سان لاڳاپيل حالتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن سرطان به ٿي سگهن ٿا.<ref name="ACOG-AUB">{{Cite web |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/abnormal-uterine-bleeding |title=Abnormal Uterine Bleeding |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref><ref name="Merck-AUB">{{Cite web |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/abnormal-uterine-bleeding/introduction-to-abnormal-uterine-bleeding |title=Introduction to Abnormal Uterine Bleeding |work=Merck Manual Professional Edition |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == حديثي بنياد == استحاضي بابت بنيادي فقهي احڪام ڪيترين [[حديث]]ن تي ٻڌل آهن. [[صحيح بخاري]] ۾ [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي تہ [[فاطمه بنت ابي حبيش]] مسلسل رت وهڻ بابت [[محمد|رسول الله ﷺ]] کان پڇيو تہ ڇا هوءَ نماز ڇڏي ڏئي. جواب ۾ ان رت کي حيض کان الڳ قرار ڏنو ويو ۽ کيس هدايت ڪئي وئي تہ حيض جي مقرر ڏينهن ۾ نماز ڇڏي، پوءِ غسل ڪري نماز پڙهي.<ref name="Bukhari306"/><ref name="Bukhari325">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:325 |title=Sahih al-Bukhari 325 – Menstrual Periods |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ساڳئي موضوع جي هڪ ٻي روايت ۾ رت وهڻ کي ''عرق''، يعني رت جي رڳ سان لاڳاپيل رت وهڻ، ۽ حيض کان الڳ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Bukhari320">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari/6/25 |title=Sahih al-Bukhari 320 – Menstrual Periods |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> [[صحيح مسلم]] ۾ [[ام حبيبه بنت جحش]] جي ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ رت وهڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو؛ کيس حيض ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل ڪري نماز پڙهڻ جي هدايت ڏني وئي.<ref name="Muslim334"/> انهن روايتن جي بنياد تي اسلامي فقه ۾ حيض ۽ استحاضي جي وچ ۾ فرق قائم ڪيو ويو، پر مختلف فقهي مذهبن حيض جي گهٽ ۽ وڌ مدت، عورت جي اڳوڻي عادت، رت جي خاصيتن ۽ مسلسل رت وهڻ جي حالتن بابت تفصيلي قاعدا مختلف نموني مرتب ڪيا آهن.<ref name="IslamEnc">{{Cite web |url=https://islamenc.com/en/books/130 |title=A Treatise on Women's Natural Types of Bleeding |website=Islamic Encyclopedia |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == حيض ۽ استحاضي جي سڃاڻپ == [[File:Menstrual_cycle.svg|thumb|انساني [[حيضي چڪر]] جو خاڪو. حيض جي حياتياتي چڪر ۽ فقهي درجابندي ٻه لاڳاپيل پر الڳ تصور آهن.]] استحاضي جي سڃاڻپ ۾ عورت جي اڳوڻي حيض واري عادت کي فقهي لحاظ کان اهميت ڏني وئي آهي. فاطمه بنت ابي حبيش بابت حديث ۾ عورت کي انهن ڏينهن جيترو وقت حيض شمار ڪرڻ جي هدايت ملي ٿي، جن ڏينهن ۾ کيس اڳ معمول مطابق حيض ايندو هو، ۽ ان کان پوءِ غسل ڪري نماز پڙهڻ جو حڪم ملي ٿو.<ref name="Bukhari325"/> فقهي ڪتابن ۾ اهڙي عورت جون مختلف حالتون بيان ڪيون ويون آهن. جيڪڏهن عورت جي اڳوڻي حيض جي مدت ۽ وقت مقرر هجي تہ ڪيترن فقيهن وٽ انهيءَ عادت کي بنياد بڻايو وڃي ٿو. جيڪڏهن مقرر عادت موجود نہ هجي تہ ڪجهه فقهي طريقن ۾ رت جي نوعيت، رنگ، گاڙهاڻ يا ٻين نشانين جي بنياد تي حيض ۽ استحاضي ۾ فرق ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="IslamEnc"/> بهرحال رت جو رنگ يا ظاهر جديد طب ۾ ڪنهن بيماريءَ جي قطعي تشخيص لاءِ ڪافي ناهي. غيرمعمولي رت وهڻ جي طبي تشخيص ۾ عمر، حمل جو امڪان، رت وهڻ جو نمونو، دوائن جو استعمال، جسماني معائنو ۽ ضرورت مطابق ليبارٽري يا تصويري جاچون شامل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="ACOG-AUB"/> == فقهي مذهبن ۾ مدت بابت اختلاف == استحاضي کي سمجهڻ لاءِ حيض جي فقهي گهٽ ۽ وڌ مدت اهم آهي، پر ان بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ هڪجهڙو عددي معيار موجود ناهي. تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهب جي مدت کي سموري اسلامي فقه جو متفقه اصول قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="IslamwebMinimum">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/444049/ |title=أقل مدة الحيض |website=IslamWeb |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; border-collapse:collapse;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي مذهب ! style="background:#dff0d8;" | حيض جي گهٽ مدت ! style="background:#fcf8e3;" | وڌ مدت ! style="background:#f2dede;" | وضاحت |- | '''[[حنفي مذهب|حنفي]]''' | 3 ڏينهن | 10 ڏينهن | حنفي فقه جي مشهور قول موجب 3 ڏينهن کان گهٽ ۽ مقرر فقهي حساب موجب 10 ڏينهن کان ٻاهر رهندڙ رت استحاضي جي حڪم ۾ اچي سگهي ٿو.<ref name="HanafiDuration">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/23502/ |title=أقل وأكثر مدة الحيض عند الأحناف |website=IslamWeb |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[شافعي مذهب|شافعي]]''' | هڪ ڏينهن ۽ هڪ رات | 15 ڏينهن | شافعي فقه ۾ حيض جي وڌ مدت مشهور قول موجب 15 ڏينهن آهي.<ref name="IslamwebMinimum"/> |- | '''[[حنبلي مذهب|حنبلي]]''' | مشهور روايتي قول موجب هڪ ڏينهن ۽ هڪ رات | مشهور قول موجب 15 ڏينهن | حنبلي فقهي روايت ۾ پڻ مدت جي تفصيل حنفي قاعدن کان مختلف آهي.<ref name="IslamwebMinimum"/> |- | '''[[مالڪي مذهب|مالڪي]]''' | وقت جي لحاظ کان مقرر گهٽ حد ناهي | ڪيترين حالتن ۾ 15 ڏينهن تائين | مالڪي فقه ۾ گهٽ مدت بابت حنفي ۽ شافعي مذهبن کان مختلف اصول ملي ٿو.<ref name="IslamwebMinimum"/> |} حنفي فقه ۾ ٻن حيضن جي وچ ۾ پاڪائيءَ جي گهٽ ۾ گهٽ مدت عام طور '''15 ڏينهن''' مقرر ڪئي وئي آهي؛ تنهنڪري ان مدت جي اندر مخصوص حالتن ۾ ظاهر ٿيندڙ رت کي استحاضي جي حساب ۾ آندو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/is-the-hanafi-ruling-different-from-the-shafii-ruling-on-purity/ |title=Is the Hanafi Ruling Different From the Shafi‘i Ruling on Purity? |website=SeekersGuidance |date=7 آگسٽ 2026 |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> شافعي ۽ ٻين فقهي روايتن ۾ حيض جي وڌ مدت بابت مختلف حساب هجڻ سبب ساڳي رت وهڻ جي فقهي درجابندي مذهب مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://seekersguidance.org/answers/education/a-woman-regularly-has-periods-lasting-longer-than-10-days/ |title=A Woman Regularly Has Periods Lasting Longer Than 10 Days |website=SeekersGuidance |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == حنفي فقه ۾ استحاضو == [[حنفي مذهب|حنفي فقه]] موجب حيض جي گهٽ مدت ٽي ڏينهن ۽ وڌ مدت ڏهه ڏينهن آهي.<ref name="HanafiDuration"/> انهيءَ فقهي حساب هيٺ ٽن ڏينهن کان گهٽ رهندڙ رت يا اهڙي مسلسل رت وهڻ، جيڪا حيض جي وڌ حد کان ٻاهر وڃي، مخصوص قاعدن تحت استحاضي شمار ٿي سگهي ٿي. ٻن صحيح حيضن جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پندرهن ڏينهن جي پاڪائي پڻ حنفي فقه جي حساب ۾ اهم آهي.<ref>{{Cite web |url=https://islamqa.org/hanafi/daruliftaa-birmingham/172278/hanafi-concept-of-mustahadah-bleeding-throughout-the-month/ |title=Hanafi Concept of Mustahadah Bleeding Throughout the Month |website=IslamQA |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> جيڪڏهن ڪنهن عورت جي حيض جي اڳوڻي عادت مقرر هجي ۽ رت معمول کان گهڻو وقت جاري رهي، تہ حنفي فقه ۾ ان جي اڳوڻي عادت، رت اچڻ جي وقت ۽ پاڪائيءَ جي مدت کي گڏ ڏسي حيض ۽ استحاضي جا ڏينهن طئي ڪيا ويندا آهن. ان ڪري رڳو اهو چوڻ تہ ”ڏهه ڏينهن کان پوءِ ايندڙ سمورو رت هميشه استحاضو آهي“ هر پيچيده حالت لاءِ مڪمل فقهي قاعدو ناهي؛ عورت جي اڳوڻي عادت پڻ حساب ۾ آڻي سگهجي ٿي.<ref>{{Cite web |url=https://islamqa.org/hanafi/seekersguidance-hanafi/167905/how-do-i-calibrate-my-menstrual-cycle/ |title=How Do I Calibrate My Menstrual Cycle? |website=IslamQA |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == جعفري فقه == [[جعفري فقه]] ۾ استحاضي بابت الڳ تفصيلي درجابندي ملي ٿي. آيت الله [[علي السيستاني]] جي فقهي احڪامن ۾ استحاضي کي رت جي مقدار مطابق '''قليله''' (هلڪو)، '''متوسطه''' (وچولو) ۽ '''ڪثيره''' (گهڻو) ٽن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="Sistani390">{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2169/ |title=Irregular Blood Discharge (Istiḥāḍah) |website=The Official Website of the Office of Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> قليله، متوسطه ۽ ڪثيره استحاضي ۾ وضو، غسل ۽ نماز بابت احڪام هڪجهڙا ناهن. مثال طور انهن احڪامن موجب قليله استحاضي ۾ هر نماز لاءِ وضو جو حڪم آهي، جڏهن تہ متوسطه ۽ ڪثيره استحاضي جي ڪجهه حالتن ۾ غسل جا اضافي احڪام لاڳو ٿين ٿا.<ref name="SistaniLaws">{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2170/ |title=Laws of Istiḥāḍah |website=The Official Website of the Office of Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان فقهي نظام ۾ استحاضي لاءِ پاڻ ڪا مقرر گهٽ يا وڌ مدت نہ ڏني وئي آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/26927/8560/ |title=Minimum and Maximum Duration of Istiḥāḍa |website=The Official Website of the Office of Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == نماز ۽ طهارت == استحاضي ۽ حيض جي عبادتي حڪمن ۾ بنيادي فرق آهي. صحيح بخاري ۾ فاطمه بنت ابي حبيش جي روايت مطابق استحاضي جي رت سبب نماز مڪمل طور ڇڏڻ جو حڪم نه ڏنو ويو؛ حيض جي حقيقي مدت پوري ٿيڻ کان پوءِ غسل ڪري نماز جاري رکڻ جي هدايت ڏني وئي.<ref name="Bukhari306"/> هڪ روايت ۾ هر نماز لاءِ وضو ڪرڻ جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="BukhariWudu">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:228 |title=Sahih al-Bukhari 228 – Ablutions |website=Sunnah.com |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان بنياد تي فقهي مذهبن مستحاضه جي طهارت بابت تفصيلي احڪام مرتب ڪيا آهن، پر وضو ۽ غسل جا جزوي قاعدا مذهبن جي وچ ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا. مسلسل رت وهڻ جي حالت ۾ عام طور رت کي ممڪن حد تائين روڪڻ يا جذب ڪرڻ لاءِ ڪپڙو، ڪپهه يا جديد صفائيءَ واري پيڊ جهڙو ذريعو استعمال ڪرڻ ۽ جسم يا ڪپڙي تي لڳل رت بابت لاڳاپيل طهارت جا قاعدا اختيار ڪرڻ جو ذڪر فقهي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="IslamEnc"/> == روزو == استحاضو بذات خود حيض جي برابر نہ هجڻ سبب مستحاضه عورت تي [[روزو|روزي]] جي ممانعت وارو حيض جو حڪم لاڳو نہ ٿيندو آهي. حيض جا ڏينهن الڳ سڃاڻڻ کان پوءِ استحاضي وارن ڏينهن ۾ فرض روزو رکڻ فقهي طور صحيح سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="IslamEnc"/> اهڙي طرح حيض جي ڏينهن ۾ ڇڏيل [[رمضان]] جا فرض روزا بعد ۾ قضا ڪيا وڃن ٿا، جڏهن تہ استحاضي جي ڏينهن ۾ عورت حيض واري حڪم هيٺ نہ هجڻ سبب روزو جاري رکي ٿي. پيچيده يا مسلسل رت وهڻ جي صورت ۾ حيض جا صحيح ڏينهن طئي ڪرڻ عورت جي فقهي مذهب ۽ سندس اڳوڻي عادت تي دارومدار رکي سگهي ٿو. == ازدواجي تعلق == استحاضو فقهي لحاظ کان حيض نہ آهي، تنهنڪري ڪيترن سني فقهي قولن موجب مستحاضه عورت سان ازدواجي تعلق اصولي طور جائز رهي ٿو، جڏهن تہ صفائي ۽ رت کان بچاءَ جا احڪام ملحوظ رکيا وڃن ٿا. هن مسئلي ۾ تفصيلي احڪام ۽ احتياط فقهي مذهب ۽ حالت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == جديد طبي نقطه نظر == [[File:MenstrualCycle3 en.svg|thumb|حيضي چڪر دوران هارمونن، بيضه ۽ رحم جي اندرين تهه ۾ ٿيندڙ تبديليون.]] طب ۾ ''استحاضو'' ڪو معياري تشخيصي نالو ناهي. اهڙي علامت جيڪا فقهي لحاظ کان استحاضو قرار ڏني وڃي، طبي لحاظ کان '''غيرمعمولي رحمي رت وهڻ''' (ابنارمل يوٽرين بليڊنگ؛ ''abnormal uterine bleeding'')، حيضن جي وچ ۾ رت وهڻ، گهڻو حيض يا ڪنهن ٻي زناني حالت جو حصو ٿي سگهي ٿي.<ref name="ACOG-AUB"/><ref name="Merck-AUB"/> [[آمريڪن ڪاليج آف آبسٽٽريشنز اينڊ گائنيڪالوجسٽس]] موجب حيضن جي وچ ۾ رت اچڻ، جماع کان پوءِ رت اچڻ، ستن ڏينهن کان وڌيڪ حيض رهڻ، غيرمعمولي طور گهڻو رت وهڻ يا حيضي چڪر ۾ نمايان بي ترتيبي، غيرمعمولي رحمي رت وهڻ جون صورتون ٿي سگهن ٿيون.<ref name="ACOG-AUB"/> [[انٽرنيشنل فيڊريشن آف گائنيڪالاجي اينڊ آبسٽٽريڪس]] (فيگو؛ FIGO) غيرحامله توليدي عمر جي عورتن ۾ غيرمعمولي رحمي رت وهڻ جي سببن کي '''پام–ڪوئن''' (PALM–COEIN) نظام سان درجابند ڪري ٿي.<ref name="FIGO2018">{{Cite journal |last1=Munro |first1=Malcolm G. |last2=Critchley |first2=Hilary O. D. |last3=Fraser |first3=Ian S. |title=The two FIGO systems for normal and abnormal uterine bleeding symptoms and classification of causes of abnormal uterine bleeding in the reproductive years: 2018 revisions |journal=International Journal of Gynecology & Obstetrics |year=2018 |volume=143 |issue=3 |pages=393–408 |doi=10.1002/ijgo.12666 |pmid=30198563 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" colspan="3" | فيگو پام–ڪوئن (FIGO PALM–COEIN) درجابندي |- ! style="background:#dff0d8;" | حرف ! style="background:#fcf8e3;" | سبب ! style="background:#f5f5f5;" | قسم |- | P || [[رحم جو پولپ|پولپ]] (Polyp) || rowspan="4" | بناوتي سبب |- | A || [[ايڊينومائيوسس]] (Adenomyosis) |- | L || [[ليئومائيوما]] يا [[رحم جي رسولِي|فائبرائيڊ]] (Leiomyoma/Fibroid) |- | M || بدخيمي ۽ هائپرپليزيا (Malignancy and hyperplasia) |- | C || رت ڄمڻ جي خرابي (Coagulopathy) || rowspan="5" | غيربناوتي سبب |- | O || بيضه خارج ٿيڻ جي خرابي (Ovulatory dysfunction) |- | E || اينڊوميٽريل سبب (Endometrial) |- | I || علاج يا طبي مداخلت سبب (Iatrogenic) |- | N || ٻي طرح درجابند نه ٿيل (Not otherwise classified) |} هي درجابندي فقهي استحاضي جي درجابندي نه، پر غيرمعمولي رحمي رت وهڻ جي '''طبي سببن''' جي درجابندي آهي.<ref name="FIGO2018"/> == طبي سبب == غيرمعمولي رحمي يا مهبلي رت وهڻ جا ممڪن سبب گهڻا آهن. انهن ۾ [[رحم جي رسولِي|فائبرائيڊ]]، پولپ، ايڊينومائيوسس، بيضه خارج ٿيڻ ۾ خرابي، [[پولي سسٽڪ اووري سنڊروم]]، [[ٿائرائيڊ]] جون بيماريون، رت ڄمڻ جون خرابيون، هارموني مانع حمل طريقا، ڪجهه دوائون ۽ [[رحم جو سرطان]] شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="ACOG-AUB"/> حمل واري عورت ۾ رت وهڻ کي پاڻمرادو ''استحاضو'' سمجهي طبي جاچ کان پاسو ڪرڻ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو. حمل دوران رت وهڻ جا سبب [[اسقاط حمل]] يا [[رحم کان ٻاهر حمل]] سميت حمل سان لاڳاپيل پيچيدگيون ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري طبي لحاظ کان اهڙي رت وهڻ جي الڳ تشخيص ضروري آهي.<ref name="Merck-AUB"/> حيضن جي وچ ۾ يا جماع کان پوءِ رت اچڻ جا سبب هارموني مانع حمل طريقا، پولپ، فائبرائيڊ، [[جنسي طور منتقل ٿيندڙ انفيڪشن]]، سروڪس جون تبديليون ۽ ڪڏهن ڪڏهن سرطان پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="NHS-between">{{Cite web |url=https://www.nhs.uk/symptoms/vaginal-bleeding-between-periods-or-after-sex/ |title=Vaginal bleeding between periods or after sex |website=NHS |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == طبي جاچ == غيرمعمولي رت وهڻ جي جاچ ان جي نموني، مريض جي عمر ۽ ٻين علامتن مطابق ڪئي ويندي آهي. توليدي عمر واري عورت ۾ حمل جو امڪان خارج ڪرڻ اهم ابتدائي قدم آهي. ضرورت موجب [[مڪمل رت جي ڳڻپ]] (CBC) ذريعي [[انيميا]] جي جاچ، حمل جي جاچ، رت ڄمڻ جون جاچون، [[الٽراسائونڊ]]، [[هسٽيروسڪوپي]] يا [[اينڊوميٽريل بايوپسي]] ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ACOG-AUB"/> گهڻو يا ڊگهو رت وهڻ [[لوهه جي کوٽ واري انيميا]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٿڪاوٽ، ساهه ۾ تڪليف، چڪر اچڻ يا ڪمزوري انيميا سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="ACOG-HMB">{{Cite web |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/heavy-menstrual-bleeding |title=Heavy Menstrual Bleeding |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> غيرمعمولي رت وهڻ کي صرف فقهي درجابندي جي بنياد تي طبي طور معمولي نه سمجهڻ گهرجي. خاص طور تمام گهڻو رت وهڻ، حمل دوران رت اچڻ، حيض بند ٿيڻ کان پوءِ رت اچڻ، شديد پيٽ جو سور، بيهوشي يا انيميا جون علامتون طبي جائزي جي ضرورت ظاهر ڪري سگهن ٿيون.<ref name="NHS-between"/><ref name="ACOG-AUB"/> == حيض، نفاس ۽ استحاضي ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d9edf7;" | خصوصيت ! style="background:#f2dede;" | [[حيض]] ! style="background:#dff0d8;" | [[نفاس]] ! style="background:#fcf8e3;" | استحاضو |- | '''بنيادي مفهوم''' | ماهواري سان لاڳاپيل رت | ٻار ڄمڻ سان لاڳاپيل رت | حيض يا نفاس جي فقهي تعريف کان ٻاهر رت |- | '''نماز''' | نہ پڙهي ويندي | نہ پڙهي ويندي | اصولي طور پڙهي ويندي |- | '''فرض روزو''' | نہ رکيو ويندو؛ پوءِ قضا | نہ رکيو ويندو؛ پوءِ قضا | رکيو ويندو |- | '''غسل''' | حيض ختم ٿيڻ تي | نفاس ختم ٿيڻ تي | فقهي مذهب ۽ حالت موجب احڪام مختلف |- | '''طبي حيثيت''' | عام جسماني عمل ٿي سگهي ٿو | ولادت کان پوءِ جسماني عمل | پاڻ ۾ طبي تشخيص نه؛ سبب جي طبي جاچ گهربل ٿي سگهي ٿي |} مٿين جدول ۾ عبادتن بابت عام اصول ڏنل آهن؛ استحاضي جي وضو، غسل ۽ رت جي مخصوص صورتن بابت تفصيل فقهي مذهبن ۾ مختلف ٿي سگهن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[حيض]] * [[نفاس]] * [[غيرمعمولي رحمي رت وهڻ]] * [[حيضي چڪر]] * [[گهڻو حيضي رت وهڻ]] * [[مهبلي رت وهڻ]] * [[اسلام ۾ طهارت]] * [[غسل]] * [[وضو]] * [[نماز]] * [[اسلام ۾ روزو]] * [[اسلامي جنسي فقه]] * [[عورت ۽ اسلام]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Menstruation}} {{اسلامي نماز}} {{ضبط اختيار}} [[زمرو:حيض]] [[زمرو:اسلام ۽ عورتون]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:نماز]] [[زمرو:عورتن جي صحت]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] bz9f3xky3t5zwzbdro3fo1p589emav9 0 57012 416402 271092 2026-10-02T08:38:30Z Intisar Ali 8681 416402 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|قرآن جي مفصل سورتن جي وچولي حصي لاءِ فقهي اصطلاح}} '''اوساط مفصل''' ({{lang-ar|أوساط المفصل}}) [[قرآن]] جي انهن سورتن لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ اصطلاح آهي، جيڪي '''مفصل''' سورتن جي وچولي ڀاڱي ۾ شمار ٿين ٿيون. ''اوساط'' عربي لفظ ''وسط'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ وچ وارا يا وچولي درجي جا آهي. اسلامي فقهي ۽ قرآني اصطلاحن ۾ مفصل سورتن کي سندن ڊيگهه جي لحاظ کان عام طور ٽن حصن، '''طوال مفصل''' (ڊگهيون)، '''اوساط مفصل''' (وچوليون) ۽ '''قصار مفصل''' (ننڍيون)، ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name="Radd">{{Cite book |last=ابن عابدين |first=محمد أمين |author-link=ابن عابدين |title=رد المحتار على الدر المختار |language=ar |volume=1 |chapter=كتاب الصلاة، باب صفة الصلاة }}</ref><ref name="Bahr">{{Cite book |last=ابن نجيم |first=زين الدين |author-link=ابن نجيم |title=البحر الرائق شرح كنز الدقائق |language=ar |volume=1 |chapter=كتاب الصلاة }}</ref> == حدون == [[حنفي فقه]] ۾ مشهور تقسيم موجب '''[[سورة الطارق]] کان [[سورة البينة]] تائين''' سورتن کي اوساط مفصل چيو وڃي ٿو. هن تقسيم مطابق [[سورة الحجرات]] کان [[سورة البروج]] تائين '''طوال مفصل'''، سورة الطارق کان سورة البينة تائين '''اوساط مفصل''' ۽ [[سورة الزلزلة]] کان [[سورة الناس]] تائين '''قصار مفصل''' آهن.<ref name="Radd"/><ref name="Bahr"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#d9ead3;" | قسم ! style="background:#d9ead3;" | شروعات ! style="background:#d9ead3;" | پڄاڻي ! style="background:#d9ead3;" | حنفي فقه ۾ عام قراءت |- | '''طوال مفصل''' | [[سورة الحجرات]] | [[سورة البروج]] | [[فجر جي نماز|فجر]] ۽ [[ظهر جي نماز|ظهر]] |- | style="background:#fff2cc;" | '''اوساط مفصل''' | style="background:#fff2cc;" | [[سورة الطارق]] | style="background:#fff2cc;" | [[سورة البينة]] | style="background:#fff2cc;" | [[عصر جي نماز|عصر]] ۽ [[عشاء جي نماز|عشاء]] |- | '''قصار مفصل''' | [[سورة الزلزلة]] | [[سورة الناس]] | [[مغرب جي نماز|مغرب]] |} حنفي ڪتابن ۾ حدن جي شموليت بابت ڪجهه جزوي اختلاف پڻ نقل ٿيل آهن. مثال طور ڪن عالمن سورة البروج کي طوال مفصل جي آخري سورة قرار ڏنو آهي، جڏهن تہ ڪجهه عبارتن مان ان کي اوساط مفصل ۾ شامل ڪرڻ جو امڪان نڪري ٿو. اهڙي طرح سورة البينة جي اوساط يا قصار مفصل ۾ شموليت بابت به فقهي ڪتابن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون.<ref name="Radd"/> == اوساط مفصل جون سورتون == مشهور حنفي تقسيم، جنهن ۾ سورة البروج طوال مفصل ۾ ۽ سورة البينة اوساط مفصل ۾ شامل آهي، موجب اوساط مفصل ۾ هي سورتون اچن ٿيون: # [[سورة الطارق]] # [[سورة الأعلى]] # [[سورة الغاشية]] # [[سورة الفجر]] # [[سورة البلد]] # [[سورة الشمس]] # [[سورة الليل]] # [[سورة الضحى]] # [[سورة الشرح]] # [[سورة التين]] # [[سورة العلق]] # [[سورة القدر]] # [[سورة البينة]] انهن سورتن جي ڊيگهه مفصل جي نسبتاً ڊگهن ۽ تمام ننڍين سورتن جي وچ ۾ هئڻ سبب انهن لاءِ ''اوساط'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Bahr"/> == مفصل == '''مفصل''' قرآن جي آخري حصي جي سورتن لاءِ استعمال ٿيندڙ روايتي اصطلاح آهي. ان نالي جي سبب بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. هڪ مشهور وضاحت موجب هن حصي ۾ ننڍين سورتن جي گهڻائي ۽ سورتن جي وچ ۾ بار بار [[بسم الله]] اچڻ سبب انهن کي ''مفصل''، يعني گهڻن فصلن يا جدا جدا حصن وارو، سڏيو ويو آهي.<ref name="Bahr"/> مفصل جي شروعات ڪهڙي سورة کان ٿئي ٿي، ان بابت به عالمن ۾ اختلاف آهي. [[حنفي فقه|حنفي]] عالمن وٽ مشهور قول موجب ان جي شروعات [[سورة الحجرات]] کان ٿئي ٿي، جڏهن تہ ٻين عالمن سورة ق، سورة محمد ۽ ٻين سورتن کان مفصل جي شروعات جا قول پڻ نقل ڪيا آهن.<ref name="Radd"/> انهيءَ اختلاف سبب طوال، اوساط ۽ قصار مفصل جون حدون پڻ سڀني فقهي مذهبن ۽ عالمن وٽ هڪجهڙيون ناهن. تنهنڪري سورة الطارق کان سورة البينة تائين واري حد کي خاص طور مشهور '''حنفي تقسيم''' جي حيثيت سان سمجهيو وڃي ٿو. == نماز ۾ قراءت == [[سني اسلام]] جي [[حنفي فقه]] موجب مقيم امام يا اڪيلي نماز پڙهندڙ لاءِ عام حالتن ۾ فجر ۽ ظهر جي نمازن ۾ طوال مفصل، عصر ۽ عشاء ۾ اوساط مفصل ۽ مغرب ۾ قصار مفصل مان قراءت ڪرڻ مستحب يا مسنون طريقي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Radd"/><ref name="Hidaya">{{Cite book |last=المرغيناني |first=برهان الدين |author-link=برهان الدين المرغيناني |title=الهداية في شرح بداية المبتدي |language=ar |chapter=كتاب الصلاة }}</ref> حنفي فقه جي ڪتاب ''البحر الرائق'' ۾ پڻ فجر ۽ ظهر ۾ طوال مفصل، عصر ۽ عشاء ۾ اوساط مفصل ۽ مغرب ۾ قصار مفصل پڙهڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Bahr"/> اهڙي تقسيم جو مطلب اهو ناهي تہ انهن نمازن ۾ صرف اهي ئي سورتون پڙهڻ لازمي آهن. نماز لاءِ قرآن جي ڪنهن مخصوص سورة کي اهڙي نموني مقرر نٿو ڪيو وڃي جو ٻي سورة پڙهڻ ناجائز سمجهي وڃي؛ هي تقسيم قراءت جي مستحب يا مسنون مقدار ۽ معمول جي وضاحت ڪري ٿي.<ref name="Radd"/> امام لاءِ قراءت جي مقدار مقرر ڪرڻ وقت مقتدين جي حالت کي نظر ۾ رکڻ پڻ فقهي بحث جو حصو آهي، تنهنڪري بيماري، سفر، ضرورت يا مقتدين تي مشقت جو انديشو هجي تہ قراءت مختصر ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Bahr"/> == فقهي اختلاف == مفصل ۽ ان جي ٽن حصن جون حدون هڪ متفق عليه قرآني تقسيم نه آهن، بلڪه فقهي ۽ علمي اصطلاح آهن. مختلف فقهي روايتن ۾ انهن جون مختلف حدون بيان ڪيون ويون آهن. مثال طور ڪجهه غيرحنفي عالمن وٽ مفصل جي شروعات [[سورة ق]] کان مڃي وڃي ٿي ۽ طوال، اوساط ۽ قصار مفصل جون حدون به حنفي تقسيم کان مختلف مقرر ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite book |title=الموسوعة الفقهية الكويتية |publisher=وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية |location=الكويت |language=ar |volume=27 }}</ref> انهيءَ ڪري ''اوساط مفصل'' کي قرآن جي رسمي يا توقيفي ورهاست بدران قراءت ۽ فقهي بحثن ۾ استعمال ٿيندڙ روايتي درجابندي سمجهيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[قرآن]] * [[سورت]] * [[طوال مفصل]] * [[قصار مفصل]] * [[قرآن جي تلاوت]] * [[نماز]] * [[حنفي فقه]] * [[عصر جي نماز]] * [[عشاء جي نماز]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [[ابن عابدين]]، ''رد المحتار على الدر المختار''، ڪتاب الصلاة. * [[ابن نجيم]]، ''البحر الرائق شرح كنز الدقائق''، ڪتاب الصلاة. * [[برهان الدين المرغيناني]]، ''الهداية في شرح بداية المبتدي''، ڪتاب الصلاة. * ''الموسوعة الفقهية الكويتية''، وزارت الأوقاف والشؤون الإسلامية، ڪويت. [[زمرو:قرآن]] [[زمرو:قرآني سورتون]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:نماز]] [[زمرو:حنفي فقه]] jw1lefrq88d6u0cb9d2jrfg06qh4dx7 0 57013 416403 252722 2026-10-02T08:42:30Z Intisar Ali 8681 416403 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فقه ۾ پاڇي جي ڊيگهه سان نماز جو وقت معلوم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح}} '''ھڪ مثل''' {{ٻيا نالا|عربي=ظِلُّ المِثل}} زوال جي وقت ھر شئي جو پاڇو اصلي ھوندو آھي. ان کان علاوه جڏھن ھر شئي جو پاڇو ان جي برابر ٿي وڃي تہ ان کي ھڪ مثل چوندا آهن.<ref name ="آسان فقه">ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي [[شڪارپور]]، جنوري 2002 - صہ 37</ref> '''هڪ مثل''' يا '''ظلِ مثل''' ({{lang-ar|ظِلُّ المِثل}}) [[اسلامي فقه]] ۾ سج جي حرڪت سبب ڪنهن بيٺل شيءِ جي پاڇي جي ڊيگهه سان [[نماز جا وقت|نماز جي وقت]]، خاص ڪري [[ظهر جي نماز|ظهر]] ۽ [[عصر جي نماز|عصر]] جي وقت، کي متعين ڪرڻ سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. عام فقهي استعمال ۾ جڏهن زوال وقت موجود اصل پاڇي کان علاوه ڪنهن شيءِ جو وڌندڙ پاڇو خود ان شيءِ جي اوچائي جي برابر ٿي وڃي تہ ان حالت کي '''هڪ مثل''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Mawsuah">{{Cite web |url=https://islamweb.net/ar/fatwa/117832/ |title=حكم أداء العصر إذا صار ظل الشيء مثله سوى ظل الزوال |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == فيءِ زوال == [[File:Sun path.svg|thumb|سج جي آسمان ۾ ظاهري حرڪت سان ڪنهن شيءِ جي پاڇي جي ڊيگهه ۽ رخ تبديل ٿيندا رهن ٿا.]] ڪنهن عمودي شيءِ جو پاڇو صبح جو عام طور ڊگهو هوندو آهي ۽ سج مٿي چڙهڻ سان آهستي آهستي ننڍو ٿيندو ويندو آهي. سج جي [[زوال (فلڪيات)|زوال]] وقت، يعني سج جي مقامي نصف النهار مان گذرڻ وقت، پاڇو پنهنجي ڏينهن جي گهٽ ڊيگهه جي ويجهو هوندو آهي. زوال کان پوءِ پاڇو ٻيهر وڌڻ شروع ڪري ٿو. زوال وقت بچيل انهيءَ پاڇي کي فقهي اصطلاح ۾ '''فيءِ زوال''' ({{lang-ar|فيء الزوال}}) يا زوال جو پاڇو چيو وڃي ٿو.<ref name="FiZawal">{{Cite web |url=https://islamqa.info/ar/answers/429700/ |title=ما الدليل على استثناء ظل الزوال من وقت الظهر؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هڪ مثل معلوم ڪرڻ وقت فيءِ زوال کي شيءِ جي هڪ مثل واري نئين پاڇي ۾ شمار نه ڪيو ويندو آهي. مثال طور جيڪڏهن ڪنهن عمودي لٺ جي اوچائي '''هڪ ميٽر''' هجي ۽ زوال وقت ان جو اصل پاڇو '''20 سينٽي ميٽر''' هجي، تہ هڪ مثل ان وقت ٿيندو جڏهن زوال کان پوءِ پيدا ٿيندڙ اضافي پاڇو هڪ ميٽر ٿي وڃي؛ ان وقت زمين تي نظر ايندڙ ڪُل پاڇو 1.20 ميٽر هوندو.<ref name="FiZawal"/><ref name="Mawsuah"/> انهيءَ اصول کي مختصر نموني هن ريت ڏيکاري سگهجي ٿو: :'''هڪ مثل = شيءِ جي اوچائي + فيءِ زوال''' هتي مراد زمين تي نظر ايندڙ ڪُل پاڇي جي ڊيگهه آهي؛ فقهي حساب ۾ شيءِ جي اوچائي جي برابر وڌندڙ پاڇو، فيءِ زوال کان الڳ ڳڻيو وڃي ٿو. == حديث ۾ ذڪر == پاڇي جي هڪ ۽ ٻن مثلن جو تصور [[حديث]] ۾ نماز جي وقتن جي بيان سان ملي ٿو. [[جابر بن عبدالله]] کان روايت ڪيل حديثِ جبريل ۾ بيان ٿيل آهي تہ [[جبرائيل]]، [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] کي پهرين ڏينهن عصر ان وقت پڙهايو جڏهن هر شيءِ جو پاڇو ان جي برابر ٿيو، جڏهن تہ ٻئي ڏينهن عصر ان وقت پڙهايو جڏهن پاڇو شيءِ کان ٻيڻو ٿيو. روايت جي آخر ۾ ٻنهي وقتن جي وچ واري عرصي کي نماز جو وقت بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jibril">{{Cite web |url=https://dorar.net/h/PInb8uBW |title=حديث إمامة جبريل للنبي في مواقيت الصلاة |website=الدرر السنية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هيءَ روايت [[سنن الترمذي]]، [[سنن النسائي]] ۽ [[مسند احمد بن حنبل]] سميت حديث جي مختلف مجموعن ۾ نقل ٿيل آهي.<ref name="Jibril"/> == ظهر ۽ عصر جي وقت سان تعلق == هڪ مثل جو فقهي بحث بنيادي طور [[ظهر جي نماز|ظهر]] جي آخري ۽ [[عصر جي نماز|عصر]] جي شروعاتي وقت سان تعلق رکي ٿو. جمهور فقهاءَ، يعني [[مالڪي فقه|مالڪي]]، [[شافعي فقه|شافعي]] ۽ [[حنبلي فقه|حنبلي]] فقهاءَ، توڙي حنفي فقه جي [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد الشيباني|محمد بن حسن الشيباني]] جي قول موجب، عصر جو وقت ان وقت شروع ٿئي ٿو جڏهن ڪنهن شيءِ جو پاڇو فيءِ زوال کان علاوه ان شيءِ جي اوچائي جي برابر، يعني '''هڪ مثل'''، ٿي وڃي.<ref name="Mawsuah"/> [[حنفي فقه]] ۾ [[ابو حنيفه]] ڏانهن منسوب مشهور قول موجب عصر جي وقت جي شروعات تڏهن ٿئي ٿي جڏهن فيءِ زوال کان علاوه پاڇو شيءِ جي اوچائي کان '''ٻه ڀيرا'''، يعني '''ٻه مثل'''، ٿي وڃي. ابو يوسف ۽ محمد بن حسن جو قول هڪ مثل وارو آهي، جيڪو ٻين ٽن مشهور سني فقهي مذهبن جي موقف سان موافق آهي.<ref name="HanafiAsr">{{Cite web |url=https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/the-hanafi-asr-time/ |title=The Hanafi Asr Time |website=SeekersGuidance |language=en |date=3 November 2009 |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي موقف ! style="background:#dff0d8;" | عصر جي شروعات ! style="background:#fcf8e3;" | فيءِ زوال |- | [[مالڪي فقه|مالڪي]]، [[شافعي فقه|شافعي]] ۽ [[حنبلي فقه|حنبلي]] | هڪ مثل | الڳ شمار ٿيندو |- | حنفي: [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد الشيباني|محمد بن حسن]] | هڪ مثل | الڳ شمار ٿيندو |- | حنفي: [[ابو حنيفه]] ڏانهن منسوب مشهور قول | ٻه مثل | الڳ شمار ٿيندو |} حنفي مذهب جي معتبر فقهي روايت ۾ ٻنهي قولن جو ذڪر ملي ٿو، جيتوڻيڪ ڪيترن حنفي متون ۾ ابو حنيفه جو ٻه مثل وارو قول اختيار ڪيو ويو آهي. ڪجهه حالتن ۾ حنفي عالمن ابو يوسف ۽ محمد بن حسن جي هڪ مثل واري قول تي عمل ڪرڻ جي گنجائش پڻ بيان ڪئي آهي.<ref name="HanafiAsr"/> == فلڪياتي بنياد == هڪ مثل ڪو مقرر گهڙيال وارو وقت نه آهي، ڇاڪاڻ تہ سج جي اوچائي موسم ۽ [[ويڪرائي ڦاڪ]] سان تبديل ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري هڪ مثل ٿيڻ جو گهڙيال وارو وقت مختلف هنڌن ۽ سال جي مختلف ڏينهن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. جديد نماز جي وقتن جي حساب ۾ سج جي مقام ۽ پاڇي جي رياضياتي نسبت جي بنياد تي ظهر ۽ عصر جا وقت حساب ڪيا وڃن ٿا. روايتي طريقي سان هڪ مثل معلوم ڪرڻ لاءِ سڌي عمودي لٺ يا ٻي شيءِ جو زوال وقت پاڇو نشان لڳايو ويندو آهي. زوال کان پوءِ جڏهن ان نشان کان وڌندڙ پاڇي جي ڊيگهه شيءِ جي پنهنجي اوچائي جي برابر ٿئي تہ هڪ مثل حاصل ٿئي ٿو.<ref name="FiZawal"/> == ٻه مثل == {{مک مضمون|ٻه مثل}} '''ٻه مثل''' ان حالت کي چيو وڃي ٿو جڏهن زوال وقت موجود اصل پاڇي کان علاوه ڪنهن شيءِ جو وڌندڙ پاڇو ان شيءِ جي اوچائي کان ٻه ڀيرا ٿي وڃي. مثال طور هڪ ميٽر اوچي شيءِ لاءِ، جيڪڏهن فيءِ زوال 20 سينٽي ميٽر هجي، تہ ٻه مثل وقت ڪُل پاڇو 2.20 ميٽر ٿيندو. حنفي فقه ۾ ابو حنيفه ڏانهن منسوب مشهور قول موجب هي عصر جي وقت جي شروعات سان لاڳاپيل حد آهي.<ref name="HanafiAsr"/> == پڻ ڏسو == * [[ٻه مثل]] * [[زوال]] * [[نماز جا وقت]] * [[ظهر جي نماز]] * [[عصر جي نماز]] * [[حنفي فقه]] * [[ابو حنيفه]] * [[ابو يوسف]] * [[محمد الشيباني]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:نماز جا وقت]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:حنفي فقه]] [[زمرو:اسلامي فقه]] kwjq81hcaseq3abh9b2tsvjjduwsc7p 416404 416403 2026-10-02T08:43:05Z Intisar Ali 8681 416404 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فقه ۾ پاڇي جي ڊيگهه سان نماز جو وقت معلوم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح}} '''ھڪ مثل''' {{ٻيا نالا|عربي=ظِلُّ المِثل}} زوال جي وقت ھر شئي جو پاڇو اصلي ھوندو آھي. ان کان علاوه جڏھن ھر شئي جو پاڇو ان جي برابر ٿي وڃي تہ ان کي ھڪ مثل چوندا آهن.<ref name ="آسان فقه">ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي [[شڪارپور]]، جنوري 2002 - صہ 37</ref> '''هڪ مثل''' يا '''ظلِ مثل''' ({{lang-ar|ظِلُّ المِثل}}) [[اسلامي فقه]] ۾ سج جي حرڪت سبب ڪنهن بيٺل شيءِ جي پاڇي جي ڊيگهه سان [[نماز جا وقت|نماز جي وقت]]، خاص ڪري [[ظهر جي نماز|ظهر]] ۽ [[عصر جي نماز|عصر]] جي وقت، کي متعين ڪرڻ سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. عام فقهي استعمال ۾ جڏهن زوال وقت موجود اصل پاڇي کان علاوه ڪنهن شيءِ جو وڌندڙ پاڇو خود ان شيءِ جي اوچائي جي برابر ٿي وڃي تہ ان حالت کي '''هڪ مثل''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Mawsuah">{{Cite web |url=https://islamweb.net/ar/fatwa/117832/ |title=حكم أداء العصر إذا صار ظل الشيء مثله سوى ظل الزوال |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {{Clear}} == فيءِ زوال == [[File:Sun path.svg|thumb|سج جي آسمان ۾ ظاهري حرڪت سان ڪنهن شيءِ جي پاڇي جي ڊيگهه ۽ رخ تبديل ٿيندا رهن ٿا.]] ڪنهن عمودي شيءِ جو پاڇو صبح جو عام طور ڊگهو هوندو آهي ۽ سج مٿي چڙهڻ سان آهستي آهستي ننڍو ٿيندو ويندو آهي. سج جي [[زوال (فلڪيات)|زوال]] وقت، يعني سج جي مقامي نصف النهار مان گذرڻ وقت، پاڇو پنهنجي ڏينهن جي گهٽ ڊيگهه جي ويجهو هوندو آهي. زوال کان پوءِ پاڇو ٻيهر وڌڻ شروع ڪري ٿو. زوال وقت بچيل انهيءَ پاڇي کي فقهي اصطلاح ۾ '''فيءِ زوال''' ({{lang-ar|فيء الزوال}}) يا زوال جو پاڇو چيو وڃي ٿو.<ref name="FiZawal">{{Cite web |url=https://islamqa.info/ar/answers/429700/ |title=ما الدليل على استثناء ظل الزوال من وقت الظهر؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هڪ مثل معلوم ڪرڻ وقت فيءِ زوال کي شيءِ جي هڪ مثل واري نئين پاڇي ۾ شمار نه ڪيو ويندو آهي. مثال طور جيڪڏهن ڪنهن عمودي لٺ جي اوچائي '''هڪ ميٽر''' هجي ۽ زوال وقت ان جو اصل پاڇو '''20 سينٽي ميٽر''' هجي، تہ هڪ مثل ان وقت ٿيندو جڏهن زوال کان پوءِ پيدا ٿيندڙ اضافي پاڇو هڪ ميٽر ٿي وڃي؛ ان وقت زمين تي نظر ايندڙ ڪُل پاڇو 1.20 ميٽر هوندو.<ref name="FiZawal"/><ref name="Mawsuah"/> انهيءَ اصول کي مختصر نموني هن ريت ڏيکاري سگهجي ٿو: :'''هڪ مثل = شيءِ جي اوچائي + فيءِ زوال''' هتي مراد زمين تي نظر ايندڙ ڪُل پاڇي جي ڊيگهه آهي؛ فقهي حساب ۾ شيءِ جي اوچائي جي برابر وڌندڙ پاڇو، فيءِ زوال کان الڳ ڳڻيو وڃي ٿو. == حديث ۾ ذڪر == پاڇي جي هڪ ۽ ٻن مثلن جو تصور [[حديث]] ۾ نماز جي وقتن جي بيان سان ملي ٿو. [[جابر بن عبدالله]] کان روايت ڪيل حديثِ جبريل ۾ بيان ٿيل آهي تہ [[جبرائيل]]، [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] کي پهرين ڏينهن عصر ان وقت پڙهايو جڏهن هر شيءِ جو پاڇو ان جي برابر ٿيو، جڏهن تہ ٻئي ڏينهن عصر ان وقت پڙهايو جڏهن پاڇو شيءِ کان ٻيڻو ٿيو. روايت جي آخر ۾ ٻنهي وقتن جي وچ واري عرصي کي نماز جو وقت بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jibril">{{Cite web |url=https://dorar.net/h/PInb8uBW |title=حديث إمامة جبريل للنبي في مواقيت الصلاة |website=الدرر السنية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هيءَ روايت [[سنن الترمذي]]، [[سنن النسائي]] ۽ [[مسند احمد بن حنبل]] سميت حديث جي مختلف مجموعن ۾ نقل ٿيل آهي.<ref name="Jibril"/> == ظهر ۽ عصر جي وقت سان تعلق == هڪ مثل جو فقهي بحث بنيادي طور [[ظهر جي نماز|ظهر]] جي آخري ۽ [[عصر جي نماز|عصر]] جي شروعاتي وقت سان تعلق رکي ٿو. جمهور فقهاءَ، يعني [[مالڪي فقه|مالڪي]]، [[شافعي فقه|شافعي]] ۽ [[حنبلي فقه|حنبلي]] فقهاءَ، توڙي حنفي فقه جي [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد الشيباني|محمد بن حسن الشيباني]] جي قول موجب، عصر جو وقت ان وقت شروع ٿئي ٿو جڏهن ڪنهن شيءِ جو پاڇو فيءِ زوال کان علاوه ان شيءِ جي اوچائي جي برابر، يعني '''هڪ مثل'''، ٿي وڃي.<ref name="Mawsuah"/> [[حنفي فقه]] ۾ [[ابو حنيفه]] ڏانهن منسوب مشهور قول موجب عصر جي وقت جي شروعات تڏهن ٿئي ٿي جڏهن فيءِ زوال کان علاوه پاڇو شيءِ جي اوچائي کان '''ٻه ڀيرا'''، يعني '''ٻه مثل'''، ٿي وڃي. ابو يوسف ۽ محمد بن حسن جو قول هڪ مثل وارو آهي، جيڪو ٻين ٽن مشهور سني فقهي مذهبن جي موقف سان موافق آهي.<ref name="HanafiAsr">{{Cite web |url=https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/the-hanafi-asr-time/ |title=The Hanafi Asr Time |website=SeekersGuidance |language=en |date=3 November 2009 |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي موقف ! style="background:#dff0d8;" | عصر جي شروعات ! style="background:#fcf8e3;" | فيءِ زوال |- | [[مالڪي فقه|مالڪي]]، [[شافعي فقه|شافعي]] ۽ [[حنبلي فقه|حنبلي]] | هڪ مثل | الڳ شمار ٿيندو |- | حنفي: [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد الشيباني|محمد بن حسن]] | هڪ مثل | الڳ شمار ٿيندو |- | حنفي: [[ابو حنيفه]] ڏانهن منسوب مشهور قول | ٻه مثل | الڳ شمار ٿيندو |} حنفي مذهب جي معتبر فقهي روايت ۾ ٻنهي قولن جو ذڪر ملي ٿو، جيتوڻيڪ ڪيترن حنفي متون ۾ ابو حنيفه جو ٻه مثل وارو قول اختيار ڪيو ويو آهي. ڪجهه حالتن ۾ حنفي عالمن ابو يوسف ۽ محمد بن حسن جي هڪ مثل واري قول تي عمل ڪرڻ جي گنجائش پڻ بيان ڪئي آهي.<ref name="HanafiAsr"/> == فلڪياتي بنياد == هڪ مثل ڪو مقرر گهڙيال وارو وقت نه آهي، ڇاڪاڻ تہ سج جي اوچائي موسم ۽ [[ويڪرائي ڦاڪ]] سان تبديل ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري هڪ مثل ٿيڻ جو گهڙيال وارو وقت مختلف هنڌن ۽ سال جي مختلف ڏينهن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. جديد نماز جي وقتن جي حساب ۾ سج جي مقام ۽ پاڇي جي رياضياتي نسبت جي بنياد تي ظهر ۽ عصر جا وقت حساب ڪيا وڃن ٿا. روايتي طريقي سان هڪ مثل معلوم ڪرڻ لاءِ سڌي عمودي لٺ يا ٻي شيءِ جو زوال وقت پاڇو نشان لڳايو ويندو آهي. زوال کان پوءِ جڏهن ان نشان کان وڌندڙ پاڇي جي ڊيگهه شيءِ جي پنهنجي اوچائي جي برابر ٿئي تہ هڪ مثل حاصل ٿئي ٿو.<ref name="FiZawal"/> == ٻه مثل == {{مک مضمون|ٻه مثل}} '''ٻه مثل''' ان حالت کي چيو وڃي ٿو جڏهن زوال وقت موجود اصل پاڇي کان علاوه ڪنهن شيءِ جو وڌندڙ پاڇو ان شيءِ جي اوچائي کان ٻه ڀيرا ٿي وڃي. مثال طور هڪ ميٽر اوچي شيءِ لاءِ، جيڪڏهن فيءِ زوال 20 سينٽي ميٽر هجي، تہ ٻه مثل وقت ڪُل پاڇو 2.20 ميٽر ٿيندو. حنفي فقه ۾ ابو حنيفه ڏانهن منسوب مشهور قول موجب هي عصر جي وقت جي شروعات سان لاڳاپيل حد آهي.<ref name="HanafiAsr"/> == پڻ ڏسو == * [[ٻه مثل]] * [[زوال]] * [[نماز جا وقت]] * [[ظهر جي نماز]] * [[عصر جي نماز]] * [[حنفي فقه]] * [[ابو حنيفه]] * [[ابو يوسف]] * [[محمد الشيباني]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:نماز جا وقت]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:حنفي فقه]] [[زمرو:اسلامي فقه]] 9ic1q305rrclkw97bkz98mimrm9yjw3 416406 416404 2026-10-02T08:44:22Z Intisar Ali 8681 /* فيءِ زوال */ 416406 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فقه ۾ پاڇي جي ڊيگهه سان نماز جو وقت معلوم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح}} '''ھڪ مثل''' {{ٻيا نالا|عربي=ظِلُّ المِثل}} زوال جي وقت ھر شئي جو پاڇو اصلي ھوندو آھي. ان کان علاوه جڏھن ھر شئي جو پاڇو ان جي برابر ٿي وڃي تہ ان کي ھڪ مثل چوندا آهن.<ref name ="آسان فقه">ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي [[شڪارپور]]، جنوري 2002 - صہ 37</ref> '''هڪ مثل''' يا '''ظلِ مثل''' ({{lang-ar|ظِلُّ المِثل}}) [[اسلامي فقه]] ۾ سج جي حرڪت سبب ڪنهن بيٺل شيءِ جي پاڇي جي ڊيگهه سان [[نماز جا وقت|نماز جي وقت]]، خاص ڪري [[ظهر جي نماز|ظهر]] ۽ [[عصر جي نماز|عصر]] جي وقت، کي متعين ڪرڻ سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. عام فقهي استعمال ۾ جڏهن زوال وقت موجود اصل پاڇي کان علاوه ڪنهن شيءِ جو وڌندڙ پاڇو خود ان شيءِ جي اوچائي جي برابر ٿي وڃي تہ ان حالت کي '''هڪ مثل''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Mawsuah">{{Cite web |url=https://islamweb.net/ar/fatwa/117832/ |title=حكم أداء العصر إذا صار ظل الشيء مثله سوى ظل الزوال |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {{Clear}} == فيءِ زوال == [[File:Analemmatic sundial at solar noon at the Cache Creek Nature Preserve, Woodland, CA.jpg|thumb|شمسي منجهند وقت عمودي ٿنڀي جو پاڇو؛ سج جي اوچائي ۽ حرڪت موجب پاڇي جي ڊيگهه ۽ رخ تبديل ٿيندا رهن ٿا.]] ڪنهن عمودي شيءِ جو پاڇو صبح جو عام طور ڊگهو هوندو آهي ۽ سج مٿي چڙهڻ سان آهستي آهستي ننڍو ٿيندو ويندو آهي. سج جي [[زوال (فلڪيات)|زوال]] وقت، يعني سج جي مقامي نصف النهار مان گذرڻ وقت، پاڇو پنهنجي ڏينهن جي گهٽ ڊيگهه جي ويجهو هوندو آهي. زوال کان پوءِ پاڇو ٻيهر وڌڻ شروع ڪري ٿو. زوال وقت بچيل انهيءَ پاڇي کي فقهي اصطلاح ۾ '''فيءِ زوال''' ({{lang-ar|فيء الزوال}}) يا زوال جو پاڇو چيو وڃي ٿو.<ref name="FiZawal">{{Cite web |url=https://islamqa.info/ar/answers/429700/ |title=ما الدليل على استثناء ظل الزوال من وقت الظهر؟ |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هڪ مثل معلوم ڪرڻ وقت فيءِ زوال کي شيءِ جي هڪ مثل واري نئين پاڇي ۾ شمار نه ڪيو ويندو آهي. مثال طور جيڪڏهن ڪنهن عمودي لٺ جي اوچائي '''هڪ ميٽر''' هجي ۽ زوال وقت ان جو اصل پاڇو '''20 سينٽي ميٽر''' هجي، تہ هڪ مثل ان وقت ٿيندو جڏهن زوال کان پوءِ پيدا ٿيندڙ اضافي پاڇو هڪ ميٽر ٿي وڃي؛ ان وقت زمين تي نظر ايندڙ ڪُل پاڇو 1.20 ميٽر هوندو.<ref name="FiZawal"/><ref name="Mawsuah"/> انهيءَ اصول کي مختصر نموني هن ريت ڏيکاري سگهجي ٿو: :'''هڪ مثل = شيءِ جي اوچائي + فيءِ زوال''' هتي مراد زمين تي نظر ايندڙ ڪُل پاڇي جي ڊيگهه آهي؛ فقهي حساب ۾ شيءِ جي اوچائي جي برابر وڌندڙ پاڇو، فيءِ زوال کان الڳ ڳڻيو وڃي ٿو. == حديث ۾ ذڪر == پاڇي جي هڪ ۽ ٻن مثلن جو تصور [[حديث]] ۾ نماز جي وقتن جي بيان سان ملي ٿو. [[جابر بن عبدالله]] کان روايت ڪيل حديثِ جبريل ۾ بيان ٿيل آهي تہ [[جبرائيل]]، [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] کي پهرين ڏينهن عصر ان وقت پڙهايو جڏهن هر شيءِ جو پاڇو ان جي برابر ٿيو، جڏهن تہ ٻئي ڏينهن عصر ان وقت پڙهايو جڏهن پاڇو شيءِ کان ٻيڻو ٿيو. روايت جي آخر ۾ ٻنهي وقتن جي وچ واري عرصي کي نماز جو وقت بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jibril">{{Cite web |url=https://dorar.net/h/PInb8uBW |title=حديث إمامة جبريل للنبي في مواقيت الصلاة |website=الدرر السنية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هيءَ روايت [[سنن الترمذي]]، [[سنن النسائي]] ۽ [[مسند احمد بن حنبل]] سميت حديث جي مختلف مجموعن ۾ نقل ٿيل آهي.<ref name="Jibril"/> == ظهر ۽ عصر جي وقت سان تعلق == هڪ مثل جو فقهي بحث بنيادي طور [[ظهر جي نماز|ظهر]] جي آخري ۽ [[عصر جي نماز|عصر]] جي شروعاتي وقت سان تعلق رکي ٿو. جمهور فقهاءَ، يعني [[مالڪي فقه|مالڪي]]، [[شافعي فقه|شافعي]] ۽ [[حنبلي فقه|حنبلي]] فقهاءَ، توڙي حنفي فقه جي [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد الشيباني|محمد بن حسن الشيباني]] جي قول موجب، عصر جو وقت ان وقت شروع ٿئي ٿو جڏهن ڪنهن شيءِ جو پاڇو فيءِ زوال کان علاوه ان شيءِ جي اوچائي جي برابر، يعني '''هڪ مثل'''، ٿي وڃي.<ref name="Mawsuah"/> [[حنفي فقه]] ۾ [[ابو حنيفه]] ڏانهن منسوب مشهور قول موجب عصر جي وقت جي شروعات تڏهن ٿئي ٿي جڏهن فيءِ زوال کان علاوه پاڇو شيءِ جي اوچائي کان '''ٻه ڀيرا'''، يعني '''ٻه مثل'''، ٿي وڃي. ابو يوسف ۽ محمد بن حسن جو قول هڪ مثل وارو آهي، جيڪو ٻين ٽن مشهور سني فقهي مذهبن جي موقف سان موافق آهي.<ref name="HanafiAsr">{{Cite web |url=https://seekersguidance.org/answers/hanafi-fiqh/the-hanafi-asr-time/ |title=The Hanafi Asr Time |website=SeekersGuidance |language=en |date=3 November 2009 |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي موقف ! style="background:#dff0d8;" | عصر جي شروعات ! style="background:#fcf8e3;" | فيءِ زوال |- | [[مالڪي فقه|مالڪي]]، [[شافعي فقه|شافعي]] ۽ [[حنبلي فقه|حنبلي]] | هڪ مثل | الڳ شمار ٿيندو |- | حنفي: [[ابو يوسف]] ۽ [[محمد الشيباني|محمد بن حسن]] | هڪ مثل | الڳ شمار ٿيندو |- | حنفي: [[ابو حنيفه]] ڏانهن منسوب مشهور قول | ٻه مثل | الڳ شمار ٿيندو |} حنفي مذهب جي معتبر فقهي روايت ۾ ٻنهي قولن جو ذڪر ملي ٿو، جيتوڻيڪ ڪيترن حنفي متون ۾ ابو حنيفه جو ٻه مثل وارو قول اختيار ڪيو ويو آهي. ڪجهه حالتن ۾ حنفي عالمن ابو يوسف ۽ محمد بن حسن جي هڪ مثل واري قول تي عمل ڪرڻ جي گنجائش پڻ بيان ڪئي آهي.<ref name="HanafiAsr"/> == فلڪياتي بنياد == هڪ مثل ڪو مقرر گهڙيال وارو وقت نه آهي، ڇاڪاڻ تہ سج جي اوچائي موسم ۽ [[ويڪرائي ڦاڪ]] سان تبديل ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري هڪ مثل ٿيڻ جو گهڙيال وارو وقت مختلف هنڌن ۽ سال جي مختلف ڏينهن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿو. جديد نماز جي وقتن جي حساب ۾ سج جي مقام ۽ پاڇي جي رياضياتي نسبت جي بنياد تي ظهر ۽ عصر جا وقت حساب ڪيا وڃن ٿا. روايتي طريقي سان هڪ مثل معلوم ڪرڻ لاءِ سڌي عمودي لٺ يا ٻي شيءِ جو زوال وقت پاڇو نشان لڳايو ويندو آهي. زوال کان پوءِ جڏهن ان نشان کان وڌندڙ پاڇي جي ڊيگهه شيءِ جي پنهنجي اوچائي جي برابر ٿئي تہ هڪ مثل حاصل ٿئي ٿو.<ref name="FiZawal"/> == ٻه مثل == {{مک مضمون|ٻه مثل}} '''ٻه مثل''' ان حالت کي چيو وڃي ٿو جڏهن زوال وقت موجود اصل پاڇي کان علاوه ڪنهن شيءِ جو وڌندڙ پاڇو ان شيءِ جي اوچائي کان ٻه ڀيرا ٿي وڃي. مثال طور هڪ ميٽر اوچي شيءِ لاءِ، جيڪڏهن فيءِ زوال 20 سينٽي ميٽر هجي، تہ ٻه مثل وقت ڪُل پاڇو 2.20 ميٽر ٿيندو. حنفي فقه ۾ ابو حنيفه ڏانهن منسوب مشهور قول موجب هي عصر جي وقت جي شروعات سان لاڳاپيل حد آهي.<ref name="HanafiAsr"/> == پڻ ڏسو == * [[ٻه مثل]] * [[زوال]] * [[نماز جا وقت]] * [[ظهر جي نماز]] * [[عصر جي نماز]] * [[حنفي فقه]] * [[ابو حنيفه]] * [[ابو يوسف]] * [[محمد الشيباني]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:نماز جا وقت]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:حنفي فقه]] [[زمرو:اسلامي فقه]] dn9d0uv4217l1hxw2h4tk2qykold8me 0 57014 416411 252544 2026-10-02T08:51:15Z Intisar Ali 8681 416411 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ذوالحج جي 11، 12 ۽ 13 تاريخ جا اسلامي ڏينهن}} '''ايام تشريق''' {{ٻيا نالا|عربي=أيام التشريق}} [[ذوالحج]] جي مھيني جي يارھين، ٻارھين ۽ تيرھين تاريخ کي ايام تشريق چوندا آهن. [[يوم عرفة]] (9 ذوالحج) ۽ [[يوم نحر]] (10 ذوالحج) ۽ ايام تشريق سميت انھن پنجن ڏينھن ۾ ھر [[فرض نماز|فرض]] کان بعد جيڪا تڪبير پڙھي ويندي آهي ان کي تڪبير تشريق چوندا آهن.<ref name =" آسان فقه">ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع، ص 37</ref> '''ايامِ تشريق''' ({{lang-ar|أَيَّامُ التَّشْرِيق}}) اسلامي قمري سال جي آخري مهيني [[ذوالحج]] جون 11، 12 ۽ 13 تاريخون آهن، جيڪي [[عيد الاضحيٰ]] جي پهرئين ڏينهن، يعني [[يوم نحر]] کان پوءِ اچن ٿيون. اهي ڏينهن [[حج]] جي مناسڪن، [[منى]] ۾ قيام، [[رمي جمرات]]، الله جي ذڪر ۽ تڪبير سان خاص تعلق رکن ٿا.<ref name="Quran203">{{Cite web |url=https://quran.com/2/203 |title=سورة البقرة، آيت 203 |website=Quran.com |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اسلامي روايت ۾ ايام تشريق کي عيد جي موسم جو تسلسل پڻ سمجهيو وڃي ٿو. حديثن ۾ انهن ڏينهن کي کائڻ، پيئڻ ۽ الله جي ذڪر جا ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Muslim1141">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1141a |title=Sahih Muslim 1141a |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == نالو == عربي لفظ '''تشريق''' ({{lang-ar|تشريق}}) جي نالي بابت لغوي ۽ فقهي ڪتابن ۾ مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. مشهور وضاحت موجب قديم عرب انهن ڏينهن ۾ قربانيءَ جي گوشت کي ٽڪرا ڪري سج ۾ سڪائيندا هئا. گوشت کي سج ۾ سڪائڻ واري انهيءَ عمل کي عربيءَ ۾ ''تشريق اللحم'' چيو ويندو هو، جنهن سبب انهن ڏينهن کي ''ايام التشريق'' سڏيو ويو.<ref name="Mishkat2050">{{Cite web |url=https://sunnah.com/mishkat:2050 |title=Mishkat al-Masabih 2050 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> نالي بابت ٻيا قول پڻ نقل ڪيا ويا آهن، جن مان هڪ موجب قربانيءَ جي جانورن جي ذبح کي سج اڀرڻ کان پوءِ ڪرڻ سان ''تشريق'' جو نالو لاڳاپيل ٿيو. تنهنڪري نالي جي اصل سبب بابت هڪ کان وڌيڪ روايتي تشريحون موجود آهن. == قرآن ۾ ذڪر == [[قرآن]] ۾ ''ايام تشريق'' جو نالو صراحت سان استعمال ٿيل ناهي، پر [[سورة البقرة]] جي آيت 203 ۾ الله جي ذڪر لاءِ '''أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ'''، يعني ”ڳڻيل ڏينهن“، جو ذڪر آهي: {{اقتباس|'''وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ...'''|[[سورة البقرة]]، آيت 203}} [[عبدالله بن عباس]] سميت ڪيترن مفسرن کان نقل ٿيل تفسير موجب هن آيت ۾ ''ايام معدودات'' مان مراد ايام تشريق آهن.<ref name="IbnKathir203">{{Cite web |url=https://quran.com/2:203/tafsirs/ar-tafsir-ibn-kathir |title=تفسير ابن كثير، سورة البقرة، الآية 203 |website=Quran.com |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ساڳي آيت ۾ ٻن ڏينهن کان پوءِ جلد روانو ٿيڻ ۽ ٽئين ڏينهن تائين رهڻ ٻنهي جي اجازت جو ذڪر آهي، جيڪو حاجين جي [[منى]] مان روانگي ۽ ايام تشريق جي حج وارن مناسڪن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Quran203"/> == حديثن ۾ فضيلت == [[نبيشه الهذلي]] کان روايت آهي تہ [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] فرمايو تہ ايام تشريق کائڻ، پيئڻ ۽ الله جي ذڪر جا ڏينهن آهن.<ref name="Muslim1141"/> هي حديث [[صحيح مسلم]] جي ڪتاب الصيام ۾ روايت ٿيل آهي. هڪ ٻي صحيح مسلم جي روايت ۾ ايامِ منى کي کائڻ ۽ پيئڻ جا ڏينهن چيو ويو آهي.<ref name="Muslim1142">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1142a |title=Sahih Muslim 1142a |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهن روايتن جي بنياد تي اسلامي فقه ۾ ايام تشريق عبادت سان گڏ الله جي نعمتن مان فائدو وٺڻ، کاڌو کائڻ ۽ ذڪر ڪرڻ جا خاص ڏينهن سمجهيا وڃن ٿا. == حج جا مناسڪ == [[File:Jamarat Bridge 2011.jpg|thumb|[[منى]] ۾ [[جمرات]]، جتي حاجي ايام تشريق دوران رمي جمرات ڪن ٿا.]] ايام تشريق [[حج]] جي آخري اهم مرحلن سان لاڳاپيل آهن. حاجي [[يوم نحر]] کان پوءِ منى ۾ رهن ٿا ۽ ايام تشريق ۾ ٽن جمرن کي پٿريون هڻن ٿا، جنهن عمل کي '''[[رمي جمرات]]''' چيو وڃي ٿو. 11 ذوالحج تي ٽنهي جمرن—جمرة الصغرى، جمرة الوسطى ۽ [[جمرة العقبة]]—جي رمي ڪئي وڃي ٿي. اهو عمل 12 ذوالحج تي ٻيهر ڪيو وڃي ٿو. جيڪو حاجي جلد روانو ٿيڻ چاهي، اهو شرعي شرطن موجب 12 ذوالحج تي رمي کان پوءِ منى مان روانو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ جيڪو رهي ٿو، اهو 13 ذوالحج تي به رمي ڪري پوءِ روانو ٿئي ٿو. قرآن ۾ ٻنهي صورتن جو ذڪر سورة البقرة جي آيت 203 ۾ ٿيل آهي.<ref name="Quran203"/><ref name="IbnKathir203"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d9ead3;" | تاريخ ! style="background:#d9ead3;" | نالو ! style="background:#d9ead3;" | حج سان لاڳاپيل اهم عمل |- | 11 ذوالحج | پهريون ڏينهنِ تشريق | ٽنهي جمرن جي رمي ۽ منى ۾ قيام |- | style="background:#fff2cc;" | 12 ذوالحج | style="background:#fff2cc;" | ٻيو ڏينهنِ تشريق | style="background:#fff2cc;" | ٽنهي جمرن جي رمي؛ جلد روانگي اختيار ڪندڙ حاجي منى مان نڪري سگهن ٿا |- | 13 ذوالحج | ٽيون ڏينهنِ تشريق | دير سان رهندڙ حاجين لاءِ ٽنهي جمرن جي رمي ۽ پوءِ منى مان روانگي |} == تڪبير تشريق == {{مک مضمون|تڪبير تشريق}} ايام تشريق ۾ الله جي ذڪر ۽ تڪبير کي خاص اهميت حاصل آهي. [[صحيح بخاري]] ۾ ايام منى دوران تڪبير چوڻ بابت مستقل باب موجود آهي، ۽ صحابه کان انهن ڏينهن ۾ تڪبير چوڻ جا آثار پڻ نقل ٿيل آهن.<ref name="Bukhari970">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:970 |title=Sahih al-Bukhari 970 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> [[حنفي فقه]] ۾ مشهور قول موجب '''تڪبير تشريق''' [[يوم عرفه]]، يعني 9 ذوالحج جي فجر کان شروع ٿي 13 ذوالحج جي عصر تائين فرض نمازن کان پوءِ پڙهي وڃي ٿي. اهڙيءَ طرح مجموعي طور 23 فرض نمازن کان پوءِ تڪبير تشريق پڙهڻ جو وقت ٿئي ٿو.<ref name =" آسان فقه"/> تڪبير تشريق جي مشهور عبارت هيءَ آهي: {{اقتباس|'''الله أكبر، الله أكبر، لا إله إلا الله، والله أكبر، الله أكبر، ولله الحمد'''}} تڪبير جي شروعات ۽ پڄاڻيءَ جي وقت ۽ ان سان لاڳاپيل تفصيلي احڪامن بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري 9 ذوالحج جي فجر کان 13 ذوالحج جي عصر تائين واري مدت کي خاص طور مشهور حنفي موقف طور بيان ڪيو وڃي ٿو. == روزو == ايام تشريق ۾ عام نفلي روزو رکڻ کان منع بابت صحيح حديثون موجود آهن. [[صحيح مسلم]] ۾ انهن ڏينهن بابت کائڻ ۽ پيئڻ جا ڏينهن هجڻ جو بيان آيو آهي.<ref name="Muslim1141"/><ref name="Muslim1142"/> حج ڪندڙ ان شخص لاءِ، جنهن وٽ [[هدي]] يا قربانيءَ جو جانور ميسر نه هجي، ايام تشريق ۾ روزي بابت حديثن ۽ فقهي ڪتابن ۾ هڪ مخصوص استثنا بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ايام تشريق جي روزي جا تفصيلي احڪام عام نفلي روزي ۽ حج جي مخصوص حالت جي لحاظ کان الڳ بيان ڪيا وڃن ٿا. == ذڪر ۽ تڪبير == ايام تشريق ۾ الله جي ذڪر جون مختلف صورتون اسلامي روايت ۾ بيان ٿيل آهن. انهن ۾ فرض نمازن کان پوءِ تڪبير، عام وقتن ۾ تڪبير ۽ تسبيح، ۽ حج دوران رمي جمرات وقت الله جو ذڪر شامل آهن. [[صحيح بخاري]] ۾ [[انس بن مالڪ]] کان روايت آهي تہ عرفات ڏانهن ويندي ڪجهه ماڻهو تلبيه ۽ ڪجهه تڪبير چوندا هئا ۽ ڪنهن کي ان تي اعتراض نه ڪيو ويندو هو.<ref name="Bukhari970"/> قرآن جي سورة البقرة جي آيت 203 ۾ پڻ انهن ڏينهن ۾ الله جي ذڪر جو حڪم موجود آهي، جنهن سبب ذڪر ۽ تڪبير ايام تشريق جي نمايان مذهبي خصوصيتن مان شمار ٿين ٿا.<ref name="Quran203"/> == قرباني سان تعلق == ايام تشريق [[عيد الاضحيٰ]] ۽ [[قرباني]] جي موسم جو حصو آهن. قربانيءَ جي آخري وقت بابت فقهي مذهبن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه فقهي مذهب قربانيءَ جو وقت ايام تشريق جي آخر تائين قرار ڏين ٿا، جڏهن تہ حنفي فقه ۾ قرباني 10، 11 ۽ 12 ذوالحج تي ڪئي ويندي آهي ۽ 12 ذوالحج تي سج لهڻ سان ان جو وقت ختم ٿئي ٿو. ان ڪري 13 ذوالحج جي قرباني بابت سڀني سني فقهي مذهبن جو هڪجهڙو موقف ناهي.<ref name="IbnKathir203"/> == ايام تشريق ۽ عيد الاضحيٰ == يوم نحر، يعني 10 ذوالحج، [[عيد الاضحيٰ]] جو پهريون ڏينهن آهي، جڏهن تہ ان کان پوءِ 11، 12 ۽ 13 ذوالحج ايام تشريق آهن. حديثي روايتن ۾ يوم عرفه، يوم نحر ۽ ايام تشريق کي مسلمانن جي عيد ۽ کائڻ پيئڻ جا ڏينهن قرار ڏيڻ جا بيان پڻ ملن ٿا.<ref name="IbnKathir203"/> ان لحاظ کان ايام تشريق حج، قرباني، تڪبير، ذڪر ۽ عيد جي موسم کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ ڏينهن آهن. == پڻ ڏسو == * [[عيد الاضحيٰ]] * [[حج]] * [[ذوالحج]] * [[يوم عرفه]] * [[يوم نحر]] * [[تڪبير تشريق]] * [[منى]] * [[رمي جمرات]] * [[قرباني]] * [[حج جا مناسڪ]] == حوالا == {{حوالا}} {{حج}} {{اسلام}} [[زمرو:حج]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:ذوالحج]] [[زمرو:عيد الاضحيٰ]] [[زمرو:اسلامي ڏينهن]] b0jnu81couaz92mhzer8754fafa6qa3 416413 416411 2026-10-02T08:53:06Z Intisar Ali 8681 /* حج جا مناسڪ */ 416413 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ذوالحج جي 11، 12 ۽ 13 تاريخ جا اسلامي ڏينهن}} '''ايام تشريق''' {{ٻيا نالا|عربي=أيام التشريق}} [[ذوالحج]] جي مھيني جي يارھين، ٻارھين ۽ تيرھين تاريخ کي ايام تشريق چوندا آهن. [[يوم عرفة]] (9 ذوالحج) ۽ [[يوم نحر]] (10 ذوالحج) ۽ ايام تشريق سميت انھن پنجن ڏينھن ۾ ھر [[فرض نماز|فرض]] کان بعد جيڪا تڪبير پڙھي ويندي آهي ان کي تڪبير تشريق چوندا آهن.<ref name =" آسان فقه">ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع، ص 37</ref> '''ايامِ تشريق''' ({{lang-ar|أَيَّامُ التَّشْرِيق}}) اسلامي قمري سال جي آخري مهيني [[ذوالحج]] جون 11، 12 ۽ 13 تاريخون آهن، جيڪي [[عيد الاضحيٰ]] جي پهرئين ڏينهن، يعني [[يوم نحر]] کان پوءِ اچن ٿيون. اهي ڏينهن [[حج]] جي مناسڪن، [[منى]] ۾ قيام، [[رمي جمرات]]، الله جي ذڪر ۽ تڪبير سان خاص تعلق رکن ٿا.<ref name="Quran203">{{Cite web |url=https://quran.com/2/203 |title=سورة البقرة، آيت 203 |website=Quran.com |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اسلامي روايت ۾ ايام تشريق کي عيد جي موسم جو تسلسل پڻ سمجهيو وڃي ٿو. حديثن ۾ انهن ڏينهن کي کائڻ، پيئڻ ۽ الله جي ذڪر جا ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Muslim1141">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1141a |title=Sahih Muslim 1141a |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == نالو == عربي لفظ '''تشريق''' ({{lang-ar|تشريق}}) جي نالي بابت لغوي ۽ فقهي ڪتابن ۾ مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. مشهور وضاحت موجب قديم عرب انهن ڏينهن ۾ قربانيءَ جي گوشت کي ٽڪرا ڪري سج ۾ سڪائيندا هئا. گوشت کي سج ۾ سڪائڻ واري انهيءَ عمل کي عربيءَ ۾ ''تشريق اللحم'' چيو ويندو هو، جنهن سبب انهن ڏينهن کي ''ايام التشريق'' سڏيو ويو.<ref name="Mishkat2050">{{Cite web |url=https://sunnah.com/mishkat:2050 |title=Mishkat al-Masabih 2050 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> نالي بابت ٻيا قول پڻ نقل ڪيا ويا آهن، جن مان هڪ موجب قربانيءَ جي جانورن جي ذبح کي سج اڀرڻ کان پوءِ ڪرڻ سان ''تشريق'' جو نالو لاڳاپيل ٿيو. تنهنڪري نالي جي اصل سبب بابت هڪ کان وڌيڪ روايتي تشريحون موجود آهن. == قرآن ۾ ذڪر == [[قرآن]] ۾ ''ايام تشريق'' جو نالو صراحت سان استعمال ٿيل ناهي، پر [[سورة البقرة]] جي آيت 203 ۾ الله جي ذڪر لاءِ '''أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ'''، يعني ”ڳڻيل ڏينهن“، جو ذڪر آهي: {{اقتباس|'''وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ...'''|[[سورة البقرة]]، آيت 203}} [[عبدالله بن عباس]] سميت ڪيترن مفسرن کان نقل ٿيل تفسير موجب هن آيت ۾ ''ايام معدودات'' مان مراد ايام تشريق آهن.<ref name="IbnKathir203">{{Cite web |url=https://quran.com/2:203/tafsirs/ar-tafsir-ibn-kathir |title=تفسير ابن كثير، سورة البقرة، الآية 203 |website=Quran.com |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ساڳي آيت ۾ ٻن ڏينهن کان پوءِ جلد روانو ٿيڻ ۽ ٽئين ڏينهن تائين رهڻ ٻنهي جي اجازت جو ذڪر آهي، جيڪو حاجين جي [[منى]] مان روانگي ۽ ايام تشريق جي حج وارن مناسڪن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Quran203"/> == حديثن ۾ فضيلت == [[نبيشه الهذلي]] کان روايت آهي تہ [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] فرمايو تہ ايام تشريق کائڻ، پيئڻ ۽ الله جي ذڪر جا ڏينهن آهن.<ref name="Muslim1141"/> هي حديث [[صحيح مسلم]] جي ڪتاب الصيام ۾ روايت ٿيل آهي. هڪ ٻي صحيح مسلم جي روايت ۾ ايامِ منى کي کائڻ ۽ پيئڻ جا ڏينهن چيو ويو آهي.<ref name="Muslim1142">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1142a |title=Sahih Muslim 1142a |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهن روايتن جي بنياد تي اسلامي فقه ۾ ايام تشريق عبادت سان گڏ الله جي نعمتن مان فائدو وٺڻ، کاڌو کائڻ ۽ ذڪر ڪرڻ جا خاص ڏينهن سمجهيا وڃن ٿا. == حج جا مناسڪ == [[File:Jamarat Bridge 24.JPG|thumb|[[منى]] ۾ جمرات پل، جتي [[حج]] دوران حاجي جمرن کي پٿريون هڻڻ جي رسم، يعني [[رمي جمرات]]، ادا ڪن ٿا.]] ايام تشريق [[حج]] جي آخري اهم مرحلن سان لاڳاپيل آهن. حاجي [[يوم نحر]] کان پوءِ منى ۾ رهن ٿا ۽ ايام تشريق ۾ ٽن جمرن کي پٿريون هڻن ٿا، جنهن عمل کي '''[[رمي جمرات]]''' چيو وڃي ٿو. 11 ذوالحج تي ٽنهي جمرن—جمرة الصغرى، جمرة الوسطى ۽ [[جمرة العقبة]]—جي رمي ڪئي وڃي ٿي. اهو عمل 12 ذوالحج تي ٻيهر ڪيو وڃي ٿو. جيڪو حاجي جلد روانو ٿيڻ چاهي، اهو شرعي شرطن موجب 12 ذوالحج تي رمي کان پوءِ منى مان روانو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ جيڪو رهي ٿو، اهو 13 ذوالحج تي به رمي ڪري پوءِ روانو ٿئي ٿو. قرآن ۾ ٻنهي صورتن جو ذڪر سورة البقرة جي آيت 203 ۾ ٿيل آهي.<ref name="Quran203"/><ref name="IbnKathir203"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d9ead3;" | تاريخ ! style="background:#d9ead3;" | نالو ! style="background:#d9ead3;" | حج سان لاڳاپيل اهم عمل |- | 11 ذوالحج | پهريون ڏينهنِ تشريق | ٽنهي جمرن جي رمي ۽ منى ۾ قيام |- | style="background:#fff2cc;" | 12 ذوالحج | style="background:#fff2cc;" | ٻيو ڏينهنِ تشريق | style="background:#fff2cc;" | ٽنهي جمرن جي رمي؛ جلد روانگي اختيار ڪندڙ حاجي منى مان نڪري سگهن ٿا |- | 13 ذوالحج | ٽيون ڏينهنِ تشريق | دير سان رهندڙ حاجين لاءِ ٽنهي جمرن جي رمي ۽ پوءِ منى مان روانگي |} == تڪبير تشريق == {{مک مضمون|تڪبير تشريق}} ايام تشريق ۾ الله جي ذڪر ۽ تڪبير کي خاص اهميت حاصل آهي. [[صحيح بخاري]] ۾ ايام منى دوران تڪبير چوڻ بابت مستقل باب موجود آهي، ۽ صحابه کان انهن ڏينهن ۾ تڪبير چوڻ جا آثار پڻ نقل ٿيل آهن.<ref name="Bukhari970">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:970 |title=Sahih al-Bukhari 970 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> [[حنفي فقه]] ۾ مشهور قول موجب '''تڪبير تشريق''' [[يوم عرفه]]، يعني 9 ذوالحج جي فجر کان شروع ٿي 13 ذوالحج جي عصر تائين فرض نمازن کان پوءِ پڙهي وڃي ٿي. اهڙيءَ طرح مجموعي طور 23 فرض نمازن کان پوءِ تڪبير تشريق پڙهڻ جو وقت ٿئي ٿو.<ref name =" آسان فقه"/> تڪبير تشريق جي مشهور عبارت هيءَ آهي: {{اقتباس|'''الله أكبر، الله أكبر، لا إله إلا الله، والله أكبر، الله أكبر، ولله الحمد'''}} تڪبير جي شروعات ۽ پڄاڻيءَ جي وقت ۽ ان سان لاڳاپيل تفصيلي احڪامن بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري 9 ذوالحج جي فجر کان 13 ذوالحج جي عصر تائين واري مدت کي خاص طور مشهور حنفي موقف طور بيان ڪيو وڃي ٿو. == روزو == ايام تشريق ۾ عام نفلي روزو رکڻ کان منع بابت صحيح حديثون موجود آهن. [[صحيح مسلم]] ۾ انهن ڏينهن بابت کائڻ ۽ پيئڻ جا ڏينهن هجڻ جو بيان آيو آهي.<ref name="Muslim1141"/><ref name="Muslim1142"/> حج ڪندڙ ان شخص لاءِ، جنهن وٽ [[هدي]] يا قربانيءَ جو جانور ميسر نه هجي، ايام تشريق ۾ روزي بابت حديثن ۽ فقهي ڪتابن ۾ هڪ مخصوص استثنا بيان ٿيل آهي. انهيءَ ڪري ايام تشريق جي روزي جا تفصيلي احڪام عام نفلي روزي ۽ حج جي مخصوص حالت جي لحاظ کان الڳ بيان ڪيا وڃن ٿا. == ذڪر ۽ تڪبير == ايام تشريق ۾ الله جي ذڪر جون مختلف صورتون اسلامي روايت ۾ بيان ٿيل آهن. انهن ۾ فرض نمازن کان پوءِ تڪبير، عام وقتن ۾ تڪبير ۽ تسبيح، ۽ حج دوران رمي جمرات وقت الله جو ذڪر شامل آهن. [[صحيح بخاري]] ۾ [[انس بن مالڪ]] کان روايت آهي تہ عرفات ڏانهن ويندي ڪجهه ماڻهو تلبيه ۽ ڪجهه تڪبير چوندا هئا ۽ ڪنهن کي ان تي اعتراض نه ڪيو ويندو هو.<ref name="Bukhari970"/> قرآن جي سورة البقرة جي آيت 203 ۾ پڻ انهن ڏينهن ۾ الله جي ذڪر جو حڪم موجود آهي، جنهن سبب ذڪر ۽ تڪبير ايام تشريق جي نمايان مذهبي خصوصيتن مان شمار ٿين ٿا.<ref name="Quran203"/> == قرباني سان تعلق == ايام تشريق [[عيد الاضحيٰ]] ۽ [[قرباني]] جي موسم جو حصو آهن. قربانيءَ جي آخري وقت بابت فقهي مذهبن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه فقهي مذهب قربانيءَ جو وقت ايام تشريق جي آخر تائين قرار ڏين ٿا، جڏهن تہ حنفي فقه ۾ قرباني 10، 11 ۽ 12 ذوالحج تي ڪئي ويندي آهي ۽ 12 ذوالحج تي سج لهڻ سان ان جو وقت ختم ٿئي ٿو. ان ڪري 13 ذوالحج جي قرباني بابت سڀني سني فقهي مذهبن جو هڪجهڙو موقف ناهي.<ref name="IbnKathir203"/> == ايام تشريق ۽ عيد الاضحيٰ == يوم نحر، يعني 10 ذوالحج، [[عيد الاضحيٰ]] جو پهريون ڏينهن آهي، جڏهن تہ ان کان پوءِ 11، 12 ۽ 13 ذوالحج ايام تشريق آهن. حديثي روايتن ۾ يوم عرفه، يوم نحر ۽ ايام تشريق کي مسلمانن جي عيد ۽ کائڻ پيئڻ جا ڏينهن قرار ڏيڻ جا بيان پڻ ملن ٿا.<ref name="IbnKathir203"/> ان لحاظ کان ايام تشريق حج، قرباني، تڪبير، ذڪر ۽ عيد جي موسم کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ ڏينهن آهن. == پڻ ڏسو == * [[عيد الاضحيٰ]] * [[حج]] * [[ذوالحج]] * [[يوم عرفه]] * [[يوم نحر]] * [[تڪبير تشريق]] * [[منى]] * [[رمي جمرات]] * [[قرباني]] * [[حج جا مناسڪ]] == حوالا == {{حوالا}} {{حج}} {{اسلام}} [[زمرو:حج]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:ذوالحج]] [[زمرو:عيد الاضحيٰ]] [[زمرو:اسلامي ڏينهن]] jd948hefvs44fc04w05sh0ftiwugnil 0 57015 416419 340642 2026-10-02T08:57:12Z Intisar Ali 8681 416419 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نيڪ عمل يا عبادت جو ثواب ڪنهن ٻئي، خاص ڪري ميت، کي پهچائڻ بابت اسلامي تصور}} {{اسلام}} '''ايصالِ ثواب''' [[اسلام]] ۾ پنھنجي نيڪ عملن ۽ بدني ۽ مالي عبادتن جو اجر ۽ ثواب ڪنھن ميت کي پھچائڻ يعني خدا کان اھا دعا ڪرڻ تہ منھنجي ھن عبادت يا نيڪ عمل جو اجر ۽ ثواب فلاڻي شخص کي پھچي، ان کي ايصال ثواب چوندا آهن.<ref name ="آسان فقہ" >ڪتاب: آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع - صہ 37، 296,297</ref> ايصالِ ثواب جي معنيَ آهي ثواب پھچائڻ ۽ اصطلاحن ان جي معني آهي تہ ماڻھو پنھنجا نيڪ عمل ۽ عبادتن جو اجر ۽ ثواب پنھنجي ڪنھن عزيز يا احسان ڪندڙ ميت کي پھچائڻ جي نيت ڪري.<ref name="آسان فقہ" /> امام مالڪ جي مطابق صرف مالي عبادتن جو ثواب ميت کي پھچي ٿو ۽ جسماني عبادتن جو ثواب نہ ٿو پھچي<ref name="آسان فقہ" /> حنفي فقہ مطابق سڀ نفل عبادتون توڙي اھي مالي ھجن جيئن صدقو، خيرات ۽ قرباني، يا جسماني ھجن سڀني جو ثواب ميت تائين پھچي ٿو.<ref name="آسان فقہ" /> ان مطابق نماز ۽ روزي جو ثواب پڻ ميت تائين پھچي ٿو ۽ اھو جائز آھي.<ref name="آسان فقہ" /> ان جو طريقو اھو آھي تہ عبادت کان فارغ ٿي اھو ماڻھو ايصالِ ثواب جي دعا گهرندو آھي.<ref name="آسان فقہ" /> ايصالِ ثواب جي لاءِ ضروري ناھي تہ عبادت وقت اھڙي ڪا نيت ڪئي وڃي.<ref name="آسان فقہ" /> اسلامي فقهي ادب ۾ هن تصور لاءِ '''إيصال الثواب''' سان گڏ '''إهداء الثواب'''، يعني ”ثواب جو تحفو ڏيڻ“، جا اصطلاح پڻ استعمال ٿين ٿا. فقهي بحث جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ڇا هڪ مسلمان جي ڪيل عبادت يا نيڪ عمل جو ثواب سندس دعا يا نيت سان ڪنهن ٻئي مسلمان، خاص ڪري فوت ٿيل شخص، کي پهچي سگهي ٿو، ۽ جيڪڏهن پهچي سگهي ٿو تہ ڪهڙن عملن جو ثواب پهچي ٿو.<ref name="DarIftaReading">{{Cite web |url=https://www.dar-alifta.org/ar/Fatwa/Details/12527/ |title=حكم قراءة القرآن على الموتى |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == قرآن ۽ حديث ۾ بنياد == [[File:Quran - year 1874 - Page 116.jpg|thumb|[[قرآن]]؛ ايصالِ ثواب بابت فقهي بحث ۾ قرآن جون دعائن، انساني عمل ۽ اجر بابت آيتون دليل طور پيش ڪيون وينديون آهن.]] ايصالِ ثواب جو فقهي تصور ڪنهن هڪ قرآني اصطلاح يا هڪ ئي نص تي قائم نه آهي، پر فقهائن ان بابت قرآن جي مختلف آيتن ۽ [[حديث]]ن مان استدلال ڪيو آهي. خاص طور مئلن لاءِ [[دعا]]، [[استغفار]]، [[صدقو]]، [[حج]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ روزو ڪرڻ بابت حديثون هن بحث جو اهم بنياد آهن. قرآن ۾ اڳين مؤمنن لاءِ دعا ڪرڻ جو ذڪر آهي: {{اقتباس|”اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جيڪي ايمان ۾ اسان کان اڳي گذري ويا.“|[[سورة الحشر]]، آيت 10}} هي آيت مئل يا اڳ گذريل مؤمنن لاءِ دعا ۽ استغفار جي مشروعيت جي دليلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي طرف [[سورة النجم]] جي آيت 39 ــ ''«وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ»''، يعني انسان لاءِ اهو ئي آهي جنهن لاءِ هن پاڻ ڪوشش ڪئي ــ ايصالِ ثواب بابت فقهي اختلاف ۾ اهم آيت رهي آهي. ڪجهه فقهائن هن مان عبادتن جي ثواب جي منتقلي کي محدود ڪرڻ لاءِ استدلال ڪيو، جڏهن تہ ٻين فقهائن جو موقف آهي تہ آيت انسان جي پنهنجي ڪمائي ۽ استحقاق بابت آهي ۽ اها خدا جي فضل سان ٻئي شخص جي دعا يا نيڪ عمل مان فائدو ملڻ جي نفي نٿي ڪري.<ref name="AyahDiscussion">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/203176/ |title=وصول ثواب الأعمال الصالحة المهداة للميت |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ميت لاءِ دعا == اسلامي روايت ۾ ميت لاءِ دعا ۽ استغفار سڀ کان گهٽ اختلافي صورتن مان آهن. [[صحيح مسلم]] ۾ [[ابو هريره]] کان روايت ڪيل حديث موجب انسان جي وفات کان پوءِ سندس عمل بند ٿي وڃي ٿو سواءِ ٽن شين جي: جاري صدقي، اهڙي علم جي جنهن مان فائدو ورتو وڃي ۽ صالح اولاد جي جيڪو سندس لاءِ دعا ڪري.<ref name="Muslim1631">{{Cite web |url=https://dorar.net/h/j8bVoD7A |title=إذا مات الإنسان انقطع عنه عمله إلا من ثلاثة |website=الدرر السنية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هن حديث مان فقها ٻن لاڳاپيل پر الڳ تصورن تي بحث ڪن ٿا: پهريون، اهي عمل جن جو ثواب انسان جي پنهنجي زندگيءَ ۾ پيدا ڪيل سبب جي ڪري وفات کان پوءِ به جاري رهي ٿو؛ ۽ ٻيو، اهي عمل جيڪي ڪو ٻيو جيئرو شخص ميت جي فائدي لاءِ ڪري ٿو. ايصالِ ثواب جو فقهي بحث گهڻو ڪري ٻئي قسم سان تعلق رکي ٿو. == ميت جي طرفان صدقو == [[File:Charity (Unsplash).jpg|thumb|[[صدقو]] ميت جي طرفان ڪيل انهن عملن مان آهي، جن جي جواز بابت حديثي دليل موجود آهن.]] ميت جي طرفان صدقو ڪرڻ بابت واضح حديثون موجود آهن. [[صحيح بخاري]] ۾ [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي تہ هڪ شخص رسول الله ﷺ کان پڇيو تہ سندس ماءُ اوچتو فوت ٿي وئي آهي ۽ جيڪڏهن ڳالهائڻ جو موقعو ملي ها تہ شايد صدقو ڪري ها؛ ڇا هو سندس طرفان صدقو ڪري سگهي ٿو؟ رسول الله ﷺ کيس ائين ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Bukhari2760">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:2760 |title=Sahih al-Bukhari 2760 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ سبب ميت جي طرفان صدقو ۽ خيرات ڪرڻ کي ايصالِ ثواب جي سڀ کان مضبوط حديثي بنياد رکندڙ صورتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. == روزو، نذر ۽ حج == ڪجهه حديثن ۾ ميت تي رهيل مخصوص عبادتي ذميوارين کي سندس وارث يا ٻئي شخص طرفان پورو ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ ابن عباس کان روايت آهي تہ هڪ عورت پنهنجي فوت ٿيل ماءُ تي رهيل نذر جي روزي بابت پڇيو، جنهن تي رسول الله ﷺ کيس ماءُ جي طرفان روزو رکڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Muslim1148">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1148d |title=Sahih Muslim 1148d |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اهڙي طرح صحيح بخاري ۾ سعد بن عباده جي ماءُ تي رهيل نذر کي سندس طرفان پورو ڪرڻ جي اجازت جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari2761">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:2761 |title=Sahih al-Bukhari 2761 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> فقهائن انهن روايتن مان اهو سوال پيدا ڪيو تہ ڇا اهي حڪم صرف انهن مخصوص عبادتن تائين محدود آهن جن بابت حديث موجود آهي، يا انهن مان هڪ عام اصول اخذ ڪري ٻين عبادتن جو ثواب پڻ ميت کي بخشڻ جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو. انهيءَ اصولي اختلاف مان مختلف فقهي موقف پيدا ٿيا. == فقهي مذهبن جا موقف == ايصالِ ثواب جي اصل مسئلي ۽ ان جي دائري بابت اسلامي فقه ۾ مختلف رايا ملن ٿا. دعا، استغفار، صدقي ۽ حج جهڙين ڪيترين صورتن ۾ وسيع اتفاق ملي ٿو، جڏهن تہ [[قرآن]] جي تلاوت، نفلي نماز ۽ ٻين خالص بدني عبادتن جو ثواب ميت کي بخشڻ بابت اختلاف وڌيڪ نمايان آهي.<ref name="DarIftaReading"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي روايت ! style="background:#dff0d8;" | عام موقف ! style="background:#fcf8e3;" | اهم وضاحت |- | '''[[حنفي مذهب|حنفي]]''' | نيڪ عملن جو ثواب ٻئي شخص کي بخشڻ جو دائرو وسيع سمجهيو وڃي ٿو. | صدقي ۽ ٻين مالي عملن سان گڏ تلاوت ۽ ڪيترين نفلي بدني عبادتن جو ثواب بخشڻ پڻ حنفي فقهي روايت ۾ جائز ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DarIftaReading"/> |- | '''[[مالڪي مذهب|مالڪي]]''' | تاريخي طور بدني عبادتن بابت مختلف رايا رهيا آهن. | ابتدائي مالڪي روايت ۾ تلاوت جهڙن عملن بابت تحفظ ملي ٿو، جڏهن تہ ڪيترن متأخر مالڪي عالمن قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت کي پهچڻ قبول ڪيو آهي.<ref name="DarIftaMaliki">{{Cite web |url=https://dar-alifta.org/ar/fatwa/details/17050/ |title=قراءة القرآن للأموات على المقابر وقت الدفن أو غير ذلك |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[شافعي مذهب|شافعي]]''' | روايتي شافعي فقه ۾ خاص طور تلاوت جي ثواب بابت اختلاف ملي ٿو. | امام شافعي ڏانهن منسوب مشهور موقف ۽ پوءِ جي شافعي عالمن جي تشريحن ۾ فرق آهي؛ ڪيترن متأخر شافعي عالمن دعا سان ثواب بخشڻ يا ان مان ميت جي فائدي جي گنجائش بيان ڪئي آهي.<ref name="ShafiiReading">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/115879/ |title=تحرير مذهب الشافعية في وصول ثواب القراءة للميت |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[حنبلي مذهب|حنبلي]]''' | ايصالِ ثواب جو نسبتاً وسيع تصور قبول ڪيو ويو آهي. | [[ابن قدامه]] سميت حنبلي فقهائن وٽ مختلف قربتن جو ثواب ميت کي بخشڻ جي جواز جا قول ملن ٿا.<ref name="DarIftaReading"/> |} ان ڪري ڪنهن هڪ مختصر جملي ۾ چارئي سني مذهبن جا موقف بيان ڪرڻ سان سندن اندروني فقهي اختلاف نظرانداز ٿي سگهن ٿا. خاص طور مالڪي ۽ شافعي فقه ۾ قديم ۽ متأخر عالمن جي موقفن ۾ فرق ملڻ سبب هر عمل ــ جهڙوڪ صدقو، روزو يا تلاوت ــ کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي. == قرآن جي تلاوت جو ثواب == [[File:Quran reading.jpg|thumb|قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت کي بخشڻ بابت اسلامي فقه ۾ مختلف رايا ملن ٿا.]] [[قرآن جي تلاوت]] جو ثواب ميت کي پهچائڻ ايصالِ ثواب جي سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل صورتن مان هڪ آهي. ڪجهه فقهائن ان کي ٻين ثابت ٿيل عملن، جهڙوڪ صدقي ۽ حج، تي قياس ڪندي جائز قرار ڏنو، جڏهن تہ ٻين جو موقف رهيو تہ عبادتن ۾ انهن صورتن تائين محدود رهڻ گهرجي جن لاءِ مخصوص شرعي دليل موجود هجي.<ref name="DarIftaReading"/><ref name="IslamQAReward">{{Cite web |url=https://islamqa.info/ar/answers/46698/ |title=إهداء ثواب الذكر إلى أبويه |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري قرآن خواني، ذڪر، نفلي نماز يا ٻين عملن جو ثواب بخشڻ بابت سڀني اسلامي عالمن ڏانهن هڪ ئي موقف منسوب ڪرڻ درست نه آهي. == تاريخي ارتقا ۽ تصور جي اصل == ''ايصالِ ثواب'' جي موجوده فقهي اصطلاح کي قرآن ۾ ساڳئي لفظن سان استعمال نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران قرآن ۽ ابتدائي حديثي مواد ۾ مئلن لاءِ دعا، استغفار، صدقو، نذر، روزي ۽ حج سان لاڳاپيل الڳ الڳ روايتون ملن ٿيون. بعد جي فقهي ادب ۾ انهن نصوص کي گڏ ڪري اهو وسيع سوال بحث هيٺ آيو تہ هڪ شخص جي نيڪ عمل مان ٻئي شخص کي ڪهڙي حد تائين فائدو پهچي سگهي ٿو. ان ڪري تاريخي لحاظ کان وڌيڪ محتاط بيان اهو آهي تہ ايصالِ ثواب جو '''فقهي نظريو''' ابتدائي اسلامي نصوص ۾ موجود مختلف عملن جي بنياد تي فقهي استدلال ۽ تدوين ذريعي منظم ٿيو. اهو چوڻ تہ هي تصور ڪنهن هڪ مخصوص دور يا شخص طرفان ”ايجاد“ ڪيو ويو، موجود ذريعن مان ثابت نٿو ٿئي. وچئين دور جي اسلامي فقهي ادب ۾ اهو موضوع وڌيڪ تفصيلي صورت اختيار ڪري ويو. قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت تائين پهچڻ بابت مستقل رسالا ۽ ڪتاب پڻ لکيا ويا؛ مثال طور حنبلي عالم ابو بڪر الخلال سان ''القراءة على القبور''، ۽ پوءِ ٻين حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي عالمن سان هن موضوع تي لکڻيون منسوب آهن.<ref name="DarIftaHistory">{{Cite web |url=https://www.dar-alifta.org/ar/fatwaresearch/details/94/ |title=حكم قراءة القرآن على الميت وتلقين الميت |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ايصالِ ثواب ۽ صدقه جاريه ۾ فرق == '''[[صدقه جاريه]]''' ۽ ايصالِ ثواب هڪجهڙا اصطلاح ناهن. صدقه جاريه اهڙي خيراتي عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن جو فائدو جاري رهڻ ڪري عمل ڪندڙ لاءِ به ثواب جاري رهي، جيئن [[وقف]] يا ڪو مستقل عوامي فائدي وارو ڪم. ايصالِ ثواب ۾، ان جي ابتڙ، ڪو جيئرو شخص پنهنجي ڪيل نيڪ عمل جو اجر ڪنهن ٻئي شخص لاءِ گهري ٿو. ساڳيءَ طرح ميت جي پنهنجي قائم ڪيل علمي يا خيراتي ڪم مان جاري رهندڙ ثواب کي لازمي طور ”ايصالِ ثواب“ چوڻ ضروري ناهي، ڇاڪاڻ تہ صحيح مسلم جي حديث موجب اهو سندس پنهنجي عمل جي جاري اثر سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Muslim1631"/> == ٻين مذهبن ۾ مشابه تصور == مئلن جي فائدي لاءِ دعا، خيراتي عمل يا مذهبي ثواب وقف ڪرڻ جا تصور اسلام تائين محدود ناهن، پر مختلف مذهبن ۾ انهن جا الڳ نظرياتي بنياد ۽ رسمون آهن. انهن کي اسلامي ايصالِ ثواب جو عين برابر تصور ڪرڻ بدران تقابلي مذهب جي لحاظ کان '''مشابه روايتون''' چوڻ وڌيڪ درست آهي. === ٻڌمت === [[ٻڌمت]] جي ڪيترين روايتن ۾ '''merit transfer''' يا '''merit dedication''' جو تصور موجود آهي، جنهن ۾ ڪنهن نيڪ عمل مان حاصل ڪيل ''merit'' ٻين جاندارن يا فوت ٿيل مائٽن جي فائدي لاءِ وقف ڪيو وڃي ٿو. هي عمل [[ٿيراوادا]]، [[مهايانا]] ۽ ٻين وڏين ٻڌ روايتن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو.<ref name="OxfordMerit">{{Cite encyclopedia |last=Egge |first=James |title=Merit Transfer |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Buddhism |publisher=Oxford University Press |date=27 July 2016 |doi=10.1093/obo/9780195393521-0222 }}</ref> مذهبن جي تاريخ بابت تحقيق ۾ ٻڌ ۽ برهمڻي روايتن ۾ merit جي منتقلي ۽ مئل ابن ڏاڏن لاءِ رسمن جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپن تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Bronkhorst">{{Cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |chapter=Transfer of Merit |title=Karma |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2011 |pages=91–96 |doi=10.21313/hawaii/9780824835705.003.0005 }}</ref> === هندو ڌرم === [[هندو ڌرم]] ۾ فوت ٿيل ابن ڏاڏن سان لاڳاپيل '''[[شرادڌ]]''' جهڙيون رسمون موجود آهن، جن ۾ اولاد طرفان مذهبي رسمون، نذرانو ۽ کاڌي جون پيشڪشون ڪيون وڃن ٿيون. انهن رسمن جو مذهبي ۽ ڪرم بابت نظرياتي پسمنظر اسلامي ايصالِ ثواب کان مختلف آهي، پر مئل ابن ڏاڏن جي فائدي لاءِ جيئرن طرفان مذهبي عمل ڪرڻ جي لحاظ کان تقابلي مشابهت رکي ٿو.<ref name="Bronkhorst"/> === عيسائيت === [[عيسائيت]] جي سڀني فرقن جو هن موضوع بابت موقف هڪجهڙو ناهي. [[ڪيٿولڪ چرچ]] مئلن لاءِ دعا، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن کي تسليم ڪري ٿو. ڪيٿولڪ چرچ جي سرڪاري ''Catechism'' موجب چرچ پنهنجي شروعاتي دور کان مئلن لاءِ دعا ڪندو ۽ انهن لاءِ Eucharistic sacrifice، خيرات ۽ ٻين عملن جي سفارش ڪندو رهيو آهي.<ref name="CatholicCatechism">{{Cite web |url=https://www.vatican.va/content/catechism/en/part_one/section_two/chapter_three/article_12/iii_the_final_purification%2C_or_purgatory.html |title=The Final Purification, or Purgatory |work=Catechism of the Catholic Church |publisher=The Holy See |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ]] ۾ پڻ فوت ٿيل مؤمنن لاءِ دعائون ۽ يادگاري عبادتون رائج آهن. آرٿوڊوڪس روايت ۾ مئلن کي Divine Liturgy ۽ مخصوص memorial services ۾ ياد ڪيو وڃي ٿو.<ref name="OrthodoxDead">{{Cite web |url=https://www.goarch.org/introduction-articles |title=Special Services and Blessings of the Orthodox Church |publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اهي عيسائي عقيدا اسلامي ”ثواب“ جي فقهي تصور سان مڪمل طور هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري انهن جي وچ ۾ مشابهت بنيادي طور مئلن لاءِ جيئرن جي دعا ۽ مذهبي عمل تائين محدود سمجهڻ گهرجي. == تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | روايت ! style="background:#dff0d8;" | مئلن لاءِ عمل ! style="background:#fcf8e3;" | بنيادي تصور |- | [[اسلام]] | دعا، صدقو ۽ فقهي اختلاف مطابق ٻين عبادتن جو ثواب | ايصال يا اهداءِ ثواب |- | [[ٻڌمت]] | نيڪ عمل مان حاصل merit جي dedication | Merit transfer / dedication |- | [[هندو ڌرم]] | ابن ڏاڏن لاءِ شرادڌ ۽ ٻيون رسمون | پِترن سان مذهبي فرض ۽ ڪرم سان لاڳاپيل روايتون |- | [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | دعا، Eucharistic sacrifice، خيرات ۽ ٻيا عمل | مئلن لاءِ suffrage ۽ آخرتي پاڪيزگي |- | [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائيت]] | دعائون، Divine Liturgy ۾ يادگيري ۽ memorial services | فوت ٿيل مؤمنن لاءِ چرچ جي دعا |} انهن روايتن ۾ ظاهري مشابهت هوندي به ''ثواب''، ''merit''، ''karma''، گناهه، نجات ۽ موت کان پوءِ واري حالت بابت سندن مذهبي نظريا هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ان ڪري تاريخي ثبوت کان سواءِ هڪ مذهب جي رسم کي ٻئي مذهب جي تصور جو اصل قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[صدقو]] * [[صدقه جاريه]] * [[دعا]] * [[استغفار]] * [[فاتحه]] * [[قرآن خواني]] * [[جنازي نماز]] * [[قضا روزو]] * [[حج بدل]] * [[وقف]] * [[موت اسلام ۾]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:اسلام ۽ موت]] [[زمرو:اسلامي عبادتون]] [[زمرو:موت سان لاڳاپيل رسمون]] b5pt9zlfdgmcies6wm03ean4qvikpt7 416423 416419 2026-10-02T09:00:00Z Intisar Ali 8681 /* ميت جي طرفان صدقو */ 416423 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نيڪ عمل يا عبادت جو ثواب ڪنهن ٻئي، خاص ڪري ميت، کي پهچائڻ بابت اسلامي تصور}} {{اسلام}} '''ايصالِ ثواب''' [[اسلام]] ۾ پنھنجي نيڪ عملن ۽ بدني ۽ مالي عبادتن جو اجر ۽ ثواب ڪنھن ميت کي پھچائڻ يعني خدا کان اھا دعا ڪرڻ تہ منھنجي ھن عبادت يا نيڪ عمل جو اجر ۽ ثواب فلاڻي شخص کي پھچي، ان کي ايصال ثواب چوندا آهن.<ref name ="آسان فقہ" >ڪتاب: آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع - صہ 37، 296,297</ref> ايصالِ ثواب جي معنيَ آهي ثواب پھچائڻ ۽ اصطلاحن ان جي معني آهي تہ ماڻھو پنھنجا نيڪ عمل ۽ عبادتن جو اجر ۽ ثواب پنھنجي ڪنھن عزيز يا احسان ڪندڙ ميت کي پھچائڻ جي نيت ڪري.<ref name="آسان فقہ" /> امام مالڪ جي مطابق صرف مالي عبادتن جو ثواب ميت کي پھچي ٿو ۽ جسماني عبادتن جو ثواب نہ ٿو پھچي<ref name="آسان فقہ" /> حنفي فقہ مطابق سڀ نفل عبادتون توڙي اھي مالي ھجن جيئن صدقو، خيرات ۽ قرباني، يا جسماني ھجن سڀني جو ثواب ميت تائين پھچي ٿو.<ref name="آسان فقہ" /> ان مطابق نماز ۽ روزي جو ثواب پڻ ميت تائين پھچي ٿو ۽ اھو جائز آھي.<ref name="آسان فقہ" /> ان جو طريقو اھو آھي تہ عبادت کان فارغ ٿي اھو ماڻھو ايصالِ ثواب جي دعا گهرندو آھي.<ref name="آسان فقہ" /> ايصالِ ثواب جي لاءِ ضروري ناھي تہ عبادت وقت اھڙي ڪا نيت ڪئي وڃي.<ref name="آسان فقہ" /> اسلامي فقهي ادب ۾ هن تصور لاءِ '''إيصال الثواب''' سان گڏ '''إهداء الثواب'''، يعني ”ثواب جو تحفو ڏيڻ“، جا اصطلاح پڻ استعمال ٿين ٿا. فقهي بحث جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ڇا هڪ مسلمان جي ڪيل عبادت يا نيڪ عمل جو ثواب سندس دعا يا نيت سان ڪنهن ٻئي مسلمان، خاص ڪري فوت ٿيل شخص، کي پهچي سگهي ٿو، ۽ جيڪڏهن پهچي سگهي ٿو تہ ڪهڙن عملن جو ثواب پهچي ٿو.<ref name="DarIftaReading">{{Cite web |url=https://www.dar-alifta.org/ar/Fatwa/Details/12527/ |title=حكم قراءة القرآن على الموتى |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == قرآن ۽ حديث ۾ بنياد == [[File:Quran - year 1874 - Page 116.jpg|thumb|[[قرآن]]؛ ايصالِ ثواب بابت فقهي بحث ۾ قرآن جون دعائن، انساني عمل ۽ اجر بابت آيتون دليل طور پيش ڪيون وينديون آهن.]] ايصالِ ثواب جو فقهي تصور ڪنهن هڪ قرآني اصطلاح يا هڪ ئي نص تي قائم نه آهي، پر فقهائن ان بابت قرآن جي مختلف آيتن ۽ [[حديث]]ن مان استدلال ڪيو آهي. خاص طور مئلن لاءِ [[دعا]]، [[استغفار]]، [[صدقو]]، [[حج]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ روزو ڪرڻ بابت حديثون هن بحث جو اهم بنياد آهن. قرآن ۾ اڳين مؤمنن لاءِ دعا ڪرڻ جو ذڪر آهي: {{اقتباس|”اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جيڪي ايمان ۾ اسان کان اڳي گذري ويا.“|[[سورة الحشر]]، آيت 10}} هي آيت مئل يا اڳ گذريل مؤمنن لاءِ دعا ۽ استغفار جي مشروعيت جي دليلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي طرف [[سورة النجم]] جي آيت 39 ــ ''«وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ»''، يعني انسان لاءِ اهو ئي آهي جنهن لاءِ هن پاڻ ڪوشش ڪئي ــ ايصالِ ثواب بابت فقهي اختلاف ۾ اهم آيت رهي آهي. ڪجهه فقهائن هن مان عبادتن جي ثواب جي منتقلي کي محدود ڪرڻ لاءِ استدلال ڪيو، جڏهن تہ ٻين فقهائن جو موقف آهي تہ آيت انسان جي پنهنجي ڪمائي ۽ استحقاق بابت آهي ۽ اها خدا جي فضل سان ٻئي شخص جي دعا يا نيڪ عمل مان فائدو ملڻ جي نفي نٿي ڪري.<ref name="AyahDiscussion">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/203176/ |title=وصول ثواب الأعمال الصالحة المهداة للميت |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ميت لاءِ دعا == اسلامي روايت ۾ ميت لاءِ دعا ۽ استغفار سڀ کان گهٽ اختلافي صورتن مان آهن. [[صحيح مسلم]] ۾ [[ابو هريره]] کان روايت ڪيل حديث موجب انسان جي وفات کان پوءِ سندس عمل بند ٿي وڃي ٿو سواءِ ٽن شين جي: جاري صدقي، اهڙي علم جي جنهن مان فائدو ورتو وڃي ۽ صالح اولاد جي جيڪو سندس لاءِ دعا ڪري.<ref name="Muslim1631">{{Cite web |url=https://dorar.net/h/j8bVoD7A |title=إذا مات الإنسان انقطع عنه عمله إلا من ثلاثة |website=الدرر السنية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هن حديث مان فقها ٻن لاڳاپيل پر الڳ تصورن تي بحث ڪن ٿا: پهريون، اهي عمل جن جو ثواب انسان جي پنهنجي زندگيءَ ۾ پيدا ڪيل سبب جي ڪري وفات کان پوءِ به جاري رهي ٿو؛ ۽ ٻيو، اهي عمل جيڪي ڪو ٻيو جيئرو شخص ميت جي فائدي لاءِ ڪري ٿو. ايصالِ ثواب جو فقهي بحث گهڻو ڪري ٻئي قسم سان تعلق رکي ٿو. == ميت جي طرفان صدقو == [[File:Food Charity to an Almajiri Boy in Katsina State During Ramadan.jpg|thumb|رمضان دوران کاڌي جي صورت ۾ [[صدقو]] ڏنو پيو وڃي.]] [[File:Muslim Giving Charity During Ramadan.jpg|thumb|هڪ مسلمان شخص [[صدقو]] ڏئي رهيو آهي؛ ميت جي طرفان صدقو ڪرڻ ايصالِ ثواب جي انهن صورتن مان آهي، جن بابت حديثي روايتون موجود آهن.]] ميت جي طرفان صدقو ڪرڻ بابت واضح حديثون موجود آهن. [[صحيح بخاري]] ۾ [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي تہ هڪ شخص رسول الله ﷺ کان پڇيو تہ سندس ماءُ اوچتو فوت ٿي وئي آهي ۽ جيڪڏهن ڳالهائڻ جو موقعو ملي ها تہ شايد صدقو ڪري ها؛ ڇا هو سندس طرفان صدقو ڪري سگهي ٿو؟ رسول الله ﷺ کيس ائين ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Bukhari2760">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:2760 |title=Sahih al-Bukhari 2760 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ سبب ميت جي طرفان صدقو ۽ خيرات ڪرڻ کي ايصالِ ثواب جي سڀ کان مضبوط حديثي بنياد رکندڙ صورتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. == روزو، نذر ۽ حج == ڪجهه حديثن ۾ ميت تي رهيل مخصوص عبادتي ذميوارين کي سندس وارث يا ٻئي شخص طرفان پورو ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ ابن عباس کان روايت آهي تہ هڪ عورت پنهنجي فوت ٿيل ماءُ تي رهيل نذر جي روزي بابت پڇيو، جنهن تي رسول الله ﷺ کيس ماءُ جي طرفان روزو رکڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Muslim1148">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1148d |title=Sahih Muslim 1148d |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اهڙي طرح صحيح بخاري ۾ سعد بن عباده جي ماءُ تي رهيل نذر کي سندس طرفان پورو ڪرڻ جي اجازت جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari2761">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:2761 |title=Sahih al-Bukhari 2761 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> فقهائن انهن روايتن مان اهو سوال پيدا ڪيو تہ ڇا اهي حڪم صرف انهن مخصوص عبادتن تائين محدود آهن جن بابت حديث موجود آهي، يا انهن مان هڪ عام اصول اخذ ڪري ٻين عبادتن جو ثواب پڻ ميت کي بخشڻ جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو. انهيءَ اصولي اختلاف مان مختلف فقهي موقف پيدا ٿيا. == فقهي مذهبن جا موقف == ايصالِ ثواب جي اصل مسئلي ۽ ان جي دائري بابت اسلامي فقه ۾ مختلف رايا ملن ٿا. دعا، استغفار، صدقي ۽ حج جهڙين ڪيترين صورتن ۾ وسيع اتفاق ملي ٿو، جڏهن تہ [[قرآن]] جي تلاوت، نفلي نماز ۽ ٻين خالص بدني عبادتن جو ثواب ميت کي بخشڻ بابت اختلاف وڌيڪ نمايان آهي.<ref name="DarIftaReading"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي روايت ! style="background:#dff0d8;" | عام موقف ! style="background:#fcf8e3;" | اهم وضاحت |- | '''[[حنفي مذهب|حنفي]]''' | نيڪ عملن جو ثواب ٻئي شخص کي بخشڻ جو دائرو وسيع سمجهيو وڃي ٿو. | صدقي ۽ ٻين مالي عملن سان گڏ تلاوت ۽ ڪيترين نفلي بدني عبادتن جو ثواب بخشڻ پڻ حنفي فقهي روايت ۾ جائز ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DarIftaReading"/> |- | '''[[مالڪي مذهب|مالڪي]]''' | تاريخي طور بدني عبادتن بابت مختلف رايا رهيا آهن. | ابتدائي مالڪي روايت ۾ تلاوت جهڙن عملن بابت تحفظ ملي ٿو، جڏهن تہ ڪيترن متأخر مالڪي عالمن قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت کي پهچڻ قبول ڪيو آهي.<ref name="DarIftaMaliki">{{Cite web |url=https://dar-alifta.org/ar/fatwa/details/17050/ |title=قراءة القرآن للأموات على المقابر وقت الدفن أو غير ذلك |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[شافعي مذهب|شافعي]]''' | روايتي شافعي فقه ۾ خاص طور تلاوت جي ثواب بابت اختلاف ملي ٿو. | امام شافعي ڏانهن منسوب مشهور موقف ۽ پوءِ جي شافعي عالمن جي تشريحن ۾ فرق آهي؛ ڪيترن متأخر شافعي عالمن دعا سان ثواب بخشڻ يا ان مان ميت جي فائدي جي گنجائش بيان ڪئي آهي.<ref name="ShafiiReading">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/115879/ |title=تحرير مذهب الشافعية في وصول ثواب القراءة للميت |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[حنبلي مذهب|حنبلي]]''' | ايصالِ ثواب جو نسبتاً وسيع تصور قبول ڪيو ويو آهي. | [[ابن قدامه]] سميت حنبلي فقهائن وٽ مختلف قربتن جو ثواب ميت کي بخشڻ جي جواز جا قول ملن ٿا.<ref name="DarIftaReading"/> |} ان ڪري ڪنهن هڪ مختصر جملي ۾ چارئي سني مذهبن جا موقف بيان ڪرڻ سان سندن اندروني فقهي اختلاف نظرانداز ٿي سگهن ٿا. خاص طور مالڪي ۽ شافعي فقه ۾ قديم ۽ متأخر عالمن جي موقفن ۾ فرق ملڻ سبب هر عمل ــ جهڙوڪ صدقو، روزو يا تلاوت ــ کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي. == قرآن جي تلاوت جو ثواب == [[File:Quran reading.jpg|thumb|قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت کي بخشڻ بابت اسلامي فقه ۾ مختلف رايا ملن ٿا.]] [[قرآن جي تلاوت]] جو ثواب ميت کي پهچائڻ ايصالِ ثواب جي سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل صورتن مان هڪ آهي. ڪجهه فقهائن ان کي ٻين ثابت ٿيل عملن، جهڙوڪ صدقي ۽ حج، تي قياس ڪندي جائز قرار ڏنو، جڏهن تہ ٻين جو موقف رهيو تہ عبادتن ۾ انهن صورتن تائين محدود رهڻ گهرجي جن لاءِ مخصوص شرعي دليل موجود هجي.<ref name="DarIftaReading"/><ref name="IslamQAReward">{{Cite web |url=https://islamqa.info/ar/answers/46698/ |title=إهداء ثواب الذكر إلى أبويه |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري قرآن خواني، ذڪر، نفلي نماز يا ٻين عملن جو ثواب بخشڻ بابت سڀني اسلامي عالمن ڏانهن هڪ ئي موقف منسوب ڪرڻ درست نه آهي. == تاريخي ارتقا ۽ تصور جي اصل == ''ايصالِ ثواب'' جي موجوده فقهي اصطلاح کي قرآن ۾ ساڳئي لفظن سان استعمال نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران قرآن ۽ ابتدائي حديثي مواد ۾ مئلن لاءِ دعا، استغفار، صدقو، نذر، روزي ۽ حج سان لاڳاپيل الڳ الڳ روايتون ملن ٿيون. بعد جي فقهي ادب ۾ انهن نصوص کي گڏ ڪري اهو وسيع سوال بحث هيٺ آيو تہ هڪ شخص جي نيڪ عمل مان ٻئي شخص کي ڪهڙي حد تائين فائدو پهچي سگهي ٿو. ان ڪري تاريخي لحاظ کان وڌيڪ محتاط بيان اهو آهي تہ ايصالِ ثواب جو '''فقهي نظريو''' ابتدائي اسلامي نصوص ۾ موجود مختلف عملن جي بنياد تي فقهي استدلال ۽ تدوين ذريعي منظم ٿيو. اهو چوڻ تہ هي تصور ڪنهن هڪ مخصوص دور يا شخص طرفان ”ايجاد“ ڪيو ويو، موجود ذريعن مان ثابت نٿو ٿئي. وچئين دور جي اسلامي فقهي ادب ۾ اهو موضوع وڌيڪ تفصيلي صورت اختيار ڪري ويو. قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت تائين پهچڻ بابت مستقل رسالا ۽ ڪتاب پڻ لکيا ويا؛ مثال طور حنبلي عالم ابو بڪر الخلال سان ''القراءة على القبور''، ۽ پوءِ ٻين حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي عالمن سان هن موضوع تي لکڻيون منسوب آهن.<ref name="DarIftaHistory">{{Cite web |url=https://www.dar-alifta.org/ar/fatwaresearch/details/94/ |title=حكم قراءة القرآن على الميت وتلقين الميت |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ايصالِ ثواب ۽ صدقه جاريه ۾ فرق == '''[[صدقه جاريه]]''' ۽ ايصالِ ثواب هڪجهڙا اصطلاح ناهن. صدقه جاريه اهڙي خيراتي عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن جو فائدو جاري رهڻ ڪري عمل ڪندڙ لاءِ به ثواب جاري رهي، جيئن [[وقف]] يا ڪو مستقل عوامي فائدي وارو ڪم. ايصالِ ثواب ۾، ان جي ابتڙ، ڪو جيئرو شخص پنهنجي ڪيل نيڪ عمل جو اجر ڪنهن ٻئي شخص لاءِ گهري ٿو. ساڳيءَ طرح ميت جي پنهنجي قائم ڪيل علمي يا خيراتي ڪم مان جاري رهندڙ ثواب کي لازمي طور ”ايصالِ ثواب“ چوڻ ضروري ناهي، ڇاڪاڻ تہ صحيح مسلم جي حديث موجب اهو سندس پنهنجي عمل جي جاري اثر سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Muslim1631"/> == ٻين مذهبن ۾ مشابه تصور == مئلن جي فائدي لاءِ دعا، خيراتي عمل يا مذهبي ثواب وقف ڪرڻ جا تصور اسلام تائين محدود ناهن، پر مختلف مذهبن ۾ انهن جا الڳ نظرياتي بنياد ۽ رسمون آهن. انهن کي اسلامي ايصالِ ثواب جو عين برابر تصور ڪرڻ بدران تقابلي مذهب جي لحاظ کان '''مشابه روايتون''' چوڻ وڌيڪ درست آهي. === ٻڌمت === [[ٻڌمت]] جي ڪيترين روايتن ۾ '''merit transfer''' يا '''merit dedication''' جو تصور موجود آهي، جنهن ۾ ڪنهن نيڪ عمل مان حاصل ڪيل ''merit'' ٻين جاندارن يا فوت ٿيل مائٽن جي فائدي لاءِ وقف ڪيو وڃي ٿو. هي عمل [[ٿيراوادا]]، [[مهايانا]] ۽ ٻين وڏين ٻڌ روايتن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو.<ref name="OxfordMerit">{{Cite encyclopedia |last=Egge |first=James |title=Merit Transfer |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Buddhism |publisher=Oxford University Press |date=27 July 2016 |doi=10.1093/obo/9780195393521-0222 }}</ref> مذهبن جي تاريخ بابت تحقيق ۾ ٻڌ ۽ برهمڻي روايتن ۾ merit جي منتقلي ۽ مئل ابن ڏاڏن لاءِ رسمن جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپن تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Bronkhorst">{{Cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |chapter=Transfer of Merit |title=Karma |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2011 |pages=91–96 |doi=10.21313/hawaii/9780824835705.003.0005 }}</ref> === هندو ڌرم === [[هندو ڌرم]] ۾ فوت ٿيل ابن ڏاڏن سان لاڳاپيل '''[[شرادڌ]]''' جهڙيون رسمون موجود آهن، جن ۾ اولاد طرفان مذهبي رسمون، نذرانو ۽ کاڌي جون پيشڪشون ڪيون وڃن ٿيون. انهن رسمن جو مذهبي ۽ ڪرم بابت نظرياتي پسمنظر اسلامي ايصالِ ثواب کان مختلف آهي، پر مئل ابن ڏاڏن جي فائدي لاءِ جيئرن طرفان مذهبي عمل ڪرڻ جي لحاظ کان تقابلي مشابهت رکي ٿو.<ref name="Bronkhorst"/> === عيسائيت === [[عيسائيت]] جي سڀني فرقن جو هن موضوع بابت موقف هڪجهڙو ناهي. [[ڪيٿولڪ چرچ]] مئلن لاءِ دعا، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن کي تسليم ڪري ٿو. ڪيٿولڪ چرچ جي سرڪاري ''Catechism'' موجب چرچ پنهنجي شروعاتي دور کان مئلن لاءِ دعا ڪندو ۽ انهن لاءِ Eucharistic sacrifice، خيرات ۽ ٻين عملن جي سفارش ڪندو رهيو آهي.<ref name="CatholicCatechism">{{Cite web |url=https://www.vatican.va/content/catechism/en/part_one/section_two/chapter_three/article_12/iii_the_final_purification%2C_or_purgatory.html |title=The Final Purification, or Purgatory |work=Catechism of the Catholic Church |publisher=The Holy See |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ]] ۾ پڻ فوت ٿيل مؤمنن لاءِ دعائون ۽ يادگاري عبادتون رائج آهن. آرٿوڊوڪس روايت ۾ مئلن کي Divine Liturgy ۽ مخصوص memorial services ۾ ياد ڪيو وڃي ٿو.<ref name="OrthodoxDead">{{Cite web |url=https://www.goarch.org/introduction-articles |title=Special Services and Blessings of the Orthodox Church |publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اهي عيسائي عقيدا اسلامي ”ثواب“ جي فقهي تصور سان مڪمل طور هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري انهن جي وچ ۾ مشابهت بنيادي طور مئلن لاءِ جيئرن جي دعا ۽ مذهبي عمل تائين محدود سمجهڻ گهرجي. == تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | روايت ! style="background:#dff0d8;" | مئلن لاءِ عمل ! style="background:#fcf8e3;" | بنيادي تصور |- | [[اسلام]] | دعا، صدقو ۽ فقهي اختلاف مطابق ٻين عبادتن جو ثواب | ايصال يا اهداءِ ثواب |- | [[ٻڌمت]] | نيڪ عمل مان حاصل merit جي dedication | Merit transfer / dedication |- | [[هندو ڌرم]] | ابن ڏاڏن لاءِ شرادڌ ۽ ٻيون رسمون | پِترن سان مذهبي فرض ۽ ڪرم سان لاڳاپيل روايتون |- | [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | دعا، Eucharistic sacrifice، خيرات ۽ ٻيا عمل | مئلن لاءِ suffrage ۽ آخرتي پاڪيزگي |- | [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائيت]] | دعائون، Divine Liturgy ۾ يادگيري ۽ memorial services | فوت ٿيل مؤمنن لاءِ چرچ جي دعا |} انهن روايتن ۾ ظاهري مشابهت هوندي به ''ثواب''، ''merit''، ''karma''، گناهه، نجات ۽ موت کان پوءِ واري حالت بابت سندن مذهبي نظريا هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ان ڪري تاريخي ثبوت کان سواءِ هڪ مذهب جي رسم کي ٻئي مذهب جي تصور جو اصل قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[صدقو]] * [[صدقه جاريه]] * [[دعا]] * [[استغفار]] * [[فاتحه]] * [[قرآن خواني]] * [[جنازي نماز]] * [[قضا روزو]] * [[حج بدل]] * [[وقف]] * [[موت اسلام ۾]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:اسلام ۽ موت]] [[زمرو:اسلامي عبادتون]] [[زمرو:موت سان لاڳاپيل رسمون]] 1t4bb59n8edsczxzfzg114dvclokv8u 416424 416423 2026-10-02T09:01:56Z Intisar Ali 8681 /* قرآن جي تلاوت جو ثواب */ 416424 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نيڪ عمل يا عبادت جو ثواب ڪنهن ٻئي، خاص ڪري ميت، کي پهچائڻ بابت اسلامي تصور}} {{اسلام}} '''ايصالِ ثواب''' [[اسلام]] ۾ پنھنجي نيڪ عملن ۽ بدني ۽ مالي عبادتن جو اجر ۽ ثواب ڪنھن ميت کي پھچائڻ يعني خدا کان اھا دعا ڪرڻ تہ منھنجي ھن عبادت يا نيڪ عمل جو اجر ۽ ثواب فلاڻي شخص کي پھچي، ان کي ايصال ثواب چوندا آهن.<ref name ="آسان فقہ" >ڪتاب: آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع - صہ 37، 296,297</ref> ايصالِ ثواب جي معنيَ آهي ثواب پھچائڻ ۽ اصطلاحن ان جي معني آهي تہ ماڻھو پنھنجا نيڪ عمل ۽ عبادتن جو اجر ۽ ثواب پنھنجي ڪنھن عزيز يا احسان ڪندڙ ميت کي پھچائڻ جي نيت ڪري.<ref name="آسان فقہ" /> امام مالڪ جي مطابق صرف مالي عبادتن جو ثواب ميت کي پھچي ٿو ۽ جسماني عبادتن جو ثواب نہ ٿو پھچي<ref name="آسان فقہ" /> حنفي فقہ مطابق سڀ نفل عبادتون توڙي اھي مالي ھجن جيئن صدقو، خيرات ۽ قرباني، يا جسماني ھجن سڀني جو ثواب ميت تائين پھچي ٿو.<ref name="آسان فقہ" /> ان مطابق نماز ۽ روزي جو ثواب پڻ ميت تائين پھچي ٿو ۽ اھو جائز آھي.<ref name="آسان فقہ" /> ان جو طريقو اھو آھي تہ عبادت کان فارغ ٿي اھو ماڻھو ايصالِ ثواب جي دعا گهرندو آھي.<ref name="آسان فقہ" /> ايصالِ ثواب جي لاءِ ضروري ناھي تہ عبادت وقت اھڙي ڪا نيت ڪئي وڃي.<ref name="آسان فقہ" /> اسلامي فقهي ادب ۾ هن تصور لاءِ '''إيصال الثواب''' سان گڏ '''إهداء الثواب'''، يعني ”ثواب جو تحفو ڏيڻ“، جا اصطلاح پڻ استعمال ٿين ٿا. فقهي بحث جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ڇا هڪ مسلمان جي ڪيل عبادت يا نيڪ عمل جو ثواب سندس دعا يا نيت سان ڪنهن ٻئي مسلمان، خاص ڪري فوت ٿيل شخص، کي پهچي سگهي ٿو، ۽ جيڪڏهن پهچي سگهي ٿو تہ ڪهڙن عملن جو ثواب پهچي ٿو.<ref name="DarIftaReading">{{Cite web |url=https://www.dar-alifta.org/ar/Fatwa/Details/12527/ |title=حكم قراءة القرآن على الموتى |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == قرآن ۽ حديث ۾ بنياد == [[File:Quran - year 1874 - Page 116.jpg|thumb|[[قرآن]]؛ ايصالِ ثواب بابت فقهي بحث ۾ قرآن جون دعائن، انساني عمل ۽ اجر بابت آيتون دليل طور پيش ڪيون وينديون آهن.]] ايصالِ ثواب جو فقهي تصور ڪنهن هڪ قرآني اصطلاح يا هڪ ئي نص تي قائم نه آهي، پر فقهائن ان بابت قرآن جي مختلف آيتن ۽ [[حديث]]ن مان استدلال ڪيو آهي. خاص طور مئلن لاءِ [[دعا]]، [[استغفار]]، [[صدقو]]، [[حج]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ روزو ڪرڻ بابت حديثون هن بحث جو اهم بنياد آهن. قرآن ۾ اڳين مؤمنن لاءِ دعا ڪرڻ جو ذڪر آهي: {{اقتباس|”اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جيڪي ايمان ۾ اسان کان اڳي گذري ويا.“|[[سورة الحشر]]، آيت 10}} هي آيت مئل يا اڳ گذريل مؤمنن لاءِ دعا ۽ استغفار جي مشروعيت جي دليلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي طرف [[سورة النجم]] جي آيت 39 ــ ''«وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ»''، يعني انسان لاءِ اهو ئي آهي جنهن لاءِ هن پاڻ ڪوشش ڪئي ــ ايصالِ ثواب بابت فقهي اختلاف ۾ اهم آيت رهي آهي. ڪجهه فقهائن هن مان عبادتن جي ثواب جي منتقلي کي محدود ڪرڻ لاءِ استدلال ڪيو، جڏهن تہ ٻين فقهائن جو موقف آهي تہ آيت انسان جي پنهنجي ڪمائي ۽ استحقاق بابت آهي ۽ اها خدا جي فضل سان ٻئي شخص جي دعا يا نيڪ عمل مان فائدو ملڻ جي نفي نٿي ڪري.<ref name="AyahDiscussion">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/203176/ |title=وصول ثواب الأعمال الصالحة المهداة للميت |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ميت لاءِ دعا == اسلامي روايت ۾ ميت لاءِ دعا ۽ استغفار سڀ کان گهٽ اختلافي صورتن مان آهن. [[صحيح مسلم]] ۾ [[ابو هريره]] کان روايت ڪيل حديث موجب انسان جي وفات کان پوءِ سندس عمل بند ٿي وڃي ٿو سواءِ ٽن شين جي: جاري صدقي، اهڙي علم جي جنهن مان فائدو ورتو وڃي ۽ صالح اولاد جي جيڪو سندس لاءِ دعا ڪري.<ref name="Muslim1631">{{Cite web |url=https://dorar.net/h/j8bVoD7A |title=إذا مات الإنسان انقطع عنه عمله إلا من ثلاثة |website=الدرر السنية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هن حديث مان فقها ٻن لاڳاپيل پر الڳ تصورن تي بحث ڪن ٿا: پهريون، اهي عمل جن جو ثواب انسان جي پنهنجي زندگيءَ ۾ پيدا ڪيل سبب جي ڪري وفات کان پوءِ به جاري رهي ٿو؛ ۽ ٻيو، اهي عمل جيڪي ڪو ٻيو جيئرو شخص ميت جي فائدي لاءِ ڪري ٿو. ايصالِ ثواب جو فقهي بحث گهڻو ڪري ٻئي قسم سان تعلق رکي ٿو. == ميت جي طرفان صدقو == [[File:Food Charity to an Almajiri Boy in Katsina State During Ramadan.jpg|thumb|رمضان دوران کاڌي جي صورت ۾ [[صدقو]] ڏنو پيو وڃي.]] [[File:Muslim Giving Charity During Ramadan.jpg|thumb|هڪ مسلمان شخص [[صدقو]] ڏئي رهيو آهي؛ ميت جي طرفان صدقو ڪرڻ ايصالِ ثواب جي انهن صورتن مان آهي، جن بابت حديثي روايتون موجود آهن.]] ميت جي طرفان صدقو ڪرڻ بابت واضح حديثون موجود آهن. [[صحيح بخاري]] ۾ [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي تہ هڪ شخص رسول الله ﷺ کان پڇيو تہ سندس ماءُ اوچتو فوت ٿي وئي آهي ۽ جيڪڏهن ڳالهائڻ جو موقعو ملي ها تہ شايد صدقو ڪري ها؛ ڇا هو سندس طرفان صدقو ڪري سگهي ٿو؟ رسول الله ﷺ کيس ائين ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Bukhari2760">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:2760 |title=Sahih al-Bukhari 2760 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ سبب ميت جي طرفان صدقو ۽ خيرات ڪرڻ کي ايصالِ ثواب جي سڀ کان مضبوط حديثي بنياد رکندڙ صورتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. == روزو، نذر ۽ حج == ڪجهه حديثن ۾ ميت تي رهيل مخصوص عبادتي ذميوارين کي سندس وارث يا ٻئي شخص طرفان پورو ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ ابن عباس کان روايت آهي تہ هڪ عورت پنهنجي فوت ٿيل ماءُ تي رهيل نذر جي روزي بابت پڇيو، جنهن تي رسول الله ﷺ کيس ماءُ جي طرفان روزو رکڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Muslim1148">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1148d |title=Sahih Muslim 1148d |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اهڙي طرح صحيح بخاري ۾ سعد بن عباده جي ماءُ تي رهيل نذر کي سندس طرفان پورو ڪرڻ جي اجازت جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari2761">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:2761 |title=Sahih al-Bukhari 2761 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> فقهائن انهن روايتن مان اهو سوال پيدا ڪيو تہ ڇا اهي حڪم صرف انهن مخصوص عبادتن تائين محدود آهن جن بابت حديث موجود آهي، يا انهن مان هڪ عام اصول اخذ ڪري ٻين عبادتن جو ثواب پڻ ميت کي بخشڻ جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو. انهيءَ اصولي اختلاف مان مختلف فقهي موقف پيدا ٿيا. == فقهي مذهبن جا موقف == ايصالِ ثواب جي اصل مسئلي ۽ ان جي دائري بابت اسلامي فقه ۾ مختلف رايا ملن ٿا. دعا، استغفار، صدقي ۽ حج جهڙين ڪيترين صورتن ۾ وسيع اتفاق ملي ٿو، جڏهن تہ [[قرآن]] جي تلاوت، نفلي نماز ۽ ٻين خالص بدني عبادتن جو ثواب ميت کي بخشڻ بابت اختلاف وڌيڪ نمايان آهي.<ref name="DarIftaReading"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي روايت ! style="background:#dff0d8;" | عام موقف ! style="background:#fcf8e3;" | اهم وضاحت |- | '''[[حنفي مذهب|حنفي]]''' | نيڪ عملن جو ثواب ٻئي شخص کي بخشڻ جو دائرو وسيع سمجهيو وڃي ٿو. | صدقي ۽ ٻين مالي عملن سان گڏ تلاوت ۽ ڪيترين نفلي بدني عبادتن جو ثواب بخشڻ پڻ حنفي فقهي روايت ۾ جائز ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DarIftaReading"/> |- | '''[[مالڪي مذهب|مالڪي]]''' | تاريخي طور بدني عبادتن بابت مختلف رايا رهيا آهن. | ابتدائي مالڪي روايت ۾ تلاوت جهڙن عملن بابت تحفظ ملي ٿو، جڏهن تہ ڪيترن متأخر مالڪي عالمن قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت کي پهچڻ قبول ڪيو آهي.<ref name="DarIftaMaliki">{{Cite web |url=https://dar-alifta.org/ar/fatwa/details/17050/ |title=قراءة القرآن للأموات على المقابر وقت الدفن أو غير ذلك |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[شافعي مذهب|شافعي]]''' | روايتي شافعي فقه ۾ خاص طور تلاوت جي ثواب بابت اختلاف ملي ٿو. | امام شافعي ڏانهن منسوب مشهور موقف ۽ پوءِ جي شافعي عالمن جي تشريحن ۾ فرق آهي؛ ڪيترن متأخر شافعي عالمن دعا سان ثواب بخشڻ يا ان مان ميت جي فائدي جي گنجائش بيان ڪئي آهي.<ref name="ShafiiReading">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/115879/ |title=تحرير مذهب الشافعية في وصول ثواب القراءة للميت |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[حنبلي مذهب|حنبلي]]''' | ايصالِ ثواب جو نسبتاً وسيع تصور قبول ڪيو ويو آهي. | [[ابن قدامه]] سميت حنبلي فقهائن وٽ مختلف قربتن جو ثواب ميت کي بخشڻ جي جواز جا قول ملن ٿا.<ref name="DarIftaReading"/> |} ان ڪري ڪنهن هڪ مختصر جملي ۾ چارئي سني مذهبن جا موقف بيان ڪرڻ سان سندن اندروني فقهي اختلاف نظرانداز ٿي سگهن ٿا. خاص طور مالڪي ۽ شافعي فقه ۾ قديم ۽ متأخر عالمن جي موقفن ۾ فرق ملڻ سبب هر عمل ــ جهڙوڪ صدقو، روزو يا تلاوت ــ کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي. == قرآن جي تلاوت جو ثواب == [[File:A man is reading quran at mosque.jpg|thumb|مسجد ۾ [[قرآن]] جي تلاوت ڪندڙ شخص؛ تلاوت جو ثواب ميت کي بخشڻ بابت اسلامي فقه ۾ مختلف رايا آهن.]] [[قرآن جي تلاوت]] جو ثواب ميت کي پهچائڻ ايصالِ ثواب جي سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل صورتن مان هڪ آهي. ڪجهه فقهائن ان کي ٻين ثابت ٿيل عملن، جهڙوڪ صدقي ۽ حج، تي قياس ڪندي جائز قرار ڏنو، جڏهن تہ ٻين جو موقف رهيو تہ عبادتن ۾ انهن صورتن تائين محدود رهڻ گهرجي جن لاءِ مخصوص شرعي دليل موجود هجي.<ref name="DarIftaReading"/><ref name="IslamQAReward">{{Cite web |url=https://islamqa.info/ar/answers/46698/ |title=إهداء ثواب الذكر إلى أبويه |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري قرآن خواني، ذڪر، نفلي نماز يا ٻين عملن جو ثواب بخشڻ بابت سڀني اسلامي عالمن ڏانهن هڪ ئي موقف منسوب ڪرڻ درست نه آهي. == تاريخي ارتقا ۽ تصور جي اصل == ''ايصالِ ثواب'' جي موجوده فقهي اصطلاح کي قرآن ۾ ساڳئي لفظن سان استعمال نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران قرآن ۽ ابتدائي حديثي مواد ۾ مئلن لاءِ دعا، استغفار، صدقو، نذر، روزي ۽ حج سان لاڳاپيل الڳ الڳ روايتون ملن ٿيون. بعد جي فقهي ادب ۾ انهن نصوص کي گڏ ڪري اهو وسيع سوال بحث هيٺ آيو تہ هڪ شخص جي نيڪ عمل مان ٻئي شخص کي ڪهڙي حد تائين فائدو پهچي سگهي ٿو. ان ڪري تاريخي لحاظ کان وڌيڪ محتاط بيان اهو آهي تہ ايصالِ ثواب جو '''فقهي نظريو''' ابتدائي اسلامي نصوص ۾ موجود مختلف عملن جي بنياد تي فقهي استدلال ۽ تدوين ذريعي منظم ٿيو. اهو چوڻ تہ هي تصور ڪنهن هڪ مخصوص دور يا شخص طرفان ”ايجاد“ ڪيو ويو، موجود ذريعن مان ثابت نٿو ٿئي. وچئين دور جي اسلامي فقهي ادب ۾ اهو موضوع وڌيڪ تفصيلي صورت اختيار ڪري ويو. قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت تائين پهچڻ بابت مستقل رسالا ۽ ڪتاب پڻ لکيا ويا؛ مثال طور حنبلي عالم ابو بڪر الخلال سان ''القراءة على القبور''، ۽ پوءِ ٻين حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي عالمن سان هن موضوع تي لکڻيون منسوب آهن.<ref name="DarIftaHistory">{{Cite web |url=https://www.dar-alifta.org/ar/fatwaresearch/details/94/ |title=حكم قراءة القرآن على الميت وتلقين الميت |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ايصالِ ثواب ۽ صدقه جاريه ۾ فرق == '''[[صدقه جاريه]]''' ۽ ايصالِ ثواب هڪجهڙا اصطلاح ناهن. صدقه جاريه اهڙي خيراتي عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن جو فائدو جاري رهڻ ڪري عمل ڪندڙ لاءِ به ثواب جاري رهي، جيئن [[وقف]] يا ڪو مستقل عوامي فائدي وارو ڪم. ايصالِ ثواب ۾، ان جي ابتڙ، ڪو جيئرو شخص پنهنجي ڪيل نيڪ عمل جو اجر ڪنهن ٻئي شخص لاءِ گهري ٿو. ساڳيءَ طرح ميت جي پنهنجي قائم ڪيل علمي يا خيراتي ڪم مان جاري رهندڙ ثواب کي لازمي طور ”ايصالِ ثواب“ چوڻ ضروري ناهي، ڇاڪاڻ تہ صحيح مسلم جي حديث موجب اهو سندس پنهنجي عمل جي جاري اثر سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Muslim1631"/> == ٻين مذهبن ۾ مشابه تصور == مئلن جي فائدي لاءِ دعا، خيراتي عمل يا مذهبي ثواب وقف ڪرڻ جا تصور اسلام تائين محدود ناهن، پر مختلف مذهبن ۾ انهن جا الڳ نظرياتي بنياد ۽ رسمون آهن. انهن کي اسلامي ايصالِ ثواب جو عين برابر تصور ڪرڻ بدران تقابلي مذهب جي لحاظ کان '''مشابه روايتون''' چوڻ وڌيڪ درست آهي. === ٻڌمت === [[ٻڌمت]] جي ڪيترين روايتن ۾ '''merit transfer''' يا '''merit dedication''' جو تصور موجود آهي، جنهن ۾ ڪنهن نيڪ عمل مان حاصل ڪيل ''merit'' ٻين جاندارن يا فوت ٿيل مائٽن جي فائدي لاءِ وقف ڪيو وڃي ٿو. هي عمل [[ٿيراوادا]]، [[مهايانا]] ۽ ٻين وڏين ٻڌ روايتن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو.<ref name="OxfordMerit">{{Cite encyclopedia |last=Egge |first=James |title=Merit Transfer |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Buddhism |publisher=Oxford University Press |date=27 July 2016 |doi=10.1093/obo/9780195393521-0222 }}</ref> مذهبن جي تاريخ بابت تحقيق ۾ ٻڌ ۽ برهمڻي روايتن ۾ merit جي منتقلي ۽ مئل ابن ڏاڏن لاءِ رسمن جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپن تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Bronkhorst">{{Cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |chapter=Transfer of Merit |title=Karma |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2011 |pages=91–96 |doi=10.21313/hawaii/9780824835705.003.0005 }}</ref> === هندو ڌرم === [[هندو ڌرم]] ۾ فوت ٿيل ابن ڏاڏن سان لاڳاپيل '''[[شرادڌ]]''' جهڙيون رسمون موجود آهن، جن ۾ اولاد طرفان مذهبي رسمون، نذرانو ۽ کاڌي جون پيشڪشون ڪيون وڃن ٿيون. انهن رسمن جو مذهبي ۽ ڪرم بابت نظرياتي پسمنظر اسلامي ايصالِ ثواب کان مختلف آهي، پر مئل ابن ڏاڏن جي فائدي لاءِ جيئرن طرفان مذهبي عمل ڪرڻ جي لحاظ کان تقابلي مشابهت رکي ٿو.<ref name="Bronkhorst"/> === عيسائيت === [[عيسائيت]] جي سڀني فرقن جو هن موضوع بابت موقف هڪجهڙو ناهي. [[ڪيٿولڪ چرچ]] مئلن لاءِ دعا، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن کي تسليم ڪري ٿو. ڪيٿولڪ چرچ جي سرڪاري ''Catechism'' موجب چرچ پنهنجي شروعاتي دور کان مئلن لاءِ دعا ڪندو ۽ انهن لاءِ Eucharistic sacrifice، خيرات ۽ ٻين عملن جي سفارش ڪندو رهيو آهي.<ref name="CatholicCatechism">{{Cite web |url=https://www.vatican.va/content/catechism/en/part_one/section_two/chapter_three/article_12/iii_the_final_purification%2C_or_purgatory.html |title=The Final Purification, or Purgatory |work=Catechism of the Catholic Church |publisher=The Holy See |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ]] ۾ پڻ فوت ٿيل مؤمنن لاءِ دعائون ۽ يادگاري عبادتون رائج آهن. آرٿوڊوڪس روايت ۾ مئلن کي Divine Liturgy ۽ مخصوص memorial services ۾ ياد ڪيو وڃي ٿو.<ref name="OrthodoxDead">{{Cite web |url=https://www.goarch.org/introduction-articles |title=Special Services and Blessings of the Orthodox Church |publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اهي عيسائي عقيدا اسلامي ”ثواب“ جي فقهي تصور سان مڪمل طور هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري انهن جي وچ ۾ مشابهت بنيادي طور مئلن لاءِ جيئرن جي دعا ۽ مذهبي عمل تائين محدود سمجهڻ گهرجي. == تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | روايت ! style="background:#dff0d8;" | مئلن لاءِ عمل ! style="background:#fcf8e3;" | بنيادي تصور |- | [[اسلام]] | دعا، صدقو ۽ فقهي اختلاف مطابق ٻين عبادتن جو ثواب | ايصال يا اهداءِ ثواب |- | [[ٻڌمت]] | نيڪ عمل مان حاصل merit جي dedication | Merit transfer / dedication |- | [[هندو ڌرم]] | ابن ڏاڏن لاءِ شرادڌ ۽ ٻيون رسمون | پِترن سان مذهبي فرض ۽ ڪرم سان لاڳاپيل روايتون |- | [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | دعا، Eucharistic sacrifice، خيرات ۽ ٻيا عمل | مئلن لاءِ suffrage ۽ آخرتي پاڪيزگي |- | [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائيت]] | دعائون، Divine Liturgy ۾ يادگيري ۽ memorial services | فوت ٿيل مؤمنن لاءِ چرچ جي دعا |} انهن روايتن ۾ ظاهري مشابهت هوندي به ''ثواب''، ''merit''، ''karma''، گناهه، نجات ۽ موت کان پوءِ واري حالت بابت سندن مذهبي نظريا هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ان ڪري تاريخي ثبوت کان سواءِ هڪ مذهب جي رسم کي ٻئي مذهب جي تصور جو اصل قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[صدقو]] * [[صدقه جاريه]] * [[دعا]] * [[استغفار]] * [[فاتحه]] * [[قرآن خواني]] * [[جنازي نماز]] * [[قضا روزو]] * [[حج بدل]] * [[وقف]] * [[موت اسلام ۾]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:اسلام ۽ موت]] [[زمرو:اسلامي عبادتون]] [[زمرو:موت سان لاڳاپيل رسمون]] hvfbk6zcawfx3rs4a4arpy7mwtdjets 416425 416424 2026-10-02T09:03:59Z Intisar Ali 8681 416425 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نيڪ عمل يا عبادت جو ثواب ڪنهن ٻئي، خاص ڪري ميت، کي پهچائڻ بابت اسلامي تصور}} {{اسلام}} '''ايصالِ ثواب''' [[اسلام]] ۾ پنھنجي نيڪ عملن ۽ بدني ۽ مالي عبادتن جو اجر ۽ ثواب ڪنھن ميت کي پھچائڻ يعني خدا کان اھا دعا ڪرڻ تہ منھنجي ھن عبادت يا نيڪ عمل جو اجر ۽ ثواب فلاڻي شخص کي پھچي، ان کي ايصال ثواب چوندا آهن.<ref name ="آسان فقہ" >ڪتاب: آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع - صہ 37، 296,297</ref> ايصالِ ثواب جي معنيَ آهي ثواب پھچائڻ ۽ اصطلاحن ان جي معني آهي تہ ماڻھو پنھنجا نيڪ عمل ۽ عبادتن جو اجر ۽ ثواب پنھنجي ڪنھن عزيز يا احسان ڪندڙ ميت کي پھچائڻ جي نيت ڪري.<ref name="آسان فقہ" /> امام مالڪ جي مطابق صرف مالي عبادتن جو ثواب ميت کي پھچي ٿو ۽ جسماني عبادتن جو ثواب نہ ٿو پھچي<ref name="آسان فقہ" /> حنفي فقہ مطابق سڀ نفل عبادتون توڙي اھي مالي ھجن جيئن صدقو، خيرات ۽ قرباني، يا جسماني ھجن سڀني جو ثواب ميت تائين پھچي ٿو.<ref name="آسان فقہ" /> ان مطابق نماز ۽ روزي جو ثواب پڻ ميت تائين پھچي ٿو ۽ اھو جائز آھي.<ref name="آسان فقہ" /> ان جو طريقو اھو آھي تہ عبادت کان فارغ ٿي اھو ماڻھو ايصالِ ثواب جي دعا گهرندو آھي.<ref name="آسان فقہ" /> ايصالِ ثواب جي لاءِ ضروري ناھي تہ عبادت وقت اھڙي ڪا نيت ڪئي وڃي.<ref name="آسان فقہ" /> اسلامي فقهي ادب ۾ هن تصور لاءِ '''إيصال الثواب''' سان گڏ '''إهداء الثواب'''، يعني ”ثواب جو تحفو ڏيڻ“، جا اصطلاح پڻ استعمال ٿين ٿا. فقهي بحث جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ڇا هڪ مسلمان جي ڪيل عبادت يا نيڪ عمل جو ثواب سندس دعا يا نيت سان ڪنهن ٻئي مسلمان، خاص ڪري فوت ٿيل شخص، کي پهچي سگهي ٿو، ۽ جيڪڏهن پهچي سگهي ٿو تہ ڪهڙن عملن جو ثواب پهچي ٿو.<ref name="DarIftaReading">{{Cite web |url=https://www.dar-alifta.org/ar/Fatwa/Details/12527/ |title=حكم قراءة القرآن على الموتى |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == قرآن ۽ حديث ۾ بنياد == [[File:Quran - year 1874 - Page 116.jpg|thumb|[[قرآن]]؛ ايصالِ ثواب بابت فقهي بحث ۾ قرآن جون دعائن، انساني عمل ۽ اجر بابت آيتون دليل طور پيش ڪيون وينديون آهن.]] ايصالِ ثواب جو فقهي تصور ڪنهن هڪ قرآني اصطلاح يا هڪ ئي نص تي قائم نه آهي، پر فقهائن ان بابت قرآن جي مختلف آيتن ۽ [[حديث]]ن مان استدلال ڪيو آهي. خاص طور مئلن لاءِ [[دعا]]، [[استغفار]]، [[صدقو]]، [[حج]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ روزو ڪرڻ بابت حديثون هن بحث جو اهم بنياد آهن. قرآن ۾ اڳين مؤمنن لاءِ دعا ڪرڻ جو ذڪر آهي: {{اقتباس|”اي اسان جا پالڻهار! اسان کي ۽ اسان جي انهن ڀائرن کي بخش، جيڪي ايمان ۾ اسان کان اڳي گذري ويا.“|[[سورة الحشر]]، آيت 10}} هي آيت مئل يا اڳ گذريل مؤمنن لاءِ دعا ۽ استغفار جي مشروعيت جي دليلن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي. ٻئي طرف [[سورة النجم]] جي آيت 39 ــ ''«وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ»''، يعني انسان لاءِ اهو ئي آهي جنهن لاءِ هن پاڻ ڪوشش ڪئي ــ ايصالِ ثواب بابت فقهي اختلاف ۾ اهم آيت رهي آهي. ڪجهه فقهائن هن مان عبادتن جي ثواب جي منتقلي کي محدود ڪرڻ لاءِ استدلال ڪيو، جڏهن تہ ٻين فقهائن جو موقف آهي تہ آيت انسان جي پنهنجي ڪمائي ۽ استحقاق بابت آهي ۽ اها خدا جي فضل سان ٻئي شخص جي دعا يا نيڪ عمل مان فائدو ملڻ جي نفي نٿي ڪري.<ref name="AyahDiscussion">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/203176/ |title=وصول ثواب الأعمال الصالحة المهداة للميت |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ميت لاءِ دعا == اسلامي روايت ۾ ميت لاءِ دعا ۽ استغفار سڀ کان گهٽ اختلافي صورتن مان آهن. [[صحيح مسلم]] ۾ [[ابو هريره]] کان روايت ڪيل حديث موجب انسان جي وفات کان پوءِ سندس عمل بند ٿي وڃي ٿو سواءِ ٽن شين جي: جاري صدقي، اهڙي علم جي جنهن مان فائدو ورتو وڃي ۽ صالح اولاد جي جيڪو سندس لاءِ دعا ڪري.<ref name="Muslim1631">{{Cite web |url=https://dorar.net/h/j8bVoD7A |title=إذا مات الإنسان انقطع عنه عمله إلا من ثلاثة |website=الدرر السنية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هن حديث مان فقها ٻن لاڳاپيل پر الڳ تصورن تي بحث ڪن ٿا: پهريون، اهي عمل جن جو ثواب انسان جي پنهنجي زندگيءَ ۾ پيدا ڪيل سبب جي ڪري وفات کان پوءِ به جاري رهي ٿو؛ ۽ ٻيو، اهي عمل جيڪي ڪو ٻيو جيئرو شخص ميت جي فائدي لاءِ ڪري ٿو. ايصالِ ثواب جو فقهي بحث گهڻو ڪري ٻئي قسم سان تعلق رکي ٿو. == ميت جي طرفان صدقو == [[File:Food Charity to an Almajiri Boy in Katsina State During Ramadan.jpg|thumb|رمضان دوران کاڌي جي صورت ۾ [[صدقو]] ڏنو پيو وڃي.]] [[File:Muslim Giving Charity During Ramadan.jpg|thumb|هڪ مسلمان شخص [[صدقو]] ڏئي رهيو آهي؛ ميت جي طرفان صدقو ڪرڻ ايصالِ ثواب جي انهن صورتن مان آهي، جن بابت حديثي روايتون موجود آهن.]] ميت جي طرفان صدقو ڪرڻ بابت واضح حديثون موجود آهن. [[صحيح بخاري]] ۾ [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] کان روايت آهي تہ هڪ شخص رسول الله ﷺ کان پڇيو تہ سندس ماءُ اوچتو فوت ٿي وئي آهي ۽ جيڪڏهن ڳالهائڻ جو موقعو ملي ها تہ شايد صدقو ڪري ها؛ ڇا هو سندس طرفان صدقو ڪري سگهي ٿو؟ رسول الله ﷺ کيس ائين ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Bukhari2760">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:2760 |title=Sahih al-Bukhari 2760 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ سبب ميت جي طرفان صدقو ۽ خيرات ڪرڻ کي ايصالِ ثواب جي سڀ کان مضبوط حديثي بنياد رکندڙ صورتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. == روزو، نذر ۽ حج == ڪجهه حديثن ۾ ميت تي رهيل مخصوص عبادتي ذميوارين کي سندس وارث يا ٻئي شخص طرفان پورو ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ ابن عباس کان روايت آهي تہ هڪ عورت پنهنجي فوت ٿيل ماءُ تي رهيل نذر جي روزي بابت پڇيو، جنهن تي رسول الله ﷺ کيس ماءُ جي طرفان روزو رکڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Muslim1148">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1148d |title=Sahih Muslim 1148d |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اهڙي طرح صحيح بخاري ۾ سعد بن عباده جي ماءُ تي رهيل نذر کي سندس طرفان پورو ڪرڻ جي اجازت جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari2761">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:2761 |title=Sahih al-Bukhari 2761 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> فقهائن انهن روايتن مان اهو سوال پيدا ڪيو تہ ڇا اهي حڪم صرف انهن مخصوص عبادتن تائين محدود آهن جن بابت حديث موجود آهي، يا انهن مان هڪ عام اصول اخذ ڪري ٻين عبادتن جو ثواب پڻ ميت کي بخشڻ جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو. انهيءَ اصولي اختلاف مان مختلف فقهي موقف پيدا ٿيا. == فقهي مذهبن جا موقف == ايصالِ ثواب جي اصل مسئلي ۽ ان جي دائري بابت اسلامي فقه ۾ مختلف رايا ملن ٿا. دعا، استغفار، صدقي ۽ حج جهڙين ڪيترين صورتن ۾ وسيع اتفاق ملي ٿو، جڏهن تہ [[قرآن]] جي تلاوت، نفلي نماز ۽ ٻين خالص بدني عبادتن جو ثواب ميت کي بخشڻ بابت اختلاف وڌيڪ نمايان آهي.<ref name="DarIftaReading"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي روايت ! style="background:#dff0d8;" | عام موقف ! style="background:#fcf8e3;" | اهم وضاحت |- | '''[[حنفي مذهب|حنفي]]''' | نيڪ عملن جو ثواب ٻئي شخص کي بخشڻ جو دائرو وسيع سمجهيو وڃي ٿو. | صدقي ۽ ٻين مالي عملن سان گڏ تلاوت ۽ ڪيترين نفلي بدني عبادتن جو ثواب بخشڻ پڻ حنفي فقهي روايت ۾ جائز ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DarIftaReading"/> |- | '''[[مالڪي مذهب|مالڪي]]''' | تاريخي طور بدني عبادتن بابت مختلف رايا رهيا آهن. | ابتدائي مالڪي روايت ۾ تلاوت جهڙن عملن بابت تحفظ ملي ٿو، جڏهن تہ ڪيترن متأخر مالڪي عالمن قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت کي پهچڻ قبول ڪيو آهي.<ref name="DarIftaMaliki">{{Cite web |url=https://dar-alifta.org/ar/fatwa/details/17050/ |title=قراءة القرآن للأموات على المقابر وقت الدفن أو غير ذلك |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[شافعي مذهب|شافعي]]''' | روايتي شافعي فقه ۾ خاص طور تلاوت جي ثواب بابت اختلاف ملي ٿو. | امام شافعي ڏانهن منسوب مشهور موقف ۽ پوءِ جي شافعي عالمن جي تشريحن ۾ فرق آهي؛ ڪيترن متأخر شافعي عالمن دعا سان ثواب بخشڻ يا ان مان ميت جي فائدي جي گنجائش بيان ڪئي آهي.<ref name="ShafiiReading">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/115879/ |title=تحرير مذهب الشافعية في وصول ثواب القراءة للميت |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> |- | '''[[حنبلي مذهب|حنبلي]]''' | ايصالِ ثواب جو نسبتاً وسيع تصور قبول ڪيو ويو آهي. | [[ابن قدامه]] سميت حنبلي فقهائن وٽ مختلف قربتن جو ثواب ميت کي بخشڻ جي جواز جا قول ملن ٿا.<ref name="DarIftaReading"/> |} ان ڪري ڪنهن هڪ مختصر جملي ۾ چارئي سني مذهبن جا موقف بيان ڪرڻ سان سندن اندروني فقهي اختلاف نظرانداز ٿي سگهن ٿا. خاص طور مالڪي ۽ شافعي فقه ۾ قديم ۽ متأخر عالمن جي موقفن ۾ فرق ملڻ سبب هر عمل ــ جهڙوڪ صدقو، روزو يا تلاوت ــ کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي. == قرآن جي تلاوت جو ثواب == [[File:A man is reading quran at mosque.jpg|thumb|مسجد ۾ [[قرآن]] جي تلاوت ڪندڙ شخص؛ تلاوت جو ثواب ميت کي بخشڻ بابت اسلامي فقه ۾ مختلف رايا آهن.]] [[قرآن جي تلاوت]] جو ثواب ميت کي پهچائڻ ايصالِ ثواب جي سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل صورتن مان هڪ آهي. ڪجهه فقهائن ان کي ٻين ثابت ٿيل عملن، جهڙوڪ صدقي ۽ حج، تي قياس ڪندي جائز قرار ڏنو، جڏهن تہ ٻين جو موقف رهيو تہ عبادتن ۾ انهن صورتن تائين محدود رهڻ گهرجي جن لاءِ مخصوص شرعي دليل موجود هجي.<ref name="DarIftaReading"/><ref name="IslamQAReward">{{Cite web |url=https://islamqa.info/ar/answers/46698/ |title=إهداء ثواب الذكر إلى أبويه |website=الإسلام سؤال وجواب |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهيءَ ڪري قرآن خواني، ذڪر، نفلي نماز يا ٻين عملن جو ثواب بخشڻ بابت سڀني اسلامي عالمن ڏانهن هڪ ئي موقف منسوب ڪرڻ درست نه آهي. == تاريخي ارتقا ۽ تصور جي اصل == ''ايصالِ ثواب'' جي موجوده فقهي اصطلاح کي قرآن ۾ ساڳئي لفظن سان استعمال نه ڪيو ويو آهي. ان جي بدران قرآن ۽ ابتدائي حديثي مواد ۾ مئلن لاءِ دعا، استغفار، صدقو، نذر، روزي ۽ حج سان لاڳاپيل الڳ الڳ روايتون ملن ٿيون. بعد جي فقهي ادب ۾ انهن نصوص کي گڏ ڪري اهو وسيع سوال بحث هيٺ آيو تہ هڪ شخص جي نيڪ عمل مان ٻئي شخص کي ڪهڙي حد تائين فائدو پهچي سگهي ٿو. ان ڪري تاريخي لحاظ کان وڌيڪ محتاط بيان اهو آهي تہ ايصالِ ثواب جو '''فقهي نظريو''' ابتدائي اسلامي نصوص ۾ موجود مختلف عملن جي بنياد تي فقهي استدلال ۽ تدوين ذريعي منظم ٿيو. اهو چوڻ تہ هي تصور ڪنهن هڪ مخصوص دور يا شخص طرفان ”ايجاد“ ڪيو ويو، موجود ذريعن مان ثابت نٿو ٿئي. وچئين دور جي اسلامي فقهي ادب ۾ اهو موضوع وڌيڪ تفصيلي صورت اختيار ڪري ويو. قرآن جي تلاوت جو ثواب ميت تائين پهچڻ بابت مستقل رسالا ۽ ڪتاب پڻ لکيا ويا؛ مثال طور حنبلي عالم ابو بڪر الخلال سان ''القراءة على القبور''، ۽ پوءِ ٻين حنفي، مالڪي، شافعي ۽ حنبلي عالمن سان هن موضوع تي لکڻيون منسوب آهن.<ref name="DarIftaHistory">{{Cite web |url=https://www.dar-alifta.org/ar/fatwaresearch/details/94/ |title=حكم قراءة القرآن على الميت وتلقين الميت |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ايصالِ ثواب ۽ صدقه جاريه ۾ فرق == '''[[صدقه جاريه]]''' ۽ ايصالِ ثواب هڪجهڙا اصطلاح ناهن. صدقه جاريه اهڙي خيراتي عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن جو فائدو جاري رهڻ ڪري عمل ڪندڙ لاءِ به ثواب جاري رهي، جيئن [[وقف]] يا ڪو مستقل عوامي فائدي وارو ڪم. ايصالِ ثواب ۾، ان جي ابتڙ، ڪو جيئرو شخص پنهنجي ڪيل نيڪ عمل جو اجر ڪنهن ٻئي شخص لاءِ گهري ٿو. ساڳيءَ طرح ميت جي پنهنجي قائم ڪيل علمي يا خيراتي ڪم مان جاري رهندڙ ثواب کي لازمي طور ”ايصالِ ثواب“ چوڻ ضروري ناهي، ڇاڪاڻ تہ صحيح مسلم جي حديث موجب اهو سندس پنهنجي عمل جي جاري اثر سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Muslim1631"/> == ٻين مذهبن ۾ مشابه تصور == مئلن جي فائدي لاءِ دعا، خيراتي عمل يا مذهبي ثواب وقف ڪرڻ جا تصور اسلام تائين محدود ناهن، پر مختلف مذهبن ۾ انهن جا الڳ نظرياتي بنياد ۽ رسمون آهن. انهن کي اسلامي ايصالِ ثواب جو عين برابر تصور ڪرڻ بدران تقابلي مذهب جي لحاظ کان '''مشابه روايتون''' چوڻ وڌيڪ درست آهي. === ٻڌمت === [[ٻڌمت]] جي ڪيترين روايتن ۾ '''merit transfer''' يا '''merit dedication''' جو تصور موجود آهي، جنهن ۾ ڪنهن نيڪ عمل مان حاصل ڪيل ''merit'' ٻين جاندارن يا فوت ٿيل مائٽن جي فائدي لاءِ وقف ڪيو وڃي ٿو. هي عمل [[ٿيراوادا]]، [[مهايانا]] ۽ ٻين وڏين ٻڌ روايتن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو.<ref name="OxfordMerit">{{Cite encyclopedia |last=Egge |first=James |title=Merit Transfer |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Buddhism |publisher=Oxford University Press |date=27 July 2016 |doi=10.1093/obo/9780195393521-0222 }}</ref> مذهبن جي تاريخ بابت تحقيق ۾ ٻڌ ۽ برهمڻي روايتن ۾ merit جي منتقلي ۽ مئل ابن ڏاڏن لاءِ رسمن جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپن تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Bronkhorst">{{Cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |chapter=Transfer of Merit |title=Karma |publisher=University of Hawaiʻi Press |year=2011 |pages=91–96 |doi=10.21313/hawaii/9780824835705.003.0005 }}</ref> === هندو ڌرم === [[هندو ڌرم]] ۾ فوت ٿيل ابن ڏاڏن سان لاڳاپيل '''[[شرادڌ]]''' جهڙيون رسمون موجود آهن، جن ۾ اولاد طرفان مذهبي رسمون، نذرانو ۽ کاڌي جون پيشڪشون ڪيون وڃن ٿيون. انهن رسمن جو مذهبي ۽ ڪرم بابت نظرياتي پسمنظر اسلامي ايصالِ ثواب کان مختلف آهي، پر مئل ابن ڏاڏن جي فائدي لاءِ جيئرن طرفان مذهبي عمل ڪرڻ جي لحاظ کان تقابلي مشابهت رکي ٿو.<ref name="Bronkhorst"/> === عيسائيت === [[عيسائيت]] جي سڀني فرقن جو هن موضوع بابت موقف هڪجهڙو ناهي. [[ڪيٿولڪ چرچ]] مئلن لاءِ دعا، خيرات ۽ ٻين مذهبي عملن کي تسليم ڪري ٿو. ڪيٿولڪ چرچ جي سرڪاري ''Catechism'' موجب چرچ پنهنجي شروعاتي دور کان مئلن لاءِ دعا ڪندو ۽ انهن لاءِ Eucharistic sacrifice، خيرات ۽ ٻين عملن جي سفارش ڪندو رهيو آهي.<ref name="CatholicCatechism">{{Cite web |url=https://www.vatican.va/content/catechism/en/part_one/section_two/chapter_three/article_12/iii_the_final_purification%2C_or_purgatory.html |title=The Final Purification, or Purgatory |work=Catechism of the Catholic Church |publisher=The Holy See |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ]] ۾ پڻ فوت ٿيل مؤمنن لاءِ دعائون ۽ يادگاري عبادتون رائج آهن. آرٿوڊوڪس روايت ۾ مئلن کي Divine Liturgy ۽ مخصوص memorial services ۾ ياد ڪيو وڃي ٿو.<ref name="OrthodoxDead">{{Cite web |url=https://www.goarch.org/introduction-articles |title=Special Services and Blessings of the Orthodox Church |publisher=Greek Orthodox Archdiocese of America |language=en |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> اهي عيسائي عقيدا اسلامي ”ثواب“ جي فقهي تصور سان مڪمل طور هڪجهڙا ناهن؛ تنهنڪري انهن جي وچ ۾ مشابهت بنيادي طور مئلن لاءِ جيئرن جي دعا ۽ مذهبي عمل تائين محدود سمجهڻ گهرجي. == تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | مذهبي روايت ! style="background:#dff0d8;" | مئلن لاءِ ڪيا ويندڙ عمل ! style="background:#fcf8e3;" | بنيادي تصور |- | [[اسلام]] | دعا، [[صدقو]] ۽ فقهي اختلاف موجب ٻين عبادتن جو ثواب | ايصالِ ثواب يا اهداءِ ثواب |- | [[ٻڌمت]] | نيڪ عملن مان حاصل ٿيندڙ ثواب يا نيڪي مئلن جي نالي منسوب ڪرڻ | ثواب يا نيڪي جي منتقلي يا ارپنا |- | [[هندو ڌرم]] | ابن ڏاڏن لاءِ [[شرادڌ]] ۽ ٻيون مذهبي رسمون | پِترن بابت مذهبي فرض ۽ [[ڪرم]] سان لاڳاپيل روايتون |- | [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | دعا، [[يوڪرسٽ]] جي قرباني، خيرات ۽ ٻيا مذهبي عمل | مئلن لاءِ دعائي مدد ۽ آخرتي پاڪيزگي |- | [[مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ|مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت]] | دعائون، [[ڊيوائن لٽُرجي|مقدس عبادت]] ۾ يادگيري ۽ يادگاري عبادتون | فوت ٿيل مؤمنن لاءِ چرچ جون دعائون |} انهن مذهبي روايتن ۾ ظاهري مشابهتون موجود هجڻ باوجود ''ثواب''، ''نيڪي''، ''ڪرم''، گناهه، نجات ۽ موت کان پوءِ واري حالت بابت سندن عقيدا ۽ مذهبي تصور هڪ ٻئي کان نمايان طور مختلف آهن. تنهنڪري معتبر تاريخي ثبوت کان سواءِ ڪنهن هڪ مذهب ۾ موجود اهڙي رسم يا عقيدي کي ٻئي مذهب جي ساڳئي يا مشابه تصور جو اصل قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[صدقو]] * [[صدقه جاريه]] * [[دعا]] * [[استغفار]] * [[فاتحه]] * [[قرآن خواني]] * [[جنازي نماز]] * [[قضا روزو]] * [[حج بدل]] * [[وقف]] * [[موت اسلام ۾]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:اسلام ۽ موت]] [[زمرو:اسلامي عبادتون]] [[زمرو:موت سان لاڳاپيل رسمون]] 1xyuxb9t5d3dhbpf0mc941r543lw60r 0 57016 416434 252308 2026-10-02T09:26:04Z Intisar Ali 8681 416434 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي نماز ۾ اذان کان پوءِ نماز ڏانهن ٻيهر سڏڻ سان لاڳاپيل اصطلاح}} '''تثويب''' ({{lang-ar|التَّثْوِيب}}) [[اسلام]] ۾ [[اذان]] سان لاڳاپيل هڪ فقهي اصطلاح آهي، جيڪو مختلف فقهي ۽ لغوي ماخذن ۾ ٻن ويجهن معنائن ۾ استعمال ٿيو آهي. مشهور استعمال موجب [[فجر (عبادت)|فجر]] جي اذان ۾ ''حي على الفلاح'' کان پوءِ ٻه ڀيرا '''الصلاة خير من النوم''' چوڻ کي تثويب چيو وڃي ٿو. حنفي فقه جي ڪجهه ڪتابن ۾ اذان کان پوءِ ۽ [[اقامت]] کان اڳ ماڻهن کي ٻيهر نماز يا جماعت ڏانهن متوجه ڪرڻ کي پڻ تثويب چيو ويو آهي.<ref name="Dorar-Tathwib">{{Cite web |url=https://dorar.net/feqhia/728/ |title=المطلب الثالث: التثويب في الأذان |website=الموسوعة الفقهية، الدرر السنية |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref><ref name="RaddMuhtar">{{Cite book |last=ابن عابدين |first=محمد أمين |title=رد المحتار على الدر المختار |chapter=باب الأذان |language=ar }}</ref> '''تثويب''' [[اذان]] ۽ [[اقامت]] جي وچ ۾ ماڻھن کي جماعت جي تياري لاء متوجھ ڪرڻ کي تثويب چئبو آهي. اھا تثويب [[عربي ٻولي]] ۾ يا ٻي ڪنھن ٻولي ۾ بہ ٿي سگهي ٿي. [[سني|سني اسلام]] ۾ فقھاء متقدمين وٽ [[فجر (عبادت)|فجر]] جي نماز کانسواءِ ڪنھن بہ وقت تثويب جائز ناھي.<ref name =" آسان فقه" > - ڪتاب: آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي، شڪارپور، جنوري 2002ع -- ص:37</ref> == لغوي معنيٰ ۽ اصطلاح == عربي لفظ ''تثويب'' جو مادو '''ث و ب''' آهي، جنهن سان موٽڻ يا وري اچڻ جي معنيٰ لاڳاپيل آهي. [[لسان العرب]] ۾ مؤذن جي تثويب جي وضاحت اهڙي ٻيهر سڏ طور ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ مؤذن پهرين اذان ذريعي ماڻهن کي نماز ڏانهن سڏي ٿو ۽ پوءِ وري نماز ڏانهن متوجه ڪري ٿو.<ref name="Lisan">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/122/1095/ |title=لسان العرب ـ مادة ثوب |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> انهيءَ بنياد تي فقهي ادب ۾ لفظ جا ٻه لاڳاپيل استعمال پيدا ٿيا: فجر جي اذان اندر ''الصلاة خير من النوم'' چوڻ، ۽ اذان کان پوءِ اقامت کان اڳ ماڻهن کي نماز لاءِ ٻيهر اطلاع ڏيڻ. ٻئي استعمال ''ٻيهر سڏڻ'' واري بنيادي لغوي مفهوم سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lisan"/> == فجر جي اذان ۾ تثويب == [[File:Adhan.jpg|thumb|[[مؤذن]] مسلمانن کي نماز لاءِ سڏيندي اذان ڏئي ٿو.]] فجر جي اذان ۾ تثويب مان مراد مؤذن جو ''حي على الفلاح'' کان پوءِ ٻه ڀيرا: {{اقتباس|'''الصلاة خير من النوم، الصلاة خير من النوم'''}} چوڻ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ''نماز ننڊ کان ڀلي آهي''. اسلامي فقهي ماخذن موجب هي فجر جي اذان جي خصوصيت آهي.<ref name="Dorar-Tathwib"/> [[ابو محذوره]] کان روايت ڪيل حديث ۾ فجر جي اذان ۾ ''الصلاة خير من النوم'' چوڻ جو ذڪر ملي ٿو. هيءَ روايت [[سنن ابي دائود]] سميت حديث جي ٻين مجموعن ۾ پڻ آيل آهي.<ref name="AbuDawud">{{Cite web |url=https://sunnah.com/abudawud:501 |title=Sunan Abi Dawud 501 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> [[سني اسلام]] جي چئن مشهور فقهي مذهبن—[[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]]—۾ فجر جي اذان ۾ هن تثويب جي مشروعيت تسليم ڪئي وئي آهي.<ref name="Dorar-Tathwib"/> == اذان ۽ اقامت جي وچ ۾ تثويب == فقهي ڪتابن، خاص ڪري حنفي فقهي ادب ۾، ''تثويب'' جو هڪ ٻيو استعمال اذان ۽ اقامت جي وچ ۾ ماڻهن کي ٻيهر جماعت لاءِ متوجه ڪرڻ لاءِ ٿيو آهي. ان جي لغوي وضاحت '''العود إلى الإعلام بعد الإعلام'''، يعني ''هڪ اطلاع کان پوءِ ٻيهر اطلاع ڏيڻ'' سان ڪئي وئي آهي.<ref name="RaddMuhtar"/> هن قسم جي تثويب لاءِ هر دور ۽ علائقي ۾ هڪ ئي مقرر عبارت ضروري نه سمجهي وئي. حنفي ماخذن ۾ ''الصلاة الصلاة''، ''قامت قامت''، کنگهڪار يا مقامي طور رائج ڪنهن ٻئي اطلاع جو ذڪر ملي ٿو. ان ڪري اها تثويب فجر جي اذان جي مقرر لفظن ''الصلاة خير من النوم'' کان اصطلاحي طور الڳ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="RaddMuhtar"/> == حنفي فقه ۾ ارتقا == قديم حنفي فقيهن وٽ اذان ۽ اقامت جي وچ واري اضافي تثويب کي بنيادي طور فجر سان مخصوص رکڻ جو قول ملي ٿو، ڇاڪاڻ تہ فجر جي وقت ماڻهن جي ننڊ ۾ هجڻ سبب ٻيهر اطلاع جي ضرورت وڌيڪ سمجهي ويندي هئي. ٻين نمازن ۾ اهڙي تثويب کي متقدم حنفي فقيهن پسند نه ڪيو.<ref name="Dorar-Tathwib"/><ref name=" آسان فقه" /> بعد جي ڪجهه حنفي فقيهن ماڻهن ۾ نماز بابت سستي وڌڻ جي دليل سان ٻين نمازن ۾ به، [[مغرب جي نماز|مغرب]] کان سواءِ، اذان ۽ اقامت جي وچ ۾ رائج طريقي سان ٻيهر اطلاع ڏيڻ کي جائز يا مستحسن قرار ڏنو. [[ابن عابدين]] ''رد المحتار'' ۾ هن متأخر حنفي موقف جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="RaddMuhtar"/> [[ابو يوسف]] سان پڻ هڪ قول منسوب آهي، جنهن موجب عوامي معاملن ۾ مصروف حاڪم، قاضي، مفتي يا استاد جهڙن ماڻهن کي نماز جي وقت بابت اضافي اطلاع ڏيڻ ۾ حرج نه هو. هن مسئلي ۾ حنفي فقهي ادب اندر مختلف تفصيل ملن ٿا.<ref name="RaddMuhtar"/> == ٻين سني فقهي مذهبن جو موقف == مالڪي، شافعي ۽ حنبلي فقيهن سميت جمهور وٽ مقرر اذان ۾ تثويب فجر سان مخصوص آهي. فجر کان سواءِ ٻين فرض نمازن جي اذان ۾ ''الصلاة خير من النوم'' يا ان جهڙي اضافي کي اذان جو حصو بنائڻ مشروع نه سمجهيو ويو آهي. متقدم حنفي فقيهن جو موقف پڻ ان سلسلي ۾ جمهور سان موافق ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Dorar-Tathwib"/> هتي فجر جي '''اصل اذاني تثويب''' ۽ اذان کان پوءِ ماڻهن کي الڳ نموني ٻيهر اطلاع ڏيڻ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ بعد واري عمل بابت فقهي اختلاف ۽ تاريخي استعمال پهرين کان مختلف آهي. == حڪمت == فقهي عالمن فجر جي نماز کي تثويب سان مخصوص ڪرڻ جي هڪ حڪمت اها بيان ڪئي آهي تہ فجر جو وقت عام طور ننڊ جو وقت هوندو آهي. ''الصلاة خير من النوم'' جا لفظ ننڊ ڪندڙ شخص کي نماز جي اهميت ڏانهن ٻيهر متوجه ڪن ٿا.<ref name="Dorar-Tathwib"/> == پڻ ڏسو == * [[اذان]] * [[اقامت]] * [[مؤذن]] * [[فجر (عبادت)|فجر]] * [[نماز]] * [[جماعت سان نماز]] * [[حنفي مذهب]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اذان]] [[زمرو:نماز]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] jexmwzkmwi18b38dguy5h6bwb4x3exe 416436 416434 2026-10-02T09:27:42Z Intisar Ali 8681 /* فجر جي اذان ۾ تثويب */ 416436 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي نماز ۾ اذان کان پوءِ نماز ڏانهن ٻيهر سڏڻ سان لاڳاپيل اصطلاح}} '''تثويب''' ({{lang-ar|التَّثْوِيب}}) [[اسلام]] ۾ [[اذان]] سان لاڳاپيل هڪ فقهي اصطلاح آهي، جيڪو مختلف فقهي ۽ لغوي ماخذن ۾ ٻن ويجهن معنائن ۾ استعمال ٿيو آهي. مشهور استعمال موجب [[فجر (عبادت)|فجر]] جي اذان ۾ ''حي على الفلاح'' کان پوءِ ٻه ڀيرا '''الصلاة خير من النوم''' چوڻ کي تثويب چيو وڃي ٿو. حنفي فقه جي ڪجهه ڪتابن ۾ اذان کان پوءِ ۽ [[اقامت]] کان اڳ ماڻهن کي ٻيهر نماز يا جماعت ڏانهن متوجه ڪرڻ کي پڻ تثويب چيو ويو آهي.<ref name="Dorar-Tathwib">{{Cite web |url=https://dorar.net/feqhia/728/ |title=المطلب الثالث: التثويب في الأذان |website=الموسوعة الفقهية، الدرر السنية |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref><ref name="RaddMuhtar">{{Cite book |last=ابن عابدين |first=محمد أمين |title=رد المحتار على الدر المختار |chapter=باب الأذان |language=ar }}</ref> '''تثويب''' [[اذان]] ۽ [[اقامت]] جي وچ ۾ ماڻھن کي جماعت جي تياري لاء متوجھ ڪرڻ کي تثويب چئبو آهي. اھا تثويب [[عربي ٻولي]] ۾ يا ٻي ڪنھن ٻولي ۾ بہ ٿي سگهي ٿي. [[سني|سني اسلام]] ۾ فقھاء متقدمين وٽ [[فجر (عبادت)|فجر]] جي نماز کانسواءِ ڪنھن بہ وقت تثويب جائز ناھي.<ref name =" آسان فقه" > - ڪتاب: آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي، شڪارپور، جنوري 2002ع -- ص:37</ref> == لغوي معنيٰ ۽ اصطلاح == عربي لفظ ''تثويب'' جو مادو '''ث و ب''' آهي، جنهن سان موٽڻ يا وري اچڻ جي معنيٰ لاڳاپيل آهي. [[لسان العرب]] ۾ مؤذن جي تثويب جي وضاحت اهڙي ٻيهر سڏ طور ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ مؤذن پهرين اذان ذريعي ماڻهن کي نماز ڏانهن سڏي ٿو ۽ پوءِ وري نماز ڏانهن متوجه ڪري ٿو.<ref name="Lisan">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/122/1095/ |title=لسان العرب ـ مادة ثوب |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> انهيءَ بنياد تي فقهي ادب ۾ لفظ جا ٻه لاڳاپيل استعمال پيدا ٿيا: فجر جي اذان اندر ''الصلاة خير من النوم'' چوڻ، ۽ اذان کان پوءِ اقامت کان اڳ ماڻهن کي نماز لاءِ ٻيهر اطلاع ڏيڻ. ٻئي استعمال ''ٻيهر سڏڻ'' واري بنيادي لغوي مفهوم سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lisan"/> == فجر جي اذان ۾ تثويب == [[File:Muezzin calling out hour of prayer from minaret LOC matpc.04535.jpg|thumb|مينار تان [[اذان]] ڏيندڙ [[مؤذن]].]] [[File:Muezzin.jpg|thumb|[[مؤذن]]؛ مؤذن مقرر وقتن تي مسلمانن کي [[نماز]] لاءِ [[اذان]] ڏئي سڏي ٿو.]] فجر جي اذان ۾ تثويب مان مراد مؤذن جو ''حي على الفلاح'' کان پوءِ ٻه ڀيرا: {{اقتباس|'''الصلاة خير من النوم، الصلاة خير من النوم'''}} چوڻ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ''نماز ننڊ کان ڀلي آهي''. اسلامي فقهي ماخذن موجب هي فجر جي اذان جي خصوصيت آهي.<ref name="Dorar-Tathwib"/> [[ابو محذوره]] کان روايت ڪيل حديث ۾ فجر جي اذان ۾ ''الصلاة خير من النوم'' چوڻ جو ذڪر ملي ٿو. هيءَ روايت [[سنن ابي دائود]] سميت حديث جي ٻين مجموعن ۾ پڻ آيل آهي.<ref name="AbuDawud">{{Cite web |url=https://sunnah.com/abudawud:501 |title=Sunan Abi Dawud 501 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> [[سني اسلام]] جي چئن مشهور فقهي مذهبن—[[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]]—۾ فجر جي اذان ۾ هن تثويب جي مشروعيت تسليم ڪئي وئي آهي.<ref name="Dorar-Tathwib"/> == اذان ۽ اقامت جي وچ ۾ تثويب == فقهي ڪتابن، خاص ڪري حنفي فقهي ادب ۾، ''تثويب'' جو هڪ ٻيو استعمال اذان ۽ اقامت جي وچ ۾ ماڻهن کي ٻيهر جماعت لاءِ متوجه ڪرڻ لاءِ ٿيو آهي. ان جي لغوي وضاحت '''العود إلى الإعلام بعد الإعلام'''، يعني ''هڪ اطلاع کان پوءِ ٻيهر اطلاع ڏيڻ'' سان ڪئي وئي آهي.<ref name="RaddMuhtar"/> هن قسم جي تثويب لاءِ هر دور ۽ علائقي ۾ هڪ ئي مقرر عبارت ضروري نه سمجهي وئي. حنفي ماخذن ۾ ''الصلاة الصلاة''، ''قامت قامت''، کنگهڪار يا مقامي طور رائج ڪنهن ٻئي اطلاع جو ذڪر ملي ٿو. ان ڪري اها تثويب فجر جي اذان جي مقرر لفظن ''الصلاة خير من النوم'' کان اصطلاحي طور الڳ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="RaddMuhtar"/> == حنفي فقه ۾ ارتقا == قديم حنفي فقيهن وٽ اذان ۽ اقامت جي وچ واري اضافي تثويب کي بنيادي طور فجر سان مخصوص رکڻ جو قول ملي ٿو، ڇاڪاڻ تہ فجر جي وقت ماڻهن جي ننڊ ۾ هجڻ سبب ٻيهر اطلاع جي ضرورت وڌيڪ سمجهي ويندي هئي. ٻين نمازن ۾ اهڙي تثويب کي متقدم حنفي فقيهن پسند نه ڪيو.<ref name="Dorar-Tathwib"/><ref name=" آسان فقه" /> بعد جي ڪجهه حنفي فقيهن ماڻهن ۾ نماز بابت سستي وڌڻ جي دليل سان ٻين نمازن ۾ به، [[مغرب جي نماز|مغرب]] کان سواءِ، اذان ۽ اقامت جي وچ ۾ رائج طريقي سان ٻيهر اطلاع ڏيڻ کي جائز يا مستحسن قرار ڏنو. [[ابن عابدين]] ''رد المحتار'' ۾ هن متأخر حنفي موقف جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="RaddMuhtar"/> [[ابو يوسف]] سان پڻ هڪ قول منسوب آهي، جنهن موجب عوامي معاملن ۾ مصروف حاڪم، قاضي، مفتي يا استاد جهڙن ماڻهن کي نماز جي وقت بابت اضافي اطلاع ڏيڻ ۾ حرج نه هو. هن مسئلي ۾ حنفي فقهي ادب اندر مختلف تفصيل ملن ٿا.<ref name="RaddMuhtar"/> == ٻين سني فقهي مذهبن جو موقف == مالڪي، شافعي ۽ حنبلي فقيهن سميت جمهور وٽ مقرر اذان ۾ تثويب فجر سان مخصوص آهي. فجر کان سواءِ ٻين فرض نمازن جي اذان ۾ ''الصلاة خير من النوم'' يا ان جهڙي اضافي کي اذان جو حصو بنائڻ مشروع نه سمجهيو ويو آهي. متقدم حنفي فقيهن جو موقف پڻ ان سلسلي ۾ جمهور سان موافق ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Dorar-Tathwib"/> هتي فجر جي '''اصل اذاني تثويب''' ۽ اذان کان پوءِ ماڻهن کي الڳ نموني ٻيهر اطلاع ڏيڻ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ بعد واري عمل بابت فقهي اختلاف ۽ تاريخي استعمال پهرين کان مختلف آهي. == حڪمت == فقهي عالمن فجر جي نماز کي تثويب سان مخصوص ڪرڻ جي هڪ حڪمت اها بيان ڪئي آهي تہ فجر جو وقت عام طور ننڊ جو وقت هوندو آهي. ''الصلاة خير من النوم'' جا لفظ ننڊ ڪندڙ شخص کي نماز جي اهميت ڏانهن ٻيهر متوجه ڪن ٿا.<ref name="Dorar-Tathwib"/> == پڻ ڏسو == * [[اذان]] * [[اقامت]] * [[مؤذن]] * [[فجر (عبادت)|فجر]] * [[نماز]] * [[جماعت سان نماز]] * [[حنفي مذهب]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اذان]] [[زمرو:نماز]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] 2pfhwx6itgl0pzvrp1kkhtdznyirfi1 0 57017 416440 265617 2026-10-02T09:29:41Z Intisar Ali 8681 416440 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نماز ۾ رڪوع کان اٿڻ کان پوءِ الله جي حمد ڪرڻ}} '''تحميد''' ({{lang-ar|التَّحْمِيد}}) عام عربي ۽ اسلامي اصطلاح ۾ [[الله]] جي حمد ۽ ساراهه ڪرڻ کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ [[نماز]] جي فقهي اصطلاح ۾ [[رڪوع]] کان اٿڻ کان پوءِ [[قومه|قومہ]] جي حالت ۾ ''رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ'' يا حديثن ۾ آيل ان جي ٻين صيغن سان الله جي حمد ڪرڻ کي تحميد چيو وڃي ٿو.<ref name="Dorar-Hukm">{{Cite web |url=https://dorar.net/feqhia/952/ |title=المطلب الأول: حكم التسميع والتحميد |website=الموسوعة الفقهية، الدرر السنية |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> '''تحميد''' [[رڪوع]] مان اٿڻ کان بعد [[قومه|قومہ]] جي حالت ۾ '''ربنا لک الحمد''' چوڻ کي تحميد چئبو آهي.<ref name =" آسان فقہ" >ڪتاب: آسان فقہ، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 37</ref> == تسميع ۽ تحميد == نماز جي هن مرحلي سان ٻه اصطلاح لاڳاپيل آهن: '''تسميع''' ۽ '''تحميد'''. رڪوع مان اٿندي {{اقتباس|سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ}} چوڻ کي '''تسميع''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سڌو بيهڻ کان پوءِ {{اقتباس|رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ}} يا ان جي ثابت ٿيل ٻين صيغن مان ڪو صيغو چوڻ کي '''تحميد''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Dorar-Hukm"/> [[صحيح بخاري]] ۾ [[ابو هريره]] کان روايت آهي تہ [[محمد|محمد ﷺ]] جڏهن ''سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ'' چوندو هو تہ ان کان پوءِ ''اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ'' چوندو هو.<ref name="Bukhari795">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:795 |title=Sahih al-Bukhari 795 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> == تحميد جا لفظ == حديثن ۾ رڪوع کان اٿڻ کان پوءِ تحميد جا ڪيترائي صيغہ روايت ٿيل آهن. انهن مان هي چار بنيادي صيغہ فقهي ماخذن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا:<ref name="Dorar-Sigha">{{Cite web |url=https://dorar.net/feqhia/956/ |title=المطلب الثالث: صيغ التحميد الواردة وما يزاد عليها |website=الموسوعة الفقهية، الدرر السنية |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> * '''رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ''' — اي اسان جا پالڻهار، تنهنجي لاءِ ئي سڀ ساراهه آهي. * '''رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ''' — اي اسان جا پالڻهار، ۽ تنهنجي لاءِ ئي سڀ ساراهه آهي. * '''اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ''' — اي الله، اسان جا پالڻهار، تنهنجي لاءِ ئي سڀ ساراهه آهي. * '''اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ''' — اي الله، اسان جا پالڻهار، ۽ تنهنجي لاءِ ئي سڀ ساراهه آهي. اهي مختلف صيغہ نبوي روايتن مان ثابت ڄاڻايا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن مان ڪنهن ثابت صيغي سان تحميد ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Dorar-Sigha"/> == وڌيڪ حمد == [[صحيح بخاري]] ۾ [[رفاعه بن رافع]] کان روايت ٿيل حديث موجب هڪ صحابي رڪوع کان اٿڻ کان پوءِ چيو: {{اقتباس|رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ، حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ}} يعني: ''اي اسان جا پالڻهار، تنهنجي لاءِ تمام گهڻي، پاڪيزه ۽ برڪت واري ساراهه آهي.'' روايت موجب نماز کان پوءِ محمد ﷺ ٻڌايو تہ هن ٽيهه کان وڌيڪ ملائڪن کي اهي لفظ لکڻ لاءِ هڪ ٻئي کان اڳتي وڌندي ڏٺو.<ref name="Bukhari799">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:799 |title=Sahih al-Bukhari 799 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref><ref name="Dorar-Sigha"/> ٻين صحيح روايتن ۾ تحميد کي وڌيڪ ڊگهو ڪندي آسمانن، زمين ۽ انهن جي وچ واري هر شيءِ جيتري حمد جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Dorar-Sigha"/> == فضيلت == [[صحيح بخاري]] ۽ [[صحيح مسلم]] ۾ ابو هريره کان روايت آهي تہ محمد ﷺ فرمايو تہ جڏهن امام ''سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ'' چوي تہ مقتدي ''رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ'' چوي؛ جنهن جو چوڻ ملائڪن جي چوڻ سان موافق ٿئي، ان جا اڳيان گناهه بخشيا وڃن ٿا.<ref name="Bukhari796">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:796 |title=Sahih al-Bukhari 796 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> == فقهي حڪم == تحميد جي فقهي حيثيت بابت سني فقهي مذهبن ۾ ڪجهه اختلاف آهي. [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]] ۽ [[شافعي مذهب|شافعي]] فقيهن وٽ رڪوع کان اٿڻ وقت تسميع ۽ تحميد نماز جي سنتن مان آهن. [[حنبلي مذهب|حنبلي]] فقه جي مشهور قول موجب مقرر حالت ۾ اهي نماز جي واجبن مان شمار ٿين ٿا.<ref name="Dorar-Hukm"/> == امام، مقتدي ۽ اڪيلي نمازي جو تحميد == امام، مقتدي ۽ اڪيلي نماز پڙهندڙ لاءِ تسميع ۽ تحميد گڏ چوڻ بابت فقهي مذهبن ۾ تفصيل ۽ اختلاف ملي ٿو.<ref name="Dorar-Who">{{Cite web |url=https://dorar.net/feqhia/954/ |title=المطلب الثاني: من يكون منه التسميع والتحميد |website=الموسوعة الفقهية، الدرر السنية |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d9edf7;" | نمازي ! style="background:#dff0d8;" | تسميع ! style="background:#fcf8e3;" | تحميد ! style="background:#f5f5f5;" | فقهي وضاحت |- | '''اڪيلي نماز پڙهندڙ''' | ''سمع الله لمن حمده'' | ''ربنا لك الحمد'' | ٻنهي کي گڏ چوڻ بابت فقهي ماخذن ۾ وسيع اتفاق نقل ڪيو ويو آهي. |- | '''امام''' | ''سمع الله لمن حمده'' | فقهي اختلاف | شافعي ۽ حنبلي فقه ۾ ٻنهي کي گڏ چوڻ؛ حنفي ۽ مالڪي فقه جي مشهور موقف ۾ امام لاءِ تسميع تي اڪتفا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. |- | '''مقتدي''' | فقهي اختلاف | ''ربنا لك الحمد'' | جمهور جي مشهور موقف موجب مقتدي امام جي تسميع جي جواب ۾ تحميد چوي ٿو؛ شافعي فقه ۾ ٻنهي کي گڏ چوڻ جو قول ملي ٿو. |} حديثي بنياد طور محمد ﷺ جو فرمان نقل ٿيل آهي تہ جڏهن امام ''سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ'' چوي تہ مقتدي ''رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ'' چوي.<ref name="Bukhari796"/><ref name="Dorar-Who"/> == لفظي معنيٰ == عربي لفظ '''تحميد''' جو تعلق '''حمد''' سان آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ ساراهه ڪرڻ آهي. اسلامي اصطلاحن ۾ ''الحمد لله'' ۽ الله جي حمد تي ٻڌل ٻين ذڪرن کي پڻ عام معنيٰ ۾ تحميد چيو وڃي ٿو. نماز جي باب ۾، البت، هي لفظ خصوصي طور رڪوع کان اٿڻ کان پوءِ پڙهيل حمد لاءِ استعمال ٿيندو آهي. == پڻ ڏسو == * [[تسميع]] * [[رڪوع]] * [[قومه]] * [[نماز]] * [[تڪبير]] * [[تسبيح]] * [[ذڪر]] * [[حمد]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:ذڪر]] tqgaq4v85v9kh3jonrz86l9onfd5zg7 0 57018 416445 254130 2026-10-02T09:32:59Z Intisar Ali 8681 416445 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پڙهي ويندڙ نفلي نماز}} {{اسلام}} '''تحية المسجد''' ({{lang-ar|تَحِيَّةُ الْمَسْجِد}}؛ لفظي معنيٰ: ''مسجد جي تحيت'') [[اسلام]] ۾ اها [[نفل نماز]] آهي، جيڪا مسلمان لاءِ [[مسجد]] ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ويهڻ کان اڳ پڙهڻ مسنون سمجهي وڃي ٿي. عام طور اها ٻه رڪعتون هوندي آهي. [[سني اسلام]] جي چئن مشهور فقهي مذهبن، [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]]، ۾ مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت ٻه رڪعتون پڙهڻ جي مشروعيت تسليم ٿيل آهي.<ref name="Dorar-Tahiyya">{{Cite web |url=https://dorar.net/feqhia/1266/ |title=المطلب الأول: صلاة تحية المسجد |website=الموسوعة الفقهية، الدرر السنية |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> '''تحية المسجد''' اسلامي سني حنفي فقہ مطابق ھڪ نماز جو نالو آهي جيڪا [[مسجد]] ۾ داخل ٿيڻ واري لاء پڙھڻ مسنون آھي. تحية المسجد ٻہ رڪعتون بہ پڙھي سگھجن ٿيون ۽ ٻن کان وڌيڪَ بہ ۽ جيڪڏهن ڪو ماڻھو مسجد ۾ داخل ٿيڻ بعد ڪو فرض يا واجب يا سنت پڙھي تہ اھا ئي تحية المسجد جي جڳھ تي ٿي ويندي آهي.<ref name ="آسان فقه">ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 37-38 </ref> [[File:Prayer at Baitul Mukarram Mosque 04.jpg|thumb|مسجد اندر [[نماز]] ادا ڪندڙ مسلمان؛ تحية المسجد مسجد ۾ داخل ٿيڻ سان لاڳاپيل نفلي نماز آهي.]] == نالو ۽ مفهوم == عربي لفظ ''تحية'' جي معنيٰ آجيان، سلام يا احترام ڪرڻ آهي. ''تحية المسجد'' مان مراد مسجد جي عمارت کي سلام ڪرڻ نه، پر مسجد ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ عبادت سان شروعات ڪرڻ آهي. فقهي تشريح موجب ان جو بنيادي مقصد اهو آهي تہ مسجد ۾ داخل ٿيندڙ شخص ويهڻ کان اڳ نماز ادا ڪري.<ref name="NawawiMuslim">{{Cite web |url=https://islamweb.net/ar/library/content/53/1987/ |title=باب استحباب تحية المسجد بركعتين وكراهة الجلوس قبل صلاتهما |author=يحيى بن شرف النووي |work=المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> فقهي ادب ۾ تحية المسجد کي '''ذوات الاسباب''' يعني اهڙين نفلي نمازن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو، جن جي ادائيگي ڪنهن خاص سبب سان لاڳاپيل هجي؛ هتي اهو سبب مسجد ۾ داخل ٿيڻ آهي. == حديثي بنياد == تحية المسجد جو بنيادي دليل [[ابو قتاده انصاري]] کان روايت ٿيل حديث آهي، جنهن ۾ [[محمد|محمد ﷺ]] فرمايو: {{اقتباس|إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلَا يَجْلِسْ حَتَّى يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْنِ}} يعني: ''جڏهن توهان مان ڪو مسجد ۾ داخل ٿئي تہ ٻه رڪعتون پڙهڻ کان اڳ نه ويهي.'' هي حديث [[صحيح بخاري]] ۽ [[صحيح مسلم]] ۾ روايت ٿيل آهي.<ref name="Bukhari1163">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:1163 |title=Sahih al-Bukhari 1163 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref><ref name="Muslim714">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:714a |title=Sahih Muslim 714a |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> [[امام نووي]] هن حديث جي شرح ۾ تحية المسجد جي ٻن رڪعتن کي مستحب قرار ڏنو آهي ۽ لکيو آهي تہ مسلمان فقيهن وٽ اها سنت آهي؛ البت [[دائود ظاهري]] ۽ سندس اصحابن کان ان جي وجوب جو قول پڻ نقل ڪيو ويو آهي.<ref name="NawawiMuslim"/> == حڪم == جمهور سني فقيهن وٽ تحية المسجد '''سنت''' يا مستحب نماز آهي ۽ ان کي فرض نماز جو درجو حاصل ناهي. چئن مشهور سني فقهي مذهبن ۾ مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت ان جي مشروعيت تسليم ٿيل آهي.<ref name="Dorar-Tahiyya"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي مذهب ! style="background:#dff0d8;" | عام حڪم ! style="background:#fcf8e3;" | بنيادي صورت |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | سنت / مستحب | مسجد ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ويهڻ کان اڳ نماز |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | مندوب | مناسب شرطن سان ٻه يا وڌيڪ رڪعتون |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | سنت | مسجد ۾ داخل ٿيڻ سان ٻه رڪعتون |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | سنت | مسجد ۾ داخل ٿيڻ سان ٻه رڪعتون |} فقهي تفصيل، منع وارن وقتن، جمعي جي خطبي ۽ مسجد الحرام جي صورت ۾ انهن مذهبن جا احڪام هڪجهڙا ناهن.<ref name="Dorar-Tahiyya"/> == ادائيگي جو طريقو == تحية المسجد عام نفلي نماز وانگر پڙهي وڃي ٿي. گهٽ ۾ گهٽ ٻه رڪعتون پڙهڻ ان جي معروف صورت آهي. حديث ۾ ٻه رڪعتون پڙهڻ جو حڪم آيو آهي.<ref name="Bukhari1163"/> ان لاءِ ڪا مخصوص سورت يا مخصوص قرائت مقرر نه آهي. نمازي عام نفلي نماز وانگر [[تڪبير تحريمه]] سان نماز شروع ڪري، قرائت، [[رڪوع]] ۽ [[سجدو]] ڪري نماز مڪمل ڪري ٿو. تحية المسجد جو تعلق مسجد ۾ داخل ٿيڻ سان آهي؛ تنهنڪري ان کي مسجد جي ڪنهن مخصوص جاءِ تي پڙهڻ ضروري ناهي. == ٻي نماز سان تحية المسجد ادا ٿيڻ == تحية المسجد جي هڪ اهم فقهي خصوصيت اها آهي تہ ان لاءِ هميشه الڳ ٻه رڪعتون پڙهڻ ضروري نه آهن. جيڪڏهن مسجد ۾ داخل ٿيندڙ شخص ويهڻ کان اڳ ڪا [[فرض نماز]]، سنت راتبه يا ٻي اهڙي نماز پڙهي جنهن ۾ رڪوع ۽ سجدو هجي، تہ تحية المسجد جو مقصد پڻ حاصل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Islamweb1229">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/1229/ |title=تجزئ صلاة السنة الراتبة عن تحية المسجد |website=إسلام ويب |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> امام نووي پڻ لکيو آهي تہ تحية المسجد جي الڳ نيت شرط ناهي؛ فرض، سنت راتبه يا ٻي نماز پڙهڻ سان به تحيت حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NawawiMuslim"/> مثال طور، ڪو شخص [[فجر]] جي نماز کان اڳ مسجد ۾ داخل ٿي فجر جون ٻه سنتون پڙهي تہ اهي رڪعتون تحية المسجد جي مقصد لاءِ پڻ ڪافي ٿي سگهن ٿيون. ساڳي طرح جماعت بيٺل هجي تہ فرض جماعت ۾ شامل ٿيڻ سان الڳ تحية المسجد پڙهڻ جي ضرورت نه رهي ٿي.<ref name="Islamweb1229"/> == جماعت قائم ٿيڻ وقت == جيڪڏهن مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت فرض نماز جي [[اقامت]] ٿي چڪي هجي يا امام فرض نماز پڙهائي رهيو هجي تہ تحية المسجد شروع ڪرڻ بدران جماعت ۾ شامل ٿيڻ گهرجي. ان جو بنياد [[ابو هريره]] کان روايت ٿيل حديث آهي: {{اقتباس|إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَلَا صَلَاةَ إِلَّا الْمَكْتُوبَةُ}} يعني: ''جڏهن فرض نماز جي اقامت ٿي وڃي تہ فرض نماز کان سواءِ ٻي نماز ناهي.'' هي حديث [[صحيح مسلم]] ۾ روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim710">{{Cite web |url=https://dorar.net/hadith/sharh/23616 |title=إذا أقيمت الصلاة فلا صلاة إلا المكتوبة |work=صحيح مسلم، حديث 710 |website=الدرر السنية |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> انهيءَ حالت ۾ فرض جماعت کي نفلي تحية المسجد تي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref name="Muslim710"/> == ويهڻ کان اڳ ادائيگي == حديث جي ظاهر موجب تحية المسجد مسجد ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ '''ويهڻ کان اڳ''' پڙهڻ گهرجي.<ref name="Bukhari1163"/> جيڪڏهن ڪو شخص اڻڄاڻائي يا وسارڻ سبب ويهي پوي تہ ان کان پوءِ اٿي ٻه رڪعتون پڙهڻ بابت پڻ حديثي دليل ملي ٿو. جمعي واري ڏينهن [[سُليڪ غطفاني]] مسجد ۾ اچي ويهي رهيو تہ محمد ﷺ کيس اٿي ٻه رڪعتون پڙهڻ لاءِ چيو.<ref name="Bukhari930">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:930 |title=Sahih al-Bukhari 930 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> == نماز جي منع وارن وقتن ۾ == [[File:Prayer at Baitul Mukarram Mosque 04.jpg|thumb|مسجد ۾ جماعت سان نماز؛ تحية المسجد جي ادائيگي بابت ڪجهه خاص وقتن ۾ فقهي اختلاف ملي ٿو.]] نماز پڙهڻ جي منع يا ڪراهت وارن وقتن ۾ تحية المسجد پڙهڻ بابت سني فقيهن ۾ اختلاف آهي. اختلاف جو بنيادي سوال اهو آهي تہ عام طور نفلي نماز کان منع ڪندڙ حديثون، خاص سبب سان پڙهيل نمازن تي پڻ لاڳو ٿين ٿيون يا نه.<ref name="NawawiMuslim"/> شافعي فقه موجب تحية المسجد ''سبب واري نماز'' آهي، تنهنڪري عام منع وارن وقتن ۾ به ان جي ادائيگي جي گنجائش آهي. حنفي مذهب ۽ جمهور جي ٻين ڪيترن فقيهن وٽ منع وارن وقتن ۾ اهڙين نفلي نمازن بابت وڌيڪ پابندي وارو موقف ملي ٿو. حنبلي مذهب اندر پڻ ان مسئلي ۾ روايتون ۽ تفصيل موجود آهن.<ref name="NawawiMuslim"/><ref name="Dorar-Tahiyya"/> انهيءَ ڪري هن مسئلي کي سڀني سني مذهبن جو هڪجهڙو حڪم قرار ڏيڻ بدران فقهي اختلاف طور بيان ڪيو وڃي ٿو. == جمعي جي خطبي دوران == [[جمعي جي نماز]] جي خطبي دوران مسجد ۾ داخل ٿيندڙ شخص جي تحية المسجد بابت مشهور فقهي اختلاف موجود آهي. [[شافعي مذهب|شافعي]] ۽ [[حنبلي مذهب|حنبلي]] فقه ۾ داخل ٿيندڙ شخص کي ٻه '''مختصر''' رڪعتون پڙهڻ جو قول ملي ٿو. ان لاءِ جابر بن عبدالله جي حديث دليل طور پيش ڪئي وڃي ٿي، جنهن موجب سُليڪ غطفاني جمعي جي خطبي دوران مسجد ۾ داخل ٿي ويٺو تہ محمد ﷺ کيس ٻه مختصر رڪعتون پڙهڻ لاءِ چيو.<ref name="Bukhari930"/><ref name="Muslim875">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:875e |title=Sahih Muslim 875e |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> حنفي ۽ مالڪي فقهي موقف ۾ خطبو شروع ٿيڻ کان پوءِ خطبي کي خاموشي سان ٻڌڻ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي ۽ نئين نفلي نماز شروع نه ڪرڻ جو قول مشهور آهي.<ref name="DarIftaKhutba">{{Cite web |url=https://www.dar-alifta.org/ar/Fatwa/Details/17467/ |title=حكم صلاة تحية المسجد أثناء خطبة الجمعة |publisher=دار الإفتاء المصرية |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | مذهب ! style="background:#dff0d8;" | خطبي دوران داخل ٿيندڙ لاءِ مشهور موقف |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | خطبو ٻڌي؛ تحية المسجد شروع نه ڪري |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | خطبو ٻڌي؛ تحية المسجد شروع نه ڪري |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | ٻه مختصر رڪعتون پڙهي |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | ٻه مختصر رڪعتون پڙهڻ جو مشهور قول |} == مسجد الحرام جي تحيت == [[File:The Kaaba during Hajj - edited.jpg|thumb|[[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبو]]؛ طواف جي ارادي سان ايندڙ لاءِ [[طواف]] سان شروعات ڪرڻ فقهي روايت ۾ خاص حيثيت رکي ٿو.]] [[مسجد الحرام]] جي تحيت بابت عام مسجدن کان ڪجهه مختلف فقهي تفصيل ملي ٿو. جيڪو شخص [[حج]]، [[عمرو]] يا نفلي [[طواف]] جي ارادي سان مسجد الحرام ۾ داخل ٿئي، جمهور فقيهن موجب اهو پهرين طواف شروع ڪري ٿو؛ ان کان اڳ الڳ تحية المسجد پڙهڻ ضروري نه آهي.<ref name="Dorar-Tahiyya"/> ان جو اهم حديثي بنياد [[عائشه بنت ابي بڪر|عائشه]] جي روايت آهي تہ محمد ﷺ جڏهن [[مڪو|مڪي]] پهتو تہ وضو ڪرڻ کان پوءِ سڀ کان پهرين ڪعبي جو طواف ڪيائين.<ref name="Bukhari1614">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:1614 |title=Sahih al-Bukhari 1614 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> فقهي اصطلاحن ۾ هتي پڻ ڪجهه فرق آهي. ڪجهه فقيه طواف کي مسجد الحرام جي ''تحيت'' چون ٿا، جڏهن تہ حنبلي فقهي تفصيل ۾ طواف کي ڪعبي جي تحيت ۽ طواف کان پوءِ واري نماز کي مسجد جي تحيت سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Dorar-Tahiyya"/> جيڪو شخص طواف جي ارادي کان سواءِ، مثال طور نماز يا علم حاصل ڪرڻ لاءِ مسجد الحرام ۾ داخل ٿئي، ان لاءِ عام تحية المسجد جون ٻه رڪعتون پڙهڻ جو قول حنفي ۽ مالڪي فقه سميت ڪجهه معتبر فقهي ماخذن ۾ موجود آهي.<ref name="Dorar-Tahiyya"/> تنهنڪري '''«مسجد الحرام جي تحيت فقط طواف آهي»''' وارو جملو بنا تفصيل جي لکڻ فقهي اختلاف کي مڪمل نموني ظاهر نٿو ڪري. == مسجد نبوي == [[File:Al nabi mosque116.jpg|thumb|[[مسجد نبوي]]، [[مدينو]]]] [[مسجد نبوي]] ۾ داخل ٿيڻ وقت پڻ ٻين عام مسجدن وانگر تحية المسجد پڙهي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ممڪن هجي تہ مسلمان مسجد ۾ مناسب جاءِ تي ٻه رڪعتون پڙهي؛ مسجد نبوي هجڻ سبب تحية المسجد لاءِ ڪا الڳ بنيادي نماز مقرر نه آهي. مسجد نبوي جي [[روضه نبوي|روضه]] بابت حديث ۾ محمد ﷺ جي گهر ۽ منبر جي وچ واري حصي کي جنت جي باغن مان هڪ باغ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Bukhari1196">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:1196 |title=Sahih al-Bukhari 1196 |website=Sunnah.com |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> تحية المسجد جي نماز ۽ محمد ﷺ جي قبر تي سلام پيش ڪرڻ ٻه الڳ عمل آهن؛ پهريون نماز سان ۽ ٻيو زيارت جي آداب سان تعلق رکي ٿو. == مسجد ۾ بار بار داخل ٿيڻ == جيڪڏهن ڪو شخص مسجد مان نڪري وري داخل ٿئي تہ تحية المسجد ٻيهر پڙهڻ بابت فقيهن ۾ تفصيل ملي ٿو. ڪجهه عالمن وٽ هر نئين داخلا سان تحية المسجد ٻيهر مستحب آهي، جڏهن تہ مختصر وقت لاءِ ويجهو نڪري واپس اچڻ جي صورت ۾ ڪجهه فقيهن ٻيهر پڙهڻ ضروري نه سمجهيو آهي.<ref name="RepeatTahiyya">{{Cite web |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/415696/ |title=هل يشرع تكرر تحية المسجد كلما تكرر الدخول له |website=إسلام ويب |date=25 March 2020 |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> انهيءَ اختلاف جو عملي اثر خاص ڪري مسجد جي خادم، مؤذن يا اهڙي شخص تي پوي ٿو جيڪو ڪم سبب بار بار مسجد اندر ۽ ٻاهر وڃي ٿو. == فقهي خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | حالت ! style="background:#dff0d8;" | عام فقهي اصول ! style="background:#fcf8e3;" | اهم اختلاف يا وضاحت |- | عام مسجد ۾ داخل ٿيڻ | ويهڻ کان اڳ ٻه رڪعتون | جمهور وٽ سنت |- | سنت راتبه پڙهڻ | تحية المسجد جو مقصد پڻ حاصل ٿي سگهي ٿو | الڳ تحيت ضروري نه رهي ٿي |- | فرض نماز پڙهڻ | تحية المسجد جو مقصد حاصل ٿي سگهي ٿو | جماعت قائم هجي تہ فرض کي ترجيح |- | اقامت ٿي چڪي هجي | جماعت ۾ شامل ٿيڻ | الڳ نفل شروع نه ڪيو وڃي |- | منع وارو وقت | اختلاف | شافعين وٽ سبب واري نماز هجڻ سبب وڌيڪ گنجائش؛ ٻين مذهبن ۾ پابنديون |- | جمعي جو خطبو جاري هجي | اختلاف | شافعي ۽ حنبلي: مختصر ٻه رڪعتون؛ حنفي ۽ مالڪي: خطبو ٻڌڻ |- | مسجد الحرام ۾ طواف جي ارادي سان داخلا | طواف سان شروعات | فقهي اصطلاح ۽ تفصيل ۾ اختلاف |- | مسجد الحرام ۾ طواف کان سواءِ ٻي غرض سان داخلا | عام تحية المسجد جو قول موجود | سڀني حالتن ۾ طواف کي لازم سمجهڻ درست ناهي |- | بار بار مسجد ۾ داخلا | ٻيهر پڙهڻ مستحب هجڻ جو قول | مختصر وقفي سان واپسي بابت فقهي تفصيل |} == پڻ ڏسو == * [[نماز]] * [[نفل نماز]] * [[مسجد]] * [[مسجد الحرام]] * [[مسجد نبوي]] * [[جمعي جي نماز]] * [[طواف]] * [[اقامت]] * [[جماعت سان نماز]] * [[سنت نماز]] == حوالا == {{حوالا}} {{صلاة النفل}} {{اسلامي نماز}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:نفل نماز]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] i5hplrgg1alqnwbc91tcjwy3am7bncq 0 57019 416454 252947 2026-10-02T09:41:14Z Intisar Ali 8681 416454 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي نماز جي ويهڻ واري حالت ۾ پڙهيو ويندڙ ذڪر ۽ شهادتون}} {{اسلام}} '''تشھد''' ({{lang-ar|التَّشَهُّد}}؛ انگريزي: ''Tashahhud'') [[اسلامي نماز]] جو اهو حصو آهي، جنهن ۾ نمازي [[قعدو|قعدي]] جي حالت ۾ ويهي مخصوص ذڪر، سلام ۽ [[شهادتين|توحيد ۽ رسالت جون شهادتون]] پڙهي ٿو. ان کي عام طور '''التحيات''' پڻ چيو ويندو آهي. ''تشهد'' لفظ عربي جي ''شَهِدَ'' مان نڪتل آهي ۽ هتي ان جو نالو آخر ۾ پڙهجي ويندڙ ٻن شهادتن، يعني الله جي وحدانيت ۽ محمد ﷺ جي رسالت جي شاهدي، سان لاڳاپيل آهي. قعده ۾ جيڪا دعا پڙھي ويندي آهي يعني '''اتحیات لله''' ان جي آخر ۾ جيئن تہ توحيد ۽ رسالت جي شاھدي بہ آهي ان ڪري ان کي تشھد چوندا آهن<ref name =" آسان فقه" > - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 38 </ref>. [[File:Muslim prayer positions.jpg|thumb|نماز جون مختلف حالتون؛ تشهد [[قعدو|قعدي]] يعني ويهڻ جي حالت ۾ پڙهيو ويندو آهي.]] == حديثي بنياد == تشهد جا مختلف لفظ [[حديث]] جي معتبر مجموعن ۾ ڪيترن [[صحابه|صحابين]] کان روايت ٿيل آهن. انهن مان [[عبدالله بن مسعود]] ۽ [[عبدالله بن عباس]] جون روايتون خاص طور مشهور آهن. ابن مسعود جي روايت [[صحيح بخاري]] سميت ڪيترن حديثي مجموعن ۾ موجود آهي، جنهن ۾ محمد ﷺ نمازين کي ''التحيات لله والصلوات والطيبات...'' پڙهڻ سيکاريو.<ref name="Bukhari831">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:831 |title=Sahih al-Bukhari 831 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> [[عبدالله بن عباس]] کان روايت آهي تہ محمد ﷺ کين تشهد اهڙي نموني سيکاريندو هو جيئن قرآن جي ڪا سورت سيکاريندو هو. ابن عباس جي روايت ڪيل لفظن ۾ ''التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله...'' اچي ٿو.<ref name="Muslim403">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:403a |title=Sahih Muslim 403a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> حديثي روايتن ۾ تشهد جي لفظن ۾ ڪجهه فرق هجڻ سبب اسلامي فقهي مذهبن مختلف ثابت ٿيل روايتن مان مخصوص صيغي کي ترجيح ڏني آهي. == سني اسلام ۾ تشهد == [[سني اسلام]] جي چئن مشهور فقهي مذهبن ۾ تشهد نماز جو اهم حصو آهي، پر ان جي پسنديده لفظن ۽ ڪجهه فقهي جزئيات ۾ اختلاف ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي مذهب ! style="background:#dff0d8;" | مشهور روايت ! style="background:#fcf8e3;" | راوي |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | ''التحيات لله والصلوات والطيبات...'' | [[عبدالله بن مسعود]] |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | ''التحيات لله الزاكيات لله...'' | [[عمر بن خطاب]] |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | ''التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله...'' | [[عبدالله بن عباس]] |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | ابن مسعود جو تشهد مشهور ترجيح | [[عبدالله بن مسعود]] |} اهي اختلاف بنيادي عقيدي ۾ اختلاف نه، پر حديثن ۾ نقل ٿيل تشهد جي مختلف صيغن مان فقهي ترجيح سان تعلق رکن ٿا. === حنفي روايت === [[حنفي مذهب|حنفي فقه]] ۾ [[عبدالله بن مسعود]] کان روايت ٿيل تشهد مشهور آهي: {{script/Arabic|التَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَىٰ عِبَادِ اللهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ}}<ref name="Bukhari831"/> ابن مسعود جي روايت صحيح بخاري ۾ موجود آهي ۽ ان مطابق محمد ﷺ پاڻ صحابه کي اهي لفظ سيکاريا هئا.<ref name="Bukhari831"/> حنبلي فقه ۾ پڻ ابن مسعود جي تشهد کي مشهور ترجيح حاصل آهي. === مالڪي روايت === [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] ۾ [[عمر بن خطاب]] کان نقل ٿيل تشهد مشهور آهي. [[موطأ امام مالڪ]] ۾ روايت آهي تہ عمر منبر تي ماڻهن کي تشهد سيکاريندو هو: {{script/Arabic|التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ الزَّاكِيَاتُ لِلَّهِ الطَّيِّبَاتُ الصَّلَوَاتُ لِلَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ}}<ref name="MuwattaUmar">{{Cite web |url=https://sunnah.com/malik/3 |title=Prayer – Muwatta Malik |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> هن صيغي ۾ ''الزاكيات لله'' جا لفظ ابن مسعود واري صيغي کان نمايان فرق رکن ٿا.<ref name="MuwattaUmar"/> === شافعي روايت === [[شافعي مذهب|شافعي فقه]] ۾ [[عبدالله بن عباس]] کان روايت ٿيل صيغي کي ترجيح ڏني وئي آهي: {{script/Arabic|التَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ لِلَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ}}<ref name="Muslim403"/> [[صحيح مسلم]] ۾ ابن عباس بيان ڪري ٿو تہ محمد ﷺ کين تشهد اهڙي اهتمام سان سيکاريندو هو جيئن قرآن جي سورت سيکاريندو هو.<ref name="Muslim403"/> == تشهد جا بنيادي مضمون == مختلف روايتن جي لفظي فرق باوجود سني تشهد جي مشهور صيغن ۾ چند بنيادي مضمون گڏيل آهن: * الله لاءِ تعظيم ۽ عبادت جو اظهار؛ * محمد ﷺ تي سلام؛ * نمازين ۽ الله جي صالح ٻانهن لاءِ سلام؛ * الله کان سواءِ ڪنهن معبود نه هجڻ جي شاهدي؛ * محمد ﷺ جي رسالت جي شاهدي. ابن مسعود واري حديث ۾ محمد ﷺ اهو پڻ بيان ڪيو تہ ''السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين'' چوڻ سان اهو سلام آسمان ۽ زمين جي هر صالح ٻانهي تائين پهچي ٿو.<ref name="Bukhari831"/> == پهريون ۽ آخري تشهد == ٽن يا چئن رڪعتن واري نماز ۾ ٻئي رڪعت کان پوءِ پهريون قعدو اچي ٿو، جنهن ۾ تشهد پڙهيو وڃي ٿو. نماز جي آخري رڪعت کان پوءِ آخري قعدي ۾ ٻيهر تشهد پڙهيو وڃي ٿو. ٻن رڪعتن واري نماز ۾ هڪ ئي آخري قعدو هوندو آهي. ٽن رڪعتن واري [[مغرب جي نماز]] ۽ چئن رڪعتن وارين [[ظهر جي نماز|ظهر]]، [[عصر جي نماز|عصر]] ۽ [[عشاء جي نماز|عشاء]] نمازن ۾ ٻه قعدا ٿين ٿا. سني فقهي مذهبن ۾ پهرين ۽ آخري تشهد جي قانوني حيثيت، ان جي وسري وڃڻ ۽ [[سجدو سهو]] سان لاڳاپيل تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهي؛ تنهنڪري انهن حڪمن کي هر مذهب جي پنهنجي فقهي اصولن مطابق بيان ڪيو وڃي ٿو. == صلوات == آخري تشهد کان پوءِ محمد ﷺ تي [[درود|صلوات]] پڙهڻ نماز جي مشهور ترتيب جو حصو آهي. سني روايت ۾ ان لاءِ [[درود ابراهيمي]] جا مختلف ثابت ٿيل صيغا استعمال ٿين ٿا. تشهد ۽ صلوات فقهي لحاظ کان لاڳاپيل هوندي به هڪ ئي شيءِ نه آهن؛ تشهد ۾ شهادتون ۽ سلام شامل آهن، جڏهن تہ صلوات ۾ محمد ﷺ ۽ سندس آل لاءِ الله کان رحمت ۽ برڪت جي دعا ڪئي وڃي ٿي. == تشهد دوران آڱر جو اشارو == [[File:Tashahhud.JPG|thumb|نماز ۾ قعدي جي حالت؛ تشهد دوران هٿن جي رکڻ ۽ شهادت واري آڱر جي اشاري بابت فقهي مذهبن ۾ جزوي اختلاف آهي.]] تشهد دوران ساڄي هٿ جي [[شهادت واري آڱر]] سان اشارو ڪرڻ بابت حديثون موجود آهن. سني فقهي مذهبن ۾ آڱر ڪڏهن مٿي ڪجي، ڪيتري دير رکجي ۽ ان کي حرڪت ڏجي يا نه، انهن جزئيات ۾ اختلاف آهي. انهيءَ اختلاف باوجود آڱر جو اشارو عام طور [[توحيد]] جي اظهار سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. == جعفري فقه ۾ تشهد == [[جعفري فقه|اثناعشري جعفري فقه]] ۾ تشهد جي بناوت سني روايتن کان ڪجهه مختلف آهي. سيد [[علي سيستاني]] جي فقهي احڪامن مطابق واجب ۽ مستحب نمازن جي ٻئي رڪعت کان پوءِ، مغرب جي ٽئين ۽ ظهر، عصر ۽ عشاء جي چوٿين رڪعت ۾ تشهد پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="SistaniTashahhud">{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2239/ |title=Testifying (Tashahhud) |website=The Official Website of the Office of His Eminence Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> هڪ معروف جعفري صيغي مطابق تشهد هي آهي: {{script/Arabic|أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ}}<ref name="SistaniTashahhud"/> يعني الله جي وحدانيت، محمد ﷺ جي بندگي ۽ رسالت جي شاهدي، ۽ محمد ۽ آل محمد تي صلوات.<ref name="SistaniTashahhud"/> سيد سيستاني جي فقهي بيان مطابق تشهد جا لفظ صحيح عربي ۾، لڳاتار ۽ معمولي طريقي سان پڙهڻ گهرجن.<ref name="SistaniTashahhud"/> جعفري نماز جي معياري تشهد ۾ حضرت علي يا ٻارهن امامن جي امامت جي الڳ شاهدي ان لازمي صيغي جو حصو نه آهي؛ اهڙا ڊگها شهادتي متن ٻين دعائن يا زيارتن ۾ ملي سگهن ٿا ۽ انهن کي نماز جي مقرر تشهد سان خلط نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="SistaniTashahhud"/> == اباضي روايت == [[اباضي اسلام]] ۾ پڻ نماز دوران تشهد پڙهڻ جي روايت موجود آهي. ان جي لفظن ۽ فقهي جزئيات کي اباضي فقهي ۽ حديثي روايتن مطابق بيان ڪيو وڃي ٿو. سني ۽ اباضي روايتن جي ڪجهه تشهد صيغن ۾ لفظي مشابهت موجود آهي، پر ان بنياد تي انهن جي سموري فقهي طريقي کي هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. == تشهد ۽ سلام == تشهد نماز جي آخري حصي ۾ پڙهيو وڃي ٿو، پر '''تشهد''' ۽ نماز ختم ڪندڙ '''[[سلام (نماز)|سلام]]''' فقهي طور جدا عمل آهن. مثال طور جعفري فقه ۾ آخري تشهد کان پوءِ سلام لاءِ الڳ صيغا بيان ٿيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2240/ |title=Salutation (Salām) |website=The Official Website of the Office of His Eminence Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> سني نماز ۾ پڻ آخري تشهد، صلوات ۽ دعائن کان پوءِ ساڄي ۽ کاٻي طرف سلام سان نماز مڪمل ڪرڻ مشهور طريقو آهي. == مختلف روايتن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | روايت يا مذهب ! style="background:#dff0d8;" | نمايان شروعاتي لفظ ! style="background:#fcf8e3;" | بنيادي ماخذ يا نسبت |- | حنفي | ''التحيات لله والصلوات والطيبات'' | ابن مسعود جي روايت، [[صحيح بخاري]] |- | مالڪي | ''التحيات لله الزاكيات لله...'' | عمر بن خطاب، [[موطأ امام مالڪ]] |- | شافعي | ''التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله'' | ابن عباس، [[صحيح مسلم]] |- | حنبلي | ابن مسعود وارو صيغو مشهور | ابن مسعود جي روايت |- | جعفري | ''أشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له...'' | جعفري فقهي روايت |} تشهد جي انهن صيغن ۾ لفظي فرق هجڻ باوجود توحيد ۽ محمد ﷺ جي رسالت جي شاهدي ان تصور جو مرڪزي حصو آهي. == پڻ ڏسو == * [[نماز]] * [[قعدو]] * [[شهادتين]] * [[توحيد]] * [[درود]] * [[درود ابراهيمي]] * [[سجدو سهو]] * [[سلام (نماز)]] * [[رڪعت]] * [[سني اسلام]] * [[جعفري فقه]] == حوالا == {{حوالا}} {{اسلامي نماز}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:ذڪر]] 0w3qldi35iyux9x7owrzrxk7txuvbv2 416455 416454 2026-10-02T09:42:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 416455 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي نماز جي ويهڻ واري حالت ۾ پڙهيو ويندڙ ذڪر ۽ شهادتون}} {{اسلام}} '''تشھد''' ({{lang-ar|التَّشَهُّد}}؛ انگريزي: ''Tashahhud'') [[اسلامي نماز]] جو اهو حصو آهي، جنهن ۾ نمازي [[قعدو|قعدي]] جي حالت ۾ ويهي مخصوص ذڪر، سلام ۽ [[شهادتين|توحيد ۽ رسالت جون شهادتون]] پڙهي ٿو. ان کي عام طور '''التحيات''' پڻ چيو ويندو آهي. ''تشهد'' لفظ عربي جي ''شَهِدَ'' مان نڪتل آهي ۽ هتي ان جو نالو آخر ۾ پڙهجي ويندڙ ٻن شهادتن، يعني الله جي وحدانيت ۽ محمد ﷺ جي رسالت جي شاهدي، سان لاڳاپيل آهي. قعده ۾ جيڪا دعا پڙھي ويندي آهي يعني '''اتحیات لله''' ان جي آخر ۾ جيئن تہ توحيد ۽ رسالت جي شاھدي بہ آهي ان ڪري ان کي تشھد چوندا آهن<ref name =" آسان فقه" > - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 38 </ref>. [[File:Salat positions.jpg|thumb|نماز جون مختلف حالتون؛ تشهد [[قعدو|قعدي]] يعني ويهڻ جي حالت ۾ پڙهيو ويندو آهي.]] == حديثي بنياد == تشهد جا مختلف لفظ [[حديث]] جي معتبر مجموعن ۾ ڪيترن [[صحابه|صحابين]] کان روايت ٿيل آهن. انهن مان [[عبدالله بن مسعود]] ۽ [[عبدالله بن عباس]] جون روايتون خاص طور مشهور آهن. ابن مسعود جي روايت [[صحيح بخاري]] سميت ڪيترن حديثي مجموعن ۾ موجود آهي، جنهن ۾ محمد ﷺ نمازين کي ''التحيات لله والصلوات والطيبات...'' پڙهڻ سيکاريو.<ref name="Bukhari831">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:831 |title=Sahih al-Bukhari 831 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> [[عبدالله بن عباس]] کان روايت آهي تہ محمد ﷺ کين تشهد اهڙي نموني سيکاريندو هو جيئن قرآن جي ڪا سورت سيکاريندو هو. ابن عباس جي روايت ڪيل لفظن ۾ ''التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله...'' اچي ٿو.<ref name="Muslim403">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:403a |title=Sahih Muslim 403a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> حديثي روايتن ۾ تشهد جي لفظن ۾ ڪجهه فرق هجڻ سبب اسلامي فقهي مذهبن مختلف ثابت ٿيل روايتن مان مخصوص صيغي کي ترجيح ڏني آهي. == سني اسلام ۾ تشهد == [[سني اسلام]] جي چئن مشهور فقهي مذهبن ۾ تشهد نماز جو اهم حصو آهي، پر ان جي پسنديده لفظن ۽ ڪجهه فقهي جزئيات ۾ اختلاف ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي مذهب ! style="background:#dff0d8;" | مشهور روايت ! style="background:#fcf8e3;" | راوي |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | ''التحيات لله والصلوات والطيبات...'' | [[عبدالله بن مسعود]] |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | ''التحيات لله الزاكيات لله...'' | [[عمر بن خطاب]] |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | ''التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله...'' | [[عبدالله بن عباس]] |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | ابن مسعود جو تشهد مشهور ترجيح | [[عبدالله بن مسعود]] |} اهي اختلاف بنيادي عقيدي ۾ اختلاف نه، پر حديثن ۾ نقل ٿيل تشهد جي مختلف صيغن مان فقهي ترجيح سان تعلق رکن ٿا. === حنفي روايت === [[حنفي مذهب|حنفي فقه]] ۾ [[عبدالله بن مسعود]] کان روايت ٿيل تشهد مشهور آهي: {{script/Arabic|التَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَىٰ عِبَادِ اللهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ}}<ref name="Bukhari831"/> ابن مسعود جي روايت صحيح بخاري ۾ موجود آهي ۽ ان مطابق محمد ﷺ پاڻ صحابه کي اهي لفظ سيکاريا هئا.<ref name="Bukhari831"/> حنبلي فقه ۾ پڻ ابن مسعود جي تشهد کي مشهور ترجيح حاصل آهي. === مالڪي روايت === [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] ۾ [[عمر بن خطاب]] کان نقل ٿيل تشهد مشهور آهي. [[موطأ امام مالڪ]] ۾ روايت آهي تہ عمر منبر تي ماڻهن کي تشهد سيکاريندو هو: {{script/Arabic|التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ الزَّاكِيَاتُ لِلَّهِ الطَّيِّبَاتُ الصَّلَوَاتُ لِلَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ}}<ref name="MuwattaUmar">{{Cite web |url=https://sunnah.com/malik/3 |title=Prayer – Muwatta Malik |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> هن صيغي ۾ ''الزاكيات لله'' جا لفظ ابن مسعود واري صيغي کان نمايان فرق رکن ٿا.<ref name="MuwattaUmar"/> === شافعي روايت === [[شافعي مذهب|شافعي فقه]] ۾ [[عبدالله بن عباس]] کان روايت ٿيل صيغي کي ترجيح ڏني وئي آهي: {{script/Arabic|التَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ لِلَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ}}<ref name="Muslim403"/> [[صحيح مسلم]] ۾ ابن عباس بيان ڪري ٿو تہ محمد ﷺ کين تشهد اهڙي اهتمام سان سيکاريندو هو جيئن قرآن جي سورت سيکاريندو هو.<ref name="Muslim403"/> == تشهد جا بنيادي مضمون == مختلف روايتن جي لفظي فرق باوجود سني تشهد جي مشهور صيغن ۾ چند بنيادي مضمون گڏيل آهن: * الله لاءِ تعظيم ۽ عبادت جو اظهار؛ * محمد ﷺ تي سلام؛ * نمازين ۽ الله جي صالح ٻانهن لاءِ سلام؛ * الله کان سواءِ ڪنهن معبود نه هجڻ جي شاهدي؛ * محمد ﷺ جي رسالت جي شاهدي. ابن مسعود واري حديث ۾ محمد ﷺ اهو پڻ بيان ڪيو تہ ''السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين'' چوڻ سان اهو سلام آسمان ۽ زمين جي هر صالح ٻانهي تائين پهچي ٿو.<ref name="Bukhari831"/> == پهريون ۽ آخري تشهد == ٽن يا چئن رڪعتن واري نماز ۾ ٻئي رڪعت کان پوءِ پهريون قعدو اچي ٿو، جنهن ۾ تشهد پڙهيو وڃي ٿو. نماز جي آخري رڪعت کان پوءِ آخري قعدي ۾ ٻيهر تشهد پڙهيو وڃي ٿو. ٻن رڪعتن واري نماز ۾ هڪ ئي آخري قعدو هوندو آهي. ٽن رڪعتن واري [[مغرب جي نماز]] ۽ چئن رڪعتن وارين [[ظهر جي نماز|ظهر]]، [[عصر جي نماز|عصر]] ۽ [[عشاء جي نماز|عشاء]] نمازن ۾ ٻه قعدا ٿين ٿا. سني فقهي مذهبن ۾ پهرين ۽ آخري تشهد جي قانوني حيثيت، ان جي وسري وڃڻ ۽ [[سجدو سهو]] سان لاڳاپيل تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهي؛ تنهنڪري انهن حڪمن کي هر مذهب جي پنهنجي فقهي اصولن مطابق بيان ڪيو وڃي ٿو. == صلوات == آخري تشهد کان پوءِ محمد ﷺ تي [[درود|صلوات]] پڙهڻ نماز جي مشهور ترتيب جو حصو آهي. سني روايت ۾ ان لاءِ [[درود ابراهيمي]] جا مختلف ثابت ٿيل صيغا استعمال ٿين ٿا. تشهد ۽ صلوات فقهي لحاظ کان لاڳاپيل هوندي به هڪ ئي شيءِ نه آهن؛ تشهد ۾ شهادتون ۽ سلام شامل آهن، جڏهن تہ صلوات ۾ محمد ﷺ ۽ سندس آل لاءِ الله کان رحمت ۽ برڪت جي دعا ڪئي وڃي ٿي. == تشهد دوران آڱر جو اشارو == [[File:Tashahhud.JPG|thumb|نماز ۾ قعدي جي حالت؛ تشهد دوران هٿن جي رکڻ ۽ شهادت واري آڱر جي اشاري بابت فقهي مذهبن ۾ جزوي اختلاف آهي.]] تشهد دوران ساڄي هٿ جي [[شهادت واري آڱر]] سان اشارو ڪرڻ بابت حديثون موجود آهن. سني فقهي مذهبن ۾ آڱر ڪڏهن مٿي ڪجي، ڪيتري دير رکجي ۽ ان کي حرڪت ڏجي يا نه، انهن جزئيات ۾ اختلاف آهي. انهيءَ اختلاف باوجود آڱر جو اشارو عام طور [[توحيد]] جي اظهار سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. == جعفري فقه ۾ تشهد == [[جعفري فقه|اثناعشري جعفري فقه]] ۾ تشهد جي بناوت سني روايتن کان ڪجهه مختلف آهي. سيد [[علي سيستاني]] جي فقهي احڪامن مطابق واجب ۽ مستحب نمازن جي ٻئي رڪعت کان پوءِ، مغرب جي ٽئين ۽ ظهر، عصر ۽ عشاء جي چوٿين رڪعت ۾ تشهد پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="SistaniTashahhud">{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2239/ |title=Testifying (Tashahhud) |website=The Official Website of the Office of His Eminence Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> هڪ معروف جعفري صيغي مطابق تشهد هي آهي: {{script/Arabic|أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ}}<ref name="SistaniTashahhud"/> يعني الله جي وحدانيت، محمد ﷺ جي بندگي ۽ رسالت جي شاهدي، ۽ محمد ۽ آل محمد تي صلوات.<ref name="SistaniTashahhud"/> سيد سيستاني جي فقهي بيان مطابق تشهد جا لفظ صحيح عربي ۾، لڳاتار ۽ معمولي طريقي سان پڙهڻ گهرجن.<ref name="SistaniTashahhud"/> جعفري نماز جي معياري تشهد ۾ حضرت علي يا ٻارهن امامن جي امامت جي الڳ شاهدي ان لازمي صيغي جو حصو نه آهي؛ اهڙا ڊگها شهادتي متن ٻين دعائن يا زيارتن ۾ ملي سگهن ٿا ۽ انهن کي نماز جي مقرر تشهد سان خلط نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="SistaniTashahhud"/> == اباضي روايت == [[اباضي اسلام]] ۾ پڻ نماز دوران تشهد پڙهڻ جي روايت موجود آهي. ان جي لفظن ۽ فقهي جزئيات کي اباضي فقهي ۽ حديثي روايتن مطابق بيان ڪيو وڃي ٿو. سني ۽ اباضي روايتن جي ڪجهه تشهد صيغن ۾ لفظي مشابهت موجود آهي، پر ان بنياد تي انهن جي سموري فقهي طريقي کي هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. == تشهد ۽ سلام == تشهد نماز جي آخري حصي ۾ پڙهيو وڃي ٿو، پر '''تشهد''' ۽ نماز ختم ڪندڙ '''[[سلام (نماز)|سلام]]''' فقهي طور جدا عمل آهن. مثال طور جعفري فقه ۾ آخري تشهد کان پوءِ سلام لاءِ الڳ صيغا بيان ٿيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2240/ |title=Salutation (Salām) |website=The Official Website of the Office of His Eminence Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> سني نماز ۾ پڻ آخري تشهد، صلوات ۽ دعائن کان پوءِ ساڄي ۽ کاٻي طرف سلام سان نماز مڪمل ڪرڻ مشهور طريقو آهي. == مختلف روايتن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | روايت يا مذهب ! style="background:#dff0d8;" | نمايان شروعاتي لفظ ! style="background:#fcf8e3;" | بنيادي ماخذ يا نسبت |- | حنفي | ''التحيات لله والصلوات والطيبات'' | ابن مسعود جي روايت، [[صحيح بخاري]] |- | مالڪي | ''التحيات لله الزاكيات لله...'' | عمر بن خطاب، [[موطأ امام مالڪ]] |- | شافعي | ''التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله'' | ابن عباس، [[صحيح مسلم]] |- | حنبلي | ابن مسعود وارو صيغو مشهور | ابن مسعود جي روايت |- | جعفري | ''أشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له...'' | جعفري فقهي روايت |} تشهد جي انهن صيغن ۾ لفظي فرق هجڻ باوجود توحيد ۽ محمد ﷺ جي رسالت جي شاهدي ان تصور جو مرڪزي حصو آهي. == پڻ ڏسو == * [[نماز]] * [[قعدو]] * [[شهادتين]] * [[توحيد]] * [[درود]] * [[درود ابراهيمي]] * [[سجدو سهو]] * [[سلام (نماز)]] * [[رڪعت]] * [[سني اسلام]] * [[جعفري فقه]] == حوالا == {{حوالا}} {{اسلامي نماز}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:ذڪر]] qj00o94jyg5xj16hn9yj335ykx1xypc 416456 416455 2026-10-02T09:43:40Z Intisar Ali 8681 /* تشهد دوران آڱر جو اشارو */ 416456 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي نماز جي ويهڻ واري حالت ۾ پڙهيو ويندڙ ذڪر ۽ شهادتون}} {{اسلام}} '''تشھد''' ({{lang-ar|التَّشَهُّد}}؛ انگريزي: ''Tashahhud'') [[اسلامي نماز]] جو اهو حصو آهي، جنهن ۾ نمازي [[قعدو|قعدي]] جي حالت ۾ ويهي مخصوص ذڪر، سلام ۽ [[شهادتين|توحيد ۽ رسالت جون شهادتون]] پڙهي ٿو. ان کي عام طور '''التحيات''' پڻ چيو ويندو آهي. ''تشهد'' لفظ عربي جي ''شَهِدَ'' مان نڪتل آهي ۽ هتي ان جو نالو آخر ۾ پڙهجي ويندڙ ٻن شهادتن، يعني الله جي وحدانيت ۽ محمد ﷺ جي رسالت جي شاهدي، سان لاڳاپيل آهي. قعده ۾ جيڪا دعا پڙھي ويندي آهي يعني '''اتحیات لله''' ان جي آخر ۾ جيئن تہ توحيد ۽ رسالت جي شاھدي بہ آهي ان ڪري ان کي تشھد چوندا آهن<ref name =" آسان فقه" > - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 38 </ref>. [[File:Salat positions.jpg|thumb|نماز جون مختلف حالتون؛ تشهد [[قعدو|قعدي]] يعني ويهڻ جي حالت ۾ پڙهيو ويندو آهي.]] == حديثي بنياد == تشهد جا مختلف لفظ [[حديث]] جي معتبر مجموعن ۾ ڪيترن [[صحابه|صحابين]] کان روايت ٿيل آهن. انهن مان [[عبدالله بن مسعود]] ۽ [[عبدالله بن عباس]] جون روايتون خاص طور مشهور آهن. ابن مسعود جي روايت [[صحيح بخاري]] سميت ڪيترن حديثي مجموعن ۾ موجود آهي، جنهن ۾ محمد ﷺ نمازين کي ''التحيات لله والصلوات والطيبات...'' پڙهڻ سيکاريو.<ref name="Bukhari831">{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:831 |title=Sahih al-Bukhari 831 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> [[عبدالله بن عباس]] کان روايت آهي تہ محمد ﷺ کين تشهد اهڙي نموني سيکاريندو هو جيئن قرآن جي ڪا سورت سيکاريندو هو. ابن عباس جي روايت ڪيل لفظن ۾ ''التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله...'' اچي ٿو.<ref name="Muslim403">{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:403a |title=Sahih Muslim 403a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> حديثي روايتن ۾ تشهد جي لفظن ۾ ڪجهه فرق هجڻ سبب اسلامي فقهي مذهبن مختلف ثابت ٿيل روايتن مان مخصوص صيغي کي ترجيح ڏني آهي. == سني اسلام ۾ تشهد == [[سني اسلام]] جي چئن مشهور فقهي مذهبن ۾ تشهد نماز جو اهم حصو آهي، پر ان جي پسنديده لفظن ۽ ڪجهه فقهي جزئيات ۾ اختلاف ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | فقهي مذهب ! style="background:#dff0d8;" | مشهور روايت ! style="background:#fcf8e3;" | راوي |- | [[حنفي مذهب|حنفي]] | ''التحيات لله والصلوات والطيبات...'' | [[عبدالله بن مسعود]] |- | [[مالڪي مذهب|مالڪي]] | ''التحيات لله الزاكيات لله...'' | [[عمر بن خطاب]] |- | [[شافعي مذهب|شافعي]] | ''التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله...'' | [[عبدالله بن عباس]] |- | [[حنبلي مذهب|حنبلي]] | ابن مسعود جو تشهد مشهور ترجيح | [[عبدالله بن مسعود]] |} اهي اختلاف بنيادي عقيدي ۾ اختلاف نه، پر حديثن ۾ نقل ٿيل تشهد جي مختلف صيغن مان فقهي ترجيح سان تعلق رکن ٿا. === حنفي روايت === [[حنفي مذهب|حنفي فقه]] ۾ [[عبدالله بن مسعود]] کان روايت ٿيل تشهد مشهور آهي: {{script/Arabic|التَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَىٰ عِبَادِ اللهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ}}<ref name="Bukhari831"/> ابن مسعود جي روايت صحيح بخاري ۾ موجود آهي ۽ ان مطابق محمد ﷺ پاڻ صحابه کي اهي لفظ سيکاريا هئا.<ref name="Bukhari831"/> حنبلي فقه ۾ پڻ ابن مسعود جي تشهد کي مشهور ترجيح حاصل آهي. === مالڪي روايت === [[مالڪي مذهب|مالڪي فقه]] ۾ [[عمر بن خطاب]] کان نقل ٿيل تشهد مشهور آهي. [[موطأ امام مالڪ]] ۾ روايت آهي تہ عمر منبر تي ماڻهن کي تشهد سيکاريندو هو: {{script/Arabic|التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ الزَّاكِيَاتُ لِلَّهِ الطَّيِّبَاتُ الصَّلَوَاتُ لِلَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ}}<ref name="MuwattaUmar">{{Cite web |url=https://sunnah.com/malik/3 |title=Prayer – Muwatta Malik |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> هن صيغي ۾ ''الزاكيات لله'' جا لفظ ابن مسعود واري صيغي کان نمايان فرق رکن ٿا.<ref name="MuwattaUmar"/> === شافعي روايت === [[شافعي مذهب|شافعي فقه]] ۾ [[عبدالله بن عباس]] کان روايت ٿيل صيغي کي ترجيح ڏني وئي آهي: {{script/Arabic|التَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ لِلَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ}}<ref name="Muslim403"/> [[صحيح مسلم]] ۾ ابن عباس بيان ڪري ٿو تہ محمد ﷺ کين تشهد اهڙي اهتمام سان سيکاريندو هو جيئن قرآن جي سورت سيکاريندو هو.<ref name="Muslim403"/> == تشهد جا بنيادي مضمون == مختلف روايتن جي لفظي فرق باوجود سني تشهد جي مشهور صيغن ۾ چند بنيادي مضمون گڏيل آهن: * الله لاءِ تعظيم ۽ عبادت جو اظهار؛ * محمد ﷺ تي سلام؛ * نمازين ۽ الله جي صالح ٻانهن لاءِ سلام؛ * الله کان سواءِ ڪنهن معبود نه هجڻ جي شاهدي؛ * محمد ﷺ جي رسالت جي شاهدي. ابن مسعود واري حديث ۾ محمد ﷺ اهو پڻ بيان ڪيو تہ ''السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين'' چوڻ سان اهو سلام آسمان ۽ زمين جي هر صالح ٻانهي تائين پهچي ٿو.<ref name="Bukhari831"/> == پهريون ۽ آخري تشهد == ٽن يا چئن رڪعتن واري نماز ۾ ٻئي رڪعت کان پوءِ پهريون قعدو اچي ٿو، جنهن ۾ تشهد پڙهيو وڃي ٿو. نماز جي آخري رڪعت کان پوءِ آخري قعدي ۾ ٻيهر تشهد پڙهيو وڃي ٿو. ٻن رڪعتن واري نماز ۾ هڪ ئي آخري قعدو هوندو آهي. ٽن رڪعتن واري [[مغرب جي نماز]] ۽ چئن رڪعتن وارين [[ظهر جي نماز|ظهر]]، [[عصر جي نماز|عصر]] ۽ [[عشاء جي نماز|عشاء]] نمازن ۾ ٻه قعدا ٿين ٿا. سني فقهي مذهبن ۾ پهرين ۽ آخري تشهد جي قانوني حيثيت، ان جي وسري وڃڻ ۽ [[سجدو سهو]] سان لاڳاپيل تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهي؛ تنهنڪري انهن حڪمن کي هر مذهب جي پنهنجي فقهي اصولن مطابق بيان ڪيو وڃي ٿو. == صلوات == آخري تشهد کان پوءِ محمد ﷺ تي [[درود|صلوات]] پڙهڻ نماز جي مشهور ترتيب جو حصو آهي. سني روايت ۾ ان لاءِ [[درود ابراهيمي]] جا مختلف ثابت ٿيل صيغا استعمال ٿين ٿا. تشهد ۽ صلوات فقهي لحاظ کان لاڳاپيل هوندي به هڪ ئي شيءِ نه آهن؛ تشهد ۾ شهادتون ۽ سلام شامل آهن، جڏهن تہ صلوات ۾ محمد ﷺ ۽ سندس آل لاءِ الله کان رحمت ۽ برڪت جي دعا ڪئي وڃي ٿي. == تشهد دوران آڱر جو اشارو == [[File:Final Sitting (Tashahhud) in Prayer with Finger Raised.jpg|thumb|نماز ۾ [[قعدو|قعدي]] جي حالت؛ تشهد دوران هٿن جي رکڻ ۽ شهادت واري آڱر جي اشاري جي طريقي بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ جزوي اختلاف ملي ٿو.]] تشهد دوران ساڄي هٿ جي [[شهادت واري آڱر]] سان اشارو ڪرڻ بابت حديثون موجود آهن. سني فقهي مذهبن ۾ آڱر ڪڏهن مٿي ڪجي، ڪيتري دير رکجي ۽ ان کي حرڪت ڏجي يا نه، انهن جزئيات ۾ اختلاف آهي. انهيءَ اختلاف باوجود آڱر جو اشارو عام طور [[توحيد]] جي اظهار سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. == جعفري فقه ۾ تشهد == [[جعفري فقه|اثناعشري جعفري فقه]] ۾ تشهد جي بناوت سني روايتن کان ڪجهه مختلف آهي. سيد [[علي سيستاني]] جي فقهي احڪامن مطابق واجب ۽ مستحب نمازن جي ٻئي رڪعت کان پوءِ، مغرب جي ٽئين ۽ ظهر، عصر ۽ عشاء جي چوٿين رڪعت ۾ تشهد پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="SistaniTashahhud">{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2239/ |title=Testifying (Tashahhud) |website=The Official Website of the Office of His Eminence Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> هڪ معروف جعفري صيغي مطابق تشهد هي آهي: {{script/Arabic|أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ}}<ref name="SistaniTashahhud"/> يعني الله جي وحدانيت، محمد ﷺ جي بندگي ۽ رسالت جي شاهدي، ۽ محمد ۽ آل محمد تي صلوات.<ref name="SistaniTashahhud"/> سيد سيستاني جي فقهي بيان مطابق تشهد جا لفظ صحيح عربي ۾، لڳاتار ۽ معمولي طريقي سان پڙهڻ گهرجن.<ref name="SistaniTashahhud"/> جعفري نماز جي معياري تشهد ۾ حضرت علي يا ٻارهن امامن جي امامت جي الڳ شاهدي ان لازمي صيغي جو حصو نه آهي؛ اهڙا ڊگها شهادتي متن ٻين دعائن يا زيارتن ۾ ملي سگهن ٿا ۽ انهن کي نماز جي مقرر تشهد سان خلط نه ڪرڻ گهرجي.<ref name="SistaniTashahhud"/> == اباضي روايت == [[اباضي اسلام]] ۾ پڻ نماز دوران تشهد پڙهڻ جي روايت موجود آهي. ان جي لفظن ۽ فقهي جزئيات کي اباضي فقهي ۽ حديثي روايتن مطابق بيان ڪيو وڃي ٿو. سني ۽ اباضي روايتن جي ڪجهه تشهد صيغن ۾ لفظي مشابهت موجود آهي، پر ان بنياد تي انهن جي سموري فقهي طريقي کي هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي. == تشهد ۽ سلام == تشهد نماز جي آخري حصي ۾ پڙهيو وڃي ٿو، پر '''تشهد''' ۽ نماز ختم ڪندڙ '''[[سلام (نماز)|سلام]]''' فقهي طور جدا عمل آهن. مثال طور جعفري فقه ۾ آخري تشهد کان پوءِ سلام لاءِ الڳ صيغا بيان ٿيل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.sistani.org/english/book/48/2240/ |title=Salutation (Salām) |website=The Official Website of the Office of His Eminence Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |language=en |access-date=2 October 2026 }}</ref> سني نماز ۾ پڻ آخري تشهد، صلوات ۽ دعائن کان پوءِ ساڄي ۽ کاٻي طرف سلام سان نماز مڪمل ڪرڻ مشهور طريقو آهي. == مختلف روايتن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#d9edf7;" | روايت يا مذهب ! style="background:#dff0d8;" | نمايان شروعاتي لفظ ! style="background:#fcf8e3;" | بنيادي ماخذ يا نسبت |- | حنفي | ''التحيات لله والصلوات والطيبات'' | ابن مسعود جي روايت، [[صحيح بخاري]] |- | مالڪي | ''التحيات لله الزاكيات لله...'' | عمر بن خطاب، [[موطأ امام مالڪ]] |- | شافعي | ''التحيات المباركات الصلوات الطيبات لله'' | ابن عباس، [[صحيح مسلم]] |- | حنبلي | ابن مسعود وارو صيغو مشهور | ابن مسعود جي روايت |- | جعفري | ''أشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له...'' | جعفري فقهي روايت |} تشهد جي انهن صيغن ۾ لفظي فرق هجڻ باوجود توحيد ۽ محمد ﷺ جي رسالت جي شاهدي ان تصور جو مرڪزي حصو آهي. == پڻ ڏسو == * [[نماز]] * [[قعدو]] * [[شهادتين]] * [[توحيد]] * [[درود]] * [[درود ابراهيمي]] * [[سجدو سهو]] * [[سلام (نماز)]] * [[رڪعت]] * [[سني اسلام]] * [[جعفري فقه]] == حوالا == {{حوالا}} {{اسلامي نماز}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:ذڪر]] 1xe6t16tk17uu05ssxyel8abpl92cca 0 57020 416462 351065 2026-10-02T09:51:53Z Intisar Ali 8681 416462 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام ۾ رضاڪارانه ۽ غير فرض عبادت يا نيڪ عمل}} {{ٻيا نالا|عربي=التطوع|انگريزي=Volu {{اسلام}} '''تطوع''' ([[انگريزي]]: '''Voluntary act''') ({{lang-ar|التَّطَوُّع}}) [[اسلامي فقه]] ۾ عام طور اهڙي عبادت يا نيڪ عمل لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو ڪنهن شخص تي [[فرض (اسلام)|فرض]] يا [[واجب]] طور لازم نہ هجي، پر هو الله جي رضا ۽ ثواب حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مرضيءَ سان ڪري. لفظ ''تطوع'' عربي لفظ '''طَوْع''' مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ رضا، فرمانبرداري ۽ پنهنجي اختيار سان ڪو ڪم ڪرڻ آهي. '''تطوع ''' (Volunteerily) اھو فعل جيڪو [[فرض (اسلام)|فرض]] ۽ [[واجب]] نہ ھجي بلڪہ ماڻھو پنھنجي دل جي خوشي سان ثواب جي خاطر ڪري. ان جي ڪرڻ جو ثواب آھي ۽ نہ ڪرڻ ۾ ڪو گناھ ڪانھي. تطوع کي مستحب، مندوب ۽ نفل بہ چوندا آهن.<ref name =" آسان فقه">ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع - صہ 38</ref> فقهي اصطلاح طور ''تطوع'' خاص طور فرض ۽ واجب کان وڌيڪ ڪيل عبادتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. اهڙي عمل جي ڪرڻ تي ثواب جي اميد رکي وڃي ٿي، جڏهن تہ عام طور ان کي ڇڏي ڏيڻ تي گناهه لازم نہ ٿيندو آهي. البت '''تطوع'''، '''[[نفل]]'''، '''[[مستحب]]''' ۽ '''[[مندوب]]''' جا اصطلاح فقهي ڪتابن ۾ گهڻو ڪري ويجهي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، پر مختلف فقهي مذهبن ۽ اصولِ فقه جي عالمن وٽ انهن اصطلاحن جي فني استعمال ۾ ڪجهه فرق ملي سگهي ٿو. == لغوي معنيٰ == عربي ٻوليءَ ۾ ''تطوع'' جو تعلق '''طوع''' سان آهي، جيڪو ''ڪَرْه'' يعني جبر يا ناخوشيءَ جي ابتڙ استعمال ٿيندو آهي. ان لحاظ کان تطوع جي بنيادي معنيٰ پنهنجي رضا ۽ رغبت سان ڪو ڪم اختيار ڪرڻ آهي. قرآن جي تفسير ۾ پڻ مفسرن ''تطوع'' کي پنهنجي مرضيءَ سان مقرر مقدار کان وڌيڪ خير ڪرڻ يا نيڪي اختيار ڪرڻ جي معنيٰ ۾ بيان ڪيو آهي.<ref name="Tabari184">{{Cite web |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/tabary/sura2-aya184.html |title=تفسير الطبري، سورة البقرة، الآية 184 |website=القرآن الكريم، جامعة الملك سعود |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> اصطلاحي استعمال ۾ هي لفظ انهن عبادتن ۽ نيڪ عملن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو جيڪي شرعي طور لازم نہ هجن. == قرآن ۾ استعمال == [[قرآن]] ۾ ''تطوع'' جو مادو رضاڪارانه خير ۽ مقرر ذميواريءَ کان وڌيڪ نيڪي ڪرڻ جي مفهوم ۾ آيو آهي. [[سورت البقره]] جي آيت 184 ۾ روزي ۽ فديي جي ذڪر کان پوءِ چيو ويو آهي: {{اقتباس|{{lang|ar|فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ}}<ref name="Quran184">{{Cite web |url=https://quran.com/2/184 |title=Surah Al-Baqarah 2:184 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref>}} يعني جيڪو پنهنجي طرفان وڌيڪ خير ڪري، اهو ان لاءِ بهتر آهي. [[محمد بن جرير طبري]] هن آيت جي تفسير ۾ مختلف ابتدائي مفسرن جا قول نقل ڪيا آهن. انهن مان ڪن ''تطوع خيراً'' کي مقرر فديي کان وڌيڪ کاڌو ڏيڻ، وڌيڪ مسڪينن کي کارائڻ يا اضافي خير ڪرڻ سان تفسير ڪيو آهي.<ref name="Tabari184"/> [[بغوي]] پڻ آيت جي تفسير ۾ مقرر مقدار کان وڌيڪ کاڌو ڏيڻ يا هڪ کان وڌيڪ مسڪين کي کارائڻ کي تطوع جي مثال طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/baghawy/sura2-aya184.html |title=تفسير البغوي، سورة البقرة، الآية 184 |website=القرآن الكريم، جامعة الملك سعود |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> [[قرطبي]] به [[مجاهد بن جبر|مجاهد]]، [[عبدالله بن عباس]] ۽ ٻين کان اهڙا قول نقل ڪري ٿو، جن ۾ واجب مقدار کان وڌيڪ ڏيڻ کي ''تطوع'' قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/qortobi/sura2-aya184.html |title=تفسير القرطبي، سورة البقرة، الآية 184 |website=القرآن الكريم، جامعة الملك سعود |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> == حديث ۾ تطوع == [[حديث]] ۽ فقهي ادب ۾ ''تطوع'' جو لفظ خاص طور فرض عبادتن کان وڌيڪ ڪيل عبادتن لاءِ استعمال ٿيو آهي. نماز، روزي ۽ صدقي بابت حديثي ۽ فقهي ڪتابن ۾ '''صلاة التطوع'''، '''صيام التطوع''' ۽ '''صدقة التطوع''' جهڙا اصطلاح استعمال ٿين ٿا. فرض عبادت ۽ رضاڪارانه عبادت جي فرق جو مشهور مثال ان حديث ۾ ملي ٿو جنهن ۾ هڪ شخص [[محمد|محمد ﷺ]] کان روزاني نماز بابت پڇيو. کيس پنج نمازون ٻڌايون ويون ۽ وڌيڪ نماز بابت چيو ويو: {{اقتباس|{{lang|ar|إِلَّا أَنْ تَطَّوَّعَ}}}} يعني فرض نماز کان سواءِ جيڪڏهن هو پنهنجي مرضيءَ سان وڌيڪ نماز پڙهي.<ref>{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:46 |title=Sahih al-Bukhari 46 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> اهڙو حديثي استعمال فقهي اصطلاح '''صلاة التطوع''' جي بنيادي مثالن مان آهي. == تطوع ۽ شرعي حڪمن جي درجابندي == اسلامي [[اصول فقه]] ۾ انسان جي عملن کي مختلف شرعي حڪمن هيٺ ورهايو ويندو آهي. مشهور درجابنديءَ ۾ فرض يا واجب، مندوب يا مستحب، مباح، مڪروه ۽ حرام شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d9edf7;" | حڪم ! style="background:#dff0d8;" | عام مفهوم ! style="background:#fcf8e3;" | ڪرڻ ! style="background:#f2dede;" | ڇڏڻ |- | '''[[فرض (اسلام)|فرض/واجب]]''' | شرع طرفان لازم ڪيل عمل | ثواب | بنا عذر ڇڏڻ تي مواخذو ٿي سگهي ٿو |- | '''[[مندوب]] / [[مستحب]] / تطوع''' | ترغيب ڏنل پر غير لازم عمل | ثواب جي اميد | عام طور گناهه ناهي |- | '''[[مباح]]''' | جنهن جي ڪرڻ يا ڇڏڻ جي اجازت هجي | بذات خود لازمي ثواب نہ | بذات خود گناهه نہ |- | '''[[مڪروه]]''' | جنهن کي ڇڏڻ جي ترغيب هجي | فقهي درجي موجب تفصيل | ڇڏڻ بهتر |- | '''[[حرام]]''' | شرعي طور منع ڪيل عمل | ڪرڻ تي گناهه | ڇڏڻ لازم |} هي جدول عام اصولي خاڪو آهي؛ خاص طور [[حنفي مذهب|حنفي فقه]] ۾ فرض ۽ واجب، ۽ مڪروه تحريمي ۽ مڪروه تنزيهي جي وچ ۾ وڌيڪ فني فرق ڪيو وڃي ٿو. == تطوع، نفل، مستحب ۽ مندوب == '''تطوع'''، '''نفل'''، '''مندوب''' ۽ '''مستحب''' اسلامي فقهي ادب ۾ اڪثر هڪ ٻئي سان ويجهي مفهوم ۾ اچن ٿا، پر اهي لغوي ۽ اصطلاحي لحاظ کان هر حالت ۾ بلڪل هڪجهڙا لفظ ناهن. * '''تطوع''' ۾ رضا ۽ پنهنجي اختيار سان اضافي نيڪ عمل ڪرڻ جو مفهوم نمايان آهي. * '''[[نفل]]''' جي لغوي معنيٰ ''اضافو'' آهي ۽ عبادت ۾ فرض کان وڌيڪ عبادت لاءِ استعمال ٿئي ٿو. * '''[[مندوب]]''' اهڙي عمل لاءِ اصولي اصطلاح آهي جنهن جي شريعت ترغيب ڏئي پر ان کي لازم نہ ڪري. * '''[[مستحب]]''' اهڙو عمل آهي جنهن کي پسنديده ۽ قابلِ ترغيب سمجهيو وڃي. عملي فقهي استعمال ۾ اهي اصطلاح ڪيترن هنڌن تي هڪ ٻئي جي جاءِ تي اچن ٿا، پر هر فقهي مذهب يا مصنف وٽ انهن جي فني درجابندي ساڳي هجڻ ضروري ناهي. == تطوع جا قسم == تطوع عبادتن جي ڪيترن قسمن ۾ ٿي سگهي ٿو. ان جو مقصد فرض عبادتن کان علاوه وڌيڪ عبادت، نيڪي يا خير ڪرڻ هوندو آهي. === نماز جو تطوع === فرض نمازن کان سواءِ پڙهيل مختلف نمازون '''[[نفل نماز|صلاة التطوع]]''' يا نفل نماز جي دائري ۾ اچن ٿيون. انهن ۾ فقهي درجابنديءَ موجب [[تهجد]]، [[اشراق جي نماز|اشراق]]، [[ضحى جي نماز|ضحى]] ۽ ٻيون نفل نمازون شامل ٿي سگهن ٿيون. حديث ۾ رات جي نماز جي فضيلت بابت محمد ﷺ کان روايت آهي تہ فرض نماز کان پوءِ افضل نماز رات جي نماز آهي.<ref>{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1163a |title=Sahih Muslim 1163a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> === روزي جو تطوع === [[رمضان]] جي فرض روزن کان سواءِ الله جي رضا لاءِ رکيل غير فرض روزا '''صيام التطوع''' سڏجن ٿا. مثال طور [[عاشورا]]، [[عرفه جو ڏينهن|عرفه]] ۽ [[شوال]] جا ڇهه روزا مختلف حديثي روايتن ۾ فضيلت سان بيان ٿيل آهن. تطوعي روزي ۽ فرض روزي جي فقهي حڪمن ۾ فرق هوندو آهي؛ مثال طور نيت، روزو ٽوڙڻ ۽ قضا بابت مختلف فقهي مذهبن جا تفصيلي احڪام موجود آهن. === صدقي جو تطوع === فرض [[زڪوات]] کان سواءِ پنهنجي مرضيءَ سان ڏنل مالي مدد '''صدقة التطوع''' سڏجي ٿي. اها غريبن، محتاجن يا ٻين خير جي مقصدن لاءِ ڏئي سگهجي ٿي. اهڙي صدقي کي زڪوات کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ زڪوات مخصوص شرطن تحت مالي فرض آهي، جڏهن تہ صدقه تطوع بنيادي طور رضاڪارانه خير آهي. === حج ۽ عمرو === جيڪڏهن ڪنهن مسلمان تي لازم [[حج]] ادا ٿي چڪو هجي تہ ان کان پوءِ ڪيل حج فقهي لحاظ کان تطوعي حج ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح غير لازم [[عمرو]] پڻ تطوعي عبادت جي دائري ۾ اچي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ عمري جي اصل شرعي درجي بابت فقهي مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي. == فرض ۽ تطوع جو تعلق == اسلامي فقهي تصور ۾ تطوع فرض جو متبادل نہ آهي. جيڪڏهن ڪنهن شخص تي ڪا عبادت فرض هجي تہ صرف گهڻا نفل ڪرڻ سان اهو فرض ساقط نہ ٿيندو. مثال طور نفل نمازون پنجن فرض نمازن جي جاءِ نٿيون وٺن ۽ رضاڪارانه صدقو واجب زڪوات جي ادائيگي جو پاڻمرادو متبادل ناهي. انهيءَ ڪري فقهي ادب ۾ فرض عبادت ۽ تطوعي عبادت کي الڳ شرعي درجن طور بيان ڪيو ويندو آهي. == لغوي ۽ اصطلاحي مفهوم ۾ فرق == لفظ ''تطوع'' جي قرآني لغوي استعمال کي بعد واري فقهي فني اصطلاح سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. لغوي اعتبار سان لفظ پنهنجي رضا سان خير ڪرڻ جي وسيع معنيٰ رکي ٿو، جڏهن تہ فقهي ادب ۾ اهو گهڻو ڪري غير فرض عبادتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ان ڪري قرآن ۾ ''تطوع'' اچڻ واري هر جاءِ کي بنا سياق جي فقهي اصطلاح ''نفل عبادت'' جي محدود معنيٰ ۾ ترجمو ڪرڻ مناسب نہ هوندو. == پڻ ڏسو == * [[فرض (اسلام)]] * [[واجب]] * [[سنت]] * [[مستحب]] * [[مندوب]] * [[نفل]] * [[نفل نماز]] * [[عبادت]] * [[صدقو]] * [[اصول فقه]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:عبادت]] [[زمرو:نفل عبادتون]] [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:ڪم]] pischvod06o4a7wc4fovwk1kruyl551 416463 416462 2026-10-02T09:52:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 416463 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام ۾ رضاڪارانه ۽ غير فرض عبادت يا نيڪ عمل}} {{اسلام}} '''تطوع''' ([[انگريزي]]: '''Voluntary act''') ({{lang-ar|التَّطَوُّع}}) [[اسلامي فقه]] ۾ عام طور اهڙي عبادت يا نيڪ عمل لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو ڪنهن شخص تي [[فرض (اسلام)|فرض]] يا [[واجب]] طور لازم نہ هجي، پر هو الله جي رضا ۽ ثواب حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي مرضيءَ سان ڪري. لفظ ''تطوع'' عربي لفظ '''طَوْع''' مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ رضا، فرمانبرداري ۽ پنهنجي اختيار سان ڪو ڪم ڪرڻ آهي. '''تطوع ''' (Volunteerily) اھو فعل جيڪو [[فرض (اسلام)|فرض]] ۽ [[واجب]] نہ ھجي بلڪہ ماڻھو پنھنجي دل جي خوشي سان ثواب جي خاطر ڪري. ان جي ڪرڻ جو ثواب آھي ۽ نہ ڪرڻ ۾ ڪو گناھ ڪانھي. تطوع کي مستحب، مندوب ۽ نفل بہ چوندا آهن.<ref name =" آسان فقه">ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002ع - صہ 38</ref> فقهي اصطلاح طور ''تطوع'' خاص طور فرض ۽ واجب کان وڌيڪ ڪيل عبادتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. اهڙي عمل جي ڪرڻ تي ثواب جي اميد رکي وڃي ٿي، جڏهن تہ عام طور ان کي ڇڏي ڏيڻ تي گناهه لازم نہ ٿيندو آهي. البت '''تطوع'''، '''[[نفل]]'''، '''[[مستحب]]''' ۽ '''[[مندوب]]''' جا اصطلاح فقهي ڪتابن ۾ گهڻو ڪري ويجهي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، پر مختلف فقهي مذهبن ۽ اصولِ فقه جي عالمن وٽ انهن اصطلاحن جي فني استعمال ۾ ڪجهه فرق ملي سگهي ٿو. == لغوي معنيٰ == عربي ٻوليءَ ۾ ''تطوع'' جو تعلق '''طوع''' سان آهي، جيڪو ''ڪَرْه'' يعني جبر يا ناخوشيءَ جي ابتڙ استعمال ٿيندو آهي. ان لحاظ کان تطوع جي بنيادي معنيٰ پنهنجي رضا ۽ رغبت سان ڪو ڪم اختيار ڪرڻ آهي. قرآن جي تفسير ۾ پڻ مفسرن ''تطوع'' کي پنهنجي مرضيءَ سان مقرر مقدار کان وڌيڪ خير ڪرڻ يا نيڪي اختيار ڪرڻ جي معنيٰ ۾ بيان ڪيو آهي.<ref name="Tabari184">{{Cite web |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/tabary/sura2-aya184.html |title=تفسير الطبري، سورة البقرة، الآية 184 |website=القرآن الكريم، جامعة الملك سعود |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> اصطلاحي استعمال ۾ هي لفظ انهن عبادتن ۽ نيڪ عملن لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو جيڪي شرعي طور لازم نہ هجن. == قرآن ۾ استعمال == [[قرآن]] ۾ ''تطوع'' جو مادو رضاڪارانه خير ۽ مقرر ذميواريءَ کان وڌيڪ نيڪي ڪرڻ جي مفهوم ۾ آيو آهي. [[سورت البقره]] جي آيت 184 ۾ روزي ۽ فديي جي ذڪر کان پوءِ چيو ويو آهي: {{اقتباس|{{lang|ar|فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ}}<ref name="Quran184">{{Cite web |url=https://quran.com/2/184 |title=Surah Al-Baqarah 2:184 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref>}} يعني جيڪو پنهنجي طرفان وڌيڪ خير ڪري، اهو ان لاءِ بهتر آهي. [[محمد بن جرير طبري]] هن آيت جي تفسير ۾ مختلف ابتدائي مفسرن جا قول نقل ڪيا آهن. انهن مان ڪن ''تطوع خيراً'' کي مقرر فديي کان وڌيڪ کاڌو ڏيڻ، وڌيڪ مسڪينن کي کارائڻ يا اضافي خير ڪرڻ سان تفسير ڪيو آهي.<ref name="Tabari184"/> [[بغوي]] پڻ آيت جي تفسير ۾ مقرر مقدار کان وڌيڪ کاڌو ڏيڻ يا هڪ کان وڌيڪ مسڪين کي کارائڻ کي تطوع جي مثال طور بيان ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/baghawy/sura2-aya184.html |title=تفسير البغوي، سورة البقرة، الآية 184 |website=القرآن الكريم، جامعة الملك سعود |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> [[قرطبي]] به [[مجاهد بن جبر|مجاهد]]، [[عبدالله بن عباس]] ۽ ٻين کان اهڙا قول نقل ڪري ٿو، جن ۾ واجب مقدار کان وڌيڪ ڏيڻ کي ''تطوع'' قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/qortobi/sura2-aya184.html |title=تفسير القرطبي، سورة البقرة، الآية 184 |website=القرآن الكريم، جامعة الملك سعود |language=ar |access-date=2 October 2026 }}</ref> == حديث ۾ تطوع == [[حديث]] ۽ فقهي ادب ۾ ''تطوع'' جو لفظ خاص طور فرض عبادتن کان وڌيڪ ڪيل عبادتن لاءِ استعمال ٿيو آهي. نماز، روزي ۽ صدقي بابت حديثي ۽ فقهي ڪتابن ۾ '''صلاة التطوع'''، '''صيام التطوع''' ۽ '''صدقة التطوع''' جهڙا اصطلاح استعمال ٿين ٿا. فرض عبادت ۽ رضاڪارانه عبادت جي فرق جو مشهور مثال ان حديث ۾ ملي ٿو جنهن ۾ هڪ شخص [[محمد|محمد ﷺ]] کان روزاني نماز بابت پڇيو. کيس پنج نمازون ٻڌايون ويون ۽ وڌيڪ نماز بابت چيو ويو: {{اقتباس|{{lang|ar|إِلَّا أَنْ تَطَّوَّعَ}}}} يعني فرض نماز کان سواءِ جيڪڏهن هو پنهنجي مرضيءَ سان وڌيڪ نماز پڙهي.<ref>{{Cite web |url=https://sunnah.com/bukhari:46 |title=Sahih al-Bukhari 46 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> اهڙو حديثي استعمال فقهي اصطلاح '''صلاة التطوع''' جي بنيادي مثالن مان آهي. == تطوع ۽ شرعي حڪمن جي درجابندي == اسلامي [[اصول فقه]] ۾ انسان جي عملن کي مختلف شرعي حڪمن هيٺ ورهايو ويندو آهي. مشهور درجابنديءَ ۾ فرض يا واجب، مندوب يا مستحب، مباح، مڪروه ۽ حرام شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#d9edf7;" | حڪم ! style="background:#dff0d8;" | عام مفهوم ! style="background:#fcf8e3;" | ڪرڻ ! style="background:#f2dede;" | ڇڏڻ |- | '''[[فرض (اسلام)|فرض/واجب]]''' | شرع طرفان لازم ڪيل عمل | ثواب | بنا عذر ڇڏڻ تي مواخذو ٿي سگهي ٿو |- | '''[[مندوب]] / [[مستحب]] / تطوع''' | ترغيب ڏنل پر غير لازم عمل | ثواب جي اميد | عام طور گناهه ناهي |- | '''[[مباح]]''' | جنهن جي ڪرڻ يا ڇڏڻ جي اجازت هجي | بذات خود لازمي ثواب نہ | بذات خود گناهه نہ |- | '''[[مڪروه]]''' | جنهن کي ڇڏڻ جي ترغيب هجي | فقهي درجي موجب تفصيل | ڇڏڻ بهتر |- | '''[[حرام]]''' | شرعي طور منع ڪيل عمل | ڪرڻ تي گناهه | ڇڏڻ لازم |} هي جدول عام اصولي خاڪو آهي؛ خاص طور [[حنفي مذهب|حنفي فقه]] ۾ فرض ۽ واجب، ۽ مڪروه تحريمي ۽ مڪروه تنزيهي جي وچ ۾ وڌيڪ فني فرق ڪيو وڃي ٿو. == تطوع، نفل، مستحب ۽ مندوب == '''تطوع'''، '''نفل'''، '''مندوب''' ۽ '''مستحب''' اسلامي فقهي ادب ۾ اڪثر هڪ ٻئي سان ويجهي مفهوم ۾ اچن ٿا، پر اهي لغوي ۽ اصطلاحي لحاظ کان هر حالت ۾ بلڪل هڪجهڙا لفظ ناهن. * '''تطوع''' ۾ رضا ۽ پنهنجي اختيار سان اضافي نيڪ عمل ڪرڻ جو مفهوم نمايان آهي. * '''[[نفل]]''' جي لغوي معنيٰ ''اضافو'' آهي ۽ عبادت ۾ فرض کان وڌيڪ عبادت لاءِ استعمال ٿئي ٿو. * '''[[مندوب]]''' اهڙي عمل لاءِ اصولي اصطلاح آهي جنهن جي شريعت ترغيب ڏئي پر ان کي لازم نہ ڪري. * '''[[مستحب]]''' اهڙو عمل آهي جنهن کي پسنديده ۽ قابلِ ترغيب سمجهيو وڃي. عملي فقهي استعمال ۾ اهي اصطلاح ڪيترن هنڌن تي هڪ ٻئي جي جاءِ تي اچن ٿا، پر هر فقهي مذهب يا مصنف وٽ انهن جي فني درجابندي ساڳي هجڻ ضروري ناهي. == تطوع جا قسم == تطوع عبادتن جي ڪيترن قسمن ۾ ٿي سگهي ٿو. ان جو مقصد فرض عبادتن کان علاوه وڌيڪ عبادت، نيڪي يا خير ڪرڻ هوندو آهي. === نماز جو تطوع === فرض نمازن کان سواءِ پڙهيل مختلف نمازون '''[[نفل نماز|صلاة التطوع]]''' يا نفل نماز جي دائري ۾ اچن ٿيون. انهن ۾ فقهي درجابنديءَ موجب [[تهجد]]، [[اشراق جي نماز|اشراق]]، [[ضحى جي نماز|ضحى]] ۽ ٻيون نفل نمازون شامل ٿي سگهن ٿيون. حديث ۾ رات جي نماز جي فضيلت بابت محمد ﷺ کان روايت آهي تہ فرض نماز کان پوءِ افضل نماز رات جي نماز آهي.<ref>{{Cite web |url=https://sunnah.com/muslim:1163a |title=Sahih Muslim 1163a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> === روزي جو تطوع === [[رمضان]] جي فرض روزن کان سواءِ الله جي رضا لاءِ رکيل غير فرض روزا '''صيام التطوع''' سڏجن ٿا. مثال طور [[عاشورا]]، [[عرفه جو ڏينهن|عرفه]] ۽ [[شوال]] جا ڇهه روزا مختلف حديثي روايتن ۾ فضيلت سان بيان ٿيل آهن. تطوعي روزي ۽ فرض روزي جي فقهي حڪمن ۾ فرق هوندو آهي؛ مثال طور نيت، روزو ٽوڙڻ ۽ قضا بابت مختلف فقهي مذهبن جا تفصيلي احڪام موجود آهن. === صدقي جو تطوع === فرض [[زڪوات]] کان سواءِ پنهنجي مرضيءَ سان ڏنل مالي مدد '''صدقة التطوع''' سڏجي ٿي. اها غريبن، محتاجن يا ٻين خير جي مقصدن لاءِ ڏئي سگهجي ٿي. اهڙي صدقي کي زڪوات کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ زڪوات مخصوص شرطن تحت مالي فرض آهي، جڏهن تہ صدقه تطوع بنيادي طور رضاڪارانه خير آهي. === حج ۽ عمرو === جيڪڏهن ڪنهن مسلمان تي لازم [[حج]] ادا ٿي چڪو هجي تہ ان کان پوءِ ڪيل حج فقهي لحاظ کان تطوعي حج ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح غير لازم [[عمرو]] پڻ تطوعي عبادت جي دائري ۾ اچي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ عمري جي اصل شرعي درجي بابت فقهي مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي. == فرض ۽ تطوع جو تعلق == اسلامي فقهي تصور ۾ تطوع فرض جو متبادل نہ آهي. جيڪڏهن ڪنهن شخص تي ڪا عبادت فرض هجي تہ صرف گهڻا نفل ڪرڻ سان اهو فرض ساقط نہ ٿيندو. مثال طور نفل نمازون پنجن فرض نمازن جي جاءِ نٿيون وٺن ۽ رضاڪارانه صدقو واجب زڪوات جي ادائيگي جو پاڻمرادو متبادل ناهي. انهيءَ ڪري فقهي ادب ۾ فرض عبادت ۽ تطوعي عبادت کي الڳ شرعي درجن طور بيان ڪيو ويندو آهي. == لغوي ۽ اصطلاحي مفهوم ۾ فرق == لفظ ''تطوع'' جي قرآني لغوي استعمال کي بعد واري فقهي فني اصطلاح سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو. لغوي اعتبار سان لفظ پنهنجي رضا سان خير ڪرڻ جي وسيع معنيٰ رکي ٿو، جڏهن تہ فقهي ادب ۾ اهو گهڻو ڪري غير فرض عبادتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ان ڪري قرآن ۾ ''تطوع'' اچڻ واري هر جاءِ کي بنا سياق جي فقهي اصطلاح ''نفل عبادت'' جي محدود معنيٰ ۾ ترجمو ڪرڻ مناسب نہ هوندو. == پڻ ڏسو == * [[فرض (اسلام)]] * [[واجب]] * [[سنت]] * [[مستحب]] * [[مندوب]] * [[نفل]] * [[نفل نماز]] * [[عبادت]] * [[صدقو]] * [[اصول فقه]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:عبادت]] [[زمرو:نفل عبادتون]] [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:ڪم]] b75gpbxzexugj4e8dolca5yn09ody0w 0 58078 416388 415806 2026-10-02T07:58:13Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416388 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمانن جي سياسي ۽ بين الاقوامي اتحاد جو حامي سياسي نظريو}} [[File:Islam by country.svg|thumb|400px|دنيا ۾ اسلام جي مذهبي شاخن جي ورڇ: {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[سني اسلام]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] {{color box|#32347e}} [[عبادي]]]] '''پئن اسلامزم''' يا '''پئن اسلاميت''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Pan-Islamism'''|عربي='''الوحدة الإسلامية'''}} هڪ بين الاقوامي سياسي ۽ فڪري نظريو آهي، جيڪو دنيا جي مسلمانن وچ ۾ مذهبي، سياسي يا ادارتي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿو. ان جون مختلف تاريخي صورتون هڪ گڏيل [[اسلامي رياست]] يا [[خلافت]] جي قيام کان وٺي خودمختيار مسلمان ملڪن جي گڏيل بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي سهڪار تائين پکڙيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Bissenove |title=Ottomanism, Pan-Islamism, and the Caliphate: Discourse at the Turn of the 20th Century |journal=BARQIYYA |publisher=American University in Cairo |volume=9 |issue=1 |date=February 2004 }}</ref> پئن اسلامزم کي [[پئن عربزم]]، [[قومپرستي]] ۽ ٻين پئن-قومي نظرين کان ان لحاظ کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، جو ان جو بنيادي حوالو نسل، ٻولي يا جاگرافي بدران مسلمانن جي گڏيل مذهبي سڃاڻپ ۽ [[امت]] جو تصور آهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پئن اسلامزم کي خاص طور 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ پيدا ٿيل هڪ بين الاقوامي سياسي رجحان طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن يورپي سامراج جي توسيع هيٺ رهندڙ يا ان جي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ مسلمان سماجن ۾ گڏيل اسلامي يڪجهتيءَ جو تصور نئين سياسي معنيٰ اختيار ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007 |location=New York |language=en }}</ref> پئن اسلامزم جي جديد فڪري تاريخ سان [[جمال الدين افغاني]]، [[محمد عبده]] ۽ [[رشيد رضا]] جا نالا خاص طور لاڳاپيل آهن. انهن مان افغاني مسلمانن جي سياسي يڪجهتيءَ کي يورپي سامراج جي مقابلي لاءِ هڪ اهم قوت سمجهندو هو، جڏهن ته عبده جو ڌيان آهستي آهستي تعليمي ۽ مذهبي سڌارن ڏانهن منتقل ٿيو. رشيد رضا وري اسلامي سياسي نظام ۽ خلافت جي بحاليءَ بابت وڌيڪ منظم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311 |pages=35, 175–190 |language=en }}</ref> =='''اصطلاح ۽ تصور'''== ''پئن اسلامزم'' ۾ ''پئن'' يوناني اصل جو اڳياڙي آهي، جنهن جي معنيٰ ”سڀ“ يا ”سمورو“ آهي. سياسي اصطلاح طور ان مان مراد اهڙو تصور ورتو وڃي ٿو، جنهن ۾ مختلف قومن، رياستن ۽ نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي گڏيل سياسي يا سماجي يڪجهتيءَ تي زور ڏنو وڃي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] ۽ ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ ''پئن اسلامزم'' جو جديد اصطلاح موجود ناهي، پر [[امت]] جو تصور اسلامي روايت ۾ قديم آهي. قرآن ۾ امت جو لفظ مختلف معنائن ۾ آيو آهي، جڏهن ته اسلامي سياسي فڪر ۾ اهو مسلمان جماعت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Denny |first=F. M. |title=Umma |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |language=en }}</ref> ان ڪري ''امت''، ''خلافت'' ۽ جديد ''پئن اسلامزم'' پاڻ ۾ تاريخي طور لاڳاپيل هجڻ باوجود هڪجهڙا اصطلاح ناهن. امت هڪ مذهبي-اجتماعي تصور آهي، خلافت اسلامي تاريخ جي مختلف دورن ۾ استعمال ٿيل حڪومتي ادارو هو، جڏهن ته پئن اسلامزم خاص طور جديد دور ۾ مسلمانن جي سرحد پار سياسي يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل نظريو آهي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 |language=en }}</ref> == فڪري پسمنظر == قديم اسلامي سياسي مفڪرن، جهڙوڪ [[الماوردي]]، پنهنجي تصنيف ''الاحڪام السلطانيه'' ۾ امامت، حڪومت ۽ امت جي سياسي تنظيم بابت بحث ڪيو. [[ابو حامد الغزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] پڻ حڪومت، شريعت، سماجي نظم ۽ مسلمان جماعت جي لاڳاپن بابت لکيو.<ref>{{cite book |last=al-Mawardi |title=Al-Ahkam al-Sultaniyya |chapter=1 |language=ar }}</ref> انهن ڪلاسيڪي نظرين کي جديد پئن اسلامزم جو سڌو سياسي پروگرام سمجهڻ بدران ان جو تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سمجهيو وڃي ٿو. جديد پئن اسلامزم هڪ اهڙي دنيا ۾ اڀريو، جنهن ۾ قومي رياست، يورپي سامراج، جديد ڇاپو، اخبارون، ريلوي، ٻاڦ وارا جهاز ۽ تيز بين الاقوامي مواصلات مسلمان سماجن جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تبديل ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شروعاتي سڌارڪ تحريڪون === ارڙهين صديءَ ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي تجديد جون تحريڪون پيدا ٿيون. [[شاه ولي الله دهلوي]] (1703–1762ع)، [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703–1792ع) ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[عثمان دان فوديو]] (1754–1817ع) جهڙن عالمن مذهبي ۽ سماجي سڌارن تي زور ڏنو. جديد تحقيق موجب انهن کي جديد پئن اسلامزم جا سڌا باني قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ ته سندن تحريڪن جا مقصد گهڻو ڪري پنهنجي علائقائي سماجن جي مذهبي اصلاح سان لاڳاپيل هئا ۽ انهن ڪو منظم عالمي پئن اسلامي سياسي پروگرام پيش نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |pages=32–33 |language=en }}</ref> === يورپي سامراج ۽ پئن اسلامي شعور === 19هين صديءَ دوران برطانيا، فرانس، روس ۽ ٻين يورپي طاقتن مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن علائقن تي سڌي يا اڻ سڌي حڪمراني قائم ڪئي. هندستان ۾ برطانوي اقتدار، وچ ايشيا ۾ روسي توسيع، 1881ع ۾ فرانس جو تيونس تي قبضو ۽ 1882ع ۾ برطانيا جو مصر تي قبضو مسلمان دانشورن ۾ سياسي مستقبل بابت نوان سوال پيدا ڪيا. جديد تحقيق پئن اسلامزم جي عروج کي صرف مذهبي ردعمل نه، پر سامراج، جديد عالمي سياست ۽ مسلمان دانشورن جي نون بين الاقوامي نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 |language=en }}</ref> === عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني === [[File:Sultan Abdul Hamid II of the Ottoman Empire.jpg|thumb|[[عبدالحميد ثاني]]، [[عثماني سلطنت]] جو سلطان (1876ع–1909ع). سندس دور ۾ عثماني خلافت ۽ مسلمان دنيا وچ ۾ سياسي ۽ علامتي لاڳاپن کي خاص اهميت حاصل ٿي.]] [[عثماني سلطنت]] جديد پئن اسلامزم جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. خلافت جي عالمي سياسي استعمال جا آثار [[عبدالحميد ثاني]] جي حڪومت کان اڳ، گهٽ ۾ گهٽ 1860ع واري ڏهاڪي کان ملن ٿا. ٻاڦ وارن جهازن، ريلوي، ڇاپي ۽ [[حج]] سان لاڳاپيل نون مواصلاتي نيٽ ورڪن عثماني خلافت ۽ پري پري جي مسلمان آباديءَ وچ ۾ رابطا وڌايا.<ref>{{cite book |title=Challenging the Caliphate: Wahhabism and Mahdism in the Late Ottoman Empire |chapter=The Caliphate: The Ottoman State as the Guardian of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009663441.004 |language=en }}</ref> سلطان [[عبدالحميد ثاني]] (حڪومت 1876–1909ع) پنهنجي دور ۾ اسلامي يڪجهتي ۽ عثماني سلطان جي خليفي واري حيثيت کي پنهنجي سياسي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻايو. هن مسلمانن سان سفارتي ۽ مذهبي رابطا وڌايا، حج ۽ صوفي سلسلن جي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو ۽ عثماني خلافت جي علامتي حيثيت کي برطانوي، فرانسيسي ۽ روسي راڄ هيٺ رهندڙ مسلمانن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091 |language=en }}</ref> === جمال الدين افغاني === [[File:Sayyid Dschamāl ad-Dīn al-Afghānī.jpg|thumb|[[جمال الدين افغاني]]، جديد پئن اسلامي فڪر جي سڀ کان اثرائتي شخصيتن مان هڪ.]] [[جمال الدين افغاني]] (1838/1839–1897ع) جديد پئن اسلامي فڪر جي اهم ترين شخصيتن مان هو. هن مصر، هندستان، ايران، عثماني سلطنت ۽ يورپ ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرميون ڪيون. سندس فڪر جو مرڪزي سياسي پهلو مسلمان سماجن کي سامراجي بالادستيءَ خلاف منظم ڪرڻ ۽ سندن سياسي قوت بحال ڪرڻ هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> افغاني ۽ سندس شاگرد [[محمد عبده]] 1884ع ۾ پئرس مان ''العروة الوثقى'' رسالو جاري ڪيو. رسالي ۾ خاص طور برطانوي سامراج تي تنقيد، مسلمانن جي اتحاد ۽ سياسي بيداريءَ تي زور ڏنو ويو. تحقيق موجب افغانيءَ سان منسوب واضح پئن اسلامي سياسي موقف خاص طور 1883ع کان پوءِ سندس لکڻين ۾ نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> === محمد عبده ۽ رشيد رضا === [[محمد عبده]] (1849–1905ع) افغانيءَ جو اهم ساٿي ۽ شاگرد هو، پر اڳتي هلي ٻنهي جي حڪمت عملين ۾ فرق پيدا ٿيو. عبده سڌي انقلابي سياست جي ڀيٽ ۾ تعليم، مذهبي اصلاح ۽ سماجي تجديد کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=184–187 |language=en }}</ref> [[رشيد رضا]] (1865–1935ع) افغاني ۽ عبده جي فڪري ورثي کي اڳتي وڌايو. سندس رسالي ''المنار'' اسلامي اصلاح، سياسي يڪجهتي ۽ خلافت بابت بحث کي مسلمان دنيا ۾ وڏي پيماني تي پهچايو. عثماني خلافت جي زوال کان پوءِ رضا اسلامي حڪومت ۽ خلافت جي مستقبل بابت هڪ وڌيڪ منظم نظريو پيش ڪيو، خاص طور پنهنجي ڪتاب ''الخلافة أو الإمامة العظمى'' ۾.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=175, 187–197 |language=en }}</ref> == برطانوي هندستان ۾ پئن اسلامزم == [[برطانوي هندستان]] پئن اسلامي سياست جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. عثماني خلافت سان هندستاني مسلمانن جي همدردي 19هين صديءَ جي آخر کان وڌي، جڏهن ته [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۽ عثماني سلطنت جي ممڪن ورهاڱي ان احساس کي هڪ وڏي عوامي سياسي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802 |language=en }}</ref> هندستاني مسلمانن لاءِ عثماني سلطان جي خلافت مسلمانن جي بين الاقوامي يڪجهتيءَ جي علامت بڻجي وئي هئي. تاريخدانن موجب برطانوي هندستان جي مسلمانن ۾ پئن اسلامي جذبي جي شدت جو هڪ سبب سندن اقليتي سياسي حيثيت پڻ هئي.<ref>{{cite journal |last=Krishna |first=Gopal |title=The Khilafat Movement in India: The First Phase |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=100 |issue=1 |year=1968 |pages=37–53 |doi=10.1017/S0035869X00126127 |language=en }}</ref> === خلافت تحريڪ === [[File:Khilafat activists leading a procession.jpg|thumb|[[برطانوي هندستان]] ۾ [[خلافت تحريڪ]] جي ڪارڪنن جو جلوس. خلافت تحريڪ 1919ع کان 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مسلمانن جي اهم سياسي تحريڪن مان هڪ هئي.]] پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي ورهاڱي جي خطري خلاف 1919ع کان [[خلافت تحريڪ]] زور ورتو. [[محمد علي جوهر]]، [[شوڪت علي]]، [[مولانا ابوالڪلام آزاد]] ۽ ٻين اڳواڻن عثماني خلافت ۽ اسلامي مقدس هنڌن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140 |language=en }}</ref> تحريڪ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تعاون تحريڪ سان ڳنڍجي وئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻ برطانوي راڄ خلاف گڏيل تحريڪ ۾ شامل ٿيا. جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته خلافت تحريڪ ۾ پئن اسلامي يڪجهتي، هندستاني قومپرستي ۽ سامراج مخالف سياست هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون هيون.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism: Lajpat Rai and the Khilafat Movement |journal=The Journal of Asian Studies |volume=81 |issue=4 |year=2022 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ [[هجرت تحريڪ]] دوران برطانوي هندستان مان هزارين مسلمان افغانستان ڏانهن لڏي ويا. ان دور ۾ ڪجهه پئن اسلامي ڪارڪن وچ ايشيا ۽ سوويت انقلابي حلقن سان پڻ رابطي ۾ آيا. انهن مان ڪجهه اڳتي هلي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياست ڏانهن ويا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي هندستان ۾ پئن اسلامزم هڪ ئي فڪري رخ تائين محدود نه رهيو.<ref>{{cite journal |last=Ansari |first=K. H. |title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialists |journal=Modern Asian Studies |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> 1924ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] جي ترڪي حڪومت طرفان خلافت ختم ٿيڻ کان پوءِ خلافت تحريڪ پنهنجي بنيادي مقصد کان محروم ٿي وئي.<ref>{{cite journal |title=The ‘Ulamā’ of British India and the Hijrat of 1920 |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=1979 |language=en }}</ref> == پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ == عثماني سلطنت جي خاتمي ۽ 1924ع ۾ خلافت جي خاتمي کان پوءِ پئن اسلامزم جو پراڻو عثماني مرڪز ختم ٿي ويو. وچ واري جنگي دور ۾ قومپرست ۽ سيڪيولر تحريڪن ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪيو، پر اسلامي بين الاقواميت مڪمل طور ختم نه ٿي. رشيد رضا ۽ ٻين مفڪرن اسلامي سياسي نظام لاءِ نوان نظريا پيش ڪيا. انهن فڪري وهڪرن مان پوءِ [[حسن البنا]] جي [[اخوان المسلمين]]، [[ابوالاعليٰ مودودي]] جي [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جديد اسلامي سياسي تحريڪن تي مختلف درجن ۾ اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0203572769 |language=en }}</ref> ان هوندي به ''پئن اسلامزم'' ۽ ''اسلامزم'' کي مڪمل طور مترادف اصطلاح سمجهڻ درست ناهي. اسلامزم عام طور اسلام کي سياسي ۽ سماجي نظام جي بنياد بڻائڻ واري وسيع جديد سياسي فڪر لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته پئن اسلامزم جو خاص زور قومي سرحدن کان مٿانهين مسلمان يڪجهتيءَ تي آهي. == مراڪش ۽ اتر آفريڪا == [[File:Shakib Arslan - Al-Alam, V3, P 293.jpg|thumb|[[شڪيب ارسلان]]، عرب اديب، سياسي مفڪر ۽ پئن اسلامي تحريڪ جي اهم شخصيت، جنهن بين جنگي دور ۾ مشرق ۽ مغرب جي مسلمان قومپرست ۽ اصلاحي حلقن وچ ۾ رابطا وڌايا.]] بين جنگي دور ۾ [[شڪيب ارسلان]] (1869–1946ع) پئن اسلامي، عرب قومپرست ۽ سامراج مخالف فڪري نيٽ ورڪن جي اهم شخصيت بڻيو. جنيوا ۾ رهندي هن عرب ۽ مسلمان سياسي ڪارڪنن سان رابطا قائم ڪيا ۽ ''La Nation Arabe'' ذريعي نوآبادياتي مسئلن کي بين الاقوامي سطح تي اجاگر ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule: reconsideration of Shakīb Arslān's centrality in light of unpublished materials |journal=The Journal of North African Studies |volume=16 |issue=1 |year=2011 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 |language=en }}</ref> === شڪيب ارسلان ۽ مراڪشي قومپرستي === 1930ع ۾ ارسلان [[طنجه]] ۽ [[تطوان]] ويو، جتي سندس ملاقات عبدالسلام بنونه، محمد دائود ۽ اڀرندڙ مراڪشي قومپرست حلقن سان ٿي. محمد دائود ۽ ارسلان وچ ۾ لڳ ڀڳ 150 محفوظ خطن تي ٿيل تحقيق ڏيکاري ٿي ته ٻنهي وچ ۾ تعلق بين جنگي دور جي مشرق-مغرب اسلامي ۽ قومپرست نيٽ ورڪن جو اهم مثال هو.<ref>{{cite book |last=Ryad |first=Umar |title=Exchanged Letters between Prince Shakib Arslan and the Historian of Tetouan Mohammed Daoud |year=2015 |language=ar }}</ref> ارسلان مراڪش ۾ فرانسيسي پاليسين، خاص طور 1930ع جي نام نهاد [[بربر ظهير]] خلاف بين الاقوامي مهم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس لکڻين ۽ رابطن مراڪشي قومپرستن کي مشرق وسطى جي اصلاحي ۽ سامراج مخالف فڪري حلقن سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule |journal=The Journal of North African Studies |year=2011 |volume=16 |issue=1 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 }}</ref> انهيءَ مثال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته پئن اسلامزم ۽ علائقائي قومپرستي هميشه هڪٻئي جا مڪمل مخالف نه هئا. ڪيترن نوآبادياتي سماجن ۾ مسلمان ڪارڪن هڪ ئي وقت اسلامي يڪجهتي ۽ پنهنجي ملڪ جي سياسي آزاديءَ جا حامي رهيا. == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن ملڪن آزادي حاصل ڪئي. ان سان پئن اسلامزم جو بنيادي سوال پڻ تبديل ٿيو: هڪ گڏيل خلافت جي تصور سان گڏ هاڻي آزاد مسلمان رياستن جي وچ ۾ سفارتي، معاشي ۽ ثقافتي سهڪار جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو. ساڳئي وقت عرب دنيا ۾ [[پئن عربزم]]، [[ناصريزم]] ۽ [[بعث ازم]] جهڙن قومپرست نظرين جو عروج ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي نظريا سياسي اثر لاءِ اسلامي بين الاقواميت سان مقابلي ۾ رهيا. === سعودي عرب ۽ مسلم ورلڊ ليگ === 1962ع ۾ مڪي ۾ ٿيل جنرل اسلامي ڪانفرنس جي فيصلي تحت [[مسلم ورلڊ ليگ]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مرڪز مڪو مقرر ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مختلف ملڪن ۽ اسلامي برادرين وچ ۾ رابطا ۽ اسلامي سهڪار وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |title=About the Muslim World League |url=https://www.themwl.org/en/MWL-Profile |publisher=Muslim World League |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب جي اسلامي بين الاقوامي سرگرمي کي ان وقت جي عرب دنيا ۾ ناصري ۽ پئن عرب قومپرستيءَ سان هلندڙ سياسي مقابلي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |title=For the common good of all: Global decolonization and the Malaysian initiative for a Muslim Commonwealth, 1961–69 |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |language=en }}</ref> == اسلامي سهڪار تنظيم == [[File:OIC Logo since 2011.svg|thumb|[[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو نشان.]] 21 آگسٽ 1969ع تي [[مسجد اقصى]] کي باهه لڳڻ واري واقعي کان پوءِ مسلمان ملڪن وچ ۾ گڏيل سفارتي ردعمل جي گهرج وڌي. 25 سيپٽمبر 1969ع تي [[رباط]]، مراڪش ۾ مسلمان ملڪن جي سربراهن جي تاريخي اجلاس کان پوءِ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو بنياد پيو.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1970ع ۾ جدي ۾ پرڏيهي وزيرن جي پهرين اسلامي ڪانفرنس مستقل سيڪريٽريٽ قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1972ع ۾ تنظيم جو پهريون چارٽر منظور ٿيو. تنظيم اڄ 57 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> اسلامي سهڪار تنظيم کي تاريخي پئن اسلامي خواهشن جي هڪ جديد بين الحڪومتي صورت طور ڏسي سگهجي ٿو، پر اها ڪا گڏيل اسلامي رياست يا خلافت نه آهي؛ ان جا ميمبر خودمختيار قومي رياستون آهن ۽ تنظيم جو بنياد سندن وچ ۾ سفارتي سهڪار تي آهي. == پاڪستان ۽ پئن اسلامزم == [[پاڪستان]] جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ مسلم دنيا سان يڪجهتيءَ جو تصور قيام کان ئي موجود رهيو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان ڪراچيءَ ۾ مسلمان ملڪن ۽ نمائندن سان گڏ عالمي اسلامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ مستقل بين الاسلامي فورم لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به پاڪستان جي پئن اسلامي پاليسي هميشه ٻين قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي ضرورتن سان گڏ هلي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه سان پاڪستان جا فوجي اتحاد ۽ عرب قومپرست حڪومتن جون مختلف ترجيحون هڪ گڏيل مسلمان سياسي بلاڪ ٺاهڻ ۾ رڪاوٽ بڻيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان پاڪستان اسلامي سهڪار تنظيم ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ [[لاهور]] ۾ ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿيڻ پاڪستان جي مسلم دنيا سان سفارتي لاڳاپن جو اهم واقعو هو. == ايران جو انقلاب ۽ جديد دور == 1979ع جي [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ [[روح الله خميني]] مسلمان ملڪن ۽ عوامن جي يڪجهتيءَ ۽ اسلامي سياسي نظام جي تصور کي پنهنجي انقلابي فڪر جو حصو بڻايو. ساڳئي دور ۾ [[افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ افغان جنگ مختلف ملڪن مان مسلمان سياسي ۽ مذهبي ڪارڪنن کي هڪ نئين بين الاقوامي ماحول ۾ گڏ ڪيو. پر 20هين صديءَ جي آخر ۾ پئن اسلامي سياست هڪ واحد تحريڪ نه رهي. [[جماعت اسلامي]]، [[اخوان المسلمين]]، [[حزب التحرير]]، ايراني انقلابي فڪر ۽ مختلف رياستي اسلامي سهڪار جا نمونا هڪٻئي کان نظرياتي ۽ سياسي طور گهڻو مختلف رهيا. === ڊي-8 === 1996ع ۾ ترڪيءَ جي وزيراعظم [[نجم الدين اربڪان]] اٺ ترقي پذير مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي معاشي سهڪار لاءِ هڪ نئين گروپ جو تصور پيش ڪيو. 15 جون 1997ع تي استنبول اعلان ذريعي [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] قائم ٿي، جنهن ۾ بنگلاديش، مصر، انڊونيشيا، ايران، ملائيشيا، نائجيريا، پاڪستان ۽ ترڪي شامل هئا.<ref>{{cite web |title=D-8 Economic Bloc celebrates 24th anniversary |url=https://developing8.org/news/d-8-economic-bloc-celebrates-24th-anniversary/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> ڊي-8 جو رسمي مقصد گڏيل اسلامي رياست قائم ڪرڻ نه، پر ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار، صنعت، زراعت، توانائي، ٽرانسپورٽ ۽ اقتصادي ترقيءَ ۾ سهڪار وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Secretary General |url=https://developing8.org/secretary-general/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> == پئن اسلامزم ۽ قومپرستي == پئن اسلامزم جي تاريخ ۾ قومپرستيءَ سان تعلق پيچيده رهيو آهي. ڪجهه پئن اسلامي مفڪرن نسلي ۽ علائقائي قومپرستيءَ کي مسلمان امت جي وحدت لاءِ خطرو سمجهيو، پر عملي سياست ۾ پئن اسلامي ۽ قومي آزاديءَ جون تحريڪون ڪيترن هنڌن تي گڏ پڻ هليون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DDEBF7;" | نظريو ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي سياسي سڃاڻپ ! style="background:#FFF2CC;" | اتحاد جو بنياد ! style="background:#FCE4D6;" | نمايان تاريخي مثال |- | '''پئن اسلامزم''' | مسلمان امت | اسلام ۽ مسلمانن جي سرحد پار يڪجهتي | افغاني، خلافت تحريڪ، اسلامي بين الاقوامي سهڪار |- | '''پئن عربزم''' | عرب قوم | عربي ٻولي، تاريخ ۽ عرب قومي سڃاڻپ | ناصريزم، عرب وحدت جون تحريڪون |- | '''علائقائي قومپرستي''' | مخصوص قوم يا رياست | وطن، ٻولي، تاريخ يا قومي سڃاڻپ | مصري، ترڪي، مراڪشي ۽ ٻين قومي تحريڪن جا مختلف نمونا |- | '''اسلامزم''' | اسلامي اصولن تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظم | اسلام جي سياسي ۽ سماجي تشريح | اخوان المسلمين، جماعت اسلامي ۽ ٻيون مختلف تحريڪون |} انهن درجن جون حدون هميشه سخت نه رهيون آهن. مثال طور [[شڪيب ارسلان]] عرب قومپرستي، اسلامي يڪجهتي ۽ مراڪشي نوآباديات مخالف قومپرستيءَ سان هڪ ئي وقت رابطي ۾ رهيو؛ برطانوي هندستان ۾ خلافت تحريڪ پئن اسلامي مقصد کي هندستاني خود حڪومت جي مطالبي سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism |journal=The Journal of Asian Studies |year=2022 |volume=81 |issue=4 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 }}</ref> == جي. ايم. سيد جو تجزيو == سنڌي قومپرست مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جديد عالمي سياست'' ۾ پئن اسلامزم کي خلافت جي تاريخي تصور جي جديد سياسي صورت قرار ڏنو. سندس خيال موجب خلافت مختلف مسلمان حڪمران گهراڻن مان گذرندي آخر عثمانين تائين پهتي ۽ جديد دور ۾ مسلمانن کي هڪ سياسي مرڪز هيٺ آڻڻ جي خيال کي پئن اسلامزم جي نالي سان نئين صورت ڏني وئي.<ref name="جي ايم سيد">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930014307/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 |archive-date=2020-09-30 |access-date=2020-04-26 |url-status=dead }}</ref> سيد برطانوي سامراجي پاليسيءَ بابت اهو موقف پڻ پيش ڪيو ته برطانيا مخصوص مرحلن تي عثماني سلطنت ۽ اسلامي يڪجهتيءَ کي روس، فرانس ۽ جرمنيءَ جهڙين طاقتن جي اثر خلاف پنهنجي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پهرين مهاڀاري جنگ دوران حالتون بدلجڻ سان عرب قومپرستيءَ کي عثمانين خلاف هٿي ڏني.<ref name="جي ايم سيد" /> هي سيد جو سياسي-تاريخي تجزيو آهي؛ جديد تاريخ نويسي پئن اسلامزم جي پيدائش کي ڪنهن هڪ سامراجي طاقت جي پاليسيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران عثماني سياست، مسلمان دانشورن جي سرگرمين، يورپي سامراج، جديد مواصلات ۽ مختلف مسلمان سماجن جي مقامي حالتن جي گڏيل اثر سان بيان ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 }}</ref> == تنقيد ۽ علمي بحث == پئن اسلامزم بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم بحث اهو آهي ته ڇا مسلمان دنيا جي سياسي وحدت جو تصور اسلام جي شروعات کان هڪ مسلسل سياسي حقيقت رهيو يا 19هين صديءَ ۾ عالمي سامراج ۽ جديد مواصلات جي اثر هيٺ ان کي نئين صورت ڏني وئي. جديد مؤرخن جو هڪ اهم حلقو ٻئي موقف تي زور ڏئي ٿو ۽ ”مسلم دنيا“ جي جديد سياسي تصور کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي عالمي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 }}</ref> ٻيو بحث پئن اسلامزم ۽ قومي رياست جي لاڳاپي بابت آهي. عملي طور 20هين صديءَ ۾ مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ عالمي مسلم اتحاد گهڻو ڪري خودمختيار رياستن جي تعاون جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جو نمايان مثال اسلامي سهڪار تنظيم آهي، نه ڪي هڪ گڏيل فوق قومي اسلامي حڪومت. == اهم شخصيتون == * [[جمال الدين افغاني]] * [[محمد عبده]] * [[رشيد رضا]] * [[عبدالحميد ثاني]] * [[شڪيب ارسلان]] * [[محمد علي جوهر]] * [[ابوالڪلام آزاد]] * [[حسن البنا]] * [[ابوالاعليٰ مودودي]] * [[روح الله خميني]] * [[نجم الدين اربڪان]] == اهم تحريڪون ۽ ادارا == * [[خلافت تحريڪ]] * [[هجرت تحريڪ]] * [[اخوان المسلمين]] * [[جماعت اسلامي]] * [[حزب التحرير]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] == پڻ ڏسو == * [[امت]] * [[خلافت]] * [[اسلامي دنيا]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] * [[اسلامزم]] * [[پئن عربزم]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[سلڪ ليٽر تحريڪ]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372}} * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007}} * {{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091}} * {{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802}} * {{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140}} * {{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311}} * {{cite book |last=Minault |first=Gail |title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India |publisher=Oxford University Press |year=1982}} * {{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978}} [[زمرو:پئن اسلامزم| ]] [[زمرو:اسلام ۽ سياست]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:بين الاقواميت]] [[زمرو:اسلامزم]] [[زمرو:خلافت]] [[زمرو:اسلامي دنيا]] [[زمرو:سامراج مخالفت]] [[زمرو:مسلمانن جي تاريخ]] q2gtyw88sqjo6jjvt86xbdtavq617jx 0 58242 416281 355565 2026-10-01T20:25:57Z Intisar Ali 8681 416281 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لاڙڪاڻي شهر، سنڌ جي هڪ يونين ڪاميٽي}} {{Infobox settlement | name = شيخ زيد ڪالوني، لاڙڪاڻو | native_name = يو سي-2 شيخ زيد ڪالوني | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪاميٽي]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|34|13|N|68|12|12|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = شهر | subdivision_name3 = [[لاڙڪاڻو]] | subdivision_type4 = مڪاني ادارو | subdivision_name4 = [[لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن]] | government_type = يونين ڪاميٽي | unit_pref = Metric | population_as_of = 2017ع | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''شيخ زيد ڪالوني''' يا '''يو سي-2 شيخ زيد ڪالوني''' {{ٻيا نالا|انگريزي=UC-2 Sheikh Zaid Colony, Larkana}} [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي شهر]] ۾ واقع [[لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن]] جي هڪ شهري [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪاميٽي]] آهي. سرڪاري تعليمي رڪارڊ ۾ شيخ زيد ڪالوني سان لاڳاپيل علائقي کي پڻ '''Larkana-2''' طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory – District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/13-District_Larkana.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education & Literacy Department, Government of Sindh |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> سنڌ حڪومت جي مڪاني ادارن بابت سرڪاري انگن اکرن موجب لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن مجموعي طور '''20 يونين ڪاميٽين''' تي ٻڌل آهي.<ref name="SLGB">{{cite web |title=Local Govts |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> 2021ع ۾ سنڌ حڪومت پاران جاري ڪيل حدبنديءَ جي نوٽيفڪيشن ۾ پڻ لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن لاءِ 20 يونين ڪاميٽيون ڄاڻايل آهن.<ref name="Delimitation">{{cite web |title=Notification regarding Local Councils in Larkana District |date=31 ڊسمبر 2021 |publisher=Local Government & Housing Town Planning Department, Government of Sindh |url=https://urdu.arynews.tv/wp-content/uploads/2022/01/Delimitation-Gazette-December-31-2021-.pdf |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == جاگرافي ۽ علائقا == يونين ڪاميٽي لاڙڪاڻي شهر جي اتر-اولهه واري شهري علائقي ۾ واقع آهي. شيخ زيد ڪالوني کان سواءِ ان جي ڀرپاسي ۾ '''وليد محلو'''، '''منور آباد'''، '''سولنگي محلو''' ۽ لاڙڪاڻي جي صنعتي علائقي سان لاڳاپيل آباديون واقع آهن. وليد روڊ ۽ سائيٽ روڊ هن حصي جا اهم شهري رستا آهن. [[پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ]] جي پراڻي ضلعي ڪرڪيٽ ايسوسيئيشن جي رڪارڊ ۾ به شيخ زيد ڪالوني ۽ وليد روڊ، منور آباد کي لاڙڪاڻي سان لاڳاپيل پتن طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Detail of District/Zonal Cricket Associations |url=https://www.pcb.com.pk/contact-detail-of-district-zonal-cricket-associations-old.html |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == مڪاني حڪومت == شيخ زيد ڪالوني شهري يونين ڪاميٽي هجڻ سبب لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن جي مڪاني حڪومتي ڍانچي جو حصو آهي. [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت لاڙڪاڻي جهڙين ميونسپل ڪارپوريشنن جي شهري علائقن ۾ يونين ڪاميٽيون مڪاني حڪومت جي هيٺين سطح طور ڪم ڪن ٿيون. يونين ڪاميٽين کي مقامي شهري معاملن سان گڏ ڄم، وفات ۽ ٻين مقرر ڪيل حياتياتي انگن اکرن جي رجسٽريشن ۽ رڪارڊ رکڻ جون ذميواريون پڻ ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Assessment of Civil Registration and Vital Statistics Legal Framework in Pakistan |url=https://www.pc.gov.pk/uploads/crvs_reports/Legislation_3-11-20.pdf |publisher=Government of Pakistan |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> 2022ع جي سنڌ جي مڪاني چونڊن کان پوءِ لاڙڪاڻي جي مڪاني حڪومت جي نئين چونڊيل ڍانچي 2023ع ۾ ڪم شروع ڪيو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي رڪارڊ موجب لاڙڪاڻو ڊويزن سنڌ جي مڪاني چونڊن جي پهرئين مرحلي ۾ شامل هئي ۽ پولنگ 26 جون 2022ع تي ٿي.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2022 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/Zeg93YMoPj6C31C2GNmKiWWaw0CA7IUvJJ7w7HKa.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> 2015ع جي مڪاني چونڊن ۾ هن يونين ڪاميٽي مان '''رافع عباسي''' چيئرمين ۽ '''باغ علي''' وائيس چيئرمين چونڊيا ويا هئا ۽ سندن تعلق پاڪستان پيپلز پارٽي ورڪرز سان ڄاڻايو ويو هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Elections 2015 Results |url=https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812031907/https://pakvoter.org/sindh-local-government-elections-2015-results/ |archive-date=12 آگسٽ 2020 |website=PakVoter |access-date=10 مئي 2020 }}</ref> == تعليم == شيخ زيد ڪالوني ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ گرلس پرائمري اسڪول شيخ زيد ڪالوني-I''' کي شيخ زيد ڪالوني، Larkana-2 ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SchoolDirectory"/> سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هائير سيڪنڊري اسڪول شيخ زيد ڪالوني''' ۽ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول وليد، لاڙڪاڻو''' پڻ درج ٿيل آهن.<ref>{{cite web |title=DDO Powers issued to Principals and Head Masters of District Larkana |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Others/%28DDO%29issued%20to%20the%20following%20Principals%2C%20Head%20Master%20%20Head%20Mistress%20of%20High%20%26%20Higher%20Secondary%20School%20of%20District%20Larkana.pdf |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == راندين جون سهولتون == شيخ زيد ڪالوني ۾ '''پي سي بي ڪرڪيٽ گرائونڊ''' واقع آهي، جيڪو لاڙڪاڻي ۾ ڪرڪيٽ جي تربيت، ٽرائلن ۽ مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ 2011ع جي انڊر-16 پيپسي ڪرڪيٽ اسٽارز پروگرام ۾ لاڙڪاڻي، قمبر، جيڪب آباد ۽ دادو لاءِ شيخ زيد ڪالوني لاڙڪاڻو کي ٽرائلن جو هنڌ مقرر ڪيو هو.<ref>{{cite web |title=Second Edition of U-16 PCB-PEPSI Cricket Stars Program |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/second-edition-of-u-16-pcb--pepsi-cricket-stars-program-.html |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هي گرائونڊ اڄ به راندين جي سرگرمين لاءِ استعمال ٿئي ٿو؛ 2026ع ۾ هتي شاگردن لاءِ ڪرڪيٽ سميت مختلف راندين جا مقابلا پڻ منعقد ٿيا.<ref>{{cite web |title=Sports Galla held in Larkana |url=https://www.app.com.pk/domestic/sports-galla-held-in-larkana/ |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ڪاروبار ۽ وندر == شيخ زيد ڪالوني ۽ ڀرپاسي واري سائيٽ ايريا ۾ تجارتي ۽ ننڍي صنعت سان لاڳاپيل سرگرميون موجود آهن. ڪالوني ۾ '''مون پليڪس سئنيما''' پڻ واقع آهي. سنڌ ٽريڊ ٽيسٽنگ بورڊ جي سرڪاري فهرست ۾ چندڪا انسٽيٽيوٽ آف آءِ ٽي اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ جو پتو ”مون پليڪس سئنيما بلڊنگ، شيخ زيد ڪالوني، لاڙڪاڻو“ درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Larkano – Registered Institutes |url=https://sindhttb.gov.pk/page/larkano |publisher=Sindh Trade Testing Board |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[لاڙڪاڻو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[لاڙڪاڻو ميونسپل ڪارپوريشن]] * [[سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:لاڙڪاڻو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جون يونين ڪاميٽيون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪاميٽيون]] 3gt3es5gdemk2btrpr7gecuds04rlb5 0 59435 416280 251998 2026-10-01T20:23:39Z Intisar Ali 8681 416280 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|شيخ اياز جو 1973ع ۾ ڇپيل سنڌي شعري مجموعو}} {{Infobox book | name = وڄون وسڻ آئيون | image = Vijoon_Vasan_Aaiyoon.jpg | caption = ''وڄون وسڻ آئيون'' جو ٻيو ڇاپو، 1989ع | author = [[شيخ اياز]] | country = [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = [[سنڌي شاعري]] | genre = [[شاعري]] | publisher = زيب ادبي مرڪز، حيدرآباد | pub_date = 1973ع | pages = 238 (ٻيو ڇاپو) }} '''وڄون وسڻ آئيون''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Vijoon Vasan Aaiyoon}} [[شيخ اياز]] جو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شاعريءَ جو هڪ اهم شعري مجموعو آهي، جيڪو پهريون ڀيرو 1973ع ۾ زيب ادبي مرڪز، حيدرآباد پاران ڇپايو ويو.<ref name="SindhLibrary">{{cite web |title=وڄون وسڻ آئيون |url=https://lib.sindh.org/kitaab/detail/wajjun-wasan-aayoon |website=Library, Government of Sindh |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ڪتاب ۾ گهڻو ڪري 1964ع کان 1968ع واري دور ۾ سرجيل اياز جي شاعري شامل آهي. ان ۾ [[وائي|وايون]]، گيت، نظم، [[غزل]]، لوڪ گيت، آزاد نظم، لوليون، پروليون ۽ [[ڇيڄ]] سميت مختلف شعري صنفون ملن ٿيون.<ref name="Joyo">{{cite web |author=[[محمد ابراهيم جويو]] |title=شيخ اياز جي ڪتاب ”وڄون وسڻ آئيون“ جو مهاڳ |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2013/01/blog-post_13.html |website=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> محمد ابراهيم جويو هن مجموعي جي مهاڳ ۾ ان کي اياز جي شعر جو ”چوٿون ڪتاب“ قرار ڏنو آهي. مجموعي ۾ شامل شاعريءَ جو وڏو حصو [[ون يونٽ]] واري دور ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ادبي ماحول سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Joyo"/> اياز جي ڪتابن جي ببليوگرافين ۾ ''وڄون وسڻ آئيون'' جو پهريون ڇاپو 1973ع ۽ نيو فيلڊس پبليڪيشنس، حيدرآباد وارو ڇاپو 1989ع ۾ درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=شيخ اياز |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شيخ%20اياز |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == پسمنظر == ''وڄون وسڻ آئيون'' ۾ شامل شاعري بنيادي طور 1964ع کان 1968ع تائين سرجيل آهي. محمد ابراهيم جويو موجب اهي سال سنڌ ۾ ون يونٽ خلاف سياسي ۽ ثقافتي جدوجهد جي اهم دور سان ٺهڪن ٿا، تنهنڪري ڪتاب جي شاعريءَ ۾ ان دور جي سماجي ۽ سياسي ماحول جو اثر نمايان آهي.<ref name="Joyo"/> اياز جي ان دور جي شاعريءَ جو وڏو حصو ڪتاب ڇپجڻ کان اڳ مختلف ادبي رسالن ۾ شايع ٿي چڪو هو. خاص طور ماهوار ادبي رسالي ''[[روح رهاڻ]]'' ۾ سندس ڪلام شايع ٿيندو رهيو. ''جل جل مشعل جل''، ''هي گيت اڃايل مورن جا'' ۽ ''رت آئي ڳاڙهن ٻيرن جي'' عنوانن هيٺ سندس شاعريءَ جا ننڍا مجموعا پڻ اڳ ۾ ''روح رهاڻ'' ۾ ڇپيا هئا، جيڪي پوءِ ''وڄون وسڻ آئيون'' جو حصو بڻيا.<ref name="Joyo"/> ان عرصي دوران اياز جي ڪتابن ۽ لکڻين کي سرڪاري پابندين کي پڻ منهن ڏيڻو پيو. سندس اڳين شعري مجموعن ''[[ڀؤنر ڀري آڪاس]]'' ۽ ''[[ڪلهي پاتم ڪينرو]]'' ۽ نثري ڪتاب ''[[جي ڪاڪ ڪڪوريا ڪاپڙي]]'' تي پابنديون لڳيون هيون. ''وڄون وسڻ آئيون'' جو مواد پڻ تيار هجڻ باوجود ڪجهه عرصي تائين ڪتابي صورت ۾ شايع نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite web |author=[[محمد ابراهيم جويو]] |title=ڪي جو ٻيجل ٻوليو جو مهاڳ |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2013/01/blog-post_10.html |website=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == موضوع ۽ فڪر == ''وڄون وسڻ آئيون'' ۾ محبت، سنڌ جي ڌرتي، آزادي، سماجي ناانصافي، قومي سڃاڻپ، مزاحمت، انساني وقار ۽ فطرت اهم موضوعن طور سامهون اچن ٿا. ڪتاب اياز جي ان تخليقي دور جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ سندس رومانوي شاعريءَ سان گڏ مزاحمتي ۽ سماجي شعور واري شاعري پڻ نمايان ٿي.<ref>{{cite web |title=شيخ اياز جي شاعريءَ تي رابندرناٿ ٽئگور جا اثر |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-57-impact-of-rabindra-nath-tagore-on-shaikh-ayaz%60s-poetry |website=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> هن مجموعي ۾ سنڌ جي جاگرافي، ثقافت ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي اهڃاڻ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]]، [[ڪينجهر ڍنڍ|ڪينجهر]]، [[ڪارونجهر]]، ٿر، برسات، مور، ڌرتي ۽ مقامي لوڪ زندگيءَ جون علامتون اياز جي فڪري ۽ جمالياتي اظهار جو حصو بڻجن ٿيون. ڪتاب ۾ سياسي ۽ سماجي مزاحمت سان گڏ محبت، حسن، وڇوڙو ۽ انساني احساس پڻ اهم آهن. ان ڪري مجموعي کي رڳو سياسي شاعريءَ تائين محدود ڪرڻ بدران اياز جي رومانوي، جمالياتي، قومي ۽ انسان دوست فڪر جي گڏيل اظهار طور ڏٺو وڃي ٿو. == شعري صنفون ۽ اسلوب == مجموعي ۾ اياز سنڌي شاعريءَ جي روايتي صنفن سان گڏ جديد شعري هيئتن کي پڻ استعمال ڪيو آهي. وايون، گيت، غزل، نظم، لوڪ گيت، آزاد نظم، لوليون، پروليون ۽ ڇيڄ ڪتاب جي صنفي تنوع جو حصو آهن. اياز جي شاعريءَ جي اهم فني خصوصيتن ۾ موسيقيت، ترنم، تجنيس، مقامي لفظن جو استعمال، لوڪ شاعريءَ جي آہنگ ۽ جديد علامتي اظهار جو ميلاپ شامل آهي. سندس شاعريءَ تي ٿيل تحقيق ۾ ''وڄون وسڻ آئيون'' جي ڇيڄن ۽ ٻين لوڪ صنفن ۾ روايتي سنڌي هيئتن کي جديد سماجي ۽ سياسي موضوعن لاءِ استعمال ڪرڻ ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/694/read |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == اهم ڪلام == هن مجموعي ۾ شيخ اياز جا ڪيترائي مشهور گيت، وايون، نظم ۽ غزل شامل آهن. انهن ۾ ''سنڌڙيءَ کي سر ڪير نه ڏيندو''، ''جل جل مشعل جل''، ''هي گيت اڃايل مورن جا''، ''رت آئي ڳاڙهن ٻيرن جي''، ''مان توکي گيت ڏيان اي ڌرتي''، ''چڱو ڀٽائي آءُ هلان ٿو''، ''اي ڪينجهر تنهنجي ڪنڌيءَ تي'' ۽ ''باغي آهيان باغي آهيان'' جهڙا ڪلام شامل آهن.<ref name="Joyo"/> ڪتاب ۾ اياز جي مختلف موضوعن ۽ صنفن واري شاعري گڏ ٿيڻ سبب اهو سندس 1960ع واري ڏهاڪي جي تخليقي دور جي هڪ وسيع نمائندگي ڪري ٿو. == ادبي اهميت == ''وڄون وسڻ آئيون'' کي اياز جي ان دور جي اهم شعري مجموعن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن ۾ سندس شاعريءَ جو قومي ۽ مزاحمتي لهجو نمايان ٿيو. سنڌي ادب بابت تحقيق ۾ ڪتاب کي خاص طور ون يونٽ واري دور جي سنڌي ادبي ۽ سياسي ماحول سان ڳنڍي پڙهيو ويو آهي.<ref name="Joyo"/> سنڌي شاعريءَ بابت تحقيقي مطالعي ۾ پڻ ''وڄون وسڻ آئيون'' کي اياز جي مزاحمتي شاعريءَ جي اهم ڪتابن مان ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ ڪتاب جا ڪيترائي گيت ۽ نظم پوءِ سنڌي ادبي ۽ ثقافتي اظهار جو حصو بڻيا.<ref>{{cite web |title=شيخ اياز جي شاعريءَ جو ادبي ۽ فڪري پس منظر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/958/read/50560 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == ارپنا == شيخ اياز هي ڪتاب '''گيتا راج''' جي نالي ارپيو آهي.<ref name="Edition1989">{{cite book |last=اياز |first=شيخ |title=وڄون وسڻ آئيون |edition=ٻيو |publisher=نيو فيلڊس پبليڪيشنس |location=ٽنڊو ولي محمد، حيدرآباد |year=1989 }}</ref> == مهاڳ == ڪتاب جو مهاڳ [[محمد ابراهيم جويو]] لکيو. جويو مهاڳ ۾ ڪتاب جي شاعريءَ کي 1964ع کان 1968ع واري سنڌ جي سياسي ۽ ادبي ماحول جي پسمنظر ۾ ڏٺو ۽ ان دور کي سنڌ جي قومي جدوجهد جو اهم زمانو قرار ڏنو.<ref name="Joyo"/> ڪتاب ۾ شامل اڳ ڇپيل شعري مجموعن ''جل جل مشعل جل'' ۽ ''هي گيت اڃايل مورن جا'' سان لاڳاپيل محمد ابراهيم جويو جا اڳ لکيل مهاڳ پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name="Joyo"/> == ڇاپا == ڪتاب جو پهريون ڇاپو '''1973ع''' ۾ '''زيب ادبي مرڪز، حيدرآباد''' پاران شايع ٿيو.<ref name="SindhLibrary"/><ref>{{cite journal |title=شيخ اياز جي پهرين چئن شعري مجموعن ۾ موجود اصطلاحن جو اڀياس |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-253-an-analysis-of-idiomatic-expressions-in-shaikh-ayaz%E2%80%99s-early-four-poetic-collections |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ڪتاب جو ٻيو ڇاپو '''1989ع''' ۾ '''نيو فيلڊس پبليڪيشنس، ٽنڊو ولي محمد، حيدرآباد''' پاران ڇپايو ويو.<ref name="Edition1989"/><ref>{{cite web |title=ببليوگرافي ـ شيخ اياز جي سنڌي شاعريءَ ۾ جماليات |url=https://books.sindhsalamat.com/book/958/read/50651 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=2 آڪٽوبر 2026 }}</ref> بعد ۾ شيخ اياز جي شاعريءَ جي گڏيل جلدن ۽ ٻين نون ڇاپن ۾ پڻ هن مجموعي جو ڪلام شامل ڪيو ويو. == پڻ ڏسو == * [[شيخ اياز]] * [[ڀؤنر ڀري آڪاس]] * [[ڪلهي پاتم ڪينرو]] * [[ڪي جو ٻيجل ٻوليو]] * [[ڪپر ٿو ڪن ڪري]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[سنڌي شاعري]] == حوالا == {{حوالا}} {{شيخ اياز}} [[زمرو:شيخ اياز جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:1973ع جا ڪتاب]] [[زمرو:شعري مجموعا]] 89cprv7pweqxm70jh43vhsl4r4fwi3f 0 59510 416276 253866 2026-10-01T20:19:48Z Intisar Ali 8681 416276 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سقراط سان منسوب اخلاقي نظريو، جنهن موجب فضيلت جو بنياد علم ۽ ڏاهپ تي آهي}} '''سقراطي عقليت پسندي''' (انگريزي: ''Socratic intellectualism'') [[سقراط]] سان منسوب [[اخلاقيات|اخلاقي فلسفي]] جو هڪ اهم نظريو آهي، جنهن موجب [[فضيلت]] جو بنياد [[علم]] يا [[ڏاهپ]] تي آهي ۽ جيڪو شخص حقيقت ۾ ڄاڻي ٿو تہ سندس لاءِ ڇا چڱو آهي، اهو ان مطابق عمل ڪندو. ان نظريي سان هڪ ٻي مشهور سقراطي دعويٰ پڻ ڳنڍيل آهي تہ انسان ڄاڻي واڻي بڇڙائي اختيار نٿو ڪري؛ غلط عمل آخرڪار ڪنهن نه ڪنهن قسم جي لاعلمي، غلط فيصلي يا ان ڳالهه بابت غلط تصور جو نتيجو هوندو آهي تہ انسان لاءِ حقيقي ڀلائي ڇا آهي.<ref name="SEP">{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-ancient/ |title=Ancient Ethical Theory |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> سقراط پاڻ ڪو به فلسفياڻو ڪتاب نه لکيو هو، تنهنڪري سندس نظرين بابت ڄاڻ خاص طور [[افلاطون]]، [[زينوفون]] ۽ ٻين قديم ليکڪن جي تحريرن مان ملي ٿي. ان ڪري عالمن ۾ اهو بحث موجود آهي تہ افلاطون جي مڪالمن ۾ سقراط سان منسوب هر نظريو تاريخي سقراط جو پنهنجو نظريو هو يا انهن مان ڪجهه افلاطون جي پنهنجي فلسفي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/socrates/ |title=Socrates |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> == بنيادي تصور == سقراطي عقليت پسنديءَ جو مرڪزي خيال عام طور هن دعويٰ سان بيان ڪيو وڃي ٿو تہ '''فضيلت علم آهي'''. ان موجب اخلاقي طور صحيح عمل ڪرڻ لاءِ رڳو خواهش يا روايت ڪافي ناهي، پر انسان کي اها سمجهه هجڻ گهرجي تہ حقيقي ڀلائي ڇا آهي. جيڪڏهن ڪو شخص حقيقي معنيٰ ۾ چڱائيءَ کي ڄاڻي ٿو تہ سقراطي موقف موجب اهو ڄاڻي واڻي ان جي ابتڙ عمل نه ڪندو.<ref name="SEP"/> هي تصور [[افلاطون]] جي ''[[پروٽاگوراس (مڪالمو)|پروٽاگوراس]]'' سميت ڪيترن شروعاتي سقراطي مڪالمن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ''پروٽاگوراس'' ۾ سقراط ان عام خيال کي چئلينج ڪري ٿو تہ ڪو ماڻهو صحيح ڳالهه ڄاڻڻ باوجود رڳو لذت، خواهش يا جذبي کان مغلوب ٿي غلط ڪم ڪري سگهي ٿو. سقراطي دليل موجب جيڪڏهن ڪنهن شخص وٽ واقعي لاڳاپيل اخلاقي علم موجود آهي تہ اهو علم رڳو جذبي يا لذت هٿان شڪست نٿو کائي.<ref name="SEP"/> == فضيلت ۽ علم == سقراط جي اخلاقي فڪر ۾ [[فضيلت]] ۽ علم جو لاڳاپو بنيادي حيثيت رکي ٿو. سندس نالي سان منسوب نظريي موجب بهادري، انصاف، اعتدال ۽ ٻين فضيلتن جي پٺيان ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ صحيح ڄاڻ يا ڏاهپ موجود آهي. ''پروٽاگوراس'' ۾ مثال طور بهادريءَ کي ان ڳالهه جي علم سان ڳنڍيو وڃي ٿو تہ ڪهڙين شين کان ڊڄڻ گهرجي ۽ ڪهڙين کان نه. سقراط جي مختلف مڪالمن مان ''فضيلتن جي وحدت'' (''unity of virtue'') جو مسئلو پڻ پيدا ٿئي ٿو: جيڪڏهن هر حقيقي فضيلت جو بنياد صحيح علم آهي تہ مختلف فضيلتون پاڻ ۾ ڪيتري حد تائين الڳ آهن؟<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> هن نقطي جي تشريح بابت جديد عالمن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه تشريحن موجب سقراط جو مطلب اهو آهي تہ جنهن شخص وٽ هڪ حقيقي فضيلت هوندي، ان وٽ ٻين فضيلتن جو هجڻ پڻ ضروري آهي؛ جڏهن تہ وڌيڪ مضبوط تشريح موجب مختلف فضيلتون بنيادي طور ساڳئي اخلاقي علم يا ڏاهپ جون صورتون آهن.<ref>{{cite journal |last=Rickless |first=Samuel C. |title=Socrates' Moral Intellectualism |journal=Pacific Philosophical Quarterly |volume=79 |issue=4 |year=1998 |pages=355–367 |doi=10.1111/1468-0114.00068 }}</ref> == ڪو به ڄاڻي واڻي بڇڙو ڪم نٿو ڪري == سقراطي عقليت پسنديءَ سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور نتيجن مان هڪ اهو آهي تہ '''ڪو به شخص ڄاڻي واڻي بڇڙو ڪم نٿو ڪري'''. ان جو مطلب اهو ناهي تہ ماڻهو بڇڙا يا نقصانڪار ڪم نٿا ڪن، پر اهو تہ اهڙو عمل ڪندڙ شخص ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان غلط سمجهي رهيو هوندو آهي تہ سندس لاءِ اصل ڀلائي ڇا آهي. مثال طور جيڪڏهن ڪو شخص عارضي لذت لاءِ اهڙو ڪم ڪري ٿو جيڪو ڊگهي عرصي ۾ کيس نقصان پهچائي ٿو تہ سقراطي تشريح موجب مسئلو رڳو اهو ناهي تہ سندس خواهش علم تي غالب اچي وئي؛ بلڪه هن ان مهل موجود فائدن ۽ نقصانن جي حقيقي قدر بابت صحيح ڄاڻ يا صحيح فيصلو حاصل نه ڪيو هو.<ref name="SEP"/> اهڙيءَ طرح اخلاقي برائيءَ کي رڳو خراب ارادي جي بدران هڪ '''ادراڪي ناڪامي''' پڻ سمجهيو وڃي ٿو: ماڻهو غلط ڪم ان ڪري ڪري ٿو جو هو ڪنهن لحاظ کان غلط شيءِ کي پنهنجي لاءِ چڱو سمجهي ٿو. == ارادي جي ڪمزوري == سقراطي عقليت پسنديءَ جو هڪ اهم مسئلو [[ارادي جي ڪمزوري]] آهي، جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''اڪراسيا''' (''akrasia'') چيو وڃي ٿو. اڪراسيا مان مراد اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ ڪو شخص ڄاڻي ٿو تہ صحيح عمل ڪهڙو آهي، پر خواهش، جذبي يا لذت جي ڪري ان جي ابتڙ عمل ڪري ٿو. عام انساني تجربي مان اهڙا ڪيترائي مثال نظر اچن ٿا: ماڻهو ڄاڻڻ باوجود تہ ڪو عمل نقصانڪار آهي، ان کي اختيار ڪري سگهي ٿو. سقراطي موقف هن عام وضاحت کي چئلينج ڪري ٿو. ان موجب جيڪڏهن ماڻهوءَ کي حقيقي ۽ مڪمل علم هجي تہ چڱائي بابت سندس علم محض خواهش هٿان شڪست نه کائيندو. غلط عمل انهيءَ ڳالهه جي علامت آهي تہ سندس ڄاڻ مڪمل علم نه هئي يا سندس ڀلائي بابت فيصلو ڪنهن لحاظ کان غلط هو.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> == فضيلت ۽ خوشي == سقراط وٽ فضيلت جو تصور [[خوشي]] يا انساني ڀلائيءَ سان پڻ ويجهو لاڳاپيل آهي. افلاطون جي مختلف مڪالمن ۾ سقراط ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ صحيح زندگي ۽ انصاف واري زندگي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. ''[[ڪريٽو (مڪالمو)|ڪريٽو]]'' ۾ چڱي، سهڻي ۽ انصاف واري زندگيءَ کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ''[[مينو (مڪالمو)|مينو]]'' ۾ انسان جي ڀلائيءَ جي خواهش ۽ علم جي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="SEP"/> ''[[يوٿيڊيمس (مڪالمو)|يوٿيڊيمس]]'' ۾ ڏاهپ کي ٻين شين جي صحيح استعمال لاءِ بنيادي قرار ڏنو وڃي ٿو. دولت، صحت، طاقت ۽ ٻين عام طور سٺين سمجهيل شين جو فائدو پڻ ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهي ٿو تہ انسان وٽ انهن کي صحيح نموني استعمال ڪرڻ جي ڏاهپ آهي يا نه. ان لحاظ کان ڏاهپ يا علم سقراطي اخلاقيات ۾ انساني ڀلائيءَ لاءِ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ٿو.<ref name="SEP"/> == سقراطي عقليت پسنديءَ جون صورتون == جديد فلسفياڻي تحقيق ۾ سقراطي عقليت پسنديءَ جون ٻه ويجهيون پر الڳ صورتون بيان ڪيون وينديون آهن:<ref>{{cite book |last1=Brickhouse |first1=Thomas C. |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Socratic Moral Psychology |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=9780521198431 }}</ref> * '''فضيلتي عقليت پسندي''' (''virtue intellectualism'') — ان موجب فضيلت بنيادي طور ڪنهن قسم جو علم يا ڏاهپ آهي. * '''تحريڪي عقليت پسندي''' (''motivational intellectualism'') — ان موجب انسان جا عمل ان ڳالهه سان هلايا وڃن ٿا، جنهن کي عمل ڪندڙ پنهنجي لاءِ بهتر يا چڱو سمجهي ٿو. جيڪڏهن هو غلط عمل ڪري ٿو تہ ان جي پٺيان ڀلائيءَ بابت ڪو غلط عقيدو يا ادراڪي غلطي موجود هوندي آهي. اهي ٻئي تصور پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن: جيڪڏهن صحيح اخلاقي علم انسان کي صحيح عمل ڏانهن وٺي وڃي ٿو تہ اخلاقي ناڪاميءَ کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ علم يا فيصلي جي ناڪاميءَ سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == افلاطون ۽ ارسطو سان ڀيٽ == سقراطي عقليت پسنديءَ جي مقابلي ۾ پوءِ واري [[افلاطون]] جي اخلاقي نفسيات وڌيڪ پيچيدي نظر اچي ٿي. ''[[جمهوريت (افلاطون)|جمهوريت]]'' ۾ روح جا مختلف حصا بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ عقل سان گڏ خواهش ۽ جذبي کي به الڳ ڪردار حاصل آهي. اهڙي تصور ۾ صحيح علم کان علاوه غير عقلي خواهشن کي صحيح ترتيب ۾ رکڻ پڻ فضيلت لاءِ اهم ٿي وڃي ٿو. [[ارسطو]] پڻ فضيلت کي رڳو علم سان هڪجهڙو نه سمجهيو. سندس اخلاقي فلسفي ۾ عادت، ڪردار، خواهش ۽ عملي ڏاهپ اهم حيثيت رکن ٿا. ارسطو خاص طور ''اڪراسيا''، يعني صحيح ڳالهه ڄاڻندي به ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ، کي هڪ حقيقي نفسياتي ۽ اخلاقي مسئلي طور تفصيل سان بحث هيٺ آندو. ان ڪري سقراطي عقليت پسندي قديم يوناني اخلاقي نفسيات جي ارتقا ۾ هڪ اهم شروعاتي موقف آهي، جنهن کان پوءِ افلاطون ۽ ارسطو علم، خواهش، جذبي ۽ ڪردار جي پاڻ ۾ لاڳاپن بابت وڌيڪ پيچيدا نظريا پيش ڪيا. == علمي تشريح ۽ اختلاف == ''سقراطي عقليت پسندي'' جديد عالمن جو استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ سقراط جي اصل لکيل اصطلاح طور موجود ناهي. سقراط پاڻ ڪا تحرير ڇڏي نه ويو، تنهنڪري هن نظريي جي تعمير خاص طور افلاطون جي مڪالمن ۽ ٻين قديم شاهدين جي تشريح تي ٻڌل آهي. عالمن ۾ ان ڳالهه تي پڻ مڪمل اتفاق ناهي تہ سقراط فضيلت ۽ علم جي هڪجهڙائيءَ کي ڪهڙي سختيءَ سان قبول ڪيو هو. ڪجهه محقق سقراط کي مڪمل اخلاقي عقليت پسند سمجهن ٿا، جڏهن تہ ٻيا سندس موقف جي وڌيڪ معتدل تشريح ڪن ٿا. خاص طور اهو بحث جاري آهي تہ ''پروٽاگوراس'' ۾ پيش ڪيل دليل سقراط جو پنهنجو مڪمل نظريو آهي يا افلاطون جي مڪالمي اندر مخصوص جدلياتي مقصد لاءِ استعمال ٿيل دليل.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> ان هوندي بہ ''فضيلت علم آهي''، اخلاقي غلطيءَ جو لاعلميءَ سان تعلق، ۽ ڄاڻي واڻي برائي ڪرڻ جي انڪار جهڙا تصور سقراط سان منسوب اخلاقي فلسفي جي سڀ کان اثرائتن خصوصيتن ۾ شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[سقراط]] * [[سقراطي طريقو]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[افلاطون]] * [[اخلاقيات]] * [[فضيلت]] * [[فضيلتي اخلاقيات]] * [[علم]] * [[ڏاهپ]] * [[ارادي جي ڪمزوري]] * [[عقليت پسندي]] == حوالا == {{حوالا}} {{فلسفو}} {{سقراط}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:اخلاقيات]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفي جا نظريا]] [[زمرو:فضيلتي اخلاقيات]] [[زمرو:علم]] ixibd1cy6cllhy8f7gm3ji7xzx4nm8z 416277 416276 2026-10-01T20:20:35Z Intisar Ali 8681 416277 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سقراط سان منسوب اخلاقي نظريو، جنهن موجب فضيلت جو بنياد علم ۽ ڏاهپ تي آهي}} '''سقراطي عقليت پسندي''' (انگريزي: ''Socratic intellectualism'') [[سقراط]] سان منسوب [[اخلاقيات|اخلاقي فلسفي]] جو هڪ اهم نظريو آهي، جنهن موجب [[فضيلت]] جو بنياد [[علم]] يا [[ڏاهپ]] تي آهي ۽ جيڪو شخص حقيقت ۾ ڄاڻي ٿو تہ سندس لاءِ ڇا چڱو آهي، اهو ان مطابق عمل ڪندو. ان نظريي سان هڪ ٻي مشهور سقراطي دعويٰ پڻ ڳنڍيل آهي تہ انسان ڄاڻي واڻي بڇڙائي اختيار نٿو ڪري؛ غلط عمل آخرڪار ڪنهن نه ڪنهن قسم جي لاعلمي، غلط فيصلي يا ان ڳالهه بابت غلط تصور جو نتيجو هوندو آهي تہ انسان لاءِ حقيقي ڀلائي ڇا آهي.<ref name="SEP">{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-ancient/ |title=Ancient Ethical Theory |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> سقراط پاڻ ڪو به فلسفياڻو ڪتاب نه لکيو هو، تنهنڪري سندس نظرين بابت ڄاڻ خاص طور [[افلاطون]]، [[زينوفون]] ۽ ٻين قديم ليکڪن جي تحريرن مان ملي ٿي. ان ڪري عالمن ۾ اهو بحث موجود آهي تہ افلاطون جي مڪالمن ۾ سقراط سان منسوب هر نظريو تاريخي سقراط جو پنهنجو نظريو هو يا انهن مان ڪجهه افلاطون جي پنهنجي فلسفي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/socrates/ |title=Socrates |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> == بنيادي تصور == سقراطي عقليت پسنديءَ جو مرڪزي خيال عام طور هن دعويٰ سان بيان ڪيو وڃي ٿو تہ '''فضيلت علم آهي'''. ان موجب اخلاقي طور صحيح عمل ڪرڻ لاءِ رڳو خواهش يا روايت ڪافي ناهي، پر انسان کي اها سمجهه هجڻ گهرجي تہ حقيقي ڀلائي ڇا آهي. جيڪڏهن ڪو شخص حقيقي معنيٰ ۾ چڱائيءَ کي ڄاڻي ٿو تہ سقراطي موقف موجب اهو ڄاڻي واڻي ان جي ابتڙ عمل نه ڪندو.<ref name="SEP"/> هي تصور [[افلاطون]] جي ''[[پروٽاگوراس (مڪالمو)|پروٽاگوراس]]'' سميت ڪيترن شروعاتي سقراطي مڪالمن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ''پروٽاگوراس'' ۾ سقراط ان عام خيال کي چئلينج ڪري ٿو تہ ڪو ماڻهو صحيح ڳالهه ڄاڻڻ باوجود رڳو لذت، خواهش يا جذبي کان مغلوب ٿي غلط ڪم ڪري سگهي ٿو. سقراطي دليل موجب جيڪڏهن ڪنهن شخص وٽ واقعي لاڳاپيل اخلاقي علم موجود آهي تہ اهو علم رڳو جذبي يا لذت هٿان شڪست نٿو کائي.<ref name="SEP"/> == فضيلت ۽ علم == سقراط جي اخلاقي فڪر ۾ [[فضيلت]] ۽ علم جو لاڳاپو بنيادي حيثيت رکي ٿو. سندس نالي سان منسوب نظريي موجب بهادري، انصاف، اعتدال ۽ ٻين فضيلتن جي پٺيان ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ صحيح ڄاڻ يا ڏاهپ موجود آهي. ''پروٽاگوراس'' ۾ مثال طور بهادريءَ کي ان ڳالهه جي علم سان ڳنڍيو وڃي ٿو تہ ڪهڙين شين کان ڊڄڻ گهرجي ۽ ڪهڙين کان نه. سقراط جي مختلف مڪالمن مان ''فضيلتن جي وحدت'' (''unity of virtue'') جو مسئلو پڻ پيدا ٿئي ٿو: جيڪڏهن هر حقيقي فضيلت جو بنياد صحيح علم آهي تہ مختلف فضيلتون پاڻ ۾ ڪيتري حد تائين الڳ آهن؟<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> هن نقطي جي تشريح بابت جديد عالمن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه تشريحن موجب سقراط جو مطلب اهو آهي تہ جنهن شخص وٽ هڪ حقيقي فضيلت هوندي، ان وٽ ٻين فضيلتن جو هجڻ پڻ ضروري آهي؛ جڏهن تہ وڌيڪ مضبوط تشريح موجب مختلف فضيلتون بنيادي طور ساڳئي اخلاقي علم يا ڏاهپ جون صورتون آهن.<ref>{{cite journal |last=Rickless |first=Samuel C. |title=Socrates' Moral Intellectualism |journal=Pacific Philosophical Quarterly |volume=79 |issue=4 |year=1998 |pages=355–367 |doi=10.1111/1468-0114.00068 }}</ref> == ڪو به ڄاڻي واڻي بڇڙو ڪم نٿو ڪري == سقراطي عقليت پسنديءَ سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور نتيجن مان هڪ اهو آهي تہ '''ڪو به شخص ڄاڻي واڻي بڇڙو ڪم نٿو ڪري'''. ان جو مطلب اهو ناهي تہ ماڻهو بڇڙا يا نقصانڪار ڪم نٿا ڪن، پر اهو تہ اهڙو عمل ڪندڙ شخص ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان غلط سمجهي رهيو هوندو آهي تہ سندس لاءِ اصل ڀلائي ڇا آهي. مثال طور جيڪڏهن ڪو شخص عارضي لذت لاءِ اهڙو ڪم ڪري ٿو جيڪو ڊگهي عرصي ۾ کيس نقصان پهچائي ٿو تہ سقراطي تشريح موجب مسئلو رڳو اهو ناهي تہ سندس خواهش علم تي غالب اچي وئي؛ بلڪه هن ان مهل موجود فائدن ۽ نقصانن جي حقيقي قدر بابت صحيح ڄاڻ يا صحيح فيصلو حاصل نه ڪيو هو.<ref name="SEP"/> اهڙيءَ طرح اخلاقي برائيءَ کي رڳو خراب ارادي جي بدران هڪ '''ادراڪي ناڪامي''' پڻ سمجهيو وڃي ٿو: ماڻهو غلط ڪم ان ڪري ڪري ٿو جو هو ڪنهن لحاظ کان غلط شيءِ کي پنهنجي لاءِ چڱو سمجهي ٿو. == ارادي جي ڪمزوري == سقراطي عقليت پسنديءَ جو هڪ اهم مسئلو [[ارادي جي ڪمزوري]] آهي، جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''اڪراسيا''' (''akrasia'') چيو وڃي ٿو. اڪراسيا مان مراد اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ ڪو شخص ڄاڻي ٿو تہ صحيح عمل ڪهڙو آهي، پر خواهش، جذبي يا لذت جي ڪري ان جي ابتڙ عمل ڪري ٿو. عام انساني تجربي مان اهڙا ڪيترائي مثال نظر اچن ٿا: ماڻهو ڄاڻڻ باوجود تہ ڪو عمل نقصانڪار آهي، ان کي اختيار ڪري سگهي ٿو. سقراطي موقف هن عام وضاحت کي چئلينج ڪري ٿو. ان موجب جيڪڏهن ماڻهوءَ کي حقيقي ۽ مڪمل علم هجي تہ چڱائي بابت سندس علم محض خواهش هٿان شڪست نه کائيندو. غلط عمل انهيءَ ڳالهه جي علامت آهي تہ سندس ڄاڻ مڪمل علم نه هئي يا سندس ڀلائي بابت فيصلو ڪنهن لحاظ کان غلط هو.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> == فضيلت ۽ خوشي == سقراط وٽ فضيلت جو تصور [[خوشي]] يا انساني ڀلائيءَ سان پڻ ويجهو لاڳاپيل آهي. افلاطون جي مختلف مڪالمن ۾ سقراط ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ صحيح زندگي ۽ انصاف واري زندگي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. ''[[ڪريٽو (مڪالمو)|ڪريٽو]]'' ۾ چڱي، سهڻي ۽ انصاف واري زندگيءَ کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ''[[مينو (مڪالمو)|مينو]]'' ۾ انسان جي ڀلائيءَ جي خواهش ۽ علم جي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="SEP"/> ''[[يوٿيڊيمس (مڪالمو)|يوٿيڊيمس]]'' ۾ ڏاهپ کي ٻين شين جي صحيح استعمال لاءِ بنيادي قرار ڏنو وڃي ٿو. دولت، صحت، طاقت ۽ ٻين عام طور سٺين سمجهيل شين جو فائدو پڻ ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهي ٿو تہ انسان وٽ انهن کي صحيح نموني استعمال ڪرڻ جي ڏاهپ آهي يا نه. ان لحاظ کان ڏاهپ يا علم سقراطي اخلاقيات ۾ انساني ڀلائيءَ لاءِ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ٿو.<ref name="SEP"/> == سقراطي عقليت پسنديءَ جون صورتون == جديد فلسفياڻي تحقيق ۾ سقراطي عقليت پسنديءَ جون ٻه ويجهيون پر الڳ صورتون بيان ڪيون وينديون آهن:<ref>{{cite book |last1=Brickhouse |first1=Thomas C. |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Socratic Moral Psychology |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=9780521198431 }}</ref> * '''فضيلتي عقليت پسندي''' (''virtue intellectualism'') — ان موجب فضيلت بنيادي طور ڪنهن قسم جو علم يا ڏاهپ آهي. * '''تحريڪي عقليت پسندي''' (''motivational intellectualism'') — ان موجب انسان جا عمل ان ڳالهه سان هلايا وڃن ٿا، جنهن کي عمل ڪندڙ پنهنجي لاءِ بهتر يا چڱو سمجهي ٿو. جيڪڏهن هو غلط عمل ڪري ٿو تہ ان جي پٺيان ڀلائيءَ بابت ڪو غلط عقيدو يا ادراڪي غلطي موجود هوندي آهي. اهي ٻئي تصور پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن: جيڪڏهن صحيح اخلاقي علم انسان کي صحيح عمل ڏانهن وٺي وڃي ٿو تہ اخلاقي ناڪاميءَ کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ علم يا فيصلي جي ناڪاميءَ سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == افلاطون ۽ ارسطو سان ڀيٽ == سقراطي عقليت پسنديءَ جي مقابلي ۾ پوءِ واري [[افلاطون]] جي اخلاقي نفسيات وڌيڪ پيچيدي نظر اچي ٿي. ''[[جمهوريت (افلاطون)|جمهوريت]]'' ۾ روح جا مختلف حصا بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ عقل سان گڏ خواهش ۽ جذبي کي به الڳ ڪردار حاصل آهي. اهڙي تصور ۾ صحيح علم کان علاوه غير عقلي خواهشن کي صحيح ترتيب ۾ رکڻ پڻ فضيلت لاءِ اهم ٿي وڃي ٿو. [[ارسطو]] پڻ فضيلت کي رڳو علم سان هڪجهڙو نه سمجهيو. سندس اخلاقي فلسفي ۾ عادت، ڪردار، خواهش ۽ عملي ڏاهپ اهم حيثيت رکن ٿا. ارسطو خاص طور ''اڪراسيا''، يعني صحيح ڳالهه ڄاڻندي به ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ، کي هڪ حقيقي نفسياتي ۽ اخلاقي مسئلي طور تفصيل سان بحث هيٺ آندو. ان ڪري سقراطي عقليت پسندي قديم يوناني اخلاقي نفسيات جي ارتقا ۾ هڪ اهم شروعاتي موقف آهي، جنهن کان پوءِ افلاطون ۽ ارسطو علم، خواهش، جذبي ۽ ڪردار جي پاڻ ۾ لاڳاپن بابت وڌيڪ پيچيدا نظريا پيش ڪيا. == علمي تشريح ۽ اختلاف == ''سقراطي عقليت پسندي'' جديد عالمن جو استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ سقراط جي اصل لکيل اصطلاح طور موجود ناهي. سقراط پاڻ ڪا تحرير ڇڏي نه ويو، تنهنڪري هن نظريي جي تعمير خاص طور افلاطون جي مڪالمن ۽ ٻين قديم شاهدين جي تشريح تي ٻڌل آهي. عالمن ۾ ان ڳالهه تي پڻ مڪمل اتفاق ناهي تہ سقراط فضيلت ۽ علم جي هڪجهڙائيءَ کي ڪهڙي سختيءَ سان قبول ڪيو هو. ڪجهه محقق سقراط کي مڪمل اخلاقي عقليت پسند سمجهن ٿا، جڏهن تہ ٻيا سندس موقف جي وڌيڪ معتدل تشريح ڪن ٿا. خاص طور اهو بحث جاري آهي تہ ''پروٽاگوراس'' ۾ پيش ڪيل دليل سقراط جو پنهنجو مڪمل نظريو آهي يا افلاطون جي مڪالمي اندر مخصوص جدلياتي مقصد لاءِ استعمال ٿيل دليل.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> ان هوندي بہ ''فضيلت علم آهي''، اخلاقي غلطيءَ جو لاعلميءَ سان تعلق، ۽ ڄاڻي واڻي برائي ڪرڻ جي انڪار جهڙا تصور سقراط سان منسوب اخلاقي فلسفي جي سڀ کان اثرائتن خصوصيتن ۾ شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[سقراط]] * [[سقراطي اصلوب|سقراطي طريقو]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[افلاطون]] * [[اخلاقيات]] * [[فضيلت]] * [[فضيلتي اخلاقيات]] * [[علم]] * [[ڏاهپ]] * [[ارادي جي ڪمزوري]] * [[عقليت پسندي]] == حوالا == {{حوالا}} {{فلسفو}} {{سقراط}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:اخلاقيات]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفي جا نظريا]] [[زمرو:فضيلتي اخلاقيات]] [[زمرو:علم]] qqsl8b5t19jxcgfc5dipxlxa3hhr99w 416278 416277 2026-10-01T20:20:52Z Intisar Ali 8681 416278 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سقراط سان منسوب اخلاقي نظريو، جنهن موجب فضيلت جو بنياد علم ۽ ڏاهپ تي آهي}} '''سقراطي عقليت پسندي''' (انگريزي: ''Socratic intellectualism'') [[سقراط]] سان منسوب [[اخلاقيات|اخلاقي فلسفي]] جو هڪ اهم نظريو آهي، جنهن موجب [[فضيلت]] جو بنياد [[علم]] يا [[ڏاهپ]] تي آهي ۽ جيڪو شخص حقيقت ۾ ڄاڻي ٿو تہ سندس لاءِ ڇا چڱو آهي، اهو ان مطابق عمل ڪندو. ان نظريي سان هڪ ٻي مشهور سقراطي دعويٰ پڻ ڳنڍيل آهي تہ انسان ڄاڻي واڻي بڇڙائي اختيار نٿو ڪري؛ غلط عمل آخرڪار ڪنهن نه ڪنهن قسم جي لاعلمي، غلط فيصلي يا ان ڳالهه بابت غلط تصور جو نتيجو هوندو آهي تہ انسان لاءِ حقيقي ڀلائي ڇا آهي.<ref name="SEP">{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/ethics-ancient/ |title=Ancient Ethical Theory |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> سقراط پاڻ ڪو به فلسفياڻو ڪتاب نه لکيو هو، تنهنڪري سندس نظرين بابت ڄاڻ خاص طور [[افلاطون]]، [[زينوفون]] ۽ ٻين قديم ليکڪن جي تحريرن مان ملي ٿي. ان ڪري عالمن ۾ اهو بحث موجود آهي تہ افلاطون جي مڪالمن ۾ سقراط سان منسوب هر نظريو تاريخي سقراط جو پنهنجو نظريو هو يا انهن مان ڪجهه افلاطون جي پنهنجي فلسفي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/socrates/ |title=Socrates |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> == بنيادي تصور == سقراطي عقليت پسنديءَ جو مرڪزي خيال عام طور هن دعويٰ سان بيان ڪيو وڃي ٿو تہ '''فضيلت علم آهي'''. ان موجب اخلاقي طور صحيح عمل ڪرڻ لاءِ رڳو خواهش يا روايت ڪافي ناهي، پر انسان کي اها سمجهه هجڻ گهرجي تہ حقيقي ڀلائي ڇا آهي. جيڪڏهن ڪو شخص حقيقي معنيٰ ۾ چڱائيءَ کي ڄاڻي ٿو تہ سقراطي موقف موجب اهو ڄاڻي واڻي ان جي ابتڙ عمل نه ڪندو.<ref name="SEP"/> هي تصور [[افلاطون]] جي ''[[پروٽاگوراس (مڪالمو)|پروٽاگوراس]]'' سميت ڪيترن شروعاتي سقراطي مڪالمن سان ڳنڍيو وڃي ٿو. ''پروٽاگوراس'' ۾ سقراط ان عام خيال کي چئلينج ڪري ٿو تہ ڪو ماڻهو صحيح ڳالهه ڄاڻڻ باوجود رڳو لذت، خواهش يا جذبي کان مغلوب ٿي غلط ڪم ڪري سگهي ٿو. سقراطي دليل موجب جيڪڏهن ڪنهن شخص وٽ واقعي لاڳاپيل اخلاقي علم موجود آهي تہ اهو علم رڳو جذبي يا لذت هٿان شڪست نٿو کائي.<ref name="SEP"/> == فضيلت ۽ علم == سقراط جي اخلاقي فڪر ۾ [[فضيلت]] ۽ علم جو لاڳاپو بنيادي حيثيت رکي ٿو. سندس نالي سان منسوب نظريي موجب بهادري، انصاف، اعتدال ۽ ٻين فضيلتن جي پٺيان ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ صحيح ڄاڻ يا ڏاهپ موجود آهي. ''پروٽاگوراس'' ۾ مثال طور بهادريءَ کي ان ڳالهه جي علم سان ڳنڍيو وڃي ٿو تہ ڪهڙين شين کان ڊڄڻ گهرجي ۽ ڪهڙين کان نه. سقراط جي مختلف مڪالمن مان ''فضيلتن جي وحدت'' (''unity of virtue'') جو مسئلو پڻ پيدا ٿئي ٿو: جيڪڏهن هر حقيقي فضيلت جو بنياد صحيح علم آهي تہ مختلف فضيلتون پاڻ ۾ ڪيتري حد تائين الڳ آهن؟<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> هن نقطي جي تشريح بابت جديد عالمن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه تشريحن موجب سقراط جو مطلب اهو آهي تہ جنهن شخص وٽ هڪ حقيقي فضيلت هوندي، ان وٽ ٻين فضيلتن جو هجڻ پڻ ضروري آهي؛ جڏهن تہ وڌيڪ مضبوط تشريح موجب مختلف فضيلتون بنيادي طور ساڳئي اخلاقي علم يا ڏاهپ جون صورتون آهن.<ref>{{cite journal |last=Rickless |first=Samuel C. |title=Socrates' Moral Intellectualism |journal=Pacific Philosophical Quarterly |volume=79 |issue=4 |year=1998 |pages=355–367 |doi=10.1111/1468-0114.00068 }}</ref> == ڪو به ڄاڻي واڻي بڇڙو ڪم نٿو ڪري == سقراطي عقليت پسنديءَ سان لاڳاپيل سڀ کان مشهور نتيجن مان هڪ اهو آهي تہ '''ڪو به شخص ڄاڻي واڻي بڇڙو ڪم نٿو ڪري'''. ان جو مطلب اهو ناهي تہ ماڻهو بڇڙا يا نقصانڪار ڪم نٿا ڪن، پر اهو تہ اهڙو عمل ڪندڙ شخص ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان غلط سمجهي رهيو هوندو آهي تہ سندس لاءِ اصل ڀلائي ڇا آهي. مثال طور جيڪڏهن ڪو شخص عارضي لذت لاءِ اهڙو ڪم ڪري ٿو جيڪو ڊگهي عرصي ۾ کيس نقصان پهچائي ٿو تہ سقراطي تشريح موجب مسئلو رڳو اهو ناهي تہ سندس خواهش علم تي غالب اچي وئي؛ بلڪه هن ان مهل موجود فائدن ۽ نقصانن جي حقيقي قدر بابت صحيح ڄاڻ يا صحيح فيصلو حاصل نه ڪيو هو.<ref name="SEP"/> اهڙيءَ طرح اخلاقي برائيءَ کي رڳو خراب ارادي جي بدران هڪ '''ادراڪي ناڪامي''' پڻ سمجهيو وڃي ٿو: ماڻهو غلط ڪم ان ڪري ڪري ٿو جو هو ڪنهن لحاظ کان غلط شيءِ کي پنهنجي لاءِ چڱو سمجهي ٿو. == ارادي جي ڪمزوري == سقراطي عقليت پسنديءَ جو هڪ اهم مسئلو [[ارادي جي ڪمزوري]] آهي، جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''اڪراسيا''' (''akrasia'') چيو وڃي ٿو. اڪراسيا مان مراد اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ ڪو شخص ڄاڻي ٿو تہ صحيح عمل ڪهڙو آهي، پر خواهش، جذبي يا لذت جي ڪري ان جي ابتڙ عمل ڪري ٿو. عام انساني تجربي مان اهڙا ڪيترائي مثال نظر اچن ٿا: ماڻهو ڄاڻڻ باوجود تہ ڪو عمل نقصانڪار آهي، ان کي اختيار ڪري سگهي ٿو. سقراطي موقف هن عام وضاحت کي چئلينج ڪري ٿو. ان موجب جيڪڏهن ماڻهوءَ کي حقيقي ۽ مڪمل علم هجي تہ چڱائي بابت سندس علم محض خواهش هٿان شڪست نه کائيندو. غلط عمل انهيءَ ڳالهه جي علامت آهي تہ سندس ڄاڻ مڪمل علم نه هئي يا سندس ڀلائي بابت فيصلو ڪنهن لحاظ کان غلط هو.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> == فضيلت ۽ خوشي == سقراط وٽ فضيلت جو تصور [[خوشي]] يا انساني ڀلائيءَ سان پڻ ويجهو لاڳاپيل آهي. افلاطون جي مختلف مڪالمن ۾ سقراط ان ڳالهه تي زور ڏئي ٿو تہ صحيح زندگي ۽ انصاف واري زندگي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. ''[[ڪريٽو (مڪالمو)|ڪريٽو]]'' ۾ چڱي، سهڻي ۽ انصاف واري زندگيءَ کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن تہ ''[[مينو (مڪالمو)|مينو]]'' ۾ انسان جي ڀلائيءَ جي خواهش ۽ علم جي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="SEP"/> ''[[يوٿيڊيمس (مڪالمو)|يوٿيڊيمس]]'' ۾ ڏاهپ کي ٻين شين جي صحيح استعمال لاءِ بنيادي قرار ڏنو وڃي ٿو. دولت، صحت، طاقت ۽ ٻين عام طور سٺين سمجهيل شين جو فائدو پڻ ان ڳالهه تي دارومدار رکي سگهي ٿو تہ انسان وٽ انهن کي صحيح نموني استعمال ڪرڻ جي ڏاهپ آهي يا نه. ان لحاظ کان ڏاهپ يا علم سقراطي اخلاقيات ۾ انساني ڀلائيءَ لاءِ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ٿو.<ref name="SEP"/> == سقراطي عقليت پسنديءَ جون صورتون == جديد فلسفياڻي تحقيق ۾ سقراطي عقليت پسنديءَ جون ٻه ويجهيون پر الڳ صورتون بيان ڪيون وينديون آهن:<ref>{{cite book |last1=Brickhouse |first1=Thomas C. |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Socratic Moral Psychology |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn=9780521198431 }}</ref> * '''فضيلتي عقليت پسندي''' (''virtue intellectualism'') — ان موجب فضيلت بنيادي طور ڪنهن قسم جو علم يا ڏاهپ آهي. * '''تحريڪي عقليت پسندي''' (''motivational intellectualism'') — ان موجب انسان جا عمل ان ڳالهه سان هلايا وڃن ٿا، جنهن کي عمل ڪندڙ پنهنجي لاءِ بهتر يا چڱو سمجهي ٿو. جيڪڏهن هو غلط عمل ڪري ٿو تہ ان جي پٺيان ڀلائيءَ بابت ڪو غلط عقيدو يا ادراڪي غلطي موجود هوندي آهي. اهي ٻئي تصور پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن: جيڪڏهن صحيح اخلاقي علم انسان کي صحيح عمل ڏانهن وٺي وڃي ٿو تہ اخلاقي ناڪاميءَ کي ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ علم يا فيصلي جي ناڪاميءَ سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == افلاطون ۽ ارسطو سان ڀيٽ == سقراطي عقليت پسنديءَ جي مقابلي ۾ پوءِ واري [[افلاطون]] جي اخلاقي نفسيات وڌيڪ پيچيدي نظر اچي ٿي. ''[[جمهوريت (افلاطون)|جمهوريت]]'' ۾ روح جا مختلف حصا بيان ڪيا ويا آهن، جن ۾ عقل سان گڏ خواهش ۽ جذبي کي به الڳ ڪردار حاصل آهي. اهڙي تصور ۾ صحيح علم کان علاوه غير عقلي خواهشن کي صحيح ترتيب ۾ رکڻ پڻ فضيلت لاءِ اهم ٿي وڃي ٿو. [[ارسطو]] پڻ فضيلت کي رڳو علم سان هڪجهڙو نه سمجهيو. سندس اخلاقي فلسفي ۾ عادت، ڪردار، خواهش ۽ عملي ڏاهپ اهم حيثيت رکن ٿا. ارسطو خاص طور ''اڪراسيا''، يعني صحيح ڳالهه ڄاڻندي به ان جي ابتڙ عمل ڪرڻ، کي هڪ حقيقي نفسياتي ۽ اخلاقي مسئلي طور تفصيل سان بحث هيٺ آندو. ان ڪري سقراطي عقليت پسندي قديم يوناني اخلاقي نفسيات جي ارتقا ۾ هڪ اهم شروعاتي موقف آهي، جنهن کان پوءِ افلاطون ۽ ارسطو علم، خواهش، جذبي ۽ ڪردار جي پاڻ ۾ لاڳاپن بابت وڌيڪ پيچيدا نظريا پيش ڪيا. == علمي تشريح ۽ اختلاف == ''سقراطي عقليت پسندي'' جديد عالمن جو استعمال ڪيل اصطلاح آهي ۽ سقراط جي اصل لکيل اصطلاح طور موجود ناهي. سقراط پاڻ ڪا تحرير ڇڏي نه ويو، تنهنڪري هن نظريي جي تعمير خاص طور افلاطون جي مڪالمن ۽ ٻين قديم شاهدين جي تشريح تي ٻڌل آهي. عالمن ۾ ان ڳالهه تي پڻ مڪمل اتفاق ناهي تہ سقراط فضيلت ۽ علم جي هڪجهڙائيءَ کي ڪهڙي سختيءَ سان قبول ڪيو هو. ڪجهه محقق سقراط کي مڪمل اخلاقي عقليت پسند سمجهن ٿا، جڏهن تہ ٻيا سندس موقف جي وڌيڪ معتدل تشريح ڪن ٿا. خاص طور اهو بحث جاري آهي تہ ''پروٽاگوراس'' ۾ پيش ڪيل دليل سقراط جو پنهنجو مڪمل نظريو آهي يا افلاطون جي مڪالمي اندر مخصوص جدلياتي مقصد لاءِ استعمال ٿيل دليل.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/ |title=Plato's Shorter Ethical Works |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2 October 2026 }}</ref> ان هوندي بہ ''فضيلت علم آهي''، اخلاقي غلطيءَ جو لاعلميءَ سان تعلق، ۽ ڄاڻي واڻي برائي ڪرڻ جي انڪار جهڙا تصور سقراط سان منسوب اخلاقي فلسفي جي سڀ کان اثرائتن خصوصيتن ۾ شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[سقراط]] * [[سقراطي اسلوب|سقراطي طريقو]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[افلاطون]] * [[اخلاقيات]] * [[فضيلت]] * [[فضيلتي اخلاقيات]] * [[علم]] * [[ڏاهپ]] * [[ارادي جي ڪمزوري]] * [[عقليت پسندي]] == حوالا == {{حوالا}} {{فلسفو}} {{سقراط}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:اخلاقيات]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفي جا نظريا]] [[زمرو:فضيلتي اخلاقيات]] [[زمرو:علم]] 783vct9s4hu2e9x0fy4btyu48aedi09 0 59513 416272 313640 2026-10-01T20:13:35Z Intisar Ali 8681 416272 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سوالن ۽ جوابن تي ٻڌل استدلالي گفتگو جو طريقو}} {{Redirect|سقراطي طريقو|ٽي وي قسط|The Socratic Method (House) {{!}} The Socratic Method ''(House)''|ادبي صنف|سقراطي مڪالمو}} {{Use dmy dates|date=February 2024}} [[File:Marcello Bacciarelli - Alcibiades Being Taught by Socrates, 1776-77 crop.jpg|thumb|[[مارچيلو باچاريلي]] جي 1776ع واري تصوير ''[[الڪبياديس]] کي سقراط جي تعليم'']] {{Socrates}} '''سقراطي طريقو''' يا '''سقراطي اصلوب''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Socratic method}}) [[استدلال]] تي ٻڌل [[مڪالمو|مڪالمي]] جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ هڪ شخص ڪنهن موضوع بابت پنهنجي گفتگو ڪندڙ ساٿي کان سلسليوار سوال پڇي، سندس جوابن جي وضاحت طلب ڪري ۽ دليلن جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو، تان جو گفتگو ڪندڙ پنهنجي دليلن جي بنياد تي ڪنهن نتيجي تائين پهچي يا سندس استدلال ۾ موجود تضاد ظاهر ٿي پوي ۽ هو پنهنجي لاعلميءَ جو اعتراف ڪري. هن طريقي کي '''سقراطي بحث'''، '''مائيئوٽڪ طريقو''' يا '''سقراطي جدليات''' پڻ چيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن ان کي يوناني اصطلاح '''ايلينخوس''' (''elenchus'') سان پڻ تعبير ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي ڪيترن ئي [[سقراطي مڪالمو|سقراطي مڪالمن]] ۾ هن طريقي جا مثال ملن ٿا، جن ۾ سندس حقيقي استاد [[سقراط]] جي ادبي صورت ڪنهن ٻئي شخص سان فلسفي جي مختلف مسئلن تي سوال جواب ۽ بحث ڪندي ڏيکاري وئي آهي.<ref>[[Paul Woodruff|Woodruff, P.]], [https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/#2 Elenchus: Plato’s Shorter Ethical Works], ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', revised on 18 December 2022, accessed on 2 January 2025</ref> افلاطون جي مڪالمي ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۾ سقراط پنهنجي طريقي کي '''دائيگيري''' (''maieutikós'') سان تشبيهه ڏئي ٿو. جيئن دائي ٻار کي ڄمڻ ۾ مدد ڪندي آهي، تيئن سقراط سوالن ذريعي پنهنجي مخاطب جي اندر موجود خيالن ۽ سمجهه کي واضح صورت ۾ سامهون آڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. سقراطي طريقو عام طور ماڻهن جي اڳواٽ مڃيل عقيدن يا مفروضن کان شروع ٿئي ٿو ۽ پوءِ سوالن ذريعي انهن جي اندروني مطابقت، منطقي نتيجن ۽ ٻين عقيدن سان لاڳاپن کي پرکي ٿو. هن طريقي جون تبديل ٿيل صورتون اڄ به مختلف [[تدريس|تدريسي]]، فلسفياڻي، قانوني ۽ نفسياتي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿيون. == تاريخي ارتقا == پنجين صدي ق.م. جي ٻئي اڌ ۾ [[سوفسطائي]] اهڙا استاد هئا، جيڪي [[فلسفو|فلسفي]] ۽ [[خطابت]] جي طريقن کي استعمال ڪري سامعين کي متاثر ڪرڻ، قائل ڪرڻ يا پنهنجي موقف ڏانهن آڻڻ جي سکيا ڏيندا هئا. سقراط ان جي ڀيٽ ۾ تعليم ۽ فلسفياڻي تحقيق جو اهڙو طريقو اختيار ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سقراطي طريقو سڏجڻ لڳو.<ref>{{cite web|title=Understanding the Socratic Method of Teaching|date=10 February 2020 |url=https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|publisher=[[Abraham Lincoln University]]|access-date=19 November 2020|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921071953/https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|url-status=live}}</ref> روايت موجب سقراط جي جوانيءَ جي دوست [[ڪيريفون]] [[ڊيلفي جي غيبي مرڪز]] کان پڇيو تہ ڇا سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو شخص آهي؟ جواب مليو تہ سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو به ناهي. سقراط ان ڳالهه کي هڪ قسم جو [[تضاد]] سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کي داناءُ نه سمجهندو هو. پوءِ هن مختلف ماڻهن سان سوال جواب ڪري سندن علم جي دعوائن کي پرکڻ شروع ڪيو. ٻئي طرف [[ڊيوجينس لائرٽيوس]] موجب [[پروٽاگوراس]] انهيءَ طريقي جو اڳوڻو موجد هو، جيڪو پوءِ ”سقراطي“ طريقي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Jarratt, Susan C. ''Rereading the Sophists: Classical Rhetoric Refigured''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press, 1991, p. 83.</ref><ref>Sprague, Rosamond K. (ed.) ''The Older Sophists''. Columbia: University of South Carolina Press, 1972, p. 5.</ref> [[افلاطون]] پنهنجي شروعاتي مڪالمن، جهڙوڪ ''[[يوٿيفرو]]'' ۽ ''[[آئون (مڪالمو)|آئون]]'' ۾ سقراط کي هڪ سوال ڪندڙ شخص جي روپ ۾ پيش ڪندي '''ايلينخوس''' واري طريقي کي ادبي صورت ڏني. انهن مڪالمن ۾ سقراط اخلاقيات، علم، فضيلت ۽ ٻين فلسفياڻن مسئلن بابت پنهنجي مخاطبن جي خيالن کي سوالن ذريعي پرکي ٿو. افلاطون جي نسبتاً پوءِ وارن مڪالمن، جهڙوڪ ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۽ ''[[سوفسٽ (مڪالمو)|سوفسٽ]]'' ۾ فلسفياڻي تحقيق لاءِ [[جدليات]] جا وڌيڪ پيچيدا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.{{citation needed|date=January 2024}} == طريقو == '''ايلينخوس''' ({{langx|grc|ἔλεγχος|elenkhos|رد ڪرڻ، جاچڻ، دليل کي پرکڻ يا جرح ڪرڻ}})<ref>Liddell, Scott and Jones, ''[[A Greek–English Lexicon]]'', 9th Edition.</ref> سقراطي طريقي جي بنيادي فني صورت سمجهي وڃي ٿي. لاطيني صورت ''elenchus'' ۽ ان جو جمع ''elenchi'' فلسفي جي انگريزي اصطلاحن ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref>''Webster's New World College Dictionary'', 4th Edition; ''Oxford English Dictionary''.</ref> {{Rhetoric}} افلاطون جي پيش ڪيل سقراط عام طور [[پرهيزگاري]]، [[ڏاهپ]]، [[اعتدال]]، [[همت]] ۽ [[انصاف]] جهڙن اخلاقي تصورن جي معنيٰ ۽ تعريف بابت سوال ڪندو هو. اهڙي جاچ مخاطب جي اڳواٽ مڃيل اخلاقي عقيدن کي آزمائيندي هئي ۽ انهن ۾ موجود تضاد يا ڪمزوريون ظاهر ڪندي هئي. بحث اڪثر اهڙي حالت تي ختم ٿيندو هو جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''[[اپوريا]]'''، يعني حيرت، مونجهارو يا ڪنهن قطعي جواب تائين نه پهچڻ، چيو وڃي ٿو. سقراط پاڻ پنهنجي لاعلميءَ جو اظهار ڪندو هو. سندس مشهور موقف موجب پنهنجي لاعلميءَ کان واقف هجڻ کيس انهن ماڻهن کان وڌيڪ داناءُ بڻائيندو هو، جيڪي حقيقت ۾ نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. سقراط ان تصور کي اخلاقي تربيت سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال موجب انسان لاءِ پنهنجي روح، اخلاقي سچائي ۽ صحيح سمجهه جي سار سنڀال اهم آهي. افلاطون جي ''[[اپالاجي (افلاطون)|اپالاجي]]'' ۾ سقراط سان منسوب قول آهي تہ ”دولت نيڪي پيدا نٿي ڪري، پر نيڪي دولت ۽ فرد توڙي رياست لاءِ ٻين ڀلاين جو سبب بڻجي ٿي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 30b }}</ref> ساڳئي مڪالمي ۾ سندس مشهور قول آهي تہ ”اڻ پرکيل زندگي جيئڻ جي لائق ناهي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 38a }}</ref> سقراطي طريقي جو مقصد هميشه ڪو مڪمل نظريو قائم ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترين حالتن ۾ اهو اڳواٽ مڃيل مفروضن، تعريفن ۽ دعوائن ۾ موجود مسئلن کي ظاهر ڪندو هو. افلاطون جي ''[[پارمينيدس (مڪالمو)|پارمينيدس]]'' ۾ مثال طور [[پارمينيدس]]، سقراط سان بحث ڪندي، افلاطوني [[صورتن جو نظريو|صورتن جي نظريي]] سان لاڳاپيل مشڪلاتن کي جدلياتي جاچ ذريعي ظاهر ڪري ٿو. === علمي بحث === افلاطون جي شروعاتي مڪالمن ۾ ''ايلينخوس'' اهڙو طريقو آهي، جنهن سان سقراط انصاف، همت يا فضيلت جهڙن اخلاقي تصورن جي فطرت يا تعريف کي پرکي ٿو. [[گريگوري ولاسٽوس]] ان طريقي کي تقريباً هيٺين مرحلن ۾ بيان ڪيو آهي:<ref>Gregory Vlastos, "The Socratic Elenchus", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy I'', Oxford 1983, 27–58.</ref> # سقراط جو مخاطب ڪا دعويٰ پيش ڪري ٿو؛ مثال طور: ”همت روح جي ثابت قدمي آهي.“ # سقراط ان دعويٰ کي جاچ لاءِ چونڊي ٿو. # سقراط مخاطب کان ڪجهه وڌيڪ مقدمات مڃرائي ٿو؛ مثال طور ”همت هڪ سٺي شيءِ آهي“ ۽ ”اڻڄاڻائيءَ واري ثابت قدمي سٺي شيءِ ناهي.“ # پوءِ انهن مڃيل مقدمات مان اهڙو نتيجو ڪڍيو وڃي ٿو، جيڪو اصل دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ هجي. # نتيجي ۾ مخاطب کي پنهنجي اصل دعويٰ تي ٻيهر غور ڪرڻو پوي ٿو. هڪ ''ايلينخوس'' کان پوءِ ساڳئي تصور بابت وڌيڪ سڌريل سوال پيدا ٿي سگهي ٿو. مثال طور جيڪڏهن ”همت ثابت قدمي آهي“ واري تعريف ناڪام ٿئي تہ ايندڙ سوال ٿي سگهي ٿو تہ ”ڇا همت دانائيءَ سان گڏ ثابت قدمي آهي؟“ اهڙيءَ طرح سقراطي تحقيق اڪثر سوالن جي هڪ سلسلي تي مشتمل هوندي آهي ۽ ڪيترائي مڪالما آخرڪار [[اپوريا]] تي ختم ٿين ٿا. [[مائيڪل فريڊي]] ولاسٽوس جي مٿين تشريح تي اعتراض ڪندي چيو تہ ڪنهن دعويٰ کي غلط ثابت ڪرڻ مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري تہ ان جي ابتڙ دعويٰ صحيح آهي. سندس نظر ۾ شروعاتي افلاطوني مڪالمن جي ''اپوريا'' واري خاصيت ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿي تہ مخاطب اڳوڻي غلط اعتماد کان نڪري ”اڃا خبر ناهي“ واري وڌيڪ محتاط حالت تي پهچي ٿو.<ref>Michael Frede, "Plato's Arguments and the Dialogue Form", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', Supplementary Volume 1992, Oxford 1992, 201–19.</ref> انهيءَ ڪري ''ايلينخوس'' جي اصل نوعيت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي: ڇا اهو مثبت طريقو آهي، جيڪو علم تائين پهچائي ٿو، يا بنيادي طور منفي طريقو آهي، جيڪو رڳو غلط علمي دعوائن کي رد ڪري ٿو؟<ref>Stephen Salkever, [http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html "Methods of Interpreting Plato and his Dialogues"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912224610/http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html |date=12 September 2016 }}</ref> [[ڊبليو. ڪي. سي. گٿري]] پنهنجي ڪتاب ''The Greek Philosophers'' ۾ دليل ڏئي ٿو تہ سقراطي طريقي کي رڳو ڪنهن مسئلي جو جواب ڳولڻ جو طريقو سمجهڻ درست ناهي. سندس تشريح موجب ان جو بنيادي مقصد ماڻهوءَ کي پنهنجي لاعلميءَ کان واقف ڪرڻ آهي. سقراط جي دانائيءَ جو هڪ اهم پهلو اهو هو تہ هو پنهنجي نه ڄاڻڻ کان واقف هو، جڏهن تہ ٻيا ماڻهو نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جو گمان ڪندا هئا.<ref>[[W. K. C. Guthrie]] (1968) ''The Greek Philosophers from Thales to Aristotle'', page 74, London: Routledge.</ref> == جديد استعمال == === سقراطي سيمينار === '''سقراطي سيمينار'''، جنهن کي '''سقراطي دائرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، سقراطي طريقي تي ٻڌل هڪ [[تدريس|تدريسي]] حڪمت عملي آهي. ان ۾ شاگرد ڪنهن متن، تصور يا مسئلي کي سوالن ۽ گڏيل مڪالمي ذريعي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي جو بنياد ان خيال تي آهي تہ نئون علم اڳوڻي علم سان ڳنڍيل هوندو آهي، سوچ سوالن مان پيدا ٿيندي آهي ۽ هڪ سٺو سوال وڌيڪ سوالن ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.{{sfn|Copeland|2005}} سقراطي سيمينار عام مناظرو ناهي. ان جو مقصد ڪنهن هڪ فرد يا گروهه کي ”فاتح“ ثابت ڪرڻ بدران شرڪت ڪندڙن جي گڏيل گفتگو ذريعي معنيٰ، دليل ۽ وڌيڪ گهري سمجهه پيدا ڪرڻ آهي.<ref name=Litunes>{{cite web|title=The Socratic Circle|url=http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|access-date=17 July 2012|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219041503/http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|url-status=live}}</ref> سيمينار ۾ عام طور شاگرد اڳواٽ ڪو متن پڙهن ٿا ۽ پوءِ ان بابت کليل سوالن ذريعي گفتگو ڪن ٿا. استاد جو ڪردار روايتي ليڪچر ڏيندڙ بدران سهولتڪار جو هوندو آهي. شاگرد بحث، سوال ۽ دليلن جي وڏي حصي جي اڳواڻي پاڻ ڪندا آهن.{{sfn|Copeland|2005}} ==== سقراطي سيمينار جون صورتون ==== سقراطي سيمينار مختلف نمونن سان ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: # '''اندروني ۽ ٻاهرين دائرو يا فِش بائول:''' شاگرد ٻن دائرن ۾ ويهن ٿا. اندروني دائري وارا متن تي بحث ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻاهرين دائري وارا خاموشيءَ سان مشاهدو ۽ نوٽس وٺن ٿا. پوءِ ٻاهرين دائري جا شاگرد بحث بابت پنهنجا مشاهدا ۽ سوال پيش ڪن ٿا.{{sfn|Copeland|2005}} # '''ٽن ڄڻن وارو نمونو:''' اندروني دائري جي هر ڳالهائيندڙ سان ٻه مددگار ساٿي هوندا آهن. مخصوص وقفي تي اهي پاڻ ۾ صلاح ڪن ٿا ۽ ضرورت پوڻ تي ڳالهائيندڙ جي جاءِ مٽائي سگهن ٿا. # '''ساڳئي وقت ڪيترائي سيمينار:''' شاگرد ڪيترن ننڍن گروهن ۾ ورهائجي الڳ الڳ متنن يا هڪ ئي مسئلي جي مختلف حصن تي بحث ڪن ٿا. پوءِ انهن بحثن جا نتيجا وڏي گڏيل سيمينار ۾ آندا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal|last=Gose|first=Michael|title=When Socratic Dialogue is Flagging: Questions and Strategies for Engaging Students|journal=College Teaching|date=January 2009|volume=57|issue=1|page=46|doi=10.3200/CTCH.57.1.45-50|s2cid=144482413}}</ref> انهن سڀني نمونن جو بنيادي مقصد تدريسي عمل جو ڪجهه اختيار شاگردن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کين متن مان معنيٰ اخذ ڪرڻ، دليل ڏيڻ، ٻڌڻ ۽ تنقيدي سوچڻ جي تربيت ڏيڻ آهي. ==== متن جي چونڊ ==== سقراطي سيمينار لاءِ اهڙو متن چونڊيو ويندو آهي، جيڪو فڪري بحث پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي.<ref name=NPC>{{cite web|title=The Paideia Seminar: active thinking through dialogue. 3.4 Planning step 3: Select text|url=http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|access-date=16 July 2012|archive-date=15 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815013934/http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|url-status=live}}</ref> اهو متن شرڪت ڪندڙن جي ذهني ۽ سماجي سطح مطابق هجڻ گهرجي.<ref name=Chorzempa>{{cite journal|last=Chorzempa|first=Barbara|author2=Lapidus, Laurie |title=To Find Yourself, Think For Yourself|journal=Teaching Exceptional Children|date=January 2009|volume=41|issue=3|pages=54–59|doi=10.1177/004005990904100306|s2cid=146880761}}</ref> سقراطي بحث لاءِ اثرائتي متن ۾ عام طور هي خاصيتون هونديون آهن: * '''خيال ۽ قدر:''' متن ۾ اهڙا پيچيدا خيال يا قدر هجن، جيڪي آسانيءَ سان هڪ جملي ۾ خلاصو نه ٿي سگهن. * '''پيچيدگي ۽ فڪري چئلينج:''' متن مختلف تشريحن جي گنجائش رکندڙ هجي. * '''موضوع سان لاڳاپو:''' متن جو موضوع شاگردن جي نصاب يا تجربي سان معنيٰ خيز تعلق رکي. * '''گهڻ رخي معنيٰ:''' متن کي مختلف، ۽ ڪڏهن هڪ ٻئي جي ابتڙ، نقطه نظرن کان سمجهڻ ممڪن هجي. ”متن“ جو مطلب رڳو لکيل مضمون نه آهي. تصوير، نقشو، مجسمو، تاريخي تقرير، رياضيءَ جو ثبوت يا ٻيو ڪو فڪري مواد به سقراطي سيمينار جو بنياد بڻجي سگهي ٿو. ==== سوال پڇڻ جو طريقو ==== سقراطي سيمينار ۾ سوال عام طور کليل نوعيت جا هوندا آهن ۽ انهن جو مقصد ڪنهن هڪ مقرر ”صحيح جواب“ تائين پهچڻ بدران مختلف امڪانن ۽ دليلن کي پرکڻ هوندو آهي.{{sfn|Copeland|2005}} سوالن کي عام طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # '''شروعاتي سوال''' ــ بحث شروع ڪرڻ ۽ متن جي بنيادي موضوعن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ. # '''رهنما سوال''' ــ بحث کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ، دليلن جي وضاحت ڪرائڻ ۽ گفتگو کي موضوع سان ڳنڍيل رکڻ لاءِ. # '''اختتامي سوال''' ــ شرڪت ڪندڙن کي بحث جو خلاصو ڪرڻ، حاصل ڪيل سمجهه تي غور ڪرڻ ۽ ان کي پنهنجي تجربي سان ڳنڍڻ لاءِ. سهولتڪار جو ڪم رڳو سوال ڪرڻ نه، پر ضرورت پوڻ تي غير واضح دليلن جي وضاحت ڪرائڻ، خاموش شرڪت ڪندڙن کي گفتگو ۾ آڻڻ ۽ ڪنهن هڪ شخص کي بحث تي حاوي ٿيڻ کان روڪڻ پڻ آهي. === مسئلا ۽ حدون === سقراطي طريقو [[تنقيدي سوچ]] ۽ تخليقي سوچ کي وڌائي سگهي ٿو، پر ان جي استعمال بابت ڪجهه تعليمي خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن. [[پيٽر بوگوسين]] موجب فڪري مونجهارو يا پنهنجي دليلن ۾ تضاد محسوس ڪرڻ سکيا لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن استاد طريقي کي نامناسب انداز سان استعمال ڪري تہ شاگرد شرمندگي يا ذلت محسوس ڪري سگهي ٿو. ان ڪري تعليمي استعمال ۾ فڪري تڪليف ۽ شخصي تذليل جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref>{{cite journal | last = Boghossian | first = Peter | title = Socratic Pedagogy: Perplexity, Humiliation, Shame and a Broken Egg | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44 | issue = 7 | year = 2012 | pages = 710–720 | doi = 10.1111/j.1469-5812.2011.00773.x }}</ref> ٻين محققن جو خيال آهي تہ شرمندگي سقراطي طريقي جي لازمي خصوصيت ناهي، پر ان جو دارومدار استاد جي روَيي ۽ سوال پڇڻ جي انداز تي آهي. مناسب ماحول ۾ پيچيدا سوال شاگردن کي پنهنجي مفروضن جي جاچ ڪرڻ ۽ مخالف مثالن ذريعي دليل بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="researchgate">{{Cite journal|last1=Delic |last2=Becirovic|first1=Haris |first2=Senad|date=November 2016|title=Socratic Method as an Approach to Teaching|journal=European Researcher|volume=111|issue=10 |pages=511–517|doi=10.13187/er.2016.111.511}}</ref> == نفسياتي علاج ۾ استعمال == سقراطي طريقي جي هڪ صورت، جنهن کي '''[[سقراطي سوال]]''' چيو وڃي ٿو، [[نفسياتي علاج]] جي مختلف طريقن ۾ پڻ اختيار ڪئي وئي آهي. ان جو استعمال خاص طور [[ايڊلري نفسياتي علاج]]، [[لوگوٿراپي]]، [[عقلي جذباتي رويو علاج]]، [[ادراڪي علاج]] ۽ [[حقيقت پسند علاج]] ۾ ملي ٿو.<ref>Lukas, Elisabeth, ''Logotherapy Textbook'', 2000, p. 86.</ref><ref>Overholser, James C. "Elements of the Socratic method: II. Inductive reasoning." ''Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training'', 30(1), p. 75.</ref> نفسياتي علاج ۾ سوالن جو مقصد مريض کي سندس سوچ، احساسن، مفروضن ۽ انهن جي نتيجن کي واضح ڪرڻ، انهن لاءِ موجود ثبوت پرکڻ ۽ ممڪن متبادل تشريحن يا عملن تي غور ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هوندو آهي. سقراطي طريقي جديد '''[[فلسفياڻي صلاحڪاري]]''' يا ''Socratic dialogue'' تي پڻ اثر وڌو آهي. يورپ ۾ [[گيرڊ بي. آخنباخ]] فلسفياڻي صلاحڪاريءَ جي مشهور عملي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو، جڏهن تہ [[مائيڪل ويبر]] پڻ ان جون متبادل صورتون تجويز ڪيون آهن. == پڻ ڏسو == * [[شيطان جو وڪيل]] * [[هارڪنس ٽيبل]] * [[تدريس]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[سقراطي سوال]] * [[سقراطي طنز]] * [[سقراط]] * [[جدليات]] * [[تنقيدي سوچ]] * [[افلاطون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * {{Cite book | last1 = Brickhouse | first1 = Thomas C. | last2 = Smith | first2 = Nicholas D. | title = Plato's Socrates | publisher = Oxford University Press | year = 1994 | isbn = 978-0195067576 }} * {{Cite book | last = Copeland | first = Matt | title = Socratic Circles: Fostering Critical and Creative Thinking in Middle and High School | publisher = Stenhouse Publishers | year = 2005 | isbn = 978-1571103949 }} * {{Cite book | last = Gross | first = Ronald | title = Socrates' Way: Seven Keys to Using Your Mind to the Utmost | publisher = TarcherPerigee | year = 2002 | isbn = 978-1585421923 }} * {{Cite book | last = Kreeft | first = Peter | title = Socratic Logic | publisher = St. Augustine’s Press | year = 2010 | edition = 3rd | isbn = 978-1587318085 }} * {{Cite book | last = Vlastos | first = Gregory | title = Socratic Studies | publisher = Cambridge University Press | year = 1994 | isbn = 9780521442138 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|auto=y|d=y}} * [http://www.ditext.com/robinson/dia2.html ''Elenchus'' – Richard Robinson] * [http://www.socraticmethod.net Socratic Method Research Portal] * [http://www.law.uchicago.edu/socrates/soc_article.html ''The Socratic Method'' – University of Chicago] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/p#a93 Project Gutenberg تي افلاطون جا ڪتاب] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/x#a543 Project Gutenberg تي زينوفون جا ڪتاب] {{Philosophy topics}} {{Socrates navbox}} {{Portal bar|فلسفو}} {{Authority control}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:بحث جا قسم]] [[زمرو:قديم يونان ۾ تعليم]] [[زمرو:تعليمي نفسيات]] [[زمرو:تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:جدليات]] [[زمرو:تحقيق]] [[زمرو:فلسفياڻو طريقه ڪار]] [[زمرو:گڏيل مسئلا حل ڪرڻ جا طريقا]] [[زمرو:خطابت]] 3qmfbw2pc6ciyoag8qmrbxc2rj71001 416273 416272 2026-10-01T20:14:07Z Intisar Ali 8681 /* */ 416273 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سوالن ۽ جوابن تي ٻڌل استدلالي گفتگو جو طريقو}} [[File:Marcello Bacciarelli - Alcibiades Being Taught by Socrates, 1776-77 crop.jpg|thumb|[[مارچيلو باچاريلي]] جي 1776ع واري تصوير ''[[الڪبياديس]] کي سقراط جي تعليم'']] {{Socrates}} '''سقراطي طريقو''' يا '''سقراطي اصلوب''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Socratic method}}) [[استدلال]] تي ٻڌل [[مڪالمو|مڪالمي]] جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ هڪ شخص ڪنهن موضوع بابت پنهنجي گفتگو ڪندڙ ساٿي کان سلسليوار سوال پڇي، سندس جوابن جي وضاحت طلب ڪري ۽ دليلن جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو، تان جو گفتگو ڪندڙ پنهنجي دليلن جي بنياد تي ڪنهن نتيجي تائين پهچي يا سندس استدلال ۾ موجود تضاد ظاهر ٿي پوي ۽ هو پنهنجي لاعلميءَ جو اعتراف ڪري. هن طريقي کي '''سقراطي بحث'''، '''مائيئوٽڪ طريقو''' يا '''سقراطي جدليات''' پڻ چيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن ان کي يوناني اصطلاح '''ايلينخوس''' (''elenchus'') سان پڻ تعبير ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي ڪيترن ئي [[سقراطي مڪالمو|سقراطي مڪالمن]] ۾ هن طريقي جا مثال ملن ٿا، جن ۾ سندس حقيقي استاد [[سقراط]] جي ادبي صورت ڪنهن ٻئي شخص سان فلسفي جي مختلف مسئلن تي سوال جواب ۽ بحث ڪندي ڏيکاري وئي آهي.<ref>[[Paul Woodruff|Woodruff, P.]], [https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/#2 Elenchus: Plato’s Shorter Ethical Works], ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', revised on 18 December 2022, accessed on 2 January 2025</ref> افلاطون جي مڪالمي ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۾ سقراط پنهنجي طريقي کي '''دائيگيري''' (''maieutikós'') سان تشبيهه ڏئي ٿو. جيئن دائي ٻار کي ڄمڻ ۾ مدد ڪندي آهي، تيئن سقراط سوالن ذريعي پنهنجي مخاطب جي اندر موجود خيالن ۽ سمجهه کي واضح صورت ۾ سامهون آڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. سقراطي طريقو عام طور ماڻهن جي اڳواٽ مڃيل عقيدن يا مفروضن کان شروع ٿئي ٿو ۽ پوءِ سوالن ذريعي انهن جي اندروني مطابقت، منطقي نتيجن ۽ ٻين عقيدن سان لاڳاپن کي پرکي ٿو. هن طريقي جون تبديل ٿيل صورتون اڄ به مختلف [[تدريس|تدريسي]]، فلسفياڻي، قانوني ۽ نفسياتي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿيون. == تاريخي ارتقا == پنجين صدي ق.م. جي ٻئي اڌ ۾ [[سوفسطائي]] اهڙا استاد هئا، جيڪي [[فلسفو|فلسفي]] ۽ [[خطابت]] جي طريقن کي استعمال ڪري سامعين کي متاثر ڪرڻ، قائل ڪرڻ يا پنهنجي موقف ڏانهن آڻڻ جي سکيا ڏيندا هئا. سقراط ان جي ڀيٽ ۾ تعليم ۽ فلسفياڻي تحقيق جو اهڙو طريقو اختيار ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سقراطي طريقو سڏجڻ لڳو.<ref>{{cite web|title=Understanding the Socratic Method of Teaching|date=10 February 2020 |url=https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|publisher=[[Abraham Lincoln University]]|access-date=19 November 2020|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921071953/https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|url-status=live}}</ref> روايت موجب سقراط جي جوانيءَ جي دوست [[ڪيريفون]] [[ڊيلفي جي غيبي مرڪز]] کان پڇيو تہ ڇا سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو شخص آهي؟ جواب مليو تہ سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو به ناهي. سقراط ان ڳالهه کي هڪ قسم جو [[تضاد]] سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کي داناءُ نه سمجهندو هو. پوءِ هن مختلف ماڻهن سان سوال جواب ڪري سندن علم جي دعوائن کي پرکڻ شروع ڪيو. ٻئي طرف [[ڊيوجينس لائرٽيوس]] موجب [[پروٽاگوراس]] انهيءَ طريقي جو اڳوڻو موجد هو، جيڪو پوءِ ”سقراطي“ طريقي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Jarratt, Susan C. ''Rereading the Sophists: Classical Rhetoric Refigured''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press, 1991, p. 83.</ref><ref>Sprague, Rosamond K. (ed.) ''The Older Sophists''. Columbia: University of South Carolina Press, 1972, p. 5.</ref> [[افلاطون]] پنهنجي شروعاتي مڪالمن، جهڙوڪ ''[[يوٿيفرو]]'' ۽ ''[[آئون (مڪالمو)|آئون]]'' ۾ سقراط کي هڪ سوال ڪندڙ شخص جي روپ ۾ پيش ڪندي '''ايلينخوس''' واري طريقي کي ادبي صورت ڏني. انهن مڪالمن ۾ سقراط اخلاقيات، علم، فضيلت ۽ ٻين فلسفياڻن مسئلن بابت پنهنجي مخاطبن جي خيالن کي سوالن ذريعي پرکي ٿو. افلاطون جي نسبتاً پوءِ وارن مڪالمن، جهڙوڪ ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۽ ''[[سوفسٽ (مڪالمو)|سوفسٽ]]'' ۾ فلسفياڻي تحقيق لاءِ [[جدليات]] جا وڌيڪ پيچيدا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.{{citation needed|date=January 2024}} == طريقو == '''ايلينخوس''' ({{langx|grc|ἔλεγχος|elenkhos|رد ڪرڻ، جاچڻ، دليل کي پرکڻ يا جرح ڪرڻ}})<ref>Liddell, Scott and Jones, ''[[A Greek–English Lexicon]]'', 9th Edition.</ref> سقراطي طريقي جي بنيادي فني صورت سمجهي وڃي ٿي. لاطيني صورت ''elenchus'' ۽ ان جو جمع ''elenchi'' فلسفي جي انگريزي اصطلاحن ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref>''Webster's New World College Dictionary'', 4th Edition; ''Oxford English Dictionary''.</ref> {{Rhetoric}} افلاطون جي پيش ڪيل سقراط عام طور [[پرهيزگاري]]، [[ڏاهپ]]، [[اعتدال]]، [[همت]] ۽ [[انصاف]] جهڙن اخلاقي تصورن جي معنيٰ ۽ تعريف بابت سوال ڪندو هو. اهڙي جاچ مخاطب جي اڳواٽ مڃيل اخلاقي عقيدن کي آزمائيندي هئي ۽ انهن ۾ موجود تضاد يا ڪمزوريون ظاهر ڪندي هئي. بحث اڪثر اهڙي حالت تي ختم ٿيندو هو جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''[[اپوريا]]'''، يعني حيرت، مونجهارو يا ڪنهن قطعي جواب تائين نه پهچڻ، چيو وڃي ٿو. سقراط پاڻ پنهنجي لاعلميءَ جو اظهار ڪندو هو. سندس مشهور موقف موجب پنهنجي لاعلميءَ کان واقف هجڻ کيس انهن ماڻهن کان وڌيڪ داناءُ بڻائيندو هو، جيڪي حقيقت ۾ نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. سقراط ان تصور کي اخلاقي تربيت سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال موجب انسان لاءِ پنهنجي روح، اخلاقي سچائي ۽ صحيح سمجهه جي سار سنڀال اهم آهي. افلاطون جي ''[[اپالاجي (افلاطون)|اپالاجي]]'' ۾ سقراط سان منسوب قول آهي تہ ”دولت نيڪي پيدا نٿي ڪري، پر نيڪي دولت ۽ فرد توڙي رياست لاءِ ٻين ڀلاين جو سبب بڻجي ٿي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 30b }}</ref> ساڳئي مڪالمي ۾ سندس مشهور قول آهي تہ ”اڻ پرکيل زندگي جيئڻ جي لائق ناهي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 38a }}</ref> سقراطي طريقي جو مقصد هميشه ڪو مڪمل نظريو قائم ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترين حالتن ۾ اهو اڳواٽ مڃيل مفروضن، تعريفن ۽ دعوائن ۾ موجود مسئلن کي ظاهر ڪندو هو. افلاطون جي ''[[پارمينيدس (مڪالمو)|پارمينيدس]]'' ۾ مثال طور [[پارمينيدس]]، سقراط سان بحث ڪندي، افلاطوني [[صورتن جو نظريو|صورتن جي نظريي]] سان لاڳاپيل مشڪلاتن کي جدلياتي جاچ ذريعي ظاهر ڪري ٿو. === علمي بحث === افلاطون جي شروعاتي مڪالمن ۾ ''ايلينخوس'' اهڙو طريقو آهي، جنهن سان سقراط انصاف، همت يا فضيلت جهڙن اخلاقي تصورن جي فطرت يا تعريف کي پرکي ٿو. [[گريگوري ولاسٽوس]] ان طريقي کي تقريباً هيٺين مرحلن ۾ بيان ڪيو آهي:<ref>Gregory Vlastos, "The Socratic Elenchus", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy I'', Oxford 1983, 27–58.</ref> # سقراط جو مخاطب ڪا دعويٰ پيش ڪري ٿو؛ مثال طور: ”همت روح جي ثابت قدمي آهي.“ # سقراط ان دعويٰ کي جاچ لاءِ چونڊي ٿو. # سقراط مخاطب کان ڪجهه وڌيڪ مقدمات مڃرائي ٿو؛ مثال طور ”همت هڪ سٺي شيءِ آهي“ ۽ ”اڻڄاڻائيءَ واري ثابت قدمي سٺي شيءِ ناهي.“ # پوءِ انهن مڃيل مقدمات مان اهڙو نتيجو ڪڍيو وڃي ٿو، جيڪو اصل دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ هجي. # نتيجي ۾ مخاطب کي پنهنجي اصل دعويٰ تي ٻيهر غور ڪرڻو پوي ٿو. هڪ ''ايلينخوس'' کان پوءِ ساڳئي تصور بابت وڌيڪ سڌريل سوال پيدا ٿي سگهي ٿو. مثال طور جيڪڏهن ”همت ثابت قدمي آهي“ واري تعريف ناڪام ٿئي تہ ايندڙ سوال ٿي سگهي ٿو تہ ”ڇا همت دانائيءَ سان گڏ ثابت قدمي آهي؟“ اهڙيءَ طرح سقراطي تحقيق اڪثر سوالن جي هڪ سلسلي تي مشتمل هوندي آهي ۽ ڪيترائي مڪالما آخرڪار [[اپوريا]] تي ختم ٿين ٿا. [[مائيڪل فريڊي]] ولاسٽوس جي مٿين تشريح تي اعتراض ڪندي چيو تہ ڪنهن دعويٰ کي غلط ثابت ڪرڻ مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري تہ ان جي ابتڙ دعويٰ صحيح آهي. سندس نظر ۾ شروعاتي افلاطوني مڪالمن جي ''اپوريا'' واري خاصيت ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿي تہ مخاطب اڳوڻي غلط اعتماد کان نڪري ”اڃا خبر ناهي“ واري وڌيڪ محتاط حالت تي پهچي ٿو.<ref>Michael Frede, "Plato's Arguments and the Dialogue Form", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', Supplementary Volume 1992, Oxford 1992, 201–19.</ref> انهيءَ ڪري ''ايلينخوس'' جي اصل نوعيت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي: ڇا اهو مثبت طريقو آهي، جيڪو علم تائين پهچائي ٿو، يا بنيادي طور منفي طريقو آهي، جيڪو رڳو غلط علمي دعوائن کي رد ڪري ٿو؟<ref>Stephen Salkever, [http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html "Methods of Interpreting Plato and his Dialogues"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912224610/http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html |date=12 September 2016 }}</ref> [[ڊبليو. ڪي. سي. گٿري]] پنهنجي ڪتاب ''The Greek Philosophers'' ۾ دليل ڏئي ٿو تہ سقراطي طريقي کي رڳو ڪنهن مسئلي جو جواب ڳولڻ جو طريقو سمجهڻ درست ناهي. سندس تشريح موجب ان جو بنيادي مقصد ماڻهوءَ کي پنهنجي لاعلميءَ کان واقف ڪرڻ آهي. سقراط جي دانائيءَ جو هڪ اهم پهلو اهو هو تہ هو پنهنجي نه ڄاڻڻ کان واقف هو، جڏهن تہ ٻيا ماڻهو نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جو گمان ڪندا هئا.<ref>[[W. K. C. Guthrie]] (1968) ''The Greek Philosophers from Thales to Aristotle'', page 74, London: Routledge.</ref> == جديد استعمال == === سقراطي سيمينار === '''سقراطي سيمينار'''، جنهن کي '''سقراطي دائرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، سقراطي طريقي تي ٻڌل هڪ [[تدريس|تدريسي]] حڪمت عملي آهي. ان ۾ شاگرد ڪنهن متن، تصور يا مسئلي کي سوالن ۽ گڏيل مڪالمي ذريعي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي جو بنياد ان خيال تي آهي تہ نئون علم اڳوڻي علم سان ڳنڍيل هوندو آهي، سوچ سوالن مان پيدا ٿيندي آهي ۽ هڪ سٺو سوال وڌيڪ سوالن ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.{{sfn|Copeland|2005}} سقراطي سيمينار عام مناظرو ناهي. ان جو مقصد ڪنهن هڪ فرد يا گروهه کي ”فاتح“ ثابت ڪرڻ بدران شرڪت ڪندڙن جي گڏيل گفتگو ذريعي معنيٰ، دليل ۽ وڌيڪ گهري سمجهه پيدا ڪرڻ آهي.<ref name=Litunes>{{cite web|title=The Socratic Circle|url=http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|access-date=17 July 2012|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219041503/http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|url-status=live}}</ref> سيمينار ۾ عام طور شاگرد اڳواٽ ڪو متن پڙهن ٿا ۽ پوءِ ان بابت کليل سوالن ذريعي گفتگو ڪن ٿا. استاد جو ڪردار روايتي ليڪچر ڏيندڙ بدران سهولتڪار جو هوندو آهي. شاگرد بحث، سوال ۽ دليلن جي وڏي حصي جي اڳواڻي پاڻ ڪندا آهن.{{sfn|Copeland|2005}} ==== سقراطي سيمينار جون صورتون ==== سقراطي سيمينار مختلف نمونن سان ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: # '''اندروني ۽ ٻاهرين دائرو يا فِش بائول:''' شاگرد ٻن دائرن ۾ ويهن ٿا. اندروني دائري وارا متن تي بحث ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻاهرين دائري وارا خاموشيءَ سان مشاهدو ۽ نوٽس وٺن ٿا. پوءِ ٻاهرين دائري جا شاگرد بحث بابت پنهنجا مشاهدا ۽ سوال پيش ڪن ٿا.{{sfn|Copeland|2005}} # '''ٽن ڄڻن وارو نمونو:''' اندروني دائري جي هر ڳالهائيندڙ سان ٻه مددگار ساٿي هوندا آهن. مخصوص وقفي تي اهي پاڻ ۾ صلاح ڪن ٿا ۽ ضرورت پوڻ تي ڳالهائيندڙ جي جاءِ مٽائي سگهن ٿا. # '''ساڳئي وقت ڪيترائي سيمينار:''' شاگرد ڪيترن ننڍن گروهن ۾ ورهائجي الڳ الڳ متنن يا هڪ ئي مسئلي جي مختلف حصن تي بحث ڪن ٿا. پوءِ انهن بحثن جا نتيجا وڏي گڏيل سيمينار ۾ آندا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal|last=Gose|first=Michael|title=When Socratic Dialogue is Flagging: Questions and Strategies for Engaging Students|journal=College Teaching|date=January 2009|volume=57|issue=1|page=46|doi=10.3200/CTCH.57.1.45-50|s2cid=144482413}}</ref> انهن سڀني نمونن جو بنيادي مقصد تدريسي عمل جو ڪجهه اختيار شاگردن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کين متن مان معنيٰ اخذ ڪرڻ، دليل ڏيڻ، ٻڌڻ ۽ تنقيدي سوچڻ جي تربيت ڏيڻ آهي. ==== متن جي چونڊ ==== سقراطي سيمينار لاءِ اهڙو متن چونڊيو ويندو آهي، جيڪو فڪري بحث پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي.<ref name=NPC>{{cite web|title=The Paideia Seminar: active thinking through dialogue. 3.4 Planning step 3: Select text|url=http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|access-date=16 July 2012|archive-date=15 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815013934/http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|url-status=live}}</ref> اهو متن شرڪت ڪندڙن جي ذهني ۽ سماجي سطح مطابق هجڻ گهرجي.<ref name=Chorzempa>{{cite journal|last=Chorzempa|first=Barbara|author2=Lapidus, Laurie |title=To Find Yourself, Think For Yourself|journal=Teaching Exceptional Children|date=January 2009|volume=41|issue=3|pages=54–59|doi=10.1177/004005990904100306|s2cid=146880761}}</ref> سقراطي بحث لاءِ اثرائتي متن ۾ عام طور هي خاصيتون هونديون آهن: * '''خيال ۽ قدر:''' متن ۾ اهڙا پيچيدا خيال يا قدر هجن، جيڪي آسانيءَ سان هڪ جملي ۾ خلاصو نه ٿي سگهن. * '''پيچيدگي ۽ فڪري چئلينج:''' متن مختلف تشريحن جي گنجائش رکندڙ هجي. * '''موضوع سان لاڳاپو:''' متن جو موضوع شاگردن جي نصاب يا تجربي سان معنيٰ خيز تعلق رکي. * '''گهڻ رخي معنيٰ:''' متن کي مختلف، ۽ ڪڏهن هڪ ٻئي جي ابتڙ، نقطه نظرن کان سمجهڻ ممڪن هجي. ”متن“ جو مطلب رڳو لکيل مضمون نه آهي. تصوير، نقشو، مجسمو، تاريخي تقرير، رياضيءَ جو ثبوت يا ٻيو ڪو فڪري مواد به سقراطي سيمينار جو بنياد بڻجي سگهي ٿو. ==== سوال پڇڻ جو طريقو ==== سقراطي سيمينار ۾ سوال عام طور کليل نوعيت جا هوندا آهن ۽ انهن جو مقصد ڪنهن هڪ مقرر ”صحيح جواب“ تائين پهچڻ بدران مختلف امڪانن ۽ دليلن کي پرکڻ هوندو آهي.{{sfn|Copeland|2005}} سوالن کي عام طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # '''شروعاتي سوال''' ــ بحث شروع ڪرڻ ۽ متن جي بنيادي موضوعن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ. # '''رهنما سوال''' ــ بحث کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ، دليلن جي وضاحت ڪرائڻ ۽ گفتگو کي موضوع سان ڳنڍيل رکڻ لاءِ. # '''اختتامي سوال''' ــ شرڪت ڪندڙن کي بحث جو خلاصو ڪرڻ، حاصل ڪيل سمجهه تي غور ڪرڻ ۽ ان کي پنهنجي تجربي سان ڳنڍڻ لاءِ. سهولتڪار جو ڪم رڳو سوال ڪرڻ نه، پر ضرورت پوڻ تي غير واضح دليلن جي وضاحت ڪرائڻ، خاموش شرڪت ڪندڙن کي گفتگو ۾ آڻڻ ۽ ڪنهن هڪ شخص کي بحث تي حاوي ٿيڻ کان روڪڻ پڻ آهي. === مسئلا ۽ حدون === سقراطي طريقو [[تنقيدي سوچ]] ۽ تخليقي سوچ کي وڌائي سگهي ٿو، پر ان جي استعمال بابت ڪجهه تعليمي خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن. [[پيٽر بوگوسين]] موجب فڪري مونجهارو يا پنهنجي دليلن ۾ تضاد محسوس ڪرڻ سکيا لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن استاد طريقي کي نامناسب انداز سان استعمال ڪري تہ شاگرد شرمندگي يا ذلت محسوس ڪري سگهي ٿو. ان ڪري تعليمي استعمال ۾ فڪري تڪليف ۽ شخصي تذليل جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref>{{cite journal | last = Boghossian | first = Peter | title = Socratic Pedagogy: Perplexity, Humiliation, Shame and a Broken Egg | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44 | issue = 7 | year = 2012 | pages = 710–720 | doi = 10.1111/j.1469-5812.2011.00773.x }}</ref> ٻين محققن جو خيال آهي تہ شرمندگي سقراطي طريقي جي لازمي خصوصيت ناهي، پر ان جو دارومدار استاد جي روَيي ۽ سوال پڇڻ جي انداز تي آهي. مناسب ماحول ۾ پيچيدا سوال شاگردن کي پنهنجي مفروضن جي جاچ ڪرڻ ۽ مخالف مثالن ذريعي دليل بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="researchgate">{{Cite journal|last1=Delic |last2=Becirovic|first1=Haris |first2=Senad|date=November 2016|title=Socratic Method as an Approach to Teaching|journal=European Researcher|volume=111|issue=10 |pages=511–517|doi=10.13187/er.2016.111.511}}</ref> == نفسياتي علاج ۾ استعمال == سقراطي طريقي جي هڪ صورت، جنهن کي '''[[سقراطي سوال]]''' چيو وڃي ٿو، [[نفسياتي علاج]] جي مختلف طريقن ۾ پڻ اختيار ڪئي وئي آهي. ان جو استعمال خاص طور [[ايڊلري نفسياتي علاج]]، [[لوگوٿراپي]]، [[عقلي جذباتي رويو علاج]]، [[ادراڪي علاج]] ۽ [[حقيقت پسند علاج]] ۾ ملي ٿو.<ref>Lukas, Elisabeth, ''Logotherapy Textbook'', 2000, p. 86.</ref><ref>Overholser, James C. "Elements of the Socratic method: II. Inductive reasoning." ''Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training'', 30(1), p. 75.</ref> نفسياتي علاج ۾ سوالن جو مقصد مريض کي سندس سوچ، احساسن، مفروضن ۽ انهن جي نتيجن کي واضح ڪرڻ، انهن لاءِ موجود ثبوت پرکڻ ۽ ممڪن متبادل تشريحن يا عملن تي غور ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هوندو آهي. سقراطي طريقي جديد '''[[فلسفياڻي صلاحڪاري]]''' يا ''Socratic dialogue'' تي پڻ اثر وڌو آهي. يورپ ۾ [[گيرڊ بي. آخنباخ]] فلسفياڻي صلاحڪاريءَ جي مشهور عملي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو، جڏهن تہ [[مائيڪل ويبر]] پڻ ان جون متبادل صورتون تجويز ڪيون آهن. == پڻ ڏسو == * [[شيطان جو وڪيل]] * [[هارڪنس ٽيبل]] * [[تدريس]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[سقراطي سوال]] * [[سقراطي طنز]] * [[سقراط]] * [[جدليات]] * [[تنقيدي سوچ]] * [[افلاطون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * {{Cite book | last1 = Brickhouse | first1 = Thomas C. | last2 = Smith | first2 = Nicholas D. | title = Plato's Socrates | publisher = Oxford University Press | year = 1994 | isbn = 978-0195067576 }} * {{Cite book | last = Copeland | first = Matt | title = Socratic Circles: Fostering Critical and Creative Thinking in Middle and High School | publisher = Stenhouse Publishers | year = 2005 | isbn = 978-1571103949 }} * {{Cite book | last = Gross | first = Ronald | title = Socrates' Way: Seven Keys to Using Your Mind to the Utmost | publisher = TarcherPerigee | year = 2002 | isbn = 978-1585421923 }} * {{Cite book | last = Kreeft | first = Peter | title = Socratic Logic | publisher = St. Augustine’s Press | year = 2010 | edition = 3rd | isbn = 978-1587318085 }} * {{Cite book | last = Vlastos | first = Gregory | title = Socratic Studies | publisher = Cambridge University Press | year = 1994 | isbn = 9780521442138 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|auto=y|d=y}} * [http://www.ditext.com/robinson/dia2.html ''Elenchus'' – Richard Robinson] * [http://www.socraticmethod.net Socratic Method Research Portal] * [http://www.law.uchicago.edu/socrates/soc_article.html ''The Socratic Method'' – University of Chicago] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/p#a93 Project Gutenberg تي افلاطون جا ڪتاب] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/x#a543 Project Gutenberg تي زينوفون جا ڪتاب] {{Philosophy topics}} {{Socrates navbox}} {{Portal bar|فلسفو}} {{Authority control}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:بحث جا قسم]] [[زمرو:قديم يونان ۾ تعليم]] [[زمرو:تعليمي نفسيات]] [[زمرو:تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:جدليات]] [[زمرو:تحقيق]] [[زمرو:فلسفياڻو طريقه ڪار]] [[زمرو:گڏيل مسئلا حل ڪرڻ جا طريقا]] [[زمرو:خطابت]] kxulsjabbh5xtgbu7jm1owznjw11lac 416274 416273 2026-10-01T20:14:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 416274 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سوالن ۽ جوابن تي ٻڌل استدلالي گفتگو جو طريقو}} [[File:Marcello Bacciarelli - Alcibiades Being Taught by Socrates, 1776-77 crop.jpg|thumb|[[مارچيلو باچاريلي]] جي 1776ع واري تصوير ''[[الڪبياديس]] کي سقراط جي تعليم'']] '''سقراطي طريقو''' يا '''سقراطي اصلوب''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Socratic method}}) [[استدلال]] تي ٻڌل [[مڪالمو|مڪالمي]] جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ هڪ شخص ڪنهن موضوع بابت پنهنجي گفتگو ڪندڙ ساٿي کان سلسليوار سوال پڇي، سندس جوابن جي وضاحت طلب ڪري ۽ دليلن جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو، تان جو گفتگو ڪندڙ پنهنجي دليلن جي بنياد تي ڪنهن نتيجي تائين پهچي يا سندس استدلال ۾ موجود تضاد ظاهر ٿي پوي ۽ هو پنهنجي لاعلميءَ جو اعتراف ڪري. هن طريقي کي '''سقراطي بحث'''، '''مائيئوٽڪ طريقو''' يا '''سقراطي جدليات''' پڻ چيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن ان کي يوناني اصطلاح '''ايلينخوس''' (''elenchus'') سان پڻ تعبير ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي ڪيترن ئي [[سقراطي مڪالمو|سقراطي مڪالمن]] ۾ هن طريقي جا مثال ملن ٿا، جن ۾ سندس حقيقي استاد [[سقراط]] جي ادبي صورت ڪنهن ٻئي شخص سان فلسفي جي مختلف مسئلن تي سوال جواب ۽ بحث ڪندي ڏيکاري وئي آهي.<ref>[[Paul Woodruff|Woodruff, P.]], [https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/#2 Elenchus: Plato’s Shorter Ethical Works], ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', revised on 18 December 2022, accessed on 2 January 2025</ref> افلاطون جي مڪالمي ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۾ سقراط پنهنجي طريقي کي '''دائيگيري''' (''maieutikós'') سان تشبيهه ڏئي ٿو. جيئن دائي ٻار کي ڄمڻ ۾ مدد ڪندي آهي، تيئن سقراط سوالن ذريعي پنهنجي مخاطب جي اندر موجود خيالن ۽ سمجهه کي واضح صورت ۾ سامهون آڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. سقراطي طريقو عام طور ماڻهن جي اڳواٽ مڃيل عقيدن يا مفروضن کان شروع ٿئي ٿو ۽ پوءِ سوالن ذريعي انهن جي اندروني مطابقت، منطقي نتيجن ۽ ٻين عقيدن سان لاڳاپن کي پرکي ٿو. هن طريقي جون تبديل ٿيل صورتون اڄ به مختلف [[تدريس|تدريسي]]، فلسفياڻي، قانوني ۽ نفسياتي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿيون. == تاريخي ارتقا == پنجين صدي ق.م. جي ٻئي اڌ ۾ [[سوفسطائي]] اهڙا استاد هئا، جيڪي [[فلسفو|فلسفي]] ۽ [[خطابت]] جي طريقن کي استعمال ڪري سامعين کي متاثر ڪرڻ، قائل ڪرڻ يا پنهنجي موقف ڏانهن آڻڻ جي سکيا ڏيندا هئا. سقراط ان جي ڀيٽ ۾ تعليم ۽ فلسفياڻي تحقيق جو اهڙو طريقو اختيار ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سقراطي طريقو سڏجڻ لڳو.<ref>{{cite web|title=Understanding the Socratic Method of Teaching|date=10 February 2020 |url=https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|publisher=[[Abraham Lincoln University]]|access-date=19 November 2020|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921071953/https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|url-status=live}}</ref> روايت موجب سقراط جي جوانيءَ جي دوست [[ڪيريفون]] [[ڊيلفي جي غيبي مرڪز]] کان پڇيو تہ ڇا سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو شخص آهي؟ جواب مليو تہ سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو به ناهي. سقراط ان ڳالهه کي هڪ قسم جو [[تضاد]] سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کي داناءُ نه سمجهندو هو. پوءِ هن مختلف ماڻهن سان سوال جواب ڪري سندن علم جي دعوائن کي پرکڻ شروع ڪيو. ٻئي طرف [[ڊيوجينس لائرٽيوس]] موجب [[پروٽاگوراس]] انهيءَ طريقي جو اڳوڻو موجد هو، جيڪو پوءِ ”سقراطي“ طريقي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Jarratt, Susan C. ''Rereading the Sophists: Classical Rhetoric Refigured''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press, 1991, p. 83.</ref><ref>Sprague, Rosamond K. (ed.) ''The Older Sophists''. Columbia: University of South Carolina Press, 1972, p. 5.</ref> [[افلاطون]] پنهنجي شروعاتي مڪالمن، جهڙوڪ ''[[يوٿيفرو]]'' ۽ ''[[آئون (مڪالمو)|آئون]]'' ۾ سقراط کي هڪ سوال ڪندڙ شخص جي روپ ۾ پيش ڪندي '''ايلينخوس''' واري طريقي کي ادبي صورت ڏني. انهن مڪالمن ۾ سقراط اخلاقيات، علم، فضيلت ۽ ٻين فلسفياڻن مسئلن بابت پنهنجي مخاطبن جي خيالن کي سوالن ذريعي پرکي ٿو. افلاطون جي نسبتاً پوءِ وارن مڪالمن، جهڙوڪ ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۽ ''[[سوفسٽ (مڪالمو)|سوفسٽ]]'' ۾ فلسفياڻي تحقيق لاءِ [[جدليات]] جا وڌيڪ پيچيدا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.{{citation needed|date=January 2024}} == طريقو == '''ايلينخوس''' ({{langx|grc|ἔλεγχος|elenkhos|رد ڪرڻ، جاچڻ، دليل کي پرکڻ يا جرح ڪرڻ}})<ref>Liddell, Scott and Jones, ''[[A Greek–English Lexicon]]'', 9th Edition.</ref> سقراطي طريقي جي بنيادي فني صورت سمجهي وڃي ٿي. لاطيني صورت ''elenchus'' ۽ ان جو جمع ''elenchi'' فلسفي جي انگريزي اصطلاحن ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref>''Webster's New World College Dictionary'', 4th Edition; ''Oxford English Dictionary''.</ref> {{Rhetoric}} افلاطون جي پيش ڪيل سقراط عام طور [[پرهيزگاري]]، [[ڏاهپ]]، [[اعتدال]]، [[همت]] ۽ [[انصاف]] جهڙن اخلاقي تصورن جي معنيٰ ۽ تعريف بابت سوال ڪندو هو. اهڙي جاچ مخاطب جي اڳواٽ مڃيل اخلاقي عقيدن کي آزمائيندي هئي ۽ انهن ۾ موجود تضاد يا ڪمزوريون ظاهر ڪندي هئي. بحث اڪثر اهڙي حالت تي ختم ٿيندو هو جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''[[اپوريا]]'''، يعني حيرت، مونجهارو يا ڪنهن قطعي جواب تائين نه پهچڻ، چيو وڃي ٿو. سقراط پاڻ پنهنجي لاعلميءَ جو اظهار ڪندو هو. سندس مشهور موقف موجب پنهنجي لاعلميءَ کان واقف هجڻ کيس انهن ماڻهن کان وڌيڪ داناءُ بڻائيندو هو، جيڪي حقيقت ۾ نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. سقراط ان تصور کي اخلاقي تربيت سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال موجب انسان لاءِ پنهنجي روح، اخلاقي سچائي ۽ صحيح سمجهه جي سار سنڀال اهم آهي. افلاطون جي ''[[اپالاجي (افلاطون)|اپالاجي]]'' ۾ سقراط سان منسوب قول آهي تہ ”دولت نيڪي پيدا نٿي ڪري، پر نيڪي دولت ۽ فرد توڙي رياست لاءِ ٻين ڀلاين جو سبب بڻجي ٿي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 30b }}</ref> ساڳئي مڪالمي ۾ سندس مشهور قول آهي تہ ”اڻ پرکيل زندگي جيئڻ جي لائق ناهي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 38a }}</ref> سقراطي طريقي جو مقصد هميشه ڪو مڪمل نظريو قائم ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترين حالتن ۾ اهو اڳواٽ مڃيل مفروضن، تعريفن ۽ دعوائن ۾ موجود مسئلن کي ظاهر ڪندو هو. افلاطون جي ''[[پارمينيدس (مڪالمو)|پارمينيدس]]'' ۾ مثال طور [[پارمينيدس]]، سقراط سان بحث ڪندي، افلاطوني [[صورتن جو نظريو|صورتن جي نظريي]] سان لاڳاپيل مشڪلاتن کي جدلياتي جاچ ذريعي ظاهر ڪري ٿو. === علمي بحث === افلاطون جي شروعاتي مڪالمن ۾ ''ايلينخوس'' اهڙو طريقو آهي، جنهن سان سقراط انصاف، همت يا فضيلت جهڙن اخلاقي تصورن جي فطرت يا تعريف کي پرکي ٿو. [[گريگوري ولاسٽوس]] ان طريقي کي تقريباً هيٺين مرحلن ۾ بيان ڪيو آهي:<ref>Gregory Vlastos, "The Socratic Elenchus", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy I'', Oxford 1983, 27–58.</ref> # سقراط جو مخاطب ڪا دعويٰ پيش ڪري ٿو؛ مثال طور: ”همت روح جي ثابت قدمي آهي.“ # سقراط ان دعويٰ کي جاچ لاءِ چونڊي ٿو. # سقراط مخاطب کان ڪجهه وڌيڪ مقدمات مڃرائي ٿو؛ مثال طور ”همت هڪ سٺي شيءِ آهي“ ۽ ”اڻڄاڻائيءَ واري ثابت قدمي سٺي شيءِ ناهي.“ # پوءِ انهن مڃيل مقدمات مان اهڙو نتيجو ڪڍيو وڃي ٿو، جيڪو اصل دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ هجي. # نتيجي ۾ مخاطب کي پنهنجي اصل دعويٰ تي ٻيهر غور ڪرڻو پوي ٿو. هڪ ''ايلينخوس'' کان پوءِ ساڳئي تصور بابت وڌيڪ سڌريل سوال پيدا ٿي سگهي ٿو. مثال طور جيڪڏهن ”همت ثابت قدمي آهي“ واري تعريف ناڪام ٿئي تہ ايندڙ سوال ٿي سگهي ٿو تہ ”ڇا همت دانائيءَ سان گڏ ثابت قدمي آهي؟“ اهڙيءَ طرح سقراطي تحقيق اڪثر سوالن جي هڪ سلسلي تي مشتمل هوندي آهي ۽ ڪيترائي مڪالما آخرڪار [[اپوريا]] تي ختم ٿين ٿا. [[مائيڪل فريڊي]] ولاسٽوس جي مٿين تشريح تي اعتراض ڪندي چيو تہ ڪنهن دعويٰ کي غلط ثابت ڪرڻ مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري تہ ان جي ابتڙ دعويٰ صحيح آهي. سندس نظر ۾ شروعاتي افلاطوني مڪالمن جي ''اپوريا'' واري خاصيت ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿي تہ مخاطب اڳوڻي غلط اعتماد کان نڪري ”اڃا خبر ناهي“ واري وڌيڪ محتاط حالت تي پهچي ٿو.<ref>Michael Frede, "Plato's Arguments and the Dialogue Form", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', Supplementary Volume 1992, Oxford 1992, 201–19.</ref> انهيءَ ڪري ''ايلينخوس'' جي اصل نوعيت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي: ڇا اهو مثبت طريقو آهي، جيڪو علم تائين پهچائي ٿو، يا بنيادي طور منفي طريقو آهي، جيڪو رڳو غلط علمي دعوائن کي رد ڪري ٿو؟<ref>Stephen Salkever, [http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html "Methods of Interpreting Plato and his Dialogues"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912224610/http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html |date=12 September 2016 }}</ref> [[ڊبليو. ڪي. سي. گٿري]] پنهنجي ڪتاب ''The Greek Philosophers'' ۾ دليل ڏئي ٿو تہ سقراطي طريقي کي رڳو ڪنهن مسئلي جو جواب ڳولڻ جو طريقو سمجهڻ درست ناهي. سندس تشريح موجب ان جو بنيادي مقصد ماڻهوءَ کي پنهنجي لاعلميءَ کان واقف ڪرڻ آهي. سقراط جي دانائيءَ جو هڪ اهم پهلو اهو هو تہ هو پنهنجي نه ڄاڻڻ کان واقف هو، جڏهن تہ ٻيا ماڻهو نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جو گمان ڪندا هئا.<ref>[[W. K. C. Guthrie]] (1968) ''The Greek Philosophers from Thales to Aristotle'', page 74, London: Routledge.</ref> == جديد استعمال == === سقراطي سيمينار === '''سقراطي سيمينار'''، جنهن کي '''سقراطي دائرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، سقراطي طريقي تي ٻڌل هڪ [[تدريس|تدريسي]] حڪمت عملي آهي. ان ۾ شاگرد ڪنهن متن، تصور يا مسئلي کي سوالن ۽ گڏيل مڪالمي ذريعي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي جو بنياد ان خيال تي آهي تہ نئون علم اڳوڻي علم سان ڳنڍيل هوندو آهي، سوچ سوالن مان پيدا ٿيندي آهي ۽ هڪ سٺو سوال وڌيڪ سوالن ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.{{sfn|Copeland|2005}} سقراطي سيمينار عام مناظرو ناهي. ان جو مقصد ڪنهن هڪ فرد يا گروهه کي ”فاتح“ ثابت ڪرڻ بدران شرڪت ڪندڙن جي گڏيل گفتگو ذريعي معنيٰ، دليل ۽ وڌيڪ گهري سمجهه پيدا ڪرڻ آهي.<ref name=Litunes>{{cite web|title=The Socratic Circle|url=http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|access-date=17 July 2012|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219041503/http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|url-status=live}}</ref> سيمينار ۾ عام طور شاگرد اڳواٽ ڪو متن پڙهن ٿا ۽ پوءِ ان بابت کليل سوالن ذريعي گفتگو ڪن ٿا. استاد جو ڪردار روايتي ليڪچر ڏيندڙ بدران سهولتڪار جو هوندو آهي. شاگرد بحث، سوال ۽ دليلن جي وڏي حصي جي اڳواڻي پاڻ ڪندا آهن.{{sfn|Copeland|2005}} ==== سقراطي سيمينار جون صورتون ==== سقراطي سيمينار مختلف نمونن سان ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: # '''اندروني ۽ ٻاهرين دائرو يا فِش بائول:''' شاگرد ٻن دائرن ۾ ويهن ٿا. اندروني دائري وارا متن تي بحث ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻاهرين دائري وارا خاموشيءَ سان مشاهدو ۽ نوٽس وٺن ٿا. پوءِ ٻاهرين دائري جا شاگرد بحث بابت پنهنجا مشاهدا ۽ سوال پيش ڪن ٿا.{{sfn|Copeland|2005}} # '''ٽن ڄڻن وارو نمونو:''' اندروني دائري جي هر ڳالهائيندڙ سان ٻه مددگار ساٿي هوندا آهن. مخصوص وقفي تي اهي پاڻ ۾ صلاح ڪن ٿا ۽ ضرورت پوڻ تي ڳالهائيندڙ جي جاءِ مٽائي سگهن ٿا. # '''ساڳئي وقت ڪيترائي سيمينار:''' شاگرد ڪيترن ننڍن گروهن ۾ ورهائجي الڳ الڳ متنن يا هڪ ئي مسئلي جي مختلف حصن تي بحث ڪن ٿا. پوءِ انهن بحثن جا نتيجا وڏي گڏيل سيمينار ۾ آندا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal|last=Gose|first=Michael|title=When Socratic Dialogue is Flagging: Questions and Strategies for Engaging Students|journal=College Teaching|date=January 2009|volume=57|issue=1|page=46|doi=10.3200/CTCH.57.1.45-50|s2cid=144482413}}</ref> انهن سڀني نمونن جو بنيادي مقصد تدريسي عمل جو ڪجهه اختيار شاگردن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کين متن مان معنيٰ اخذ ڪرڻ، دليل ڏيڻ، ٻڌڻ ۽ تنقيدي سوچڻ جي تربيت ڏيڻ آهي. ==== متن جي چونڊ ==== سقراطي سيمينار لاءِ اهڙو متن چونڊيو ويندو آهي، جيڪو فڪري بحث پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي.<ref name=NPC>{{cite web|title=The Paideia Seminar: active thinking through dialogue. 3.4 Planning step 3: Select text|url=http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|access-date=16 July 2012|archive-date=15 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815013934/http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|url-status=live}}</ref> اهو متن شرڪت ڪندڙن جي ذهني ۽ سماجي سطح مطابق هجڻ گهرجي.<ref name=Chorzempa>{{cite journal|last=Chorzempa|first=Barbara|author2=Lapidus, Laurie |title=To Find Yourself, Think For Yourself|journal=Teaching Exceptional Children|date=January 2009|volume=41|issue=3|pages=54–59|doi=10.1177/004005990904100306|s2cid=146880761}}</ref> سقراطي بحث لاءِ اثرائتي متن ۾ عام طور هي خاصيتون هونديون آهن: * '''خيال ۽ قدر:''' متن ۾ اهڙا پيچيدا خيال يا قدر هجن، جيڪي آسانيءَ سان هڪ جملي ۾ خلاصو نه ٿي سگهن. * '''پيچيدگي ۽ فڪري چئلينج:''' متن مختلف تشريحن جي گنجائش رکندڙ هجي. * '''موضوع سان لاڳاپو:''' متن جو موضوع شاگردن جي نصاب يا تجربي سان معنيٰ خيز تعلق رکي. * '''گهڻ رخي معنيٰ:''' متن کي مختلف، ۽ ڪڏهن هڪ ٻئي جي ابتڙ، نقطه نظرن کان سمجهڻ ممڪن هجي. ”متن“ جو مطلب رڳو لکيل مضمون نه آهي. تصوير، نقشو، مجسمو، تاريخي تقرير، رياضيءَ جو ثبوت يا ٻيو ڪو فڪري مواد به سقراطي سيمينار جو بنياد بڻجي سگهي ٿو. ==== سوال پڇڻ جو طريقو ==== سقراطي سيمينار ۾ سوال عام طور کليل نوعيت جا هوندا آهن ۽ انهن جو مقصد ڪنهن هڪ مقرر ”صحيح جواب“ تائين پهچڻ بدران مختلف امڪانن ۽ دليلن کي پرکڻ هوندو آهي.{{sfn|Copeland|2005}} سوالن کي عام طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # '''شروعاتي سوال''' ــ بحث شروع ڪرڻ ۽ متن جي بنيادي موضوعن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ. # '''رهنما سوال''' ــ بحث کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ، دليلن جي وضاحت ڪرائڻ ۽ گفتگو کي موضوع سان ڳنڍيل رکڻ لاءِ. # '''اختتامي سوال''' ــ شرڪت ڪندڙن کي بحث جو خلاصو ڪرڻ، حاصل ڪيل سمجهه تي غور ڪرڻ ۽ ان کي پنهنجي تجربي سان ڳنڍڻ لاءِ. سهولتڪار جو ڪم رڳو سوال ڪرڻ نه، پر ضرورت پوڻ تي غير واضح دليلن جي وضاحت ڪرائڻ، خاموش شرڪت ڪندڙن کي گفتگو ۾ آڻڻ ۽ ڪنهن هڪ شخص کي بحث تي حاوي ٿيڻ کان روڪڻ پڻ آهي. === مسئلا ۽ حدون === سقراطي طريقو [[تنقيدي سوچ]] ۽ تخليقي سوچ کي وڌائي سگهي ٿو، پر ان جي استعمال بابت ڪجهه تعليمي خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن. [[پيٽر بوگوسين]] موجب فڪري مونجهارو يا پنهنجي دليلن ۾ تضاد محسوس ڪرڻ سکيا لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن استاد طريقي کي نامناسب انداز سان استعمال ڪري تہ شاگرد شرمندگي يا ذلت محسوس ڪري سگهي ٿو. ان ڪري تعليمي استعمال ۾ فڪري تڪليف ۽ شخصي تذليل جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref>{{cite journal | last = Boghossian | first = Peter | title = Socratic Pedagogy: Perplexity, Humiliation, Shame and a Broken Egg | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44 | issue = 7 | year = 2012 | pages = 710–720 | doi = 10.1111/j.1469-5812.2011.00773.x }}</ref> ٻين محققن جو خيال آهي تہ شرمندگي سقراطي طريقي جي لازمي خصوصيت ناهي، پر ان جو دارومدار استاد جي روَيي ۽ سوال پڇڻ جي انداز تي آهي. مناسب ماحول ۾ پيچيدا سوال شاگردن کي پنهنجي مفروضن جي جاچ ڪرڻ ۽ مخالف مثالن ذريعي دليل بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="researchgate">{{Cite journal|last1=Delic |last2=Becirovic|first1=Haris |first2=Senad|date=November 2016|title=Socratic Method as an Approach to Teaching|journal=European Researcher|volume=111|issue=10 |pages=511–517|doi=10.13187/er.2016.111.511}}</ref> == نفسياتي علاج ۾ استعمال == سقراطي طريقي جي هڪ صورت، جنهن کي '''[[سقراطي سوال]]''' چيو وڃي ٿو، [[نفسياتي علاج]] جي مختلف طريقن ۾ پڻ اختيار ڪئي وئي آهي. ان جو استعمال خاص طور [[ايڊلري نفسياتي علاج]]، [[لوگوٿراپي]]، [[عقلي جذباتي رويو علاج]]، [[ادراڪي علاج]] ۽ [[حقيقت پسند علاج]] ۾ ملي ٿو.<ref>Lukas, Elisabeth, ''Logotherapy Textbook'', 2000, p. 86.</ref><ref>Overholser, James C. "Elements of the Socratic method: II. Inductive reasoning." ''Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training'', 30(1), p. 75.</ref> نفسياتي علاج ۾ سوالن جو مقصد مريض کي سندس سوچ، احساسن، مفروضن ۽ انهن جي نتيجن کي واضح ڪرڻ، انهن لاءِ موجود ثبوت پرکڻ ۽ ممڪن متبادل تشريحن يا عملن تي غور ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هوندو آهي. سقراطي طريقي جديد '''[[فلسفياڻي صلاحڪاري]]''' يا ''Socratic dialogue'' تي پڻ اثر وڌو آهي. يورپ ۾ [[گيرڊ بي. آخنباخ]] فلسفياڻي صلاحڪاريءَ جي مشهور عملي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو، جڏهن تہ [[مائيڪل ويبر]] پڻ ان جون متبادل صورتون تجويز ڪيون آهن. == پڻ ڏسو == * [[شيطان جو وڪيل]] * [[هارڪنس ٽيبل]] * [[تدريس]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[سقراطي سوال]] * [[سقراطي طنز]] * [[سقراط]] * [[جدليات]] * [[تنقيدي سوچ]] * [[افلاطون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * {{Cite book | last1 = Brickhouse | first1 = Thomas C. | last2 = Smith | first2 = Nicholas D. | title = Plato's Socrates | publisher = Oxford University Press | year = 1994 | isbn = 978-0195067576 }} * {{Cite book | last = Copeland | first = Matt | title = Socratic Circles: Fostering Critical and Creative Thinking in Middle and High School | publisher = Stenhouse Publishers | year = 2005 | isbn = 978-1571103949 }} * {{Cite book | last = Gross | first = Ronald | title = Socrates' Way: Seven Keys to Using Your Mind to the Utmost | publisher = TarcherPerigee | year = 2002 | isbn = 978-1585421923 }} * {{Cite book | last = Kreeft | first = Peter | title = Socratic Logic | publisher = St. Augustine’s Press | year = 2010 | edition = 3rd | isbn = 978-1587318085 }} * {{Cite book | last = Vlastos | first = Gregory | title = Socratic Studies | publisher = Cambridge University Press | year = 1994 | isbn = 9780521442138 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|auto=y|d=y}} * [http://www.ditext.com/robinson/dia2.html ''Elenchus'' – Richard Robinson] * [http://www.socraticmethod.net Socratic Method Research Portal] * [http://www.law.uchicago.edu/socrates/soc_article.html ''The Socratic Method'' – University of Chicago] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/p#a93 Project Gutenberg تي افلاطون جا ڪتاب] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/x#a543 Project Gutenberg تي زينوفون جا ڪتاب] {{Philosophy topics}} {{Socrates navbox}} {{Portal bar|فلسفو}} {{Authority control}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:بحث جا قسم]] [[زمرو:قديم يونان ۾ تعليم]] [[زمرو:تعليمي نفسيات]] [[زمرو:تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:جدليات]] [[زمرو:تحقيق]] [[زمرو:فلسفياڻو طريقه ڪار]] [[زمرو:گڏيل مسئلا حل ڪرڻ جا طريقا]] [[زمرو:خطابت]] jlg0sc54zg68aiyjcohqfr0l4v072yl 416275 416274 2026-10-01T20:15:50Z Intisar Ali 8681 416275 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سوالن ۽ جوابن تي ٻڌل استدلالي گفتگو جو طريقو}} [[File:Marcello Bacciarelli - Alcibiades Being Taught by Socrates, 1776-77 crop.jpg|thumb|[[مارچيلو باچاريلي]] جي 1776ع واري تصوير ''[[الڪبياديس]] کي سقراط جي تعليم'']] '''سقراطي طريقو''' يا '''سقراطي اصلوب''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Socratic method}}) [[استدلال]] تي ٻڌل [[مڪالمو|مڪالمي]] جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ هڪ شخص ڪنهن موضوع بابت پنهنجي گفتگو ڪندڙ ساٿي کان سلسليوار سوال پڇي، سندس جوابن جي وضاحت طلب ڪري ۽ دليلن جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو، تان جو گفتگو ڪندڙ پنهنجي دليلن جي بنياد تي ڪنهن نتيجي تائين پهچي يا سندس استدلال ۾ موجود تضاد ظاهر ٿي پوي ۽ هو پنهنجي لاعلميءَ جو اعتراف ڪري. هن طريقي کي '''سقراطي بحث'''، '''مائيئوٽڪ طريقو''' يا '''سقراطي جدليات''' پڻ چيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن ان کي يوناني اصطلاح '''ايلينخوس''' (''elenchus'') سان پڻ تعبير ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي ڪيترن ئي [[سقراطي مڪالمو|سقراطي مڪالمن]] ۾ هن طريقي جا مثال ملن ٿا، جن ۾ سندس حقيقي استاد [[سقراط]] جي ادبي صورت ڪنهن ٻئي شخص سان فلسفي جي مختلف مسئلن تي سوال جواب ۽ بحث ڪندي ڏيکاري وئي آهي.<ref>[[Paul Woodruff|Woodruff, P.]], [https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/#2 Elenchus: Plato’s Shorter Ethical Works], ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', revised on 18 December 2022, accessed on 2 January 2025</ref> افلاطون جي مڪالمي ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۾ سقراط پنهنجي طريقي کي '''دائيگيري''' (''maieutikós'') سان تشبيهه ڏئي ٿو. جيئن دائي ٻار کي ڄمڻ ۾ مدد ڪندي آهي، تيئن سقراط سوالن ذريعي پنهنجي مخاطب جي اندر موجود خيالن ۽ سمجهه کي واضح صورت ۾ سامهون آڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. سقراطي طريقو عام طور ماڻهن جي اڳواٽ مڃيل عقيدن يا مفروضن کان شروع ٿئي ٿو ۽ پوءِ سوالن ذريعي انهن جي اندروني مطابقت، منطقي نتيجن ۽ ٻين عقيدن سان لاڳاپن کي پرکي ٿو. هن طريقي جون تبديل ٿيل صورتون اڄ به مختلف [[تدريس|تدريسي]]، فلسفياڻي، قانوني ۽ نفسياتي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿيون. == تاريخي ارتقا == پنجين صدي ق.م. جي ٻئي اڌ ۾ [[سوفسطائي]] اهڙا استاد هئا، جيڪي [[فلسفو|فلسفي]] ۽ [[خطابت]] جي طريقن کي استعمال ڪري سامعين کي متاثر ڪرڻ، قائل ڪرڻ يا پنهنجي موقف ڏانهن آڻڻ جي سکيا ڏيندا هئا. سقراط ان جي ڀيٽ ۾ تعليم ۽ فلسفياڻي تحقيق جو اهڙو طريقو اختيار ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سقراطي طريقو سڏجڻ لڳو.<ref>{{cite web|title=Understanding the Socratic Method of Teaching|date=10 February 2020 |url=https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|publisher=[[Abraham Lincoln University]]|access-date=19 November 2020|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921071953/https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|url-status=live}}</ref> روايت موجب سقراط جي جوانيءَ جي دوست [[ڪيريفون]] [[ڊيلفي جي غيبي مرڪز]] کان پڇيو تہ ڇا سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو شخص آهي؟ جواب مليو تہ سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو به ناهي. سقراط ان ڳالهه کي هڪ قسم جو [[تضاد]] سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کي داناءُ نه سمجهندو هو. پوءِ هن مختلف ماڻهن سان سوال جواب ڪري سندن علم جي دعوائن کي پرکڻ شروع ڪيو. ٻئي طرف [[ڊيوجينس لائرٽيوس]] موجب [[پروٽاگوراس]] انهيءَ طريقي جو اڳوڻو موجد هو، جيڪو پوءِ ”سقراطي“ طريقي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Jarratt, Susan C. ''Rereading the Sophists: Classical Rhetoric Refigured''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press, 1991, p. 83.</ref><ref>Sprague, Rosamond K. (ed.) ''The Older Sophists''. Columbia: University of South Carolina Press, 1972, p. 5.</ref> [[افلاطون]] پنهنجي شروعاتي مڪالمن، جهڙوڪ ''[[يوٿيفرو]]'' ۽ ''[[آئون (مڪالمو)|آئون]]'' ۾ سقراط کي هڪ سوال ڪندڙ شخص جي روپ ۾ پيش ڪندي '''ايلينخوس''' واري طريقي کي ادبي صورت ڏني. انهن مڪالمن ۾ سقراط اخلاقيات، علم، فضيلت ۽ ٻين فلسفياڻن مسئلن بابت پنهنجي مخاطبن جي خيالن کي سوالن ذريعي پرکي ٿو. افلاطون جي نسبتاً پوءِ وارن مڪالمن، جهڙوڪ ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۽ ''[[سوفسٽ (مڪالمو)|سوفسٽ]]'' ۾ فلسفياڻي تحقيق لاءِ [[جدليات]] جا وڌيڪ پيچيدا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.{{citation needed|date=January 2024}} == طريقو == '''ايلينخوس''' (ἔλεγχος معنی:رد ڪرڻ، جاچڻ، دليل کي پرکڻ يا جرح ڪرڻ)<ref>Liddell, Scott and Jones, ''[[A Greek–English Lexicon]]'', 9th Edition.</ref> سقراطي طريقي جي بنيادي فني صورت سمجهي وڃي ٿي. لاطيني صورت ''elenchus'' ۽ ان جو جمع ''elenchi'' فلسفي جي انگريزي اصطلاحن ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref>''Webster's New World College Dictionary'', 4th Edition; ''Oxford English Dictionary''.</ref> افلاطون جي پيش ڪيل سقراط عام طور [[پرهيزگاري]]، [[ڏاهپ]]، [[اعتدال]]، [[همت]] ۽ [[انصاف]] جهڙن اخلاقي تصورن جي معنيٰ ۽ تعريف بابت سوال ڪندو هو. اهڙي جاچ مخاطب جي اڳواٽ مڃيل اخلاقي عقيدن کي آزمائيندي هئي ۽ انهن ۾ موجود تضاد يا ڪمزوريون ظاهر ڪندي هئي. بحث اڪثر اهڙي حالت تي ختم ٿيندو هو جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''[[اپوريا]]'''، يعني حيرت، مونجهارو يا ڪنهن قطعي جواب تائين نه پهچڻ، چيو وڃي ٿو. سقراط پاڻ پنهنجي لاعلميءَ جو اظهار ڪندو هو. سندس مشهور موقف موجب پنهنجي لاعلميءَ کان واقف هجڻ کيس انهن ماڻهن کان وڌيڪ داناءُ بڻائيندو هو، جيڪي حقيقت ۾ نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. سقراط ان تصور کي اخلاقي تربيت سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال موجب انسان لاءِ پنهنجي روح، اخلاقي سچائي ۽ صحيح سمجهه جي سار سنڀال اهم آهي. افلاطون جي ''[[اپالاجي (افلاطون)|اپالاجي]]'' ۾ سقراط سان منسوب قول آهي تہ ”دولت نيڪي پيدا نٿي ڪري، پر نيڪي دولت ۽ فرد توڙي رياست لاءِ ٻين ڀلاين جو سبب بڻجي ٿي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 30b }}</ref> ساڳئي مڪالمي ۾ سندس مشهور قول آهي تہ ”اڻ پرکيل زندگي جيئڻ جي لائق ناهي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 38a }}</ref> سقراطي طريقي جو مقصد هميشه ڪو مڪمل نظريو قائم ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترين حالتن ۾ اهو اڳواٽ مڃيل مفروضن، تعريفن ۽ دعوائن ۾ موجود مسئلن کي ظاهر ڪندو هو. افلاطون جي ''[[پارمينيدس (مڪالمو)|پارمينيدس]]'' ۾ مثال طور [[پارمينيدس]]، سقراط سان بحث ڪندي، افلاطوني [[صورتن جو نظريو|صورتن جي نظريي]] سان لاڳاپيل مشڪلاتن کي جدلياتي جاچ ذريعي ظاهر ڪري ٿو. === علمي بحث === افلاطون جي شروعاتي مڪالمن ۾ ''ايلينخوس'' اهڙو طريقو آهي، جنهن سان سقراط انصاف، همت يا فضيلت جهڙن اخلاقي تصورن جي فطرت يا تعريف کي پرکي ٿو. [[گريگوري ولاسٽوس]] ان طريقي کي تقريباً هيٺين مرحلن ۾ بيان ڪيو آهي:<ref>Gregory Vlastos, "The Socratic Elenchus", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy I'', Oxford 1983, 27–58.</ref> # سقراط جو مخاطب ڪا دعويٰ پيش ڪري ٿو؛ مثال طور: ”همت روح جي ثابت قدمي آهي.“ # سقراط ان دعويٰ کي جاچ لاءِ چونڊي ٿو. # سقراط مخاطب کان ڪجهه وڌيڪ مقدمات مڃرائي ٿو؛ مثال طور ”همت هڪ سٺي شيءِ آهي“ ۽ ”اڻڄاڻائيءَ واري ثابت قدمي سٺي شيءِ ناهي.“ # پوءِ انهن مڃيل مقدمات مان اهڙو نتيجو ڪڍيو وڃي ٿو، جيڪو اصل دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ هجي. # نتيجي ۾ مخاطب کي پنهنجي اصل دعويٰ تي ٻيهر غور ڪرڻو پوي ٿو. هڪ ''ايلينخوس'' کان پوءِ ساڳئي تصور بابت وڌيڪ سڌريل سوال پيدا ٿي سگهي ٿو. مثال طور جيڪڏهن ”همت ثابت قدمي آهي“ واري تعريف ناڪام ٿئي تہ ايندڙ سوال ٿي سگهي ٿو تہ ”ڇا همت دانائيءَ سان گڏ ثابت قدمي آهي؟“ اهڙيءَ طرح سقراطي تحقيق اڪثر سوالن جي هڪ سلسلي تي مشتمل هوندي آهي ۽ ڪيترائي مڪالما آخرڪار [[اپوريا]] تي ختم ٿين ٿا. [[مائيڪل فريڊي]] ولاسٽوس جي مٿين تشريح تي اعتراض ڪندي چيو تہ ڪنهن دعويٰ کي غلط ثابت ڪرڻ مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري تہ ان جي ابتڙ دعويٰ صحيح آهي. سندس نظر ۾ شروعاتي افلاطوني مڪالمن جي ''اپوريا'' واري خاصيت ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿي تہ مخاطب اڳوڻي غلط اعتماد کان نڪري ”اڃا خبر ناهي“ واري وڌيڪ محتاط حالت تي پهچي ٿو.<ref>Michael Frede, "Plato's Arguments and the Dialogue Form", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', Supplementary Volume 1992, Oxford 1992, 201–19.</ref> انهيءَ ڪري ''ايلينخوس'' جي اصل نوعيت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي: ڇا اهو مثبت طريقو آهي، جيڪو علم تائين پهچائي ٿو، يا بنيادي طور منفي طريقو آهي، جيڪو رڳو غلط علمي دعوائن کي رد ڪري ٿو؟<ref>Stephen Salkever, [http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html "Methods of Interpreting Plato and his Dialogues"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912224610/http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html |date=12 September 2016 }}</ref> [[ڊبليو. ڪي. سي. گٿري]] پنهنجي ڪتاب ''The Greek Philosophers'' ۾ دليل ڏئي ٿو تہ سقراطي طريقي کي رڳو ڪنهن مسئلي جو جواب ڳولڻ جو طريقو سمجهڻ درست ناهي. سندس تشريح موجب ان جو بنيادي مقصد ماڻهوءَ کي پنهنجي لاعلميءَ کان واقف ڪرڻ آهي. سقراط جي دانائيءَ جو هڪ اهم پهلو اهو هو تہ هو پنهنجي نه ڄاڻڻ کان واقف هو، جڏهن تہ ٻيا ماڻهو نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جو گمان ڪندا هئا.<ref>[[W. K. C. Guthrie]] (1968) ''The Greek Philosophers from Thales to Aristotle'', page 74, London: Routledge.</ref> == جديد استعمال == === سقراطي سيمينار === '''سقراطي سيمينار'''، جنهن کي '''سقراطي دائرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، سقراطي طريقي تي ٻڌل هڪ [[تدريس|تدريسي]] حڪمت عملي آهي. ان ۾ شاگرد ڪنهن متن، تصور يا مسئلي کي سوالن ۽ گڏيل مڪالمي ذريعي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي جو بنياد ان خيال تي آهي تہ نئون علم اڳوڻي علم سان ڳنڍيل هوندو آهي، سوچ سوالن مان پيدا ٿيندي آهي ۽ هڪ سٺو سوال وڌيڪ سوالن ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.{{sfn|Copeland|2005}} سقراطي سيمينار عام مناظرو ناهي. ان جو مقصد ڪنهن هڪ فرد يا گروهه کي ”فاتح“ ثابت ڪرڻ بدران شرڪت ڪندڙن جي گڏيل گفتگو ذريعي معنيٰ، دليل ۽ وڌيڪ گهري سمجهه پيدا ڪرڻ آهي.<ref name=Litunes>{{cite web|title=The Socratic Circle|url=http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|access-date=17 July 2012|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219041503/http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|url-status=live}}</ref> سيمينار ۾ عام طور شاگرد اڳواٽ ڪو متن پڙهن ٿا ۽ پوءِ ان بابت کليل سوالن ذريعي گفتگو ڪن ٿا. استاد جو ڪردار روايتي ليڪچر ڏيندڙ بدران سهولتڪار جو هوندو آهي. شاگرد بحث، سوال ۽ دليلن جي وڏي حصي جي اڳواڻي پاڻ ڪندا آهن.{{sfn|Copeland|2005}} ==== سقراطي سيمينار جون صورتون ==== سقراطي سيمينار مختلف نمونن سان ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: # '''اندروني ۽ ٻاهرين دائرو يا فِش بائول:''' شاگرد ٻن دائرن ۾ ويهن ٿا. اندروني دائري وارا متن تي بحث ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻاهرين دائري وارا خاموشيءَ سان مشاهدو ۽ نوٽس وٺن ٿا. پوءِ ٻاهرين دائري جا شاگرد بحث بابت پنهنجا مشاهدا ۽ سوال پيش ڪن ٿا.{{sfn|Copeland|2005}} # '''ٽن ڄڻن وارو نمونو:''' اندروني دائري جي هر ڳالهائيندڙ سان ٻه مددگار ساٿي هوندا آهن. مخصوص وقفي تي اهي پاڻ ۾ صلاح ڪن ٿا ۽ ضرورت پوڻ تي ڳالهائيندڙ جي جاءِ مٽائي سگهن ٿا. # '''ساڳئي وقت ڪيترائي سيمينار:''' شاگرد ڪيترن ننڍن گروهن ۾ ورهائجي الڳ الڳ متنن يا هڪ ئي مسئلي جي مختلف حصن تي بحث ڪن ٿا. پوءِ انهن بحثن جا نتيجا وڏي گڏيل سيمينار ۾ آندا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal|last=Gose|first=Michael|title=When Socratic Dialogue is Flagging: Questions and Strategies for Engaging Students|journal=College Teaching|date=January 2009|volume=57|issue=1|page=46|doi=10.3200/CTCH.57.1.45-50|s2cid=144482413}}</ref> انهن سڀني نمونن جو بنيادي مقصد تدريسي عمل جو ڪجهه اختيار شاگردن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کين متن مان معنيٰ اخذ ڪرڻ، دليل ڏيڻ، ٻڌڻ ۽ تنقيدي سوچڻ جي تربيت ڏيڻ آهي. ==== متن جي چونڊ ==== سقراطي سيمينار لاءِ اهڙو متن چونڊيو ويندو آهي، جيڪو فڪري بحث پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي.<ref name=NPC>{{cite web|title=The Paideia Seminar: active thinking through dialogue. 3.4 Planning step 3: Select text|url=http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|access-date=16 July 2012|archive-date=15 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815013934/http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|url-status=live}}</ref> اهو متن شرڪت ڪندڙن جي ذهني ۽ سماجي سطح مطابق هجڻ گهرجي.<ref name=Chorzempa>{{cite journal|last=Chorzempa|first=Barbara|author2=Lapidus, Laurie |title=To Find Yourself, Think For Yourself|journal=Teaching Exceptional Children|date=January 2009|volume=41|issue=3|pages=54–59|doi=10.1177/004005990904100306|s2cid=146880761}}</ref> سقراطي بحث لاءِ اثرائتي متن ۾ عام طور هي خاصيتون هونديون آهن: * '''خيال ۽ قدر:''' متن ۾ اهڙا پيچيدا خيال يا قدر هجن، جيڪي آسانيءَ سان هڪ جملي ۾ خلاصو نه ٿي سگهن. * '''پيچيدگي ۽ فڪري چئلينج:''' متن مختلف تشريحن جي گنجائش رکندڙ هجي. * '''موضوع سان لاڳاپو:''' متن جو موضوع شاگردن جي نصاب يا تجربي سان معنيٰ خيز تعلق رکي. * '''گهڻ رخي معنيٰ:''' متن کي مختلف، ۽ ڪڏهن هڪ ٻئي جي ابتڙ، نقطه نظرن کان سمجهڻ ممڪن هجي. ”متن“ جو مطلب رڳو لکيل مضمون نه آهي. تصوير، نقشو، مجسمو، تاريخي تقرير، رياضيءَ جو ثبوت يا ٻيو ڪو فڪري مواد به سقراطي سيمينار جو بنياد بڻجي سگهي ٿو. ==== سوال پڇڻ جو طريقو ==== سقراطي سيمينار ۾ سوال عام طور کليل نوعيت جا هوندا آهن ۽ انهن جو مقصد ڪنهن هڪ مقرر ”صحيح جواب“ تائين پهچڻ بدران مختلف امڪانن ۽ دليلن کي پرکڻ هوندو آهي.{{sfn|Copeland|2005}} سوالن کي عام طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # '''شروعاتي سوال''' ــ بحث شروع ڪرڻ ۽ متن جي بنيادي موضوعن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ. # '''رهنما سوال''' ــ بحث کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ، دليلن جي وضاحت ڪرائڻ ۽ گفتگو کي موضوع سان ڳنڍيل رکڻ لاءِ. # '''اختتامي سوال''' ــ شرڪت ڪندڙن کي بحث جو خلاصو ڪرڻ، حاصل ڪيل سمجهه تي غور ڪرڻ ۽ ان کي پنهنجي تجربي سان ڳنڍڻ لاءِ. سهولتڪار جو ڪم رڳو سوال ڪرڻ نه، پر ضرورت پوڻ تي غير واضح دليلن جي وضاحت ڪرائڻ، خاموش شرڪت ڪندڙن کي گفتگو ۾ آڻڻ ۽ ڪنهن هڪ شخص کي بحث تي حاوي ٿيڻ کان روڪڻ پڻ آهي. === مسئلا ۽ حدون === سقراطي طريقو [[تنقيدي سوچ]] ۽ تخليقي سوچ کي وڌائي سگهي ٿو، پر ان جي استعمال بابت ڪجهه تعليمي خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن. [[پيٽر بوگوسين]] موجب فڪري مونجهارو يا پنهنجي دليلن ۾ تضاد محسوس ڪرڻ سکيا لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن استاد طريقي کي نامناسب انداز سان استعمال ڪري تہ شاگرد شرمندگي يا ذلت محسوس ڪري سگهي ٿو. ان ڪري تعليمي استعمال ۾ فڪري تڪليف ۽ شخصي تذليل جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref>{{cite journal | last = Boghossian | first = Peter | title = Socratic Pedagogy: Perplexity, Humiliation, Shame and a Broken Egg | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44 | issue = 7 | year = 2012 | pages = 710–720 | doi = 10.1111/j.1469-5812.2011.00773.x }}</ref> ٻين محققن جو خيال آهي تہ شرمندگي سقراطي طريقي جي لازمي خصوصيت ناهي، پر ان جو دارومدار استاد جي روَيي ۽ سوال پڇڻ جي انداز تي آهي. مناسب ماحول ۾ پيچيدا سوال شاگردن کي پنهنجي مفروضن جي جاچ ڪرڻ ۽ مخالف مثالن ذريعي دليل بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="researchgate">{{Cite journal|last1=Delic |last2=Becirovic|first1=Haris |first2=Senad|date=November 2016|title=Socratic Method as an Approach to Teaching|journal=European Researcher|volume=111|issue=10 |pages=511–517|doi=10.13187/er.2016.111.511}}</ref> == نفسياتي علاج ۾ استعمال == سقراطي طريقي جي هڪ صورت، جنهن کي '''[[سقراطي سوال]]''' چيو وڃي ٿو، [[نفسياتي علاج]] جي مختلف طريقن ۾ پڻ اختيار ڪئي وئي آهي. ان جو استعمال خاص طور [[ايڊلري نفسياتي علاج]]، [[لوگوٿراپي]]، [[عقلي جذباتي رويو علاج]]، [[ادراڪي علاج]] ۽ [[حقيقت پسند علاج]] ۾ ملي ٿو.<ref>Lukas, Elisabeth, ''Logotherapy Textbook'', 2000, p. 86.</ref><ref>Overholser, James C. "Elements of the Socratic method: II. Inductive reasoning." ''Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training'', 30(1), p. 75.</ref> نفسياتي علاج ۾ سوالن جو مقصد مريض کي سندس سوچ، احساسن، مفروضن ۽ انهن جي نتيجن کي واضح ڪرڻ، انهن لاءِ موجود ثبوت پرکڻ ۽ ممڪن متبادل تشريحن يا عملن تي غور ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هوندو آهي. سقراطي طريقي جديد '''[[فلسفياڻي صلاحڪاري]]''' يا ''Socratic dialogue'' تي پڻ اثر وڌو آهي. يورپ ۾ [[گيرڊ بي. آخنباخ]] فلسفياڻي صلاحڪاريءَ جي مشهور عملي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو، جڏهن تہ [[مائيڪل ويبر]] پڻ ان جون متبادل صورتون تجويز ڪيون آهن. == پڻ ڏسو == * [[شيطان جو وڪيل]] * [[هارڪنس ٽيبل]] * [[تدريس]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[سقراطي سوال]] * [[سقراطي طنز]] * [[سقراط]] * [[جدليات]] * [[تنقيدي سوچ]] * [[افلاطون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * {{Cite book | last1 = Brickhouse | first1 = Thomas C. | last2 = Smith | first2 = Nicholas D. | title = Plato's Socrates | publisher = Oxford University Press | year = 1994 | isbn = 978-0195067576 }} * {{Cite book | last = Copeland | first = Matt | title = Socratic Circles: Fostering Critical and Creative Thinking in Middle and High School | publisher = Stenhouse Publishers | year = 2005 | isbn = 978-1571103949 }} * {{Cite book | last = Gross | first = Ronald | title = Socrates' Way: Seven Keys to Using Your Mind to the Utmost | publisher = TarcherPerigee | year = 2002 | isbn = 978-1585421923 }} * {{Cite book | last = Kreeft | first = Peter | title = Socratic Logic | publisher = St. Augustine’s Press | year = 2010 | edition = 3rd | isbn = 978-1587318085 }} * {{Cite book | last = Vlastos | first = Gregory | title = Socratic Studies | publisher = Cambridge University Press | year = 1994 | isbn = 9780521442138 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|auto=y|d=y}} * [http://www.ditext.com/robinson/dia2.html ''Elenchus'' – Richard Robinson] * [http://www.socraticmethod.net Socratic Method Research Portal] * [http://www.law.uchicago.edu/socrates/soc_article.html ''The Socratic Method'' – University of Chicago] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/p#a93 Project Gutenberg تي افلاطون جا ڪتاب] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/x#a543 Project Gutenberg تي زينوفون جا ڪتاب] {{Philosophy topics}} {{Socrates navbox}} {{Portal bar|فلسفو}} {{Authority control}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:بحث جا قسم]] [[زمرو:قديم يونان ۾ تعليم]] [[زمرو:تعليمي نفسيات]] [[زمرو:تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:جدليات]] [[زمرو:تحقيق]] [[زمرو:فلسفياڻو طريقه ڪار]] [[زمرو:گڏيل مسئلا حل ڪرڻ جا طريقا]] [[زمرو:خطابت]] kpqjsvca9mvwolnr6p45j1rx771u1mt 416279 416275 2026-10-01T20:21:31Z Intisar Ali 8681 /* */ 416279 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سوالن ۽ جوابن تي ٻڌل استدلالي گفتگو جو طريقو}} [[File:Marcello Bacciarelli - Alcibiades Being Taught by Socrates, 1776-77 crop.jpg|thumb|[[مارچيلو باچاريلي]] جي 1776ع واري تصوير ''[[الڪبياديس]] کي سقراط جي تعليم'']] '''سقراطي طريقو''' يا '''سقراطي اسلوب''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Socratic method}}) [[استدلال]] تي ٻڌل [[مڪالمو|مڪالمي]] جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ هڪ شخص ڪنهن موضوع بابت پنهنجي گفتگو ڪندڙ ساٿي کان سلسليوار سوال پڇي، سندس جوابن جي وضاحت طلب ڪري ۽ دليلن جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿو، تان جو گفتگو ڪندڙ پنهنجي دليلن جي بنياد تي ڪنهن نتيجي تائين پهچي يا سندس استدلال ۾ موجود تضاد ظاهر ٿي پوي ۽ هو پنهنجي لاعلميءَ جو اعتراف ڪري. هن طريقي کي '''سقراطي بحث'''، '''مائيئوٽڪ طريقو''' يا '''سقراطي جدليات''' پڻ چيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن ان کي يوناني اصطلاح '''ايلينخوس''' (''elenchus'') سان پڻ تعبير ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي ڪيترن ئي [[سقراطي مڪالمو|سقراطي مڪالمن]] ۾ هن طريقي جا مثال ملن ٿا، جن ۾ سندس حقيقي استاد [[سقراط]] جي ادبي صورت ڪنهن ٻئي شخص سان فلسفي جي مختلف مسئلن تي سوال جواب ۽ بحث ڪندي ڏيکاري وئي آهي.<ref>[[Paul Woodruff|Woodruff, P.]], [https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-shorter/#2 Elenchus: Plato’s Shorter Ethical Works], ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', revised on 18 December 2022, accessed on 2 January 2025</ref> افلاطون جي مڪالمي ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۾ سقراط پنهنجي طريقي کي '''دائيگيري''' (''maieutikós'') سان تشبيهه ڏئي ٿو. جيئن دائي ٻار کي ڄمڻ ۾ مدد ڪندي آهي، تيئن سقراط سوالن ذريعي پنهنجي مخاطب جي اندر موجود خيالن ۽ سمجهه کي واضح صورت ۾ سامهون آڻڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. سقراطي طريقو عام طور ماڻهن جي اڳواٽ مڃيل عقيدن يا مفروضن کان شروع ٿئي ٿو ۽ پوءِ سوالن ذريعي انهن جي اندروني مطابقت، منطقي نتيجن ۽ ٻين عقيدن سان لاڳاپن کي پرکي ٿو. هن طريقي جون تبديل ٿيل صورتون اڄ به مختلف [[تدريس|تدريسي]]، فلسفياڻي، قانوني ۽ نفسياتي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿيون. == تاريخي ارتقا == پنجين صدي ق.م. جي ٻئي اڌ ۾ [[سوفسطائي]] اهڙا استاد هئا، جيڪي [[فلسفو|فلسفي]] ۽ [[خطابت]] جي طريقن کي استعمال ڪري سامعين کي متاثر ڪرڻ، قائل ڪرڻ يا پنهنجي موقف ڏانهن آڻڻ جي سکيا ڏيندا هئا. سقراط ان جي ڀيٽ ۾ تعليم ۽ فلسفياڻي تحقيق جو اهڙو طريقو اختيار ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سقراطي طريقو سڏجڻ لڳو.<ref>{{cite web|title=Understanding the Socratic Method of Teaching|date=10 February 2020 |url=https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|publisher=[[Abraham Lincoln University]]|access-date=19 November 2020|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921071953/https://www.alu.edu/alublog/understanding-the-socratic-method-of-teaching/|url-status=live}}</ref> روايت موجب سقراط جي جوانيءَ جي دوست [[ڪيريفون]] [[ڊيلفي جي غيبي مرڪز]] کان پڇيو تہ ڇا سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو شخص آهي؟ جواب مليو تہ سقراط کان وڌيڪ داناءُ ڪو به ناهي. سقراط ان ڳالهه کي هڪ قسم جو [[تضاد]] سمجهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کي داناءُ نه سمجهندو هو. پوءِ هن مختلف ماڻهن سان سوال جواب ڪري سندن علم جي دعوائن کي پرکڻ شروع ڪيو. ٻئي طرف [[ڊيوجينس لائرٽيوس]] موجب [[پروٽاگوراس]] انهيءَ طريقي جو اڳوڻو موجد هو، جيڪو پوءِ ”سقراطي“ طريقي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Jarratt, Susan C. ''Rereading the Sophists: Classical Rhetoric Refigured''. Carbondale and Edwardsville: Southern Illinois University Press, 1991, p. 83.</ref><ref>Sprague, Rosamond K. (ed.) ''The Older Sophists''. Columbia: University of South Carolina Press, 1972, p. 5.</ref> [[افلاطون]] پنهنجي شروعاتي مڪالمن، جهڙوڪ ''[[يوٿيفرو]]'' ۽ ''[[آئون (مڪالمو)|آئون]]'' ۾ سقراط کي هڪ سوال ڪندڙ شخص جي روپ ۾ پيش ڪندي '''ايلينخوس''' واري طريقي کي ادبي صورت ڏني. انهن مڪالمن ۾ سقراط اخلاقيات، علم، فضيلت ۽ ٻين فلسفياڻن مسئلن بابت پنهنجي مخاطبن جي خيالن کي سوالن ذريعي پرکي ٿو. افلاطون جي نسبتاً پوءِ وارن مڪالمن، جهڙوڪ ''[[ٿيئيٽيٽس (مڪالمو)|ٿيئيٽيٽس]]'' ۽ ''[[سوفسٽ (مڪالمو)|سوفسٽ]]'' ۾ فلسفياڻي تحقيق لاءِ [[جدليات]] جا وڌيڪ پيچيدا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.{{citation needed|date=January 2024}} == طريقو == '''ايلينخوس''' (ἔλεγχος معنی:رد ڪرڻ، جاچڻ، دليل کي پرکڻ يا جرح ڪرڻ)<ref>Liddell, Scott and Jones, ''[[A Greek–English Lexicon]]'', 9th Edition.</ref> سقراطي طريقي جي بنيادي فني صورت سمجهي وڃي ٿي. لاطيني صورت ''elenchus'' ۽ ان جو جمع ''elenchi'' فلسفي جي انگريزي اصطلاحن ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref>''Webster's New World College Dictionary'', 4th Edition; ''Oxford English Dictionary''.</ref> افلاطون جي پيش ڪيل سقراط عام طور [[پرهيزگاري]]، [[ڏاهپ]]، [[اعتدال]]، [[همت]] ۽ [[انصاف]] جهڙن اخلاقي تصورن جي معنيٰ ۽ تعريف بابت سوال ڪندو هو. اهڙي جاچ مخاطب جي اڳواٽ مڃيل اخلاقي عقيدن کي آزمائيندي هئي ۽ انهن ۾ موجود تضاد يا ڪمزوريون ظاهر ڪندي هئي. بحث اڪثر اهڙي حالت تي ختم ٿيندو هو جنهن کي يوناني فلسفي ۾ '''[[اپوريا]]'''، يعني حيرت، مونجهارو يا ڪنهن قطعي جواب تائين نه پهچڻ، چيو وڃي ٿو. سقراط پاڻ پنهنجي لاعلميءَ جو اظهار ڪندو هو. سندس مشهور موقف موجب پنهنجي لاعلميءَ کان واقف هجڻ کيس انهن ماڻهن کان وڌيڪ داناءُ بڻائيندو هو، جيڪي حقيقت ۾ نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. سقراط ان تصور کي اخلاقي تربيت سان پڻ ڳنڍيو. سندس خيال موجب انسان لاءِ پنهنجي روح، اخلاقي سچائي ۽ صحيح سمجهه جي سار سنڀال اهم آهي. افلاطون جي ''[[اپالاجي (افلاطون)|اپالاجي]]'' ۾ سقراط سان منسوب قول آهي تہ ”دولت نيڪي پيدا نٿي ڪري، پر نيڪي دولت ۽ فرد توڙي رياست لاءِ ٻين ڀلاين جو سبب بڻجي ٿي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 30b }}</ref> ساڳئي مڪالمي ۾ سندس مشهور قول آهي تہ ”اڻ پرکيل زندگي جيئڻ جي لائق ناهي.“<ref>{{Cite book | last = Plato | title = Apology | translator-last = Fowler | translator-first = Harold North | year = 1914 | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | series = Loeb Classical Library | volume = 36 | page = 38a }}</ref> سقراطي طريقي جو مقصد هميشه ڪو مڪمل نظريو قائم ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترين حالتن ۾ اهو اڳواٽ مڃيل مفروضن، تعريفن ۽ دعوائن ۾ موجود مسئلن کي ظاهر ڪندو هو. افلاطون جي ''[[پارمينيدس (مڪالمو)|پارمينيدس]]'' ۾ مثال طور [[پارمينيدس]]، سقراط سان بحث ڪندي، افلاطوني [[صورتن جو نظريو|صورتن جي نظريي]] سان لاڳاپيل مشڪلاتن کي جدلياتي جاچ ذريعي ظاهر ڪري ٿو. === علمي بحث === افلاطون جي شروعاتي مڪالمن ۾ ''ايلينخوس'' اهڙو طريقو آهي، جنهن سان سقراط انصاف، همت يا فضيلت جهڙن اخلاقي تصورن جي فطرت يا تعريف کي پرکي ٿو. [[گريگوري ولاسٽوس]] ان طريقي کي تقريباً هيٺين مرحلن ۾ بيان ڪيو آهي:<ref>Gregory Vlastos, "The Socratic Elenchus", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy I'', Oxford 1983, 27–58.</ref> # سقراط جو مخاطب ڪا دعويٰ پيش ڪري ٿو؛ مثال طور: ”همت روح جي ثابت قدمي آهي.“ # سقراط ان دعويٰ کي جاچ لاءِ چونڊي ٿو. # سقراط مخاطب کان ڪجهه وڌيڪ مقدمات مڃرائي ٿو؛ مثال طور ”همت هڪ سٺي شيءِ آهي“ ۽ ”اڻڄاڻائيءَ واري ثابت قدمي سٺي شيءِ ناهي.“ # پوءِ انهن مڃيل مقدمات مان اهڙو نتيجو ڪڍيو وڃي ٿو، جيڪو اصل دعويٰ سان ٽڪراءَ ۾ هجي. # نتيجي ۾ مخاطب کي پنهنجي اصل دعويٰ تي ٻيهر غور ڪرڻو پوي ٿو. هڪ ''ايلينخوس'' کان پوءِ ساڳئي تصور بابت وڌيڪ سڌريل سوال پيدا ٿي سگهي ٿو. مثال طور جيڪڏهن ”همت ثابت قدمي آهي“ واري تعريف ناڪام ٿئي تہ ايندڙ سوال ٿي سگهي ٿو تہ ”ڇا همت دانائيءَ سان گڏ ثابت قدمي آهي؟“ اهڙيءَ طرح سقراطي تحقيق اڪثر سوالن جي هڪ سلسلي تي مشتمل هوندي آهي ۽ ڪيترائي مڪالما آخرڪار [[اپوريا]] تي ختم ٿين ٿا. [[مائيڪل فريڊي]] ولاسٽوس جي مٿين تشريح تي اعتراض ڪندي چيو تہ ڪنهن دعويٰ کي غلط ثابت ڪرڻ مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري تہ ان جي ابتڙ دعويٰ صحيح آهي. سندس نظر ۾ شروعاتي افلاطوني مڪالمن جي ''اپوريا'' واري خاصيت ان ڳالهه جي نشاندهي ڪري ٿي تہ مخاطب اڳوڻي غلط اعتماد کان نڪري ”اڃا خبر ناهي“ واري وڌيڪ محتاط حالت تي پهچي ٿو.<ref>Michael Frede, "Plato's Arguments and the Dialogue Form", ''Oxford Studies in Ancient Philosophy'', Supplementary Volume 1992, Oxford 1992, 201–19.</ref> انهيءَ ڪري ''ايلينخوس'' جي اصل نوعيت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي: ڇا اهو مثبت طريقو آهي، جيڪو علم تائين پهچائي ٿو، يا بنيادي طور منفي طريقو آهي، جيڪو رڳو غلط علمي دعوائن کي رد ڪري ٿو؟<ref>Stephen Salkever, [http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html "Methods of Interpreting Plato and his Dialogues"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912224610/http://bmcr.brynmawr.edu/1992/03.05.09.html |date=12 September 2016 }}</ref> [[ڊبليو. ڪي. سي. گٿري]] پنهنجي ڪتاب ''The Greek Philosophers'' ۾ دليل ڏئي ٿو تہ سقراطي طريقي کي رڳو ڪنهن مسئلي جو جواب ڳولڻ جو طريقو سمجهڻ درست ناهي. سندس تشريح موجب ان جو بنيادي مقصد ماڻهوءَ کي پنهنجي لاعلميءَ کان واقف ڪرڻ آهي. سقراط جي دانائيءَ جو هڪ اهم پهلو اهو هو تہ هو پنهنجي نه ڄاڻڻ کان واقف هو، جڏهن تہ ٻيا ماڻهو نه ڄاڻندي به ڄاڻڻ جو گمان ڪندا هئا.<ref>[[W. K. C. Guthrie]] (1968) ''The Greek Philosophers from Thales to Aristotle'', page 74, London: Routledge.</ref> == جديد استعمال == === سقراطي سيمينار === '''سقراطي سيمينار'''، جنهن کي '''سقراطي دائرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، سقراطي طريقي تي ٻڌل هڪ [[تدريس|تدريسي]] حڪمت عملي آهي. ان ۾ شاگرد ڪنهن متن، تصور يا مسئلي کي سوالن ۽ گڏيل مڪالمي ذريعي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن طريقي جو بنياد ان خيال تي آهي تہ نئون علم اڳوڻي علم سان ڳنڍيل هوندو آهي، سوچ سوالن مان پيدا ٿيندي آهي ۽ هڪ سٺو سوال وڌيڪ سوالن ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.{{sfn|Copeland|2005}} سقراطي سيمينار عام مناظرو ناهي. ان جو مقصد ڪنهن هڪ فرد يا گروهه کي ”فاتح“ ثابت ڪرڻ بدران شرڪت ڪندڙن جي گڏيل گفتگو ذريعي معنيٰ، دليل ۽ وڌيڪ گهري سمجهه پيدا ڪرڻ آهي.<ref name=Litunes>{{cite web|title=The Socratic Circle|url=http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|access-date=17 July 2012|archive-date=19 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219041503/http://www.corndancer.com/tunes/tunes_print/soccirc.pdf|url-status=live}}</ref> سيمينار ۾ عام طور شاگرد اڳواٽ ڪو متن پڙهن ٿا ۽ پوءِ ان بابت کليل سوالن ذريعي گفتگو ڪن ٿا. استاد جو ڪردار روايتي ليڪچر ڏيندڙ بدران سهولتڪار جو هوندو آهي. شاگرد بحث، سوال ۽ دليلن جي وڏي حصي جي اڳواڻي پاڻ ڪندا آهن.{{sfn|Copeland|2005}} ==== سقراطي سيمينار جون صورتون ==== سقراطي سيمينار مختلف نمونن سان ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: # '''اندروني ۽ ٻاهرين دائرو يا فِش بائول:''' شاگرد ٻن دائرن ۾ ويهن ٿا. اندروني دائري وارا متن تي بحث ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻاهرين دائري وارا خاموشيءَ سان مشاهدو ۽ نوٽس وٺن ٿا. پوءِ ٻاهرين دائري جا شاگرد بحث بابت پنهنجا مشاهدا ۽ سوال پيش ڪن ٿا.{{sfn|Copeland|2005}} # '''ٽن ڄڻن وارو نمونو:''' اندروني دائري جي هر ڳالهائيندڙ سان ٻه مددگار ساٿي هوندا آهن. مخصوص وقفي تي اهي پاڻ ۾ صلاح ڪن ٿا ۽ ضرورت پوڻ تي ڳالهائيندڙ جي جاءِ مٽائي سگهن ٿا. # '''ساڳئي وقت ڪيترائي سيمينار:''' شاگرد ڪيترن ننڍن گروهن ۾ ورهائجي الڳ الڳ متنن يا هڪ ئي مسئلي جي مختلف حصن تي بحث ڪن ٿا. پوءِ انهن بحثن جا نتيجا وڏي گڏيل سيمينار ۾ آندا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal|last=Gose|first=Michael|title=When Socratic Dialogue is Flagging: Questions and Strategies for Engaging Students|journal=College Teaching|date=January 2009|volume=57|issue=1|page=46|doi=10.3200/CTCH.57.1.45-50|s2cid=144482413}}</ref> انهن سڀني نمونن جو بنيادي مقصد تدريسي عمل جو ڪجهه اختيار شاگردن ڏانهن منتقل ڪرڻ ۽ کين متن مان معنيٰ اخذ ڪرڻ، دليل ڏيڻ، ٻڌڻ ۽ تنقيدي سوچڻ جي تربيت ڏيڻ آهي. ==== متن جي چونڊ ==== سقراطي سيمينار لاءِ اهڙو متن چونڊيو ويندو آهي، جيڪو فڪري بحث پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي.<ref name=NPC>{{cite web|title=The Paideia Seminar: active thinking through dialogue. 3.4 Planning step 3: Select text|url=http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|access-date=16 July 2012|archive-date=15 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815013934/http://www.learnnc.org/lp/editions/paideia/6901|url-status=live}}</ref> اهو متن شرڪت ڪندڙن جي ذهني ۽ سماجي سطح مطابق هجڻ گهرجي.<ref name=Chorzempa>{{cite journal|last=Chorzempa|first=Barbara|author2=Lapidus, Laurie |title=To Find Yourself, Think For Yourself|journal=Teaching Exceptional Children|date=January 2009|volume=41|issue=3|pages=54–59|doi=10.1177/004005990904100306|s2cid=146880761}}</ref> سقراطي بحث لاءِ اثرائتي متن ۾ عام طور هي خاصيتون هونديون آهن: * '''خيال ۽ قدر:''' متن ۾ اهڙا پيچيدا خيال يا قدر هجن، جيڪي آسانيءَ سان هڪ جملي ۾ خلاصو نه ٿي سگهن. * '''پيچيدگي ۽ فڪري چئلينج:''' متن مختلف تشريحن جي گنجائش رکندڙ هجي. * '''موضوع سان لاڳاپو:''' متن جو موضوع شاگردن جي نصاب يا تجربي سان معنيٰ خيز تعلق رکي. * '''گهڻ رخي معنيٰ:''' متن کي مختلف، ۽ ڪڏهن هڪ ٻئي جي ابتڙ، نقطه نظرن کان سمجهڻ ممڪن هجي. ”متن“ جو مطلب رڳو لکيل مضمون نه آهي. تصوير، نقشو، مجسمو، تاريخي تقرير، رياضيءَ جو ثبوت يا ٻيو ڪو فڪري مواد به سقراطي سيمينار جو بنياد بڻجي سگهي ٿو. ==== سوال پڇڻ جو طريقو ==== سقراطي سيمينار ۾ سوال عام طور کليل نوعيت جا هوندا آهن ۽ انهن جو مقصد ڪنهن هڪ مقرر ”صحيح جواب“ تائين پهچڻ بدران مختلف امڪانن ۽ دليلن کي پرکڻ هوندو آهي.{{sfn|Copeland|2005}} سوالن کي عام طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # '''شروعاتي سوال''' ــ بحث شروع ڪرڻ ۽ متن جي بنيادي موضوعن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ. # '''رهنما سوال''' ــ بحث کي وڌيڪ گهرو ڪرڻ، دليلن جي وضاحت ڪرائڻ ۽ گفتگو کي موضوع سان ڳنڍيل رکڻ لاءِ. # '''اختتامي سوال''' ــ شرڪت ڪندڙن کي بحث جو خلاصو ڪرڻ، حاصل ڪيل سمجهه تي غور ڪرڻ ۽ ان کي پنهنجي تجربي سان ڳنڍڻ لاءِ. سهولتڪار جو ڪم رڳو سوال ڪرڻ نه، پر ضرورت پوڻ تي غير واضح دليلن جي وضاحت ڪرائڻ، خاموش شرڪت ڪندڙن کي گفتگو ۾ آڻڻ ۽ ڪنهن هڪ شخص کي بحث تي حاوي ٿيڻ کان روڪڻ پڻ آهي. === مسئلا ۽ حدون === سقراطي طريقو [[تنقيدي سوچ]] ۽ تخليقي سوچ کي وڌائي سگهي ٿو، پر ان جي استعمال بابت ڪجهه تعليمي خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن. [[پيٽر بوگوسين]] موجب فڪري مونجهارو يا پنهنجي دليلن ۾ تضاد محسوس ڪرڻ سکيا لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن استاد طريقي کي نامناسب انداز سان استعمال ڪري تہ شاگرد شرمندگي يا ذلت محسوس ڪري سگهي ٿو. ان ڪري تعليمي استعمال ۾ فڪري تڪليف ۽ شخصي تذليل جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref>{{cite journal | last = Boghossian | first = Peter | title = Socratic Pedagogy: Perplexity, Humiliation, Shame and a Broken Egg | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44 | issue = 7 | year = 2012 | pages = 710–720 | doi = 10.1111/j.1469-5812.2011.00773.x }}</ref> ٻين محققن جو خيال آهي تہ شرمندگي سقراطي طريقي جي لازمي خصوصيت ناهي، پر ان جو دارومدار استاد جي روَيي ۽ سوال پڇڻ جي انداز تي آهي. مناسب ماحول ۾ پيچيدا سوال شاگردن کي پنهنجي مفروضن جي جاچ ڪرڻ ۽ مخالف مثالن ذريعي دليل بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهن ٿا.<ref name="researchgate">{{Cite journal|last1=Delic |last2=Becirovic|first1=Haris |first2=Senad|date=November 2016|title=Socratic Method as an Approach to Teaching|journal=European Researcher|volume=111|issue=10 |pages=511–517|doi=10.13187/er.2016.111.511}}</ref> == نفسياتي علاج ۾ استعمال == سقراطي طريقي جي هڪ صورت، جنهن کي '''[[سقراطي سوال]]''' چيو وڃي ٿو، [[نفسياتي علاج]] جي مختلف طريقن ۾ پڻ اختيار ڪئي وئي آهي. ان جو استعمال خاص طور [[ايڊلري نفسياتي علاج]]، [[لوگوٿراپي]]، [[عقلي جذباتي رويو علاج]]، [[ادراڪي علاج]] ۽ [[حقيقت پسند علاج]] ۾ ملي ٿو.<ref>Lukas, Elisabeth, ''Logotherapy Textbook'', 2000, p. 86.</ref><ref>Overholser, James C. "Elements of the Socratic method: II. Inductive reasoning." ''Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training'', 30(1), p. 75.</ref> نفسياتي علاج ۾ سوالن جو مقصد مريض کي سندس سوچ، احساسن، مفروضن ۽ انهن جي نتيجن کي واضح ڪرڻ، انهن لاءِ موجود ثبوت پرکڻ ۽ ممڪن متبادل تشريحن يا عملن تي غور ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هوندو آهي. سقراطي طريقي جديد '''[[فلسفياڻي صلاحڪاري]]''' يا ''Socratic dialogue'' تي پڻ اثر وڌو آهي. يورپ ۾ [[گيرڊ بي. آخنباخ]] فلسفياڻي صلاحڪاريءَ جي مشهور عملي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو، جڏهن تہ [[مائيڪل ويبر]] پڻ ان جون متبادل صورتون تجويز ڪيون آهن. == پڻ ڏسو == * [[شيطان جو وڪيل]] * [[هارڪنس ٽيبل]] * [[تدريس]] * [[سقراطي مڪالمو]] * [[سقراطي سوال]] * [[سقراطي طنز]] * [[سقراط]] * [[جدليات]] * [[تنقيدي سوچ]] * [[افلاطون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * {{Cite book | last1 = Brickhouse | first1 = Thomas C. | last2 = Smith | first2 = Nicholas D. | title = Plato's Socrates | publisher = Oxford University Press | year = 1994 | isbn = 978-0195067576 }} * {{Cite book | last = Copeland | first = Matt | title = Socratic Circles: Fostering Critical and Creative Thinking in Middle and High School | publisher = Stenhouse Publishers | year = 2005 | isbn = 978-1571103949 }} * {{Cite book | last = Gross | first = Ronald | title = Socrates' Way: Seven Keys to Using Your Mind to the Utmost | publisher = TarcherPerigee | year = 2002 | isbn = 978-1585421923 }} * {{Cite book | last = Kreeft | first = Peter | title = Socratic Logic | publisher = St. Augustine’s Press | year = 2010 | edition = 3rd | isbn = 978-1587318085 }} * {{Cite book | last = Vlastos | first = Gregory | title = Socratic Studies | publisher = Cambridge University Press | year = 1994 | isbn = 9780521442138 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|auto=y|d=y}} * [http://www.ditext.com/robinson/dia2.html ''Elenchus'' – Richard Robinson] * [http://www.socraticmethod.net Socratic Method Research Portal] * [http://www.law.uchicago.edu/socrates/soc_article.html ''The Socratic Method'' – University of Chicago] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/p#a93 Project Gutenberg تي افلاطون جا ڪتاب] * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/x#a543 Project Gutenberg تي زينوفون جا ڪتاب] {{Philosophy topics}} {{Socrates navbox}} {{Portal bar|فلسفو}} {{Authority control}} [[زمرو:سقراط]] [[زمرو:بحث جا قسم]] [[زمرو:قديم يونان ۾ تعليم]] [[زمرو:تعليمي نفسيات]] [[زمرو:تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:جدليات]] [[زمرو:تحقيق]] [[زمرو:فلسفياڻو طريقه ڪار]] [[زمرو:گڏيل مسئلا حل ڪرڻ جا طريقا]] [[زمرو:خطابت]] boku9ncw8f4lll5xbfrbuv1lxrz74lf 0 59578 416269 255402 2026-10-01T20:03:31Z Intisar Ali 8681 416269 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدڪ مذهب ۾ پرڀات جي ديوي}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Ushas}} {{Infobox deity | type = Hindu | image = Panchchuli II at dawn.jpg | caption = پرڀات وقت [[پنچچولي]] جبل؛ اوشا پرڀات جي ويدڪ شخصي صورت آهي | devanagari = उषस् | deity_of = [[پرڀات]] ۽ صبح جي روشنيءَ جي ديوي | affiliation = [[ديوي]] | texts = [[رگويد]]، [[ويد]] | father = [[ديائوس پتر]] | siblings = [[راتڙي (ديوي)|راتڙي]] | consort = [[سوريا (ديوتا)|سوريا]] سان ويدڪ روايتن ۾ ويجهو تعلق | Greek_equivalent = [[ايئوس (ديوي)|ايئوس]] | Roman_equivalent = [[ارورا (ديوي)|ارورا]] | Indo-european_equivalent = [[هائوسوس|*H₂éwsōs]] }} '''اوشا''' يا '''اوشس''' ([[ويدڪ سنسڪرت]]: '''उषस्'''، ''Uṣás'') [[ويدڪ مذهب]] ۽ [[هندومت]] ۾ [[پرڀات]]، صبح جي روشني ۽ نئين ڏينهن جي شخصي صورت واري ديوي آهي.<ref name="JonesRyan">{{cite book |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=472 }}</ref> هوءَ [[رگويد]] جي نمايان نسواني ديوتائن مان هڪ آهي ۽ ڪيترن ئي ويدڪ سُوڪتن ۾ سندس واکاڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="Kinsley">{{cite book |last=Kinsley |first=David |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-90883-3 |pages=6–14 }}</ref> رگويد ۾ اوشا کي هر صبح ظاهر ٿيندڙ روشن ديويءَ طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا رات جي اوندهه کي هٽائي ٿي، سمهندڙ انسانن ۽ ٻين جاندارن کي جاڳائي ٿي ۽ دنيا کي روزاني سرگرمين ڏانهن موٽائي ٿي.<ref name="Kinsley" /> اهڙيءَ طرح هوءَ رڳو سج اڀرڻ کان اڳ واري روشنيءَ جي شخصي صورت نه، پر زندگي، جاڳرتا، حرڪت، وقت ۽ ڪائناتي نظم سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نالو ۽ اشتقاق == ويدڪ سنسڪرت جو لفظ '''اُشَس''' (उषस्، ''Uṣás'') بنيادي طور ”پرڀات“، ”صبح جي روشني“ يا ”ڏينهن ڦٽڻ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary: उषस् |url=https://sanskrit.uohyd.ac.in/SKT/MW/44.html |publisher=University of Hyderabad |access-date=2 October 2026 }}</ref> لسانيات جي ماهرن موجب ''Uṣas'' جو واسطو [[پروٽو هند-ايراني ٻولي]] جي ٻيهر جوڙيل لفظ ''*Hušā́s'' ۽ ان کان اڳ [[پروٽو هند-يورپي ٻولي]] جي ''*h₂éwsōs'' سان آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ ”پرڀات“ هئي.<ref name="Mallory">{{cite book |last1=Mallory |first1=J. P. |last2=Adams |first2=D. Q. |title=The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-929668-2 |pages=301, 409, 432 }}</ref> ساڳئي قديم هند-يورپي لفظي پاڙ سان يوناني '''[[ايئوس (ديوي)|ايئوس]]''' (Eos)، رومي '''[[ارورا (ديوي)|ارورا]]''' (Aurora) ۽ بالٽڪ روايتن ۾ پرڀات سان لاڳاپيل نالا ڳنڍيا وڃن ٿا.<ref name="Mallory" /> ان ڪري تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا ۾ اوشا کي قديم هند-يورپي پرڀات جي ديوي جي هند-آريائي صورتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == رگويد ۾ اوشا == [[File:Rigveda MS2097.jpg|thumb|[[رگويد]] جي هڪ قلمي نسخي جو ورق؛ رگويد ۾ اوشا لاءِ ڪيترائي سُوڪت وقف ٿيل آهن.]] [[رگويد]] ۾ اوشا کي خاص اهميت حاصل آهي. ڪيترائي مڪمل سُوڪت سندس واکاڻ لاءِ وقف ٿيل آهن، جڏهن ته ٻين ڪيترن ئي سُوڪتن ۾ پڻ سندس ذڪر اچي ٿو.<ref name="Kinsley" /> رگويد 1.48 ۾ اوشا کي روشني آڻيندڙ قوت طور بيان ڪيو ويو آهي. سندس اچڻ سان ماڻهو جاڳن ٿا ۽ پنهنجي روزاني ڪمن ڏانهن وڃن ٿا. ويدڪ شاعر اوشا کان خوشحالي، گهوڙا، چوپايو مال ۽ نيڪ بختيءَ جي دعا پڻ گهرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Rig Veda, Book 1, Hymn 48 |url=https://sacred-texts.com/hin/rvsan/rv01048.htm |website=Internet Sacred Text Archive |access-date=2 October 2026 }}</ref> رگويد 1.113 ۾ اوشا جي تصور کي وقت جي گذرڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هر نئين پرڀات هڪ نئين ڏينهن جي شروعات ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت انساني زندگيءَ مان هڪ ڏينهن گهٽائي ٿي.<ref name="Kinsley" /> انهيءَ ڪري ويدڪ شاعريءَ ۾ اوشا هڪ طرف نئين زندگي ۽ اميد، ته ٻئي طرف فاني زندگي ۽ وقت جي مسلسل گذرڻ جي علامت آهي. == روپ ۽ علامتون == ويدڪ سُوڪتن ۾ اوشا کي عام طور هڪ سهڻي، نوجوان ۽ سينگاريل عورت جي روپ ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا صبح جي روشنيءَ سان گڏ آسمان ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Wilkins">{{cite book |last=Wilkins |first=W. J. |title=Hindu Gods and Goddesses |publisher=Courier |year=2003 |isbn=978-0-486-43156-7 |pages=48–52 }}</ref> سندس رٿ کي چمڪندڙ يا سونهري ۽ ان کي ڇڪيندڙ جانورن کي ڳاڙهي يا سونهري رنگ جا گهوڙا، ڍڳا يا ڳئون بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="JonesRyan" /> اهي تصويرون صبح جي ڳاڙهاڻ ۽ سج اڀرڻ کان اڳ آسمان ۾ پکڙجندڙ روشنيءَ سان ڳنڍيل آهن. اوشا جي اچڻ سان اوندهه هٽي وڃي ٿي ۽ دنيا جون شيون ٻيهر ظاهر ٿين ٿيون. انهيءَ سبب ويدڪ شاعريءَ ۾ هوءَ روشني، ظاهر ٿيڻ، جاڳرتا ۽ نئين شروعات جي علامت بڻجي ٿي. == اوشا ۽ رِت == رگويد ۾ اوشا جو واسطو '''[[رتا|رِت]]''' (''Ṛta'') سان پڻ آهي. رِت ويدڪ فڪر ۾ ڪائنات جي منظم ترتيب، فطري قانون ۽ صحيح ڪائناتي نظم جو تصور آهي. اوشا جو هر روز هڪ مقرر ترتيب سان اچڻ انهيءَ ڪائناتي نظم جي نظر ايندڙ مظهر طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Kinsley" /> هر رات کان پوءِ پرڀات جو اچڻ، سج لاءِ رستو کلڻ ۽ جاندارن جو پنهنجي سرگرمين ڏانهن موٽڻ ويدڪ شاعرن لاءِ انهيءَ ڳالهه جو اظهار هو ته ڪائنات هڪ منظم ترتيب موجب هلي ٿي. == اوشا ۽ راتڙي == [[راتڙي (ديوي)|راتڙي]]، يعني رات جي شخصي صورت، کي ويدڪ ادب ۾ اوشا جي ڀيڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="JonesRyan" /> راتڙي ۽ اوشا هڪ ٻئي جي ابتڙ هوندي به ڏينهن ۽ رات جي ساڳئي ڪائناتي چڪر جون مڪمل ڪندڙ قوتون آهن. راتڙي جي پڄاڻيءَ تي اوشا ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ته اوشا ۽ ڏينهن کان پوءِ وري راتڙي اچي ٿي. اهڙي مسلسل اچ وڃ ويدڪ شاعريءَ ۾ ڪائنات جي مقرر ۽ ورجائجندڙ نظم جي علامت آهي. == اوشا ۽ سوريا == [[File:Surya, the Sun God, and Ushas, the Goddess of Dawn.jpg|thumb|[[سوريا (ديوتا)|سوريا]] ۽ پرڀات جي ديوي اوشا جي تصوير.]] اوشا جو [[سوريا (ديوتا)|سوريا]]، يعني سج، سان ويجهو تعلق آهي. هوءَ سج کان اڳ ظاهر ٿي ڄڻ ان لاءِ آسمان ۾ رستو کولي ٿي.<ref name="Kinsley" /><ref name="Wilkins" /> ويدڪ سُوڪتن ۾ اوشا ۽ سوريا جو تعلق هڪجهڙي نموني بيان ٿيل نه آهي؛ مختلف هنڌن تي شاعراڻن ۽ تمثيلي لاڳاپن جون مختلف صورتون ملن ٿيون. انهيءَ ڪري اوشا کي رڳو ”سوريا جي زال“ چوڻ بدران ٻنهي جي ويدڪ تعلق کي وسيع مفهوم ۾ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي. اوشا سج پاڻ نه، پر سج اڀرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندڙ پرڀاتي روشنيءَ جي شخصي صورت آهي. == آسمان جي ڌيءَ == رگويد ۾ اوشا لاءِ مشهور لقب '''ديوو دُهِتا''' (''divó duhitā'')، يعني ”آسمان جي ڌيءَ“ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Kinsley" /> اهو لقب سندس آسماني ۽ ڪائناتي حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ کيس [[ديائوس پتر]]، يعني آسماني پيءُ، سان ڳنڍي ٿو. ”آسمان جي ڌيءَ“ وارو تصور تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا ۾ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻين هند-يورپي روايتن جي پرڀاتي ديوين ۾ پڻ اوشا سان لساني ۽ ڏندڪٿائي مشابهتون ملن ٿيون.<ref name="Mallory" /> == زندگي ۽ وقت == اوشا جي هڪ اهم ويدڪ خصوصيت اها آهي ته هوءَ هر صبح ڄڻ نئين سر ظاهر ٿئي ٿي. هر نئين پرڀات زندگيءَ کي ٻيهر سرگرم ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت انسان جي مقرر عمر مان هڪ ڏينهن گذري وڃي ٿو.<ref name="Kinsley" /> انهيءَ ٻٽي تصور سبب اوشا هڪ ئي وقت '''نئين زندگي، تجديد ۽ وقت جي گذرڻ''' جي علامت آهي. هوءَ ماڻهن کي ننڊ مان اٿاري ٿي، سندن ڪم شروع ڪرائي ٿي ۽ جاندارن کي حرڪت ۾ آڻي ٿي، پر هر نئين صبح انساني زندگيءَ جي محدود هجڻ جي ياد پڻ ڏياري ٿي. == دولت ۽ خوشحالي == رگويد جي ڪيترن سُوڪتن ۾ اوشا کان دولت، اولاد، ڊگهي عمر، گهوڙا، چوپايو مال ۽ خوشحاليءَ لاءِ دعائون گهريون ويون آهن.<ref name="Kinsley" /> ويدڪ سماج ۾ چوپايو مال، خاص ڪري ڳئون ۽ گهوڙا، دولت جا اهم نشان هئا، تنهنڪري اوشا جي روشنيءَ سان گڏ خوشحالي آڻڻ واري حيثيت پڻ نمايان آهي. رگويد 1.48 ۾ اوشا کان گهوڙن، چوپائي مال، دولت ۽ طاقت جي خواهش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Rig Veda Book 1, Hymn 48 |url=https://sacred-texts.com/hin/rvsan/rv01048.htm |website=Internet Sacred Text Archive |access-date=2 October 2026 }}</ref> == تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا == [[File:Eos Memnon Louvre G115.jpg|thumb|[[ايئوس (ديوي)|ايئوس]]، يوناني پرڀات جي ديوي؛ لساني ۽ ڏندڪٿائي تحقيق ۾ ايئوس ۽ اوشا کي ساڳئي قديم هند-يورپي روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو.]] اوشا [[تقابلي ڏندڪٿا|تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا]] جي اهم مثالن مان هڪ آهي. لساني ۽ ڏندڪٿائي تحقيق ۾ سندس نالي ۽ ڪيترين خاصيتن کي ٻيهر جوڙيل پروٽو هند-يورپي پرڀات جي ديوي '''*H₂éwsōs''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Mallory" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#f7d774;" | روايت ! style="background:#f7d774;" | نالو ! style="background:#f7d774;" | بنيادي تصور |- | style="background:#fff8dc;" | ويدڪ | '''[[اوشا]] (Uṣas)''' | پرڀات ۽ صبح جي روشني |- | style="background:#eef7ff;" | يوناني | [[ايئوس (ديوي)|ايئوس (Eos)]] | پرڀات جي ديوي |- | style="background:#fff0f5;" | رومي | [[ارورا (ديوي)|ارورا (Aurora)]] | پرڀات جي ديوي |- | style="background:#f0fff0;" | بالٽڪ | Aušrinė / Aušra | صبح ۽ پرڀاتي روشني |- | style="background:#f5f5f5;" | پروٽو هند-يورپي | ''*H₂éwsōs'' | ٻيهر جوڙيل پرڀات جي ديوي |} اوشا، ايئوس ۽ ارورا جي نالن ۾ لساني مشابهت سان گڏ سندن ڪيترين ڏندڪٿائي خاصيتن، جهڙوڪ صبح جو ظاهر ٿيڻ، روشني آڻڻ، آسمان سان تعلق ۽ نوجوان عورت جي صورت ۾ پيش ٿيڻ، ۾ پڻ مشابهت ڏٺي وئي آهي.<ref name="Mallory" /> == ويدڪ ادب ۾ اهميت == ويدڪ مذهب ۾ [[اندر (ديوتا)|اندر]]، [[اگني (ديوتا)|اگني]] ۽ [[سوم (ديوتا)|سوم]] جهڙن ديوتائن کي وڌيڪ سُوڪت وقف ٿيل آهن، تنهن هوندي به اوشا [[رگويد]] جي سڀ کان نمايان ديوين مان هڪ آهي.<ref name="Kinsley" /> سندس هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته هوءَ رڳو ڪنهن مرد ديوتا جي ساٿي طور نه، پر هڪ الڳ فطري ۽ ڪائناتي قوت طور به ظاهر ٿئي ٿي. سندس سُوڪتن ۾ سج اڀرڻ، رات جي ختم ٿيڻ، انسانن ۽ ٻين جاندارن جي جاڳڻ ۽ نئين ڏينهن جي شروعات کي مذهبي، فطري ۽ فلسفياڻي معنيٰ ڏني وئي آهي. == بعد واري هندومت ۾ == ويدڪ دور کان پوءِ اوشا جي آزاد ديوي طور اهميت نسبتاً گهٽجي وئي ۽ بعد واري هندو روايت ۾ [[لڪشمي]]، [[پاروتي]]، [[درگا]] ۽ ٻين ديوين جي ڀيٽ ۾ سندس الڳ پوڄا محدود رهي. تنهن هوندي به ويدڪ منترن، سنسڪرت ادب، تقابلي ڏندڪٿا ۽ هندومت جي مذهبي تاريخ ۾ سندس اهميت برقرار رهي آهي. ويدڪ ديوي '''اوشا/اوشس''' کي [[اوشا (باناسر جي ڌيءَ)|باناسر جي ڌيءَ اوشا]] سان نه ملائڻ گهرجي. باناسر جي ڌيءَ اوشا [[انيرڌ]] سان لاڳاپيل پوراڻڪ ڪهاڻيءَ جي الڳ شخصيت آهي، جڏهن ته هن مضمون واري اوشا [[رگويد]] جي پرڀات جي ديوي آهي. == سنڌي ادب ۾ == سنڌي شاعر [[شيخ اياز]] پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ اوشا کي پرڀات جي علامت طور استعمال ڪيو آهي. سندس ڪتاب ''[[وڄون وسڻ آئيون]]'' ۾ اوشا جو ذڪر هن ريت اچي ٿو: {{quote|اوشا اڄ بہ ارھ، پورب ۾ پڌرا ڪيا}} هتي ”اوشا“ اوڀر کان ظاهر ٿيندڙ پرڀاتي روشنيءَ جي قديم ويدڪ علامت طور استعمال ٿيل آهي. == پڻ ڏسو == * [[رگويد]] * [[ويد]] * [[ويدڪ مذهب]] * [[سوريا (ديوتا)|سوريا]] * [[راتڙي (ديوي)|راتڙي]] * [[ديائوس پتر]] * [[رتا]] * [[ايئوس (ديوي)|ايئوس]] * [[ارورا (ديوي)|ارورا]] * [[هند-يورپي ڏندڪٿا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Kinsley |first=David |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-90883-3 }} * {{cite book |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 }} * {{cite book |last1=Mallory |first1=J. P. |last2=Adams |first2=D. Q. |title=The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-929668-2 }} * {{cite book |last=Wilkins |first=W. J. |title=Hindu Gods and Goddesses |publisher=Courier |year=2003 |isbn=978-0-486-43156-7 }} {{Hindudharma}} {{Rigveda}} {{Authority control}} [[زمرو:هندو ديويون]] [[زمرو:ويدڪ ديوتا]] [[زمرو:رگويد]] [[زمرو:پرڀات جون ديويون]] [[زمرو:روشني جون ديويون]] [[زمرو:هند-يورپي ڏندڪٿا]] h5i055vcxaqrln1qs2wmcfdpou0gpvi 416270 416269 2026-10-01T20:03:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 416270 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدڪ مذهب ۾ پرڀات جي ديوي}} {{Infobox deity | type = Hindu | image = Panchchuli II at dawn.jpg | caption = پرڀات وقت [[پنچچولي]] جبل؛ اوشا پرڀات جي ويدڪ شخصي صورت آهي | devanagari = उषस् | deity_of = [[پرڀات]] ۽ صبح جي روشنيءَ جي ديوي | affiliation = [[ديوي]] | texts = [[رگويد]]، [[ويد]] | father = [[ديائوس پتر]] | siblings = [[راتڙي (ديوي)|راتڙي]] | consort = [[سوريا (ديوتا)|سوريا]] سان ويدڪ روايتن ۾ ويجهو تعلق | Greek_equivalent = [[ايئوس (ديوي)|ايئوس]] | Roman_equivalent = [[ارورا (ديوي)|ارورا]] | Indo-european_equivalent = [[هائوسوس|*H₂éwsōs]] }} '''اوشا''' يا '''اوشس''' ([[ويدڪ سنسڪرت]]: '''उषस्'''، ''Uṣás'') [[ويدڪ مذهب]] ۽ [[هندومت]] ۾ [[پرڀات]]، صبح جي روشني ۽ نئين ڏينهن جي شخصي صورت واري ديوي آهي.<ref name="JonesRyan">{{cite book |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=472 }}</ref> هوءَ [[رگويد]] جي نمايان نسواني ديوتائن مان هڪ آهي ۽ ڪيترن ئي ويدڪ سُوڪتن ۾ سندس واکاڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="Kinsley">{{cite book |last=Kinsley |first=David |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-90883-3 |pages=6–14 }}</ref> رگويد ۾ اوشا کي هر صبح ظاهر ٿيندڙ روشن ديويءَ طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا رات جي اوندهه کي هٽائي ٿي، سمهندڙ انسانن ۽ ٻين جاندارن کي جاڳائي ٿي ۽ دنيا کي روزاني سرگرمين ڏانهن موٽائي ٿي.<ref name="Kinsley" /> اهڙيءَ طرح هوءَ رڳو سج اڀرڻ کان اڳ واري روشنيءَ جي شخصي صورت نه، پر زندگي، جاڳرتا، حرڪت، وقت ۽ ڪائناتي نظم سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نالو ۽ اشتقاق == ويدڪ سنسڪرت جو لفظ '''اُشَس''' (उषस्، ''Uṣás'') بنيادي طور ”پرڀات“، ”صبح جي روشني“ يا ”ڏينهن ڦٽڻ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary: उषस् |url=https://sanskrit.uohyd.ac.in/SKT/MW/44.html |publisher=University of Hyderabad |access-date=2 October 2026 }}</ref> لسانيات جي ماهرن موجب ''Uṣas'' جو واسطو [[پروٽو هند-ايراني ٻولي]] جي ٻيهر جوڙيل لفظ ''*Hušā́s'' ۽ ان کان اڳ [[پروٽو هند-يورپي ٻولي]] جي ''*h₂éwsōs'' سان آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ ”پرڀات“ هئي.<ref name="Mallory">{{cite book |last1=Mallory |first1=J. P. |last2=Adams |first2=D. Q. |title=The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-929668-2 |pages=301, 409, 432 }}</ref> ساڳئي قديم هند-يورپي لفظي پاڙ سان يوناني '''[[ايئوس (ديوي)|ايئوس]]''' (Eos)، رومي '''[[ارورا (ديوي)|ارورا]]''' (Aurora) ۽ بالٽڪ روايتن ۾ پرڀات سان لاڳاپيل نالا ڳنڍيا وڃن ٿا.<ref name="Mallory" /> ان ڪري تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا ۾ اوشا کي قديم هند-يورپي پرڀات جي ديوي جي هند-آريائي صورتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == رگويد ۾ اوشا == [[File:Rigveda MS2097.jpg|thumb|[[رگويد]] جي هڪ قلمي نسخي جو ورق؛ رگويد ۾ اوشا لاءِ ڪيترائي سُوڪت وقف ٿيل آهن.]] [[رگويد]] ۾ اوشا کي خاص اهميت حاصل آهي. ڪيترائي مڪمل سُوڪت سندس واکاڻ لاءِ وقف ٿيل آهن، جڏهن ته ٻين ڪيترن ئي سُوڪتن ۾ پڻ سندس ذڪر اچي ٿو.<ref name="Kinsley" /> رگويد 1.48 ۾ اوشا کي روشني آڻيندڙ قوت طور بيان ڪيو ويو آهي. سندس اچڻ سان ماڻهو جاڳن ٿا ۽ پنهنجي روزاني ڪمن ڏانهن وڃن ٿا. ويدڪ شاعر اوشا کان خوشحالي، گهوڙا، چوپايو مال ۽ نيڪ بختيءَ جي دعا پڻ گهرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Rig Veda, Book 1, Hymn 48 |url=https://sacred-texts.com/hin/rvsan/rv01048.htm |website=Internet Sacred Text Archive |access-date=2 October 2026 }}</ref> رگويد 1.113 ۾ اوشا جي تصور کي وقت جي گذرڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هر نئين پرڀات هڪ نئين ڏينهن جي شروعات ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت انساني زندگيءَ مان هڪ ڏينهن گهٽائي ٿي.<ref name="Kinsley" /> انهيءَ ڪري ويدڪ شاعريءَ ۾ اوشا هڪ طرف نئين زندگي ۽ اميد، ته ٻئي طرف فاني زندگي ۽ وقت جي مسلسل گذرڻ جي علامت آهي. == روپ ۽ علامتون == ويدڪ سُوڪتن ۾ اوشا کي عام طور هڪ سهڻي، نوجوان ۽ سينگاريل عورت جي روپ ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا صبح جي روشنيءَ سان گڏ آسمان ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Wilkins">{{cite book |last=Wilkins |first=W. J. |title=Hindu Gods and Goddesses |publisher=Courier |year=2003 |isbn=978-0-486-43156-7 |pages=48–52 }}</ref> سندس رٿ کي چمڪندڙ يا سونهري ۽ ان کي ڇڪيندڙ جانورن کي ڳاڙهي يا سونهري رنگ جا گهوڙا، ڍڳا يا ڳئون بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="JonesRyan" /> اهي تصويرون صبح جي ڳاڙهاڻ ۽ سج اڀرڻ کان اڳ آسمان ۾ پکڙجندڙ روشنيءَ سان ڳنڍيل آهن. اوشا جي اچڻ سان اوندهه هٽي وڃي ٿي ۽ دنيا جون شيون ٻيهر ظاهر ٿين ٿيون. انهيءَ سبب ويدڪ شاعريءَ ۾ هوءَ روشني، ظاهر ٿيڻ، جاڳرتا ۽ نئين شروعات جي علامت بڻجي ٿي. == اوشا ۽ رِت == رگويد ۾ اوشا جو واسطو '''[[رتا|رِت]]''' (''Ṛta'') سان پڻ آهي. رِت ويدڪ فڪر ۾ ڪائنات جي منظم ترتيب، فطري قانون ۽ صحيح ڪائناتي نظم جو تصور آهي. اوشا جو هر روز هڪ مقرر ترتيب سان اچڻ انهيءَ ڪائناتي نظم جي نظر ايندڙ مظهر طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Kinsley" /> هر رات کان پوءِ پرڀات جو اچڻ، سج لاءِ رستو کلڻ ۽ جاندارن جو پنهنجي سرگرمين ڏانهن موٽڻ ويدڪ شاعرن لاءِ انهيءَ ڳالهه جو اظهار هو ته ڪائنات هڪ منظم ترتيب موجب هلي ٿي. == اوشا ۽ راتڙي == [[راتڙي (ديوي)|راتڙي]]، يعني رات جي شخصي صورت، کي ويدڪ ادب ۾ اوشا جي ڀيڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="JonesRyan" /> راتڙي ۽ اوشا هڪ ٻئي جي ابتڙ هوندي به ڏينهن ۽ رات جي ساڳئي ڪائناتي چڪر جون مڪمل ڪندڙ قوتون آهن. راتڙي جي پڄاڻيءَ تي اوشا ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ته اوشا ۽ ڏينهن کان پوءِ وري راتڙي اچي ٿي. اهڙي مسلسل اچ وڃ ويدڪ شاعريءَ ۾ ڪائنات جي مقرر ۽ ورجائجندڙ نظم جي علامت آهي. == اوشا ۽ سوريا == [[File:Surya, the Sun God, and Ushas, the Goddess of Dawn.jpg|thumb|[[سوريا (ديوتا)|سوريا]] ۽ پرڀات جي ديوي اوشا جي تصوير.]] اوشا جو [[سوريا (ديوتا)|سوريا]]، يعني سج، سان ويجهو تعلق آهي. هوءَ سج کان اڳ ظاهر ٿي ڄڻ ان لاءِ آسمان ۾ رستو کولي ٿي.<ref name="Kinsley" /><ref name="Wilkins" /> ويدڪ سُوڪتن ۾ اوشا ۽ سوريا جو تعلق هڪجهڙي نموني بيان ٿيل نه آهي؛ مختلف هنڌن تي شاعراڻن ۽ تمثيلي لاڳاپن جون مختلف صورتون ملن ٿيون. انهيءَ ڪري اوشا کي رڳو ”سوريا جي زال“ چوڻ بدران ٻنهي جي ويدڪ تعلق کي وسيع مفهوم ۾ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي. اوشا سج پاڻ نه، پر سج اڀرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندڙ پرڀاتي روشنيءَ جي شخصي صورت آهي. == آسمان جي ڌيءَ == رگويد ۾ اوشا لاءِ مشهور لقب '''ديوو دُهِتا''' (''divó duhitā'')، يعني ”آسمان جي ڌيءَ“ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Kinsley" /> اهو لقب سندس آسماني ۽ ڪائناتي حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ کيس [[ديائوس پتر]]، يعني آسماني پيءُ، سان ڳنڍي ٿو. ”آسمان جي ڌيءَ“ وارو تصور تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا ۾ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻين هند-يورپي روايتن جي پرڀاتي ديوين ۾ پڻ اوشا سان لساني ۽ ڏندڪٿائي مشابهتون ملن ٿيون.<ref name="Mallory" /> == زندگي ۽ وقت == اوشا جي هڪ اهم ويدڪ خصوصيت اها آهي ته هوءَ هر صبح ڄڻ نئين سر ظاهر ٿئي ٿي. هر نئين پرڀات زندگيءَ کي ٻيهر سرگرم ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت انسان جي مقرر عمر مان هڪ ڏينهن گذري وڃي ٿو.<ref name="Kinsley" /> انهيءَ ٻٽي تصور سبب اوشا هڪ ئي وقت '''نئين زندگي، تجديد ۽ وقت جي گذرڻ''' جي علامت آهي. هوءَ ماڻهن کي ننڊ مان اٿاري ٿي، سندن ڪم شروع ڪرائي ٿي ۽ جاندارن کي حرڪت ۾ آڻي ٿي، پر هر نئين صبح انساني زندگيءَ جي محدود هجڻ جي ياد پڻ ڏياري ٿي. == دولت ۽ خوشحالي == رگويد جي ڪيترن سُوڪتن ۾ اوشا کان دولت، اولاد، ڊگهي عمر، گهوڙا، چوپايو مال ۽ خوشحاليءَ لاءِ دعائون گهريون ويون آهن.<ref name="Kinsley" /> ويدڪ سماج ۾ چوپايو مال، خاص ڪري ڳئون ۽ گهوڙا، دولت جا اهم نشان هئا، تنهنڪري اوشا جي روشنيءَ سان گڏ خوشحالي آڻڻ واري حيثيت پڻ نمايان آهي. رگويد 1.48 ۾ اوشا کان گهوڙن، چوپائي مال، دولت ۽ طاقت جي خواهش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Rig Veda Book 1, Hymn 48 |url=https://sacred-texts.com/hin/rvsan/rv01048.htm |website=Internet Sacred Text Archive |access-date=2 October 2026 }}</ref> == تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا == [[File:Eos Memnon Louvre G115.jpg|thumb|[[ايئوس (ديوي)|ايئوس]]، يوناني پرڀات جي ديوي؛ لساني ۽ ڏندڪٿائي تحقيق ۾ ايئوس ۽ اوشا کي ساڳئي قديم هند-يورپي روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو.]] اوشا [[تقابلي ڏندڪٿا|تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا]] جي اهم مثالن مان هڪ آهي. لساني ۽ ڏندڪٿائي تحقيق ۾ سندس نالي ۽ ڪيترين خاصيتن کي ٻيهر جوڙيل پروٽو هند-يورپي پرڀات جي ديوي '''*H₂éwsōs''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Mallory" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#f7d774;" | روايت ! style="background:#f7d774;" | نالو ! style="background:#f7d774;" | بنيادي تصور |- | style="background:#fff8dc;" | ويدڪ | '''[[اوشا]] (Uṣas)''' | پرڀات ۽ صبح جي روشني |- | style="background:#eef7ff;" | يوناني | [[ايئوس (ديوي)|ايئوس (Eos)]] | پرڀات جي ديوي |- | style="background:#fff0f5;" | رومي | [[ارورا (ديوي)|ارورا (Aurora)]] | پرڀات جي ديوي |- | style="background:#f0fff0;" | بالٽڪ | Aušrinė / Aušra | صبح ۽ پرڀاتي روشني |- | style="background:#f5f5f5;" | پروٽو هند-يورپي | ''*H₂éwsōs'' | ٻيهر جوڙيل پرڀات جي ديوي |} اوشا، ايئوس ۽ ارورا جي نالن ۾ لساني مشابهت سان گڏ سندن ڪيترين ڏندڪٿائي خاصيتن، جهڙوڪ صبح جو ظاهر ٿيڻ، روشني آڻڻ، آسمان سان تعلق ۽ نوجوان عورت جي صورت ۾ پيش ٿيڻ، ۾ پڻ مشابهت ڏٺي وئي آهي.<ref name="Mallory" /> == ويدڪ ادب ۾ اهميت == ويدڪ مذهب ۾ [[اندر (ديوتا)|اندر]]، [[اگني (ديوتا)|اگني]] ۽ [[سوم (ديوتا)|سوم]] جهڙن ديوتائن کي وڌيڪ سُوڪت وقف ٿيل آهن، تنهن هوندي به اوشا [[رگويد]] جي سڀ کان نمايان ديوين مان هڪ آهي.<ref name="Kinsley" /> سندس هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته هوءَ رڳو ڪنهن مرد ديوتا جي ساٿي طور نه، پر هڪ الڳ فطري ۽ ڪائناتي قوت طور به ظاهر ٿئي ٿي. سندس سُوڪتن ۾ سج اڀرڻ، رات جي ختم ٿيڻ، انسانن ۽ ٻين جاندارن جي جاڳڻ ۽ نئين ڏينهن جي شروعات کي مذهبي، فطري ۽ فلسفياڻي معنيٰ ڏني وئي آهي. == بعد واري هندومت ۾ == ويدڪ دور کان پوءِ اوشا جي آزاد ديوي طور اهميت نسبتاً گهٽجي وئي ۽ بعد واري هندو روايت ۾ [[لڪشمي]]، [[پاروتي]]، [[درگا]] ۽ ٻين ديوين جي ڀيٽ ۾ سندس الڳ پوڄا محدود رهي. تنهن هوندي به ويدڪ منترن، سنسڪرت ادب، تقابلي ڏندڪٿا ۽ هندومت جي مذهبي تاريخ ۾ سندس اهميت برقرار رهي آهي. ويدڪ ديوي '''اوشا/اوشس''' کي [[اوشا (باناسر جي ڌيءَ)|باناسر جي ڌيءَ اوشا]] سان نه ملائڻ گهرجي. باناسر جي ڌيءَ اوشا [[انيرڌ]] سان لاڳاپيل پوراڻڪ ڪهاڻيءَ جي الڳ شخصيت آهي، جڏهن ته هن مضمون واري اوشا [[رگويد]] جي پرڀات جي ديوي آهي. == سنڌي ادب ۾ == سنڌي شاعر [[شيخ اياز]] پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ اوشا کي پرڀات جي علامت طور استعمال ڪيو آهي. سندس ڪتاب ''[[وڄون وسڻ آئيون]]'' ۾ اوشا جو ذڪر هن ريت اچي ٿو: {{quote|اوشا اڄ بہ ارھ، پورب ۾ پڌرا ڪيا}} هتي ”اوشا“ اوڀر کان ظاهر ٿيندڙ پرڀاتي روشنيءَ جي قديم ويدڪ علامت طور استعمال ٿيل آهي. == پڻ ڏسو == * [[رگويد]] * [[ويد]] * [[ويدڪ مذهب]] * [[سوريا (ديوتا)|سوريا]] * [[راتڙي (ديوي)|راتڙي]] * [[ديائوس پتر]] * [[رتا]] * [[ايئوس (ديوي)|ايئوس]] * [[ارورا (ديوي)|ارورا]] * [[هند-يورپي ڏندڪٿا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Kinsley |first=David |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-90883-3 }} * {{cite book |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 }} * {{cite book |last1=Mallory |first1=J. P. |last2=Adams |first2=D. Q. |title=The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-929668-2 }} * {{cite book |last=Wilkins |first=W. J. |title=Hindu Gods and Goddesses |publisher=Courier |year=2003 |isbn=978-0-486-43156-7 }} {{Hindudharma}} {{Rigveda}} {{Authority control}} [[زمرو:هندو ديويون]] [[زمرو:ويدڪ ديوتا]] [[زمرو:رگويد]] [[زمرو:پرڀات جون ديويون]] [[زمرو:روشني جون ديويون]] [[زمرو:هند-يورپي ڏندڪٿا]] tj8xr2e4b01g9jhwkuo4prb8ewqjdcj 416271 416270 2026-10-01T20:05:07Z Intisar Ali 8681 416271 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدڪ مذهب ۾ پرڀات جي ديوي}} {{Infobox deity | type = Hindu | image = Panchchuli II at dawn.jpg | caption = پرڀات وقت [[پنچچولي]] جبل؛ اوشا پرڀات جي ويدڪ شخصي صورت آهي | devanagari = उषस् | deity_of = [[پرڀات]] ۽ صبح جي روشنيءَ جي ديوي | affiliation = [[ديوي]] | texts = [[رگويد]]، [[ويد]] | father = [[ديائوس پتر]] | siblings = [[راتڙي (ديوي)|راتڙي]] | consort = [[سوريا (ديوتا)|سوريا]] سان ويدڪ روايتن ۾ ويجهو تعلق | Greek_equivalent = [[ايئوس (ديوي)|ايئوس]] | Roman_equivalent = [[ارورا (ديوي)|ارورا]] | Indo-european_equivalent = [[هائوسوس|*H₂éwsōs]] }} '''اوشا''' يا '''اوشس''' ([[ويدڪ سنسڪرت]]: '''उषस्'''، ''Uṣás'') [[ويدڪ مذهب]] ۽ [[هندومت]] ۾ [[پرڀات]]، صبح جي روشني ۽ نئين ڏينهن جي شخصي صورت واري ديوي آهي.<ref name="JonesRyan">{{cite book |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 |page=472 }}</ref> هوءَ [[رگويد]] جي نمايان نسواني ديوتائن مان هڪ آهي ۽ ڪيترن ئي ويدڪ سُوڪتن ۾ سندس واکاڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="Kinsley">{{cite book |last=Kinsley |first=David |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-90883-3 |pages=6–14 }}</ref> رگويد ۾ اوشا کي هر صبح ظاهر ٿيندڙ روشن ديويءَ طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا رات جي اوندهه کي هٽائي ٿي، سمهندڙ انسانن ۽ ٻين جاندارن کي جاڳائي ٿي ۽ دنيا کي روزاني سرگرمين ڏانهن موٽائي ٿي.<ref name="Kinsley" /> اهڙيءَ طرح هوءَ رڳو سج اڀرڻ کان اڳ واري روشنيءَ جي شخصي صورت نه، پر زندگي، جاڳرتا، حرڪت، وقت ۽ ڪائناتي نظم سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نالو ۽ اشتقاق == ويدڪ سنسڪرت جو لفظ '''اُشَس''' (उषस्، ''Uṣás'') بنيادي طور ”پرڀات“، ”صبح جي روشني“ يا ”ڏينهن ڦٽڻ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary: उषस् |url=https://sanskrit.uohyd.ac.in/SKT/MW/44.html |publisher=University of Hyderabad |access-date=2 October 2026 }}</ref> لسانيات جي ماهرن موجب ''Uṣas'' جو واسطو [[پروٽو هند-ايراني ٻولي]] جي ٻيهر جوڙيل لفظ ''*Hušā́s'' ۽ ان کان اڳ [[پروٽو هند-يورپي ٻولي]] جي ''*h₂éwsōs'' سان آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ ”پرڀات“ هئي.<ref name="Mallory">{{cite book |last1=Mallory |first1=J. P. |last2=Adams |first2=D. Q. |title=The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-929668-2 |pages=301, 409, 432 }}</ref> ساڳئي قديم هند-يورپي لفظي پاڙ سان يوناني '''[[ايئوس (ديوي)|ايئوس]]''' (Eos)، رومي '''[[ارورا (ديوي)|ارورا]]''' (Aurora) ۽ بالٽڪ روايتن ۾ پرڀات سان لاڳاپيل نالا ڳنڍيا وڃن ٿا.<ref name="Mallory" /> ان ڪري تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا ۾ اوشا کي قديم هند-يورپي پرڀات جي ديوي جي هند-آريائي صورتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. == رگويد ۾ اوشا == [[File:Rigveda MS2097.jpg|thumb|[[رگويد]] جي هڪ قلمي نسخي جو ورق؛ رگويد ۾ اوشا لاءِ ڪيترائي سُوڪت وقف ٿيل آهن.]] [[رگويد]] ۾ اوشا کي خاص اهميت حاصل آهي. ڪيترائي مڪمل سُوڪت سندس واکاڻ لاءِ وقف ٿيل آهن، جڏهن ته ٻين ڪيترن ئي سُوڪتن ۾ پڻ سندس ذڪر اچي ٿو.<ref name="Kinsley" /> رگويد 1.48 ۾ اوشا کي روشني آڻيندڙ قوت طور بيان ڪيو ويو آهي. سندس اچڻ سان ماڻهو جاڳن ٿا ۽ پنهنجي روزاني ڪمن ڏانهن وڃن ٿا. ويدڪ شاعر اوشا کان خوشحالي، گهوڙا، چوپايو مال ۽ نيڪ بختيءَ جي دعا پڻ گهرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Rig Veda, Book 1, Hymn 48 |url=https://sacred-texts.com/hin/rvsan/rv01048.htm |website=Internet Sacred Text Archive |access-date=2 October 2026 }}</ref> رگويد 1.113 ۾ اوشا جي تصور کي وقت جي گذرڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. هر نئين پرڀات هڪ نئين ڏينهن جي شروعات ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت انساني زندگيءَ مان هڪ ڏينهن گهٽائي ٿي.<ref name="Kinsley" /> انهيءَ ڪري ويدڪ شاعريءَ ۾ اوشا هڪ طرف نئين زندگي ۽ اميد، ته ٻئي طرف فاني زندگي ۽ وقت جي مسلسل گذرڻ جي علامت آهي. == روپ ۽ علامتون == ويدڪ سُوڪتن ۾ اوشا کي عام طور هڪ سهڻي، نوجوان ۽ سينگاريل عورت جي روپ ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا صبح جي روشنيءَ سان گڏ آسمان ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Wilkins">{{cite book |last=Wilkins |first=W. J. |title=Hindu Gods and Goddesses |publisher=Courier |year=2003 |isbn=978-0-486-43156-7 |pages=48–52 }}</ref> سندس رٿ کي چمڪندڙ يا سونهري ۽ ان کي ڇڪيندڙ جانورن کي ڳاڙهي يا سونهري رنگ جا گهوڙا، ڍڳا يا ڳئون بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="JonesRyan" /> اهي تصويرون صبح جي ڳاڙهاڻ ۽ سج اڀرڻ کان اڳ آسمان ۾ پکڙجندڙ روشنيءَ سان ڳنڍيل آهن. اوشا جي اچڻ سان اوندهه هٽي وڃي ٿي ۽ دنيا جون شيون ٻيهر ظاهر ٿين ٿيون. انهيءَ سبب ويدڪ شاعريءَ ۾ هوءَ روشني، ظاهر ٿيڻ، جاڳرتا ۽ نئين شروعات جي علامت بڻجي ٿي. == اوشا ۽ رِت == رگويد ۾ اوشا جو واسطو '''[[رتا|رِت]]''' (''Ṛta'') سان پڻ آهي. رِت ويدڪ فڪر ۾ ڪائنات جي منظم ترتيب، فطري قانون ۽ صحيح ڪائناتي نظم جو تصور آهي. اوشا جو هر روز هڪ مقرر ترتيب سان اچڻ انهيءَ ڪائناتي نظم جي نظر ايندڙ مظهر طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Kinsley" /> هر رات کان پوءِ پرڀات جو اچڻ، سج لاءِ رستو کلڻ ۽ جاندارن جو پنهنجي سرگرمين ڏانهن موٽڻ ويدڪ شاعرن لاءِ انهيءَ ڳالهه جو اظهار هو ته ڪائنات هڪ منظم ترتيب موجب هلي ٿي. == اوشا ۽ راتڙي == [[راتڙي (ديوي)|راتڙي]]، يعني رات جي شخصي صورت، کي ويدڪ ادب ۾ اوشا جي ڀيڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="JonesRyan" /> راتڙي ۽ اوشا هڪ ٻئي جي ابتڙ هوندي به ڏينهن ۽ رات جي ساڳئي ڪائناتي چڪر جون مڪمل ڪندڙ قوتون آهن. راتڙي جي پڄاڻيءَ تي اوشا ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن ته اوشا ۽ ڏينهن کان پوءِ وري راتڙي اچي ٿي. اهڙي مسلسل اچ وڃ ويدڪ شاعريءَ ۾ ڪائنات جي مقرر ۽ ورجائجندڙ نظم جي علامت آهي. == اوشا ۽ سوريا == [[File:Surya Poona painting 1800-05.jpg|thumb|[[سوريا (ديوتا)|سوريا]] پنهنجي رٿ تي؛ ويدڪ روايت ۾ [[اوشا]] پرڀات جي ديوي طور سوريا کان اڳ ظاهر ٿي سندس لاءِ رستو هموار ڪري ٿي.]] اوشا جو [[سوريا (ديوتا)|سوريا]]، يعني سج، سان ويجهو تعلق آهي. هوءَ سج کان اڳ ظاهر ٿي ڄڻ ان لاءِ آسمان ۾ رستو کولي ٿي.<ref name="Kinsley" /><ref name="Wilkins" /> ويدڪ سُوڪتن ۾ اوشا ۽ سوريا جو تعلق هڪجهڙي نموني بيان ٿيل نه آهي؛ مختلف هنڌن تي شاعراڻن ۽ تمثيلي لاڳاپن جون مختلف صورتون ملن ٿيون. انهيءَ ڪري اوشا کي رڳو ”سوريا جي زال“ چوڻ بدران ٻنهي جي ويدڪ تعلق کي وسيع مفهوم ۾ سمجهڻ وڌيڪ درست آهي. اوشا سج پاڻ نه، پر سج اڀرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندڙ پرڀاتي روشنيءَ جي شخصي صورت آهي. == آسمان جي ڌيءَ == رگويد ۾ اوشا لاءِ مشهور لقب '''ديوو دُهِتا''' (''divó duhitā'')، يعني ”آسمان جي ڌيءَ“ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Kinsley" /> اهو لقب سندس آسماني ۽ ڪائناتي حيثيت کي ظاهر ڪري ٿو ۽ کيس [[ديائوس پتر]]، يعني آسماني پيءُ، سان ڳنڍي ٿو. ”آسمان جي ڌيءَ“ وارو تصور تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا ۾ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻين هند-يورپي روايتن جي پرڀاتي ديوين ۾ پڻ اوشا سان لساني ۽ ڏندڪٿائي مشابهتون ملن ٿيون.<ref name="Mallory" /> == زندگي ۽ وقت == اوشا جي هڪ اهم ويدڪ خصوصيت اها آهي ته هوءَ هر صبح ڄڻ نئين سر ظاهر ٿئي ٿي. هر نئين پرڀات زندگيءَ کي ٻيهر سرگرم ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت انسان جي مقرر عمر مان هڪ ڏينهن گذري وڃي ٿو.<ref name="Kinsley" /> انهيءَ ٻٽي تصور سبب اوشا هڪ ئي وقت '''نئين زندگي، تجديد ۽ وقت جي گذرڻ''' جي علامت آهي. هوءَ ماڻهن کي ننڊ مان اٿاري ٿي، سندن ڪم شروع ڪرائي ٿي ۽ جاندارن کي حرڪت ۾ آڻي ٿي، پر هر نئين صبح انساني زندگيءَ جي محدود هجڻ جي ياد پڻ ڏياري ٿي. == دولت ۽ خوشحالي == رگويد جي ڪيترن سُوڪتن ۾ اوشا کان دولت، اولاد، ڊگهي عمر، گهوڙا، چوپايو مال ۽ خوشحاليءَ لاءِ دعائون گهريون ويون آهن.<ref name="Kinsley" /> ويدڪ سماج ۾ چوپايو مال، خاص ڪري ڳئون ۽ گهوڙا، دولت جا اهم نشان هئا، تنهنڪري اوشا جي روشنيءَ سان گڏ خوشحالي آڻڻ واري حيثيت پڻ نمايان آهي. رگويد 1.48 ۾ اوشا کان گهوڙن، چوپائي مال، دولت ۽ طاقت جي خواهش ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Rig Veda Book 1, Hymn 48 |url=https://sacred-texts.com/hin/rvsan/rv01048.htm |website=Internet Sacred Text Archive |access-date=2 October 2026 }}</ref> == تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا == [[File:Eos Memnon Louvre G115.jpg|thumb|[[ايئوس (ديوي)|ايئوس]]، يوناني پرڀات جي ديوي؛ لساني ۽ ڏندڪٿائي تحقيق ۾ ايئوس ۽ اوشا کي ساڳئي قديم هند-يورپي روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو.]] اوشا [[تقابلي ڏندڪٿا|تقابلي هند-يورپي ڏندڪٿا]] جي اهم مثالن مان هڪ آهي. لساني ۽ ڏندڪٿائي تحقيق ۾ سندس نالي ۽ ڪيترين خاصيتن کي ٻيهر جوڙيل پروٽو هند-يورپي پرڀات جي ديوي '''*H₂éwsōs''' سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Mallory" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#f7d774;" | روايت ! style="background:#f7d774;" | نالو ! style="background:#f7d774;" | بنيادي تصور |- | style="background:#fff8dc;" | ويدڪ | '''[[اوشا]] (Uṣas)''' | پرڀات ۽ صبح جي روشني |- | style="background:#eef7ff;" | يوناني | [[ايئوس (ديوي)|ايئوس (Eos)]] | پرڀات جي ديوي |- | style="background:#fff0f5;" | رومي | [[ارورا (ديوي)|ارورا (Aurora)]] | پرڀات جي ديوي |- | style="background:#f0fff0;" | بالٽڪ | Aušrinė / Aušra | صبح ۽ پرڀاتي روشني |- | style="background:#f5f5f5;" | پروٽو هند-يورپي | ''*H₂éwsōs'' | ٻيهر جوڙيل پرڀات جي ديوي |} اوشا، ايئوس ۽ ارورا جي نالن ۾ لساني مشابهت سان گڏ سندن ڪيترين ڏندڪٿائي خاصيتن، جهڙوڪ صبح جو ظاهر ٿيڻ، روشني آڻڻ، آسمان سان تعلق ۽ نوجوان عورت جي صورت ۾ پيش ٿيڻ، ۾ پڻ مشابهت ڏٺي وئي آهي.<ref name="Mallory" /> == ويدڪ ادب ۾ اهميت == ويدڪ مذهب ۾ [[اندر (ديوتا)|اندر]]، [[اگني (ديوتا)|اگني]] ۽ [[سوم (ديوتا)|سوم]] جهڙن ديوتائن کي وڌيڪ سُوڪت وقف ٿيل آهن، تنهن هوندي به اوشا [[رگويد]] جي سڀ کان نمايان ديوين مان هڪ آهي.<ref name="Kinsley" /> سندس هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته هوءَ رڳو ڪنهن مرد ديوتا جي ساٿي طور نه، پر هڪ الڳ فطري ۽ ڪائناتي قوت طور به ظاهر ٿئي ٿي. سندس سُوڪتن ۾ سج اڀرڻ، رات جي ختم ٿيڻ، انسانن ۽ ٻين جاندارن جي جاڳڻ ۽ نئين ڏينهن جي شروعات کي مذهبي، فطري ۽ فلسفياڻي معنيٰ ڏني وئي آهي. == بعد واري هندومت ۾ == ويدڪ دور کان پوءِ اوشا جي آزاد ديوي طور اهميت نسبتاً گهٽجي وئي ۽ بعد واري هندو روايت ۾ [[لڪشمي]]، [[پاروتي]]، [[درگا]] ۽ ٻين ديوين جي ڀيٽ ۾ سندس الڳ پوڄا محدود رهي. تنهن هوندي به ويدڪ منترن، سنسڪرت ادب، تقابلي ڏندڪٿا ۽ هندومت جي مذهبي تاريخ ۾ سندس اهميت برقرار رهي آهي. ويدڪ ديوي '''اوشا/اوشس''' کي [[اوشا (باناسر جي ڌيءَ)|باناسر جي ڌيءَ اوشا]] سان نه ملائڻ گهرجي. باناسر جي ڌيءَ اوشا [[انيرڌ]] سان لاڳاپيل پوراڻڪ ڪهاڻيءَ جي الڳ شخصيت آهي، جڏهن ته هن مضمون واري اوشا [[رگويد]] جي پرڀات جي ديوي آهي. == سنڌي ادب ۾ == سنڌي شاعر [[شيخ اياز]] پنهنجي شاعريءَ ۾ پڻ اوشا کي پرڀات جي علامت طور استعمال ڪيو آهي. سندس ڪتاب ''[[وڄون وسڻ آئيون]]'' ۾ اوشا جو ذڪر هن ريت اچي ٿو: {{quote|اوشا اڄ بہ ارھ، پورب ۾ پڌرا ڪيا}} هتي ”اوشا“ اوڀر کان ظاهر ٿيندڙ پرڀاتي روشنيءَ جي قديم ويدڪ علامت طور استعمال ٿيل آهي. == پڻ ڏسو == * [[رگويد]] * [[ويد]] * [[ويدڪ مذهب]] * [[سوريا (ديوتا)|سوريا]] * [[راتڙي (ديوي)|راتڙي]] * [[ديائوس پتر]] * [[رتا]] * [[ايئوس (ديوي)|ايئوس]] * [[ارورا (ديوي)|ارورا]] * [[هند-يورپي ڏندڪٿا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Kinsley |first=David |title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition |publisher=University of California Press |year=1988 |isbn=978-0-520-90883-3 }} * {{cite book |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-0-8160-7564-5 }} * {{cite book |last1=Mallory |first1=J. P. |last2=Adams |first2=D. Q. |title=The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-929668-2 }} * {{cite book |last=Wilkins |first=W. J. |title=Hindu Gods and Goddesses |publisher=Courier |year=2003 |isbn=978-0-486-43156-7 }} {{Hindudharma}} {{Rigveda}} {{Authority control}} [[زمرو:هندو ديويون]] [[زمرو:ويدڪ ديوتا]] [[زمرو:رگويد]] [[زمرو:پرڀات جون ديويون]] [[زمرو:روشني جون ديويون]] [[زمرو:هند-يورپي ڏندڪٿا]] f4thv720txpnero8s79y5tkk5wd0ltj 0 59579 416268 254462 2026-10-01T19:56:35Z Intisar Ali 8681 416268 wikitext text/x-wiki '''مٺڙائو ڪئنال'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Mithrao Canal''' يا '''Mithrau Canal'''}} [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جو هڪ اهم آبپاشي ڪئنال آهي، جيڪو [[نارا ڪئنال]] جي آبپاشي نظام جو حصو آهي. هي ڪئنال '''مکئي ڪمپليڪس''' وٽان نارا نظام مان نڪري ٿو ۽ بنيادي طور [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ضلعن جي زرعي علائقن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو.<ref name="SindhIrrigation">{{cite web |title=Hydraulic Models – Mithrao Canal |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/2dModels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=2 October 2026}}</ref> سنڌ جي آبپاشي کاتي موجب مٺڙائو ڪئنال جي ڊيزائن وهڪري جي گنجائش '''2,378 ڪيوسڪ''' ۽ ان جي سرڪاري ماڊل ۾ ڊيگهه '''418 آر ڊي''' ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhIrrigation" /> مٺڙائو نظام ۾ مکيه ڪئنال کان سواءِ نبي سر برانچ، نئون ڪوٽ برانچ، مختلف ڊسٽريبيوٽرين، مائينرن ۽ واٽر ڪورسن جو وسيع ڄار شامل آهي.<ref name="SIDA2012">{{cite report |title=Sindh Water Sector Improvement Phase-I Project: Preparation of Regional Plan for the Left Bank of Indus, Delta and Coastal Zone, Volume II |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |year=2012 |url=https://sida.org.pk/download/reports/Volume-II%20-%20Pre%20Feasibilities-Final_May2012.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> == تاريخ == مٺڙائو ڪئنال جي تاريخ [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ جي اوڀرندي ناري جي آبپاشي نظام جي ترقيءَ سان ڳنڍيل آهي. اڻويهين صديءَ ۾ انگريزن اوڀرندي ناري کي منظم آبپاشي نظام ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي نوان واهه ۽ ريگيوليٽر تعمير ڪيا. مٺڙائو به انهيءَ وسيع آبپاشي ترقيءَ جو حصو هو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اهو سنڌ جي اهم آبپاشي ڪئنالن مان شمار ٿيڻ لڳو هو.<ref>{{cite report |title=Annual Irrigation Revenue Reports, Sind 1909–10, 1910–11 and 1913–14 |publisher=Government of Bombay |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/73.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> 1919–20ع جي سرڪاري آبپاشي رپورٽ مان معلوم ٿئي ٿو ته ان وقت مٺڙائو ڪئنال سان لڳ ڀڳ '''108,600 ايڪڙ''' زمين پوکي وئي هئي. ساڳئي رپورٽ ۾ مکئي ڍنڍ ۾ گڏ ڪيل پاڻيءَ کي ربيع جي موسم دوران مٺڙائو جي پاڻيءَ جي فراهمي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Irrigation1920">{{cite report |title=Administration Report for the Year 1919–1920, Part II: Irrigation Works Accounts and Statistical Statements |publisher=Government of Bombay |year=1920 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/35.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> 1927–28ع تائين مٺڙائو کي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''نيم دائمي ڪئنال''' قرار ڏنو ويو هو، جيڪو مکئي ريگيوليٽر کان مٿان نارا مان پاڻي وٺندو هو. ان سال مٺڙائو نظام هيٺ پوکيل ايراضي '''116,288 ايڪڙ''' هئي، جڏهن ته گذريل سال اها 109,986 ايڪڙ هئي.<ref name="Irrigation1928">{{cite report |title=Administration Report for the Year 1927–1928, Part II: Irrigation Works Accounts and Statistical Statements |publisher=Government of Bombay |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/39.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> == سکر بئراج کان پوءِ ترقي == [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ مٺڙائو ڪئنال جي نوعيت ۾ بنيادي تبديلي آئي. برطانوي دور جي سنڌ گزيٽيئر موجب سکر بئراج کان اڳ مٺڙائو بنيادي طور خريف ڪئنال هو، پر بئراج اسڪيم تحت ان کي ٻيهر ترتيب ڏئي اڳ ۾ آبپاشي هيٺ ايندڙ زمينن سان گڏ نون علائقن کي به '''دائمي پاڻي''' فراهم ڪرڻ جي قابل بڻايو ويو.<ref name="Gazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of West Pakistan: Sind Region |publisher=Government of West Pakistan |chapter=Irrigation |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/03/TheGazetteerofWestPakistan-SIND_02.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> ان بحالي ۽ توسيع سان لڳ ڀڳ '''223,600 ايڪڙ''' وڌيڪ قابلِ پوک زمين مٺڙائو جي ڪمانڊ ۾ آئي ۽ ان وقت سڄي مٺڙائو نظام جي قابلِ پوک ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''521,200 ايڪڙ''' ڄاڻائي وئي. پراڻي ڪئنال جي ڊيگهه 89.3 ڪئنال ميل هئي، جيڪا نئين ترتيب کان پوءِ تقريباً 83.7 ميل ٿي وئي. نئون ڪوٽ برانچ پڻ مٺڙائو مان نڪرندڙ اهم شاخ طور ترقي ڪئي وئي.<ref name="Gazetteer" /> == آبپاشي نظام == مٺڙائو، ڄامڙائو، کپرو ۽ لوئر نارا، نارا آبپاشي نظام جي هيٺئين حصي جا اهم مکيه ڪئنال آهن. سنڌ واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ جي 2012ع واري ريجنل پلان موجب مٺڙائو نظام جي مکيه ڪئنال جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''77 ميل (129 ڪلوميٽر)''' ڄاڻائي وئي آهي. نظام جون ٻه اهم برانچون '''نبي سر برانچ''' ۽ '''نئون ڪوٽ برانچ''' آهن.<ref name="SIDA2012" /> ساڳئي مطالعي موجب مٺڙائو نظام ۾ '''15 ڊسٽريبيوٽريون''' لڳ ڀڳ 288,500 ايڪڙ، جڏهن ته '''33 مائينر''' لڳ ڀڳ 206,375 ايڪڙ ايراضيءَ کي پاڻي پهچائين ٿا. ان کان سواءِ لڳ ڀڳ 92,500 ايڪڙ زمين کي سڌي طرح مکيه يا برانچ ڪئنالن مان نڪرندڙ واٽر ڪورسن وسيلي پاڻي ملي ٿو.<ref name="SIDA2012" /> مٺڙائو مان نڪرندڙ يا ان جي آبپاشي نظام سان لاڳاپيل شاخن ۽ ننڍن واهن ۾ نبي سر برانچ، نئون ڪوٽ برانچ، دوسو شاخ، سعيدڪي شاخ، رڻ ڊسٽريبيوٽري، ڍورو مائينر، سيڙهي شاخ، ڏيپلو مائينر، سمروتي مائينر، کاھي شاخ، ڏاهيٽي شاخ ۽ ٻيا ننڍا واهه شامل آهن. سنڌ آبپاشي کاتي جي رڪارڊ ۾ '''رڻ ڊسٽريبيوٽري''' پڻ نارا نظام جي مٺڙائو ڊويزن هيٺ درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Lower Division Management Support Programme |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=2 October 2026}}</ref> == ڪمانڊ ايريا == مٺڙائو ڪئنال سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن زرعي علائقن لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذريعو آهي. ان جو آبپاشي نظام سنڌڙي، شادي پلي، سامارو، جهڏو، نئون ڪوٽ، نبي سر ۽ انهن سان لاڳاپيل ڳوٺاڻن علائقن تائين پکڙيل آهي. جديد سرڪاري دستاويزن ۾ مٺڙائو نظام کي خاص طور سانگهڙ، ميرپورخاص ۽ عمرڪوٽ ضلعن جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhIrrigation" /> 2007ع ۾ سنڌ حڪومت پاران پيش ڪيل انگن موجب مٺڙائو ڪئنال جي ڪل '''ڪلچربل ڪمانڊ ايريا (CCA)''' لڳ ڀڳ '''667,000 ايڪڙ''' هئي ۽ مکيه ڪئنال ۽ ان جي برانچن مان مجموعي طور '''49 وڏيون ۽ ننڍيون ڊسٽريبيوٽريون ۽ مائينر''' نڪرنديون هيون. انهن آبپاشي چينلن جي گڏيل ڊيگهه تقريباً '''568 ميل''' ڄاڻائي وئي هئي.<ref>{{cite news |title=Approval sought for rehabilitation of Mithrao Canal |url=https://www.dawn.com/news/226709/approval-sought-for-rehabilitation-of-mithrao-canal |work=Dawn |date=7 January 2007 |access-date=2 October 2026}}</ref> مٺڙائو نظام زرعي فصلن سان گڏ ڳوٺاڻين آبادين جي پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي 2011ع جي هڪ فيصلي ۾ نبي سر برانچ کي مٺڙائو ڪئنال مان پاڻي وٺندڙ دائمي برانچ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن مان سال جي گهڻي حصي دوران واٽر ڪورسز کي پاڻي فراهم ٿيندو آهي، سواءِ سالياني صفائي ۽ بندش جي عرصي جي.<ref>{{cite court |litigants=Assistant Executive Engineer, Nabisar Sub-Division and others v. Manzoor Ahmed and others |court=Sindh High Court |date=7 January 2011 |reporter=MLD |volume=2012 |page=164}}</ref> == بحالي ۽ جديد سڌارا == وقت سان گڏ مٺڙائو ڪئنال ۾ گاد گڏ ٿيڻ، ڪنارن جي ڪمزوري، پراڻن ريگيوليٽرن ۽ آبپاشي اڏاوتن جي خراب حالت سبب ان جي اصل وهڪري جي صلاحيت متاثر ٿي. 2007ع ۾ سنڌ حڪومت مٺڙائو جي بحاليءَ کي ترجيحي منصوبي طور پيش ڪيو ۽ ان وقت ڪئنال جي ڪنارن ۽ ريگيوليٽري اڏاوتن جي وڏي مرمت جي ضرورت ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite news |title=Approval sought for rehabilitation of Mithrao Canal |url=https://www.dawn.com/news/226709/approval-sought-for-rehabilitation-of-mithrao-canal |work=Dawn |date=7 January 2007 |access-date=2 October 2026}}</ref> بعد ۾ [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) ۽ سنڌ حڪومت، [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان '''سنڌ واٽر سيڪٽر امپروومنٽ پراجيڪٽ''' تحت مٺڙائو ڪئنال جي وڏي پيماني تي بحالي شروع ڪئي.<ref name="WB2016">{{cite report |title=Sindh Water Sector Improvement Project: Rehabilitation of Mithrao Canal |publisher=World Bank |year=2016 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/240741468290414793/pdf/SFG2233-V1-RP-P084302-Box396261B-PUBLIC-Disclosed-5-26-2016.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> بحاليءَ واري منصوبي ۾ ڪئنال جي وهڪري جي صلاحيت بهتر ڪرڻ، گاد گهٽائڻ، ڪنارن کي مضبوط ڪرڻ ۽ پراڻين ريگيوليٽري اڏاوتن کي ٻيهر تعمير ڪرڻ شامل هو. منصوبي هيٺ '''9 ڪراس ريگيوليٽر''' ۽ '''21 هيڊ ريگيوليٽر''' ٻيهر تعمير ڪيا ويا. مٺڙائو جي آر ڊي 0 کان آر ڊي 65 تائين ٻيهر ترتيب ڏيڻ سان هيٺئين حصي ڏانهن ويندڙ گاد ۾ گهٽتائي ۽ پاڻي پهچائڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ بهتري رپورٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |last=Khaskheli |first=Jan |title=Rehabilitation of Mithrao Canal revives tail-end farming communities |url=https://www.thenews.com.pk/print/523024-rehabilitation-of-mithrao-canal-revives-tail-end-farming-communities |work=The News International |date=7 September 2019 |access-date=2 October 2026}}</ref> == پاڻيءَ جي ورڇ ۽ مسئلا == مٺڙائو ڪئنال تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ واري بندي وقت بوقت اهم مسئلو رهيا آهن. خاص طور نارا ڪئنال ۾ پاڻي گهٽجڻ سان مٺڙائو جي آخري حصن تائين پاڻي پهچڻ متاثر ٿيندو رهيو آهي. 2011ع ۾ مٺڙائو ڊويزن ۾ جاري واري بندي سبب هزارين ايڪڙ زرعي زمين لاءِ پاڻيءَ جي کوٽ رپورٽ ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite news |title=Mithrao canal running dry |url=https://www.dawn.com/news/606856/mithrao-canal-running-dry |work=Dawn |date=17 February 2011 |access-date=2 October 2026}}</ref> ڪئنال جي بحاليءَ جو هڪ اهم مقصد مٿئين ۽ آخري حصن جي آبادگارن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ هو. پراڻين ڪنٽرول اڏاوتن جي بحالي ۽ وهڪري جي گنجائش بهتر ٿيڻ کان پوءِ آخري حصي جي ڪجهه آبادگارن پاران اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ قابلِ اعتماد پاڻي پهچڻ جي رپورٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite news |last=Khaskheli |first=Jan |title=Rehabilitation of Mithrao Canal revives tail-end farming communities |url=https://www.thenews.com.pk/print/523024-rehabilitation-of-mithrao-canal-revives-tail-end-farming-communities |work=The News International |date=7 September 2019 |access-date=2 October 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[نارا ڪئنال]] * [[ڄامڙائو ڪئنال]] * [[کپرو ڪئنال]] * [[سکر بئراج]] * [[چوٽياريون ڊيم]] * [[سنڌ ۾ آبپاشي]] * [[نئون ڪوٽ]] * [[نبي سر]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ڪئنال]] [[زمرو:سنڌ ۾ آبپاشي]] [[زمرو:سانگهڙ ضلعو]] [[زمرو:ميرپورخاص ضلعو]] [[زمرو:عمرڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:نارا ڪئنال]] d97bf4iqj22nkm9czsg6968ri11wy0s 0 59582 416265 254938 2026-10-01T19:49:23Z Intisar Ali 8681 416265 wikitext text/x-wiki '''سوهڻي ڍورو'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Sohni Dhoro''' يا '''Suhni Dhoro'''}} [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪناري واري ميداني علائقي جو هڪ قديم قدرتي آبي لنگهه يا ڍورو آهي. هي ڍورو [[مٽياري ضلعو|مٽياري]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊي الهيار]] ضلعن جي علائقن مان گذري ٿو ۽ تاريخي طور برساتي ۽ ٻوڏ جي پاڻيءَ جي قدرتي نيڪال واري نظام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SIDA">{{cite report |title=Sindh Water Sector Improvement Phase-I Project: Preparation of Regional Plan for the Left Bank of Indus, Delta and Coastal Zone, Volume II – Pre-Feasibilities |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |year=2012 |url=https://sida.org.pk/download/reports/Volume-II%20-%20Pre%20Feasibilities-Final_May2012.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> سوهڻي ڍوري جو نالو هيٺين حصي ۾ موجود '''ڀائي خان ڍوري''' (''Bhai Khan Dhoro'') سان پڻ گڏ استعمال ٿيندو رهيو آهي. سنڌ حڪومت جي فني مطالعي ۾، بهرحال، '''سوهڻي ڍورو''' ۽ '''ڀائي خان ڍورو''' الڳ پر هڪٻئي سان ڳنڍجندڙ قدرتي آبي لنگهن طور درج ٿيل آهن.<ref name="SIDA" /> ان ڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف سمجهڻ بدران کين ساڳئي قدرتي نيڪال واري نظام جا لاڳاپيل حصا سمجهڻ وڌيڪ درست آهي. == جاگرافي ۽ وهڪرو == سوهڻي ڍورو [[شهدادپور]] شهر جي اتر ۾، [[روهڙي ڪئنال]] مان نڪرندڙ علي بحر برانچ جي ساڄي پاسي واري علائقي کان شروع ٿئي ٿو. اتان اهو شهدادپور جي ڀرسان گذري [[ٻيراڻي]] ۽ [[ٽنڊو آدم]] واري علائقي ڏانهن وڃي ٿو. داسوڙي ڳوٺ وٽ ان جو قدرتي تسلسل مختلف رڪاوٽن سبب متاثر ٿيل يا بند ٿيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Rajput">{{cite web |author=ادريس راجپوت |title=ڇا سنڌ ۾ پاڻي جا فطري لنگھ بحال ٿي سگھندا؟ |url=https://sindhsalamat.com/threads/16474/ |website=سنڌ سلامت |access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="SIDA" /> سوهڻي ڍوري سان لاڳاپيل هيٺيون قدرتي نيڪال وارو رستو ٽنڊي الهيار کان هيٺ ڀائي خان ڍوري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو [[نصير برانچ]] جي ساڄي پاسي وارن علائقن مان ٿيندو [[چمبڙ]]، [[ٽنڊو غلام علي]]، [[راڄو خاناڻي]] ۽ [[ٽنڊو باگو]] واري هيٺاهين ميداني علائقي ڏانهن وڌي ٿو.<ref name="Rajput" /> سنڌ حڪومت جي ريجنل پلان ۾ سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورن کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري تي سڃاتل پراڻن قدرتي آبي لنگهن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ساڳئي مطالعي موجب سنڌ ۾ اهڙا ڪيترائي ڍورا اصل ۾ سنڌو جي ڇڏيل يا پراڻن درياهي وهڪرن جا حصا آهن، جيڪي تاريخي طور درياهي ٻوڏ ۽ برساتي پاڻيءَ لاءِ قدرتي نيڪال جو ڄار ٺاهيندا هئا.<ref name="SIDA" /> == سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورو == سوهڻي ڍوري ۽ ڀائي خان ڍوري جو پاڻ ۾ لاڳاپو سنڌ جي جديد نيڪال واري رٿابنديءَ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. سوهڻي ڍوري جو مٿيون ڪيچمينٽ بنيادي طور شهدادپور، ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار جي وچ واري علائقي کي ڍڪي ٿو، جڏهن ته ڀائي خان ڍورو وڌيڪ ڏکڻ ۾ ٽنڊو محمد خان ۽ ٽنڊو غلام علي واري وسيع علائقي جي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ استعمال ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="SIDA" /> سنڌ واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ جي مطالعي ۾ '''ٽنڊو آدم–ٽنڊو الهيار رهيل علائقي''' جي ايراضي لڳ ڀڳ '''410,245 ايڪڙ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا گهڻي ڀاڱي سوهڻي ڍوري جي ٻنهي پاسن تي [[روهڙي ڪئنال]] ۽ ڄامڙائو ويسٽ برانچ جي وچ ۾ واقع آهي. مطالعي ۾ هن علائقي لاءِ 17 نيون نيڪال واريون ڊرينون تجويز ڪيون ويون، جن ۾ هڪ مين ڊرين، ٽي برانچ ڊرينون ۽ 13 سب ڊرينون شامل هيون. انهن جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''344 ڪلوميٽر''' ۽ سوهڻي ڍوري ۾ پهچندڙ حساب ڪيل برساتي وهڪرو '''1,314 ڪيوسڪ''' ڄاڻايو ويو.<ref name="SIDA" /> ان جي ابتڙ، '''ٽنڊو محمد خان–ٽنڊو غلام علي رهيل علائقي''' جي مجموعي ايراضي لڳ ڀڳ '''529,755 ايڪڙ''' ڄاڻائي وئي، جنهن جو برساتي پاڻي ڀائي خان ڍوري وسيلي خارج ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. هن ڪيچمينٽ لاءِ پڻ 17 نيون ڊرينون تجويز ڪيون ويون.<ref name="SIDA" /> == قدرتي نيڪال ۾ اهميت == سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري واري هيٺاهين ميداني علائقي ۾ زمين جو قدرتي لاٿ تمام گهٽ آهي. ان ڪري شديد برساتن دوران پاڻي تيزيءَ سان خارج ٿيڻ بدران هيٺاهين علائقن ۾ گڏ ٿي سگهي ٿو. تاريخي طور سوهڻي، ڀائي خان، پُراڻ، هاڪڙو، نارو ۽ ٻين ڍورن جو ڄار اهڙي اضافي پاڻيءَ کي هيٺاهين علائقن ڏانهن منتقل ڪندو هو.<ref name="SIDA" /> سنڌ حڪومت جي مطالعي موجب وقت سان گڏ انهن قديم ڍورن کي رستن، واهن، جديد ڊرينن، شهري آبادين ۽ غيرقانوني قبضن ڪيترن هنڌن تي روڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه سڪل حصا زرعي استعمال هيٺ اچي ويا آهن. اهڙين رڪاوٽن سبب شديد برساتن دوران پاڻي بيهڻ، فصلن ۽ آبادين جي ٻڏڻ ۽ موجوده نيڪال واري نظام تي دٻاءُ وڌڻ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا.<ref name="SIDA" /> == 2011ع جون برساتون == 2011ع ۾ سنڌ ۾ غيرمعمولي مون سون برساتن کان پوءِ قدرتي ڍورن جي بحاليءَ جو معاملو ٻيهر نمايان ٿيو. سانگهڙ ضلعي ۾ وڏي پيماني تي پاڻي بيهڻ کان پوءِ مقامي چونڊيل نمائندن سوهڻي ڍوري جي ٻيهر جوڙجڪ ۽ علائقي لاءِ وڌيڪ مؤثر نيڪال واري نظام جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite news |title=New drainage system for Sanghar urged |newspaper=Dawn |date=20 October 2011 |url=https://www.dawn.com/news/667455 |access-date=2 October 2026}}</ref> 2012ع ۾ پڻ سنڌ جي قدرتي ڍورن، جن ۾ پُراڻ، سوهڻي، ڀائي خان، ڊگهڙي، هاڪڙو، پٿورو ۽ نارو شامل هئا، تان رڪاوٽون ۽ قبضا هٽائي کين برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ٻيهر فعال ڪرڻ تي زور ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Advocacy group’s warning: Sindh’s 62pc area still prone to flood |newspaper=Dawn |date=21 June 2012 |url=https://www.dawn.com/news/728232 |access-date=2 October 2026}}</ref> ساڳئي دور ۾ سنڌ حڪومت پاران قدرتي ڍورن کي بحال ڪري موجوده [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) تان برساتي پاڻيءَ جو دٻاءُ گهٽائڻ تي پڻ غور ڪيو ويو. ان سلسلي ۾ شهدادپور–ٽنڊو آدم واري قدرتي ڍوري سميت هيٺين سنڌ جي پراڻن آبي لنگهن تان قبضا ۽ ٻيون رڪاوٽون هٽائڻ جي ڳالهه ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Precaution: Minister brings dhoros back in fashion |newspaper=The Express Tribune |date=23 January 2012 |url=https://tribune.com.pk/story/325602/precaution-minister-brings-dhoros-back-in-fashion |access-date=2 October 2026}}</ref> == نيڪال جي تجويز ڪيل رٿا == سنڌ حڪومت جي ريجنل پلان ۾ سوهڻي ڍوري کي ٻيهر فعال ڪرڻ لاءِ ان سان لاڳاپيل ڪيچمينٽ مان برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ نئين ڊرينيج نيٽ ورڪ جي تجويز ڏني وئي. اهڙي نظام جو مقصد ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار سميت انهن علائقن کي نيڪال جي سهولت فراهم ڪرڻ هو جيڪي موجوده منظم ڊرينيج نيٽ ورڪ کان ٻاهر رهجي ويا هئا.<ref name="SIDA" /> ادريس راجپوت موجب سوهڻي ڍوري جي مٿئين حصي وسيلي شهدادپور، ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار وارن علائقن جو پاڻي ۽ هيٺئين ڀائي خان واري حصي وسيلي ٽنڊو الهيار، چمبڙ، شيخ ڀرڪيو، گلاب لغاري، ماتلي ۽ راڄو خاناڻي وارن علائقن جو اضافي پاڻي خارج ڪري سگهجي ٿو. هن ڀائي خان ڍوري کي ٽنڊو غلام علي ڀرسان ايل بي او ڊي جي برانچ ڊرين سان ڳنڍڻ يا ان جي وهڪري کي اڳتي پُراڻ ڍوري واري قدرتي نظام سان ملائڻ جي تجويز پڻ بيان ڪئي آهي.<ref name="Rajput" /> سنڌ حڪومت جي وسيع ريجنل پلان ۾ پڻ سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورن جي بحاليءَ کي پُراڻ ۽ ٻين قدرتي ڍورن سان گڏ کاٻي ڪناري جي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال واري حڪمت عملي جو حصو بڻايو ويو. ان جو مقصد موجوده مصنوعي ڊرينن تي بار گهٽائڻ ۽ شديد برساتن دوران پاڻيءَ کي پراڻن قدرتي وهڪرن ڏانهن منتقل ڪرڻ هو.<ref name="SIDA" /> == بحاليءَ جو سرڪاري منصوبو == سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ بابت تجويزون 2011ع جي ٻوڏن کان پوءِ مختلف سرڪاري منصوبن جو حصو رهيون. پاڪستان جي موسمي تبديليءَ بابت حڪمت عمليءَ ۾ پُراڻ، ڊگهڙي، سوهڻي، ڀائي خان، پٿورو، نارو ۽ هاڪڙي سميت قدرتي ڍورن کي ٻيهر فعال ڪرڻ جي تجويز جو مقصد برساتي ۽ نيڪال واري پاڻيءَ جو محفوظ ۽ بروقت اخراج، ايل بي او ڊي تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ شديد برساتن ۾ پاڻيءَ کي قدرتي وهڪرن ڏانهن منتقل ڪرڻ ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Strategic Framework as Country Programme on Climate Change Initiatives and Priorities for the Engagement with GCF |publisher=Ministry of Climate Change, Government of Pakistan |url=https://nrsp.org.pk/gcf/docs/GCF-Country-Program-and-Strategic-Framework-Pakistan.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> 2024–25ع جي سنڌ حڪومت جي سالياني ترقياتي پروگرام ۾ '''Revival of Natural Water Ways (Dhoras) Sohni (Dhoro) of Districts Matiari, Sanghar & Tando Allahyar''' نالي باقاعده رٿا شامل ڪئي وئي. سنڌ حڪومت جي مانيٽرنگ ۽ ايويليوئيشن سيل جي اجلاس جي ڪارروائي موجب '''ADP Scheme No. 1506''' منظور ڪئي وئي ۽ ان تي عملي ڪم پڻ شروع ڪيو ويو.<ref name="MEC2025">{{cite report |title=Minutes of Review Meetings 2024–25 |publisher=Monitoring & Evaluation Cell, Planning & Development Department, Government of Sindh |year=2025 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/data/minutes_2024-25.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> مالي سال '''2025–26ع''' جي سنڌ حڪومت جي بجيٽ ۾ سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ واري منصوبي لاءِ '''1 ارب رپيا''' رکيا ويا. سرڪاري بجيٽ دستاويز ۾ منصوبي جو علائقو مٽياري، سانگهڙ ۽ ٽنڊو الهيار ضلعن تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Budget2025">{{cite report |title=Sindh Citizens' Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> == ماحولياتي ۽ زرعي اهميت == سوهڻي ڍورو اهڙي علائقي مان گذري ٿو جتي زراعت آبپاشي تي وڏي پيماني تي دارومدار رکي ٿي. غيرمعمولي برساتن دوران زرعي زمين مان پاڻيءَ جو بروقت نيڪال نه ٿيڻ سبب پاڻي بيهڻ، زميني پاڻيءَ جي سطح وڌڻ، فصلن جي نقصان ۽ آبادين جي ٻڏڻ جو خطرو وڌي سگهي ٿو. ان سبب سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ کي رڳو هڪ پراڻي آبي رستي جي بحالي نه، پر علائقائي ٻوڏ ۽ برساتي پاڻيءَ جي انتظام واري حڪمت عمليءَ جو حصو سمجهيو ويو آهي.<ref name="SIDA" /><ref name="Budget2025" /> سرڪاري مطالعي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته بحال ٿيل قدرتي ڍورا برساتي پاڻي خارج ڪرڻ کان سواءِ ''interceptor drains'' طور ڪم ڪري زميني پاڻيءَ جي وڌندڙ سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا. گڏ ٿيل برساتي پاڻي کي آبپاشي جي کوٽ وارن آخري علائقن ۾ پمپن وسيلي زرعي استعمال لاءِ کڻڻ جو امڪان پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SIDA" /> == پڻ ڏسو == * [[پُراڻ ڍورو]] * [[ڀائي خان ڍورو]] * [[هاڪڙو ڍورو]] * [[نارو ڍورو]] * [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] * [[روهڙي ڪئنال]] * [[شهدادپور]] * [[ٽنڊو آدم]] * [[ٽنڊو الهيار]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ڍورا]] [[زمرو:سنڌ جا آبي ذخيرا]] [[زمرو:سانگهڙ ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:ٽنڊو الهيار ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:سنڌ ۾ پاڻي]] dmqkktzim1baspfcuh2533yn534rwog 416266 416265 2026-10-01T19:52:26Z Intisar Ali 8681 416266 wikitext text/x-wiki '''سوهڻي ڍورو'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Sohni Dhoro''' يا '''Suhni Dhoro'''}} [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪناري واري ميداني علائقي جو هڪ قديم قدرتي آبي لنگهه يا ڍورو آهي. هي ڍورو [[مٽياري ضلعو|مٽياري]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊي الهيار]] ضلعن جي علائقن مان گذري ٿو ۽ تاريخي طور برساتي ۽ ٻوڏ جي پاڻيءَ جي قدرتي نيڪال واري نظام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SIDA">{{cite report |title=Sindh Water Sector Improvement Phase-I Project: Preparation of Regional Plan for the Left Bank of Indus, Delta and Coastal Zone, Volume II – Pre-Feasibilities |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |year=2012 |url=https://sida.org.pk/download/reports/Volume-II%20-%20Pre%20Feasibilities-Final_May2012.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> سوهڻي ڍوري جو نالو هيٺين حصي ۾ موجود '''ڀائي خان ڍوري''' (''Bhai Khan Dhoro'') سان پڻ گڏ استعمال ٿيندو رهيو آهي. سنڌ حڪومت جي فني مطالعي ۾، بهرحال، '''سوهڻي ڍورو''' ۽ '''ڀائي خان ڍورو''' الڳ پر هڪٻئي سان ڳنڍجندڙ قدرتي آبي لنگهن طور درج ٿيل آهن.<ref name="SIDA" /> ان ڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف سمجهڻ بدران کين ساڳئي قدرتي نيڪال واري نظام جا لاڳاپيل حصا سمجهڻ وڌيڪ درست آهي. == جاگرافي ۽ وهڪرو == سوهڻي ڍورو [[شهدادپور]] شهر جي اتر ۾، [[روهڙي ڪئنال]] مان نڪرندڙ علي بحر برانچ جي ساڄي پاسي واري علائقي کان شروع ٿئي ٿو. اتان اهو شهدادپور جي ڀرسان گذري [[ٻيراڻي]] ۽ [[ٽنڊو آدم]] واري علائقي ڏانهن وڃي ٿو. داسوڙي ڳوٺ وٽ ان جو قدرتي تسلسل مختلف رڪاوٽن سبب متاثر ٿيل يا بند ٿيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Rajput">{{cite web |author=ادريس راجپوت |title=ڇا سنڌ ۾ پاڻي جا فطري لنگھ بحال ٿي سگھندا؟ |url=https://sindhsalamat.com/threads/16474/ |website=سنڌ سلامت |access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="SIDA" /> سوهڻي ڍوري سان لاڳاپيل هيٺيون قدرتي نيڪال وارو رستو ٽنڊي الهيار کان هيٺ ڀائي خان ڍوري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو [[نصير برانچ]] جي ساڄي پاسي وارن علائقن مان ٿيندو [[چمبڙ]]، [[ٽنڊو غلام علي]]، [[راڄو خاناڻي]] ۽ [[ٽنڊو باگو]] واري هيٺاهين ميداني علائقي ڏانهن وڌي ٿو.<ref name="Rajput" /> سنڌ حڪومت جي ريجنل پلان ۾ سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورن کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري تي سڃاتل پراڻن قدرتي آبي لنگهن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ساڳئي مطالعي موجب سنڌ ۾ اهڙا ڪيترائي ڍورا اصل ۾ سنڌو جي ڇڏيل يا پراڻن درياهي وهڪرن جا حصا آهن، جيڪي تاريخي طور درياهي ٻوڏ ۽ برساتي پاڻيءَ لاءِ قدرتي نيڪال جو ڄار ٺاهيندا هئا.<ref name="SIDA" /> == سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورو == سوهڻي ڍوري ۽ ڀائي خان ڍوري جو پاڻ ۾ لاڳاپو سنڌ جي جديد نيڪال واري رٿابنديءَ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. سوهڻي ڍوري جو مٿيون ڪيچمينٽ بنيادي طور شهدادپور، ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار جي وچ واري علائقي کي ڍڪي ٿو، جڏهن ته ڀائي خان ڍورو وڌيڪ ڏکڻ ۾ ٽنڊو محمد خان ۽ ٽنڊو غلام علي واري وسيع علائقي جي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ استعمال ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="SIDA" /> سنڌ واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ جي مطالعي ۾ '''ٽنڊو آدم–ٽنڊو الهيار رهيل علائقي''' جي ايراضي لڳ ڀڳ '''410,245 ايڪڙ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا گهڻي ڀاڱي سوهڻي ڍوري جي ٻنهي پاسن تي [[روهڙي ڪئنال]] ۽ ڄامڙائو ويسٽ برانچ جي وچ ۾ واقع آهي. مطالعي ۾ هن علائقي لاءِ 17 نيون نيڪال واريون ڊرينون تجويز ڪيون ويون، جن ۾ هڪ مين ڊرين، ٽي برانچ ڊرينون ۽ 13 سب ڊرينون شامل هيون. انهن جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''344 ڪلوميٽر''' ۽ سوهڻي ڍوري ۾ پهچندڙ حساب ڪيل برساتي وهڪرو '''1,314 ڪيوسڪ''' ڄاڻايو ويو.<ref name="SIDA" /> ان جي ابتڙ، '''ٽنڊو محمد خان–ٽنڊو غلام علي رهيل علائقي''' جي مجموعي ايراضي لڳ ڀڳ '''529,755 ايڪڙ''' ڄاڻائي وئي، جنهن جو برساتي پاڻي ڀائي خان ڍوري وسيلي خارج ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. هن ڪيچمينٽ لاءِ پڻ 17 نيون ڊرينون تجويز ڪيون ويون.<ref name="SIDA" /> == قدرتي نيڪال ۾ اهميت == سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري واري هيٺاهين ميداني علائقي ۾ زمين جو قدرتي لاٿ تمام گهٽ آهي. ان ڪري شديد برساتن دوران پاڻي تيزيءَ سان خارج ٿيڻ بدران هيٺاهين علائقن ۾ گڏ ٿي سگهي ٿو. تاريخي طور سوهڻي، ڀائي خان، پُراڻ، هاڪڙو، نارو ۽ ٻين ڍورن جو ڄار اهڙي اضافي پاڻيءَ کي هيٺاهين علائقن ڏانهن منتقل ڪندو هو.<ref name="SIDA" /> سنڌ حڪومت جي مطالعي موجب وقت سان گڏ انهن قديم ڍورن کي رستن، واهن، جديد ڊرينن، شهري آبادين ۽ غيرقانوني قبضن ڪيترن هنڌن تي روڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه سڪل حصا زرعي استعمال هيٺ اچي ويا آهن. اهڙين رڪاوٽن سبب شديد برساتن دوران پاڻي بيهڻ، فصلن ۽ آبادين جي ٻڏڻ ۽ موجوده نيڪال واري نظام تي دٻاءُ وڌڻ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا.<ref name="SIDA" /> == 2011ع جون برساتون == 2011ع ۾ سنڌ ۾ غيرمعمولي مون سون برساتن کان پوءِ قدرتي ڍورن جي بحاليءَ جو معاملو ٻيهر نمايان ٿيو. سانگهڙ ضلعي ۾ وڏي پيماني تي پاڻي بيهڻ کان پوءِ مقامي چونڊيل نمائندن سوهڻي ڍوري جي ٻيهر جوڙجڪ ۽ علائقي لاءِ وڌيڪ مؤثر نيڪال واري نظام جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite news |title=New drainage system for Sanghar urged |newspaper=Dawn |date=20 October 2011 |url=https://www.dawn.com/news/667455 |access-date=2 October 2026}}</ref> 2012ع ۾ پڻ سنڌ جي قدرتي ڍورن، جن ۾ پُراڻ، سوهڻي، ڀائي خان، ڊگهڙي، هاڪڙو، پٿورو ۽ نارو شامل هئا، تان رڪاوٽون ۽ قبضا هٽائي کين برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ٻيهر فعال ڪرڻ تي زور ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Advocacy group’s warning: Sindh’s 62pc area still prone to flood |newspaper=Dawn |date=21 June 2012 |url=https://www.dawn.com/news/728232 |access-date=2 October 2026}}</ref> ساڳئي دور ۾ سنڌ حڪومت پاران قدرتي ڍورن کي بحال ڪري موجوده [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) تان برساتي پاڻيءَ جو دٻاءُ گهٽائڻ تي پڻ غور ڪيو ويو. ان سلسلي ۾ شهدادپور–ٽنڊو آدم واري قدرتي ڍوري سميت هيٺين سنڌ جي پراڻن آبي لنگهن تان قبضا ۽ ٻيون رڪاوٽون هٽائڻ جي ڳالهه ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Precaution: Minister brings dhoros back in fashion |newspaper=The Express Tribune |date=23 January 2012 |url=https://tribune.com.pk/story/325602/precaution-minister-brings-dhoros-back-in-fashion |access-date=2 October 2026}}</ref> == نيڪال جي تجويز ڪيل رٿا == سنڌ حڪومت جي ريجنل پلان ۾ سوهڻي ڍوري کي ٻيهر فعال ڪرڻ لاءِ ان سان لاڳاپيل ڪيچمينٽ مان برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ نئين ڊرينيج نيٽ ورڪ جي تجويز ڏني وئي. اهڙي نظام جو مقصد ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار سميت انهن علائقن کي نيڪال جي سهولت فراهم ڪرڻ هو جيڪي موجوده منظم ڊرينيج نيٽ ورڪ کان ٻاهر رهجي ويا هئا.<ref name="SIDA" /> ادريس راجپوت موجب سوهڻي ڍوري جي مٿئين حصي وسيلي شهدادپور، ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار وارن علائقن جو پاڻي ۽ هيٺئين ڀائي خان واري حصي وسيلي ٽنڊو الهيار، چمبڙ، شيخ ڀرڪيو، گلاب لغاري، ماتلي ۽ راڄو خاناڻي وارن علائقن جو اضافي پاڻي خارج ڪري سگهجي ٿو. هن ڀائي خان ڍوري کي ٽنڊو غلام علي ڀرسان ايل بي او ڊي جي برانچ ڊرين سان ڳنڍڻ يا ان جي وهڪري کي اڳتي پُراڻ ڍوري واري قدرتي نظام سان ملائڻ جي تجويز پڻ بيان ڪئي آهي.<ref name="Rajput" /> سنڌ حڪومت جي وسيع ريجنل پلان ۾ پڻ سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورن جي بحاليءَ کي پُراڻ ۽ ٻين قدرتي ڍورن سان گڏ کاٻي ڪناري جي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال واري حڪمت عملي جو حصو بڻايو ويو. ان جو مقصد موجوده مصنوعي ڊرينن تي بار گهٽائڻ ۽ شديد برساتن دوران پاڻيءَ کي پراڻن قدرتي وهڪرن ڏانهن منتقل ڪرڻ هو.<ref name="SIDA" /> == بحاليءَ جو سرڪاري منصوبو == سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ بابت تجويزون 2011ع جي ٻوڏن کان پوءِ مختلف سرڪاري منصوبن جو حصو رهيون. پاڪستان جي موسمي تبديليءَ بابت حڪمت عمليءَ ۾ پُراڻ، ڊگهڙي، سوهڻي، ڀائي خان، پٿورو، نارو ۽ هاڪڙي سميت قدرتي ڍورن کي ٻيهر فعال ڪرڻ جي تجويز جو مقصد برساتي ۽ نيڪال واري پاڻيءَ جو محفوظ ۽ بروقت اخراج، ايل بي او ڊي تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ شديد برساتن ۾ پاڻيءَ کي قدرتي وهڪرن ڏانهن منتقل ڪرڻ ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Strategic Framework as Country Programme on Climate Change Initiatives and Priorities for the Engagement with GCF |publisher=Ministry of Climate Change, Government of Pakistan |url=https://nrsp.org.pk/gcf/docs/GCF-Country-Program-and-Strategic-Framework-Pakistan.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> 20242024–25ع جي سنڌ حڪومت جي '''سالياني ترقياتي پروگرام''' ۾ '''مٽياري، سانگهڙ ۽ ٽنڊي الهيار ضلعن جي قدرتي آبي لنگهه (سوهڻي ڍوري) جي بحالي''' نالي باقاعده رٿا شامل ڪئي وئي. سنڌ حڪومت جي '''نگراني ۽ جائزي واري سيل''' جي اجلاس جي ڪارروائي موجب '''سالياني ترقياتي پروگرام جي رٿا نمبر 1506''' منظور ڪئي وئي ۽ ان تي عملي ڪم پڻ شروع ڪيو ويو.<ref name="MEC2025">{{cite report |title=Minutes of Review Meetings 2024–25 |publisher=Monitoring & Evaluation Cell, Planning & Development Department, Government of Sindh |year=2025 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/data/minutes_2024-25.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> مالي سال '''2025–26ع''' جي سنڌ حڪومت جي بجيٽ ۾ سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ واري منصوبي لاءِ '''1 ارب رپيا''' رکيا ويا. سرڪاري بجيٽ دستاويز ۾ منصوبي جو علائقو مٽياري، سانگهڙ ۽ ٽنڊو الهيار ضلعن تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Budget2025">{{cite report |title=Sindh Citizens' Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> == ماحولياتي ۽ زرعي اهميت == سوهڻي ڍورو اهڙي علائقي مان گذري ٿو جتي زراعت آبپاشي تي وڏي پيماني تي دارومدار رکي ٿي. غيرمعمولي برساتن دوران زرعي زمين مان پاڻيءَ جو بروقت نيڪال نه ٿيڻ سبب پاڻي بيهڻ، زميني پاڻيءَ جي سطح وڌڻ، فصلن جي نقصان ۽ آبادين جي ٻڏڻ جو خطرو وڌي سگهي ٿو. ان سبب سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ کي رڳو هڪ پراڻي آبي رستي جي بحالي نه، پر علائقائي ٻوڏ ۽ برساتي پاڻيءَ جي انتظام واري حڪمت عمليءَ جو حصو سمجهيو ويو آهي.<ref name="SIDA" /><ref name="Budget2025" /> سرڪاري مطالعي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته بحال ٿيل قدرتي ڍورا برساتي پاڻي خارج ڪرڻ کان سواءِ ''interceptor drains'' طور ڪم ڪري زميني پاڻيءَ جي وڌندڙ سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا. گڏ ٿيل برساتي پاڻي کي آبپاشي جي کوٽ وارن آخري علائقن ۾ پمپن وسيلي زرعي استعمال لاءِ کڻڻ جو امڪان پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SIDA" /> == پڻ ڏسو == * [[پُراڻ ڍورو]] * [[ڀائي خان ڍورو]] * [[هاڪڙو ڍورو]] * [[نارو ڍورو]] * [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] * [[روهڙي ڪئنال]] * [[شهدادپور]] * [[ٽنڊو آدم]] * [[ٽنڊو الهيار]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ڍورا]] [[زمرو:سنڌ جا آبي ذخيرا]] [[زمرو:سانگهڙ ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:ٽنڊو الهيار ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:سنڌ ۾ پاڻي]] 1yr4f8gn3fp10gbqyetd5b3lbdbsqjv 416267 416266 2026-10-01T19:53:00Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 416267 wikitext text/x-wiki '''سوهڻي ڍورو'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Sohni Dhoro''' يا '''Suhni Dhoro'''}} [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪناري واري ميداني علائقي جو هڪ قديم قدرتي آبي لنگهه يا ڍورو آهي. هي ڍورو [[مٽياري ضلعو|مٽياري]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊي الهيار]] ضلعن جي علائقن مان گذري ٿو ۽ تاريخي طور برساتي ۽ ٻوڏ جي پاڻيءَ جي قدرتي نيڪال واري نظام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SIDA">{{cite report |title=Sindh Water Sector Improvement Phase-I Project: Preparation of Regional Plan for the Left Bank of Indus, Delta and Coastal Zone, Volume II – Pre-Feasibilities |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |year=2012 |url=https://sida.org.pk/download/reports/Volume-II%20-%20Pre%20Feasibilities-Final_May2012.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> سوهڻي ڍوري جو نالو هيٺين حصي ۾ موجود '''ڀائي خان ڍوري''' (''Bhai Khan Dhoro'') سان پڻ گڏ استعمال ٿيندو رهيو آهي. سنڌ حڪومت جي فني مطالعي ۾، بهرحال، '''سوهڻي ڍورو''' ۽ '''ڀائي خان ڍورو''' الڳ پر هڪٻئي سان ڳنڍجندڙ قدرتي آبي لنگهن طور درج ٿيل آهن.<ref name="SIDA" /> ان ڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف سمجهڻ بدران کين ساڳئي قدرتي نيڪال واري نظام جا لاڳاپيل حصا سمجهڻ وڌيڪ درست آهي. == جاگرافي ۽ وهڪرو == سوهڻي ڍورو [[شهدادپور]] شهر جي اتر ۾، [[روهڙي ڪئنال]] مان نڪرندڙ علي بحر برانچ جي ساڄي پاسي واري علائقي کان شروع ٿئي ٿو. اتان اهو شهدادپور جي ڀرسان گذري [[ٻيراڻي]] ۽ [[ٽنڊو آدم]] واري علائقي ڏانهن وڃي ٿو. داسوڙي ڳوٺ وٽ ان جو قدرتي تسلسل مختلف رڪاوٽن سبب متاثر ٿيل يا بند ٿيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Rajput">{{cite web |author=ادريس راجپوت |title=ڇا سنڌ ۾ پاڻي جا فطري لنگھ بحال ٿي سگھندا؟ |url=https://sindhsalamat.com/threads/16474/ |website=سنڌ سلامت |access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="SIDA" /> سوهڻي ڍوري سان لاڳاپيل هيٺيون قدرتي نيڪال وارو رستو ٽنڊي الهيار کان هيٺ ڀائي خان ڍوري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو [[نصير برانچ]] جي ساڄي پاسي وارن علائقن مان ٿيندو [[چمبڙ]]، [[ٽنڊو غلام علي]]، [[راڄو خاناڻي]] ۽ [[ٽنڊو باگو]] واري هيٺاهين ميداني علائقي ڏانهن وڌي ٿو.<ref name="Rajput" /> سنڌ حڪومت جي ريجنل پلان ۾ سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورن کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري تي سڃاتل پراڻن قدرتي آبي لنگهن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ساڳئي مطالعي موجب سنڌ ۾ اهڙا ڪيترائي ڍورا اصل ۾ سنڌو جي ڇڏيل يا پراڻن درياهي وهڪرن جا حصا آهن، جيڪي تاريخي طور درياهي ٻوڏ ۽ برساتي پاڻيءَ لاءِ قدرتي نيڪال جو ڄار ٺاهيندا هئا.<ref name="SIDA" /> == سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورو == سوهڻي ڍوري ۽ ڀائي خان ڍوري جو پاڻ ۾ لاڳاپو سنڌ جي جديد نيڪال واري رٿابنديءَ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. سوهڻي ڍوري جو مٿيون ڪيچمينٽ بنيادي طور شهدادپور، ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار جي وچ واري علائقي کي ڍڪي ٿو، جڏهن ته ڀائي خان ڍورو وڌيڪ ڏکڻ ۾ ٽنڊو محمد خان ۽ ٽنڊو غلام علي واري وسيع علائقي جي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ استعمال ٿيڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="SIDA" /> سنڌ واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ جي مطالعي ۾ '''ٽنڊو آدم–ٽنڊو الهيار رهيل علائقي''' جي ايراضي لڳ ڀڳ '''410,245 ايڪڙ''' ڄاڻائي وئي، جيڪا گهڻي ڀاڱي سوهڻي ڍوري جي ٻنهي پاسن تي [[روهڙي ڪئنال]] ۽ ڄامڙائو ويسٽ برانچ جي وچ ۾ واقع آهي. مطالعي ۾ هن علائقي لاءِ 17 نيون نيڪال واريون ڊرينون تجويز ڪيون ويون، جن ۾ هڪ مين ڊرين، ٽي برانچ ڊرينون ۽ 13 سب ڊرينون شامل هيون. انهن جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''344 ڪلوميٽر''' ۽ سوهڻي ڍوري ۾ پهچندڙ حساب ڪيل برساتي وهڪرو '''1,314 ڪيوسڪ''' ڄاڻايو ويو.<ref name="SIDA" /> ان جي ابتڙ، '''ٽنڊو محمد خان–ٽنڊو غلام علي رهيل علائقي''' جي مجموعي ايراضي لڳ ڀڳ '''529,755 ايڪڙ''' ڄاڻائي وئي، جنهن جو برساتي پاڻي ڀائي خان ڍوري وسيلي خارج ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. هن ڪيچمينٽ لاءِ پڻ 17 نيون ڊرينون تجويز ڪيون ويون.<ref name="SIDA" /> == قدرتي نيڪال ۾ اهميت == سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري واري هيٺاهين ميداني علائقي ۾ زمين جو قدرتي لاٿ تمام گهٽ آهي. ان ڪري شديد برساتن دوران پاڻي تيزيءَ سان خارج ٿيڻ بدران هيٺاهين علائقن ۾ گڏ ٿي سگهي ٿو. تاريخي طور سوهڻي، ڀائي خان، پُراڻ، هاڪڙو، نارو ۽ ٻين ڍورن جو ڄار اهڙي اضافي پاڻيءَ کي هيٺاهين علائقن ڏانهن منتقل ڪندو هو.<ref name="SIDA" /> سنڌ حڪومت جي مطالعي موجب وقت سان گڏ انهن قديم ڍورن کي رستن، واهن، جديد ڊرينن، شهري آبادين ۽ غيرقانوني قبضن ڪيترن هنڌن تي روڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه سڪل حصا زرعي استعمال هيٺ اچي ويا آهن. اهڙين رڪاوٽن سبب شديد برساتن دوران پاڻي بيهڻ، فصلن ۽ آبادين جي ٻڏڻ ۽ موجوده نيڪال واري نظام تي دٻاءُ وڌڻ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا.<ref name="SIDA" /> == 2011ع جون برساتون == 2011ع ۾ سنڌ ۾ غيرمعمولي مون سون برساتن کان پوءِ قدرتي ڍورن جي بحاليءَ جو معاملو ٻيهر نمايان ٿيو. سانگهڙ ضلعي ۾ وڏي پيماني تي پاڻي بيهڻ کان پوءِ مقامي چونڊيل نمائندن سوهڻي ڍوري جي ٻيهر جوڙجڪ ۽ علائقي لاءِ وڌيڪ مؤثر نيڪال واري نظام جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite news |title=New drainage system for Sanghar urged |newspaper=Dawn |date=20 October 2011 |url=https://www.dawn.com/news/667455 |access-date=2 October 2026}}</ref> 2012ع ۾ پڻ سنڌ جي قدرتي ڍورن، جن ۾ پُراڻ، سوهڻي، ڀائي خان، ڊگهڙي، هاڪڙو، پٿورو ۽ نارو شامل هئا، تان رڪاوٽون ۽ قبضا هٽائي کين برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ٻيهر فعال ڪرڻ تي زور ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Advocacy group’s warning: Sindh’s 62pc area still prone to flood |newspaper=Dawn |date=21 June 2012 |url=https://www.dawn.com/news/728232 |access-date=2 October 2026}}</ref> ساڳئي دور ۾ سنڌ حڪومت پاران قدرتي ڍورن کي بحال ڪري موجوده [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) تان برساتي پاڻيءَ جو دٻاءُ گهٽائڻ تي پڻ غور ڪيو ويو. ان سلسلي ۾ شهدادپور–ٽنڊو آدم واري قدرتي ڍوري سميت هيٺين سنڌ جي پراڻن آبي لنگهن تان قبضا ۽ ٻيون رڪاوٽون هٽائڻ جي ڳالهه ڪئي وئي.<ref>{{cite news |title=Precaution: Minister brings dhoros back in fashion |newspaper=The Express Tribune |date=23 January 2012 |url=https://tribune.com.pk/story/325602/precaution-minister-brings-dhoros-back-in-fashion |access-date=2 October 2026}}</ref> == نيڪال جي تجويز ڪيل رٿا == سنڌ حڪومت جي ريجنل پلان ۾ سوهڻي ڍوري کي ٻيهر فعال ڪرڻ لاءِ ان سان لاڳاپيل ڪيچمينٽ مان برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ لاءِ نئين ڊرينيج نيٽ ورڪ جي تجويز ڏني وئي. اهڙي نظام جو مقصد ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار سميت انهن علائقن کي نيڪال جي سهولت فراهم ڪرڻ هو جيڪي موجوده منظم ڊرينيج نيٽ ورڪ کان ٻاهر رهجي ويا هئا.<ref name="SIDA" /> ادريس راجپوت موجب سوهڻي ڍوري جي مٿئين حصي وسيلي شهدادپور، ٽنڊو آدم ۽ ٽنڊو الهيار وارن علائقن جو پاڻي ۽ هيٺئين ڀائي خان واري حصي وسيلي ٽنڊو الهيار، چمبڙ، شيخ ڀرڪيو، گلاب لغاري، ماتلي ۽ راڄو خاناڻي وارن علائقن جو اضافي پاڻي خارج ڪري سگهجي ٿو. هن ڀائي خان ڍوري کي ٽنڊو غلام علي ڀرسان ايل بي او ڊي جي برانچ ڊرين سان ڳنڍڻ يا ان جي وهڪري کي اڳتي پُراڻ ڍوري واري قدرتي نظام سان ملائڻ جي تجويز پڻ بيان ڪئي آهي.<ref name="Rajput" /> سنڌ حڪومت جي وسيع ريجنل پلان ۾ پڻ سوهڻي ۽ ڀائي خان ڍورن جي بحاليءَ کي پُراڻ ۽ ٻين قدرتي ڍورن سان گڏ کاٻي ڪناري جي برساتي پاڻيءَ جي نيڪال واري حڪمت عملي جو حصو بڻايو ويو. ان جو مقصد موجوده مصنوعي ڊرينن تي بار گهٽائڻ ۽ شديد برساتن دوران پاڻيءَ کي پراڻن قدرتي وهڪرن ڏانهن منتقل ڪرڻ هو.<ref name="SIDA" /> == بحاليءَ جو سرڪاري منصوبو == سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ بابت تجويزون 2011ع جي ٻوڏن کان پوءِ مختلف سرڪاري منصوبن جو حصو رهيون. پاڪستان جي موسمي تبديليءَ بابت حڪمت عمليءَ ۾ پُراڻ، ڊگهڙي، سوهڻي، ڀائي خان، پٿورو، نارو ۽ هاڪڙي سميت قدرتي ڍورن کي ٻيهر فعال ڪرڻ جي تجويز جو مقصد برساتي ۽ نيڪال واري پاڻيءَ جو محفوظ ۽ بروقت اخراج، ايل بي او ڊي تي دٻاءُ گهٽائڻ ۽ شديد برساتن ۾ پاڻيءَ کي قدرتي وهڪرن ڏانهن منتقل ڪرڻ ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Strategic Framework as Country Programme on Climate Change Initiatives and Priorities for the Engagement with GCF |publisher=Ministry of Climate Change, Government of Pakistan |url=https://nrsp.org.pk/gcf/docs/GCF-Country-Program-and-Strategic-Framework-Pakistan.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> 20242024–25ع جي سنڌ حڪومت جي '''سالياني ترقياتي پروگرام''' ۾ '''مٽياري، سانگهڙ ۽ ٽنڊي الهيار ضلعن جي قدرتي آبي لنگهه (سوهڻي ڍوري) جي بحالي''' نالي باقاعده رٿا شامل ڪئي وئي. سنڌ حڪومت جي '''نگراني ۽ جائزي واري سيل''' جي اجلاس جي ڪارروائي موجب '''سالياني ترقياتي پروگرام جي رٿا نمبر 1506''' منظور ڪئي وئي ۽ ان تي عملي ڪم پڻ شروع ڪيو ويو.<ref name="MEC2025">{{cite report |title=Minutes of Review Meetings 2024–25 |publisher=Monitoring & Evaluation Cell, Planning & Development Department, Government of Sindh |year=2025 |url=https://mecsindh.gov.pk/docs/data/minutes_2024-25.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> مالي سال '''2025–26ع''' جي سنڌ حڪومت جي بجيٽ ۾ سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ واري منصوبي لاءِ '''1 ارب رپيا''' رکيا ويا. سرڪاري بجيٽ دستاويز ۾ منصوبي جو علائقو مٽياري، سانگهڙ ۽ ٽنڊو الهيار ضلعن تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Budget2025">{{cite report |title=Sindh Citizens' Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> == ماحولياتي ۽ زرعي اهميت == سوهڻي ڍورو اهڙي علائقي مان گذري ٿو جتي زراعت آبپاشي تي وڏي پيماني تي دارومدار رکي ٿي. غيرمعمولي برساتن دوران زرعي زمين مان پاڻيءَ جو بروقت نيڪال نه ٿيڻ سبب پاڻي بيهڻ، زميني پاڻيءَ جي سطح وڌڻ، فصلن جي نقصان ۽ آبادين جي ٻڏڻ جو خطرو وڌي سگهي ٿو. ان سبب سوهڻي ڍوري جي بحاليءَ کي رڳو هڪ پراڻي آبي رستي جي بحالي نه، پر علائقائي ٻوڏ ۽ برساتي پاڻيءَ جي انتظام واري حڪمت عمليءَ جو حصو سمجهيو ويو آهي.<ref name="SIDA" /><ref name="Budget2025" /> سرڪاري مطالعي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته بحال ٿيل قدرتي ڍورا برساتي پاڻي خارج ڪرڻ کان سواءِ ''interceptor drains'' طور ڪم ڪري زميني پاڻيءَ جي وڌندڙ سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا. گڏ ٿيل برساتي پاڻي کي آبپاشي جي کوٽ وارن آخري علائقن ۾ پمپن وسيلي زرعي استعمال لاءِ کڻڻ جو امڪان پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SIDA" /> == پڻ ڏسو == * [[پراڻ ڍورو]] * [[ڀائي خان ڍورو]] * [[هاڪڙو ڍورو]] * [[نارو ڍورو]] * [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] * [[روهڙي ڪئنال]] * [[شهدادپور]] * [[ٽنڊو آدم]] * [[ٽنڊو الهيار]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ڍورا]] [[زمرو:سنڌ جا آبي ذخيرا]] [[زمرو:سانگهڙ ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:ٽنڊو الهيار ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:سنڌ ۾ پاڻي]] pxkz1ce6crgm6k9hh8jh0wnneciuxqv 0 59583 416264 252094 2026-10-01T19:46:01Z Intisar Ali 8681 416264 wikitext text/x-wiki '''پُراڻ ڍورو'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Puran Dhoro''' يا '''Dhoro Puran'''}} [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي لاڙ واري علائقي ۾ هڪ قديم قدرتي آبي لنگهه ۽ [[سنڌو درياهه]] جو پراڻو ڇڏيل وهڪرو آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻيءَ بابت علائقائي منصوبي موجب پُراڻ ڍوري جي مجموعي ڊيگهه لڳ ڀڳ 185 ڪلوميٽر آهي. اهو [[ميرپورخاص]] شهر جي اتر کان شروع ٿي، ميرپورخاص واري علائقي مان گذرڻ کان پوءِ [[ڊگهڙي]] ۽ [[ٽنڊو جان محمد]] جي اوڀر کان وهي ٿو؛ اڳتي [[جهڏو]] وٽان گذري ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري [[روشن آباد]] ۽ [[ڪلوئي]] واري پاسي کان [[شڪور ڍنڍ]] ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="SIDA2012">{{cite report |title=Sindh Water Sector Improvement Phase-I Project: Preparation of Regional Plan for the Left Bank of Indus, Delta and Coastal Zone, Volume II – Pre-Feasibilities |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |year=2012 |url=https://sida.org.pk/download/reports/Volume-II%20-%20Pre%20Feasibilities-Final_May2012.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> پُراڻ ڍورو سنڌ جي کاٻي ڪناري وارن قديم قدرتي ڍورن جي نظام جو حصو آهي. علائقائي منصوبي ۾ ان کي علائقي جو مکيه ڇڏيل درياهي وهڪرو ۽ بنيادي طور سنڌو درياهه جو پراڻو پيٽ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SIDA2012" /> وقت گذرڻ سان آبپاشي ۽ نيڪال جا واهه، رستا، آباديون ۽ ٻيون اڏاوتون هن قدرتي وهڪري کي ڪيترن هنڌن تي ٽڪرن ۾ ورهائي يا سوڙهو ڪري چڪيون آهن.<ref name="SIDA2012" /> == وهڪرو ۽ جاگرافي == پُراڻ ڍورو ميرپورخاص جي اتر واري علائقي مان نڪري ڏکڻ ۽ ڏکڻ-اوڀر طرف وڌي ٿو. ميرپورخاص کان پوءِ ان جو وهڪرو ڪجهه مفاصلي تائين [[ميرپورخاص مين ڊرين]] جي ڀرسان هلي ٿو. ان کان پوءِ اهو ڊگهڙي ۽ ٽنڊو جان محمد جي اوڀر کان لنگهي، جهڏو وٽان گذري ٿو. جهڏو کان پوءِ اهو روشن آباد ڀرسان ڏکڻ-اوڀر طرف مڙي ڪلوئي کان ٿيندو شڪور ڍنڍ ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="SIDA2012" /> شڪور ڍنڍ [[رن ڪڇ]] واري وسيع هيٺاهين ۽ آبي نظام جو حصو آهي ۽ پاڪستان-ڀارت سرحد جي ٻنهي پاسن تي پکڙيل آهي. سنڌ حڪومت جي علائقائي منصوبي موجب ڍنڍ جو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پاڪستان ۽ 80 سيڪڙو ڀارت ۾ واقع آهي.<ref name="SIDA2012" /> سنڌ جي آبپاشي ماهر ادريس راجپوت جي بيان موجب پُراڻ ڍورو جهلوري، ميرپورخاص واري پاسي کان شروع ٿي مير واهه گورچاڻي، ڊگهڙي، ٽنڊو جان محمد، جهڏو، نئون ڪوٽ، پنگريو ۽ ڪلوئي وارن علائقن مان ٿيندو شڪور ڍنڍ ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="Rajput">{{cite web |title=ڇا سنڌ ۾ پاڻي جا فطري لنگھ بحال ٿي سگھندا؟ |author=ادريس راجپوت |url=https://sindhsalamat.com/threads/16474/ |website=سنڌ سلامت |access-date=2 October 2026}}</ref> == قدرتي نيڪال ۾ اهميت == پُراڻ ڍورو تاريخي طور برساتي ۽ ٻوڏ واري پاڻيءَ جي قدرتي نيڪال لاءِ اهم رهيو آهي. هيٺين سنڌ جو ميداني علائقو تمام گهٽ لاٿ وارو هجڻ سبب پراڻن درياهي پيٽن، ڍورن ۽ هيٺاهين زمينن وسيلي برساتي پاڻي خارج ڪندو رهيو آهي. سنڌ حڪومت جي علائقائي رٿابنديءَ ۾ پُراڻ، هاڪڙو، نارو ۽ ٻين ڍورن کي کاٻي ڪناري جي قدرتي نيڪال واري نظام جا اهم جزا قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SIDA2012" /> وقت سان پُراڻ جي قدرتي پيٽ تي آبادي، زرعي زمين، رستن ۽ ٻين اڏاوتن جي واڌ سبب ڪيترن هنڌن تي رڪاوٽون پيدا ٿيون. سرڪاري مطالعي موجب جهڏي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ اڌ درجن کان وڌيڪ اهڙا تنگ هنڌ سڃاتا ويا، جڏهن ته ڪن هنڌن تي ڍوري جي ويڪر، جيڪا عام طور 250 فوٽن کان وڌيڪ ڄاڻائي وئي، گهٽجي رڳو 20 کان 30 فوٽن تائين پهتي.<ref name="SIDA2012" /> == ايل بي او ڊي سان لاڳاپو == {{main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) منصوبي تي ڪم شروع ڪيو ويو. منصوبي جو بنيادي مقصد سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري وارن زرعي علائقن، خاص طور شهيد بينظيرآباد، سانگهڙ، ميرپورخاص ۽ بدين جي علائقن مان پاڻي بيهڻ ۽ زميني لوڻياٺ جي مسئلن کي گهٽائڻ هو.<ref name="SIDALBOD">{{cite web |title=LBOD Project |publisher=Sindh Irrigation Department |url=https://hicsindh.pk/public/DevII |access-date=2 October 2026}}</ref> ايل بي او ڊي جو مرڪزي '''اسپائنل ڊرين''' مختلف نيڪال وارن رستن جو پاڻي گڏ ڪري هيٺين سنڌ ڏانهن کڻي وڃي ٿو. هي نظام اڳتي هلي '''ڪڍڻ-پٽيجي آئوٽ فال ڊرين''' (KPOD) ۽ '''ڍورو پُراڻ آئوٽ فال ڊرين''' (DPOD) سان ڳنڍجي ٿو. سرڪاري رڪارڊ موجب DPOD پُراڻ جي پراڻي قدرتي رستي سان لاڳاپيل آهي ۽ ٻوڏ واري حالت ۾ پاڻي شڪور ڍنڍ ڏانهن خارج ڪري سگهي ٿو.<ref name="SIDALBOD" /><ref name="NDMA">{{cite report |title=National Disaster Management Plan |publisher=National Disaster Management Authority, Pakistan |url=https://www.ndma.gov.pk/storage/plans/July2024/79LKvz4wvhWp0xMYYql1.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> پُراڻ ڍورو، ميرپورخاص مين ڊرين، اسپائنل ڊرين ۽ DPOD پاڻ ۾ لاڳاپيل هجڻ باوجود الڳ جزا آهن. پُراڻ هڪ قديم قدرتي آبي لنگهه آهي، جڏهن ته ٻيا جديد نيڪال واري نظام جا حصا آهن. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ايل بي او ڊي جي اسپائنل ڊرين پاڻي کي KPOD ۽ DPOD ڏانهن ورهائي ٿي؛ KPOD جو پاڻي ٽائيڊل لنڪ وسيلي سامونڊي علائقي ڏانهن وڃي ٿو، جڏهن ته DPOD جو واسطو پُراڻ جي پراڻي رستي ۽ شڪور ڍنڍ سان آهي.<ref name="SIDALBOD" /> == قدرتي وهڪري ۾ رڪاوٽون == ايل بي او ڊي ۽ ٻين آبپاشي ۽ مواصلاتي اڏاوتن کان پوءِ پُراڻ سميت ڪيترن قدرتي ڍورن جي وهڪري بابت مسئلا سامهون آيا. سنڌ حڪومت جي علائقائي مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو ته کاٻي ڪناري جي وڏن ۽ ننڍن قدرتي ڍورن کي رستن، نيڪال جي واهن، آبادين ۽ آبپاشي جي اڏاوتن ڪيترن هنڌن تي روڪيو يا ڪٽيو آهي.<ref name="SIDA2012" /> پُراڻ جو مسئلو خاص طور جهڏي ڀرسان اهم رهيو آهي، جتي شهر جي واڌ سان قدرتي پيٽ تي قبضا ۽ تنگيون پيدا ٿيون. 2011ع جي ٻوڏ کان پوءِ وفاقي فلڊ ڪميشن پُراڻ ڍوري جي ٻيهر سيڪشننگ، ڪنارن جي بحالي ۽ جهڏي ڀرسان قبضا هٽائڻ کي هنگامي بحالي وارن ڪمن ۾ شامل ڪيو. ساڳي رپورٽ ڊگهي مدي لاءِ قدرتي ڍورن جو آزاد نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ ۽ پاڻي پُراڻ وسيلي شڪور ڍنڍ ڏانهن موڙڻ جي تجويز پڻ ڏني.<ref name="FFC2011">{{cite report |title=Annual Flood Report 2011 |publisher=Federal Flood Commission, Ministry of Water and Power, Government of Pakistan |year=2011 |url=https://www.ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2020/06/Annual-Flood-Report-2011.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> == 2011ع ۽ 2022ع جون ٻوڏون == 2011ع ۽ 2022ع جي غيرمعمولي برساتن پُراڻ ڍوري ۽ ايل بي او ڊي واري علائقي ۾ برساتي پاڻي جي نيڪال جي اهميت کي ٻيهر نمايان ڪيو. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ٻوڏن مان ظاهر ٿيو ته موجوده آبپاشي نيڪال واري نظام سان گڏ هڪ الڳ ۽ وڌيڪ مؤثر برساتي پاڻي جي نيڪال واري نظام جي ضرورت آهي؛ ان مقصد لاءِ پراڻن قدرتي ڍورن جي بحاليءَ کي هڪ اهم قدم قرار ڏنو ويو.<ref name="PAS">{{cite web |title=Rehabilitation of Dhoro Puran |publisher=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/2018 |access-date=2 October 2026}}</ref> 2022ع جي شديد برساتن دوران پُراڻ ڍوري ۾ جهڏي ويجهو ڪيترائي گهارا پيا. 18 آگسٽ تي روشن آباد ڀرسان ٻن گهارن سبب ڪيترائي ڳوٺ ۽ سوين ايڪڙ زرعي زمين پاڻي هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite news |title=Dhoro Puran drain develops breaches |newspaper=Dawn |date=19 August 2022 |url=https://www.dawn.com/news/1705554 |access-date=2 October 2026}}</ref> سيپٽمبر تائين جهڏي ڀرسان هڪ گهارو لڳ ڀڳ 500 فوٽ ويڪرو ٿي ويو هو ۽ ٻوڏ جو پاڻي وڌيڪ آبادين ۾ داخل ٿيو.<ref>{{cite news |title=Puran Dhoro breach not plugged yet |newspaper=Dawn |date=6 September 2022 |url=https://www.dawn.com/news/1708581 |access-date=2 October 2026}}</ref> سنڌ جي صوبائي آفت انتظام اداري جي 2022ع واري هنگامي منصوبي ۾ پڻ جهڏو تعلقي ۾ پُراڻ ڍوري جي ڪيترن هنڌن کي ٻوڏ جي لحاظ کان حساس هنڌن طور درج ڪيو ويو هو.<ref name="PDMA2022">{{cite report |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2022 |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |year=2022 |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Contingency_Plans/Contingency%20Plan%202022.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> == بحالي == 2022ع جي ٻوڏن کان پوءِ پُراڻ ڍوري جي بحاليءَ کي [[سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ]] تحت شامل ڪيو ويو. سرڪاري منصوبي موجب پُراڻ ڍوري جي RD 210+000 کان RD 110+000 واري حصي کي 11,000 ڪيوسڪ ڊيزائن ٻوڏ کڻڻ جي صلاحيت مطابق بحال ڪرڻ ۽ RD 210+000 کان RD 222+130 واري حصي کي 5,980 ڪيوسڪ وهڪري لاءِ بهتر ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو ويو.<ref name="PAS" /> منصوبي هيٺ پُراڻ ڍوري جي مختلف حصن جي بحالي، ڪنارن کي مضبوط ڪرڻ ۽ آئوٽ فال اڏاوتن تي ڪم شامل ڪيو ويو. سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پروجيڪٽ جي رپورٽ ۾ RD 176+400 کان RD 210+000 ۽ RD 210+000 کان RD 222+130 تائين پُراڻ ڍوري جي بحالي جا الڳ ڪم درج ٿيل آهن.<ref>{{cite report |title=Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project: Irrigation Quarterly Progress Report |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2024 |url=https://sferpmis.gos.pk/uploads/IrrigationQuarterlyProgress/2024/Sep/23/IrrigationQuarterlyProgress_Irrigationn%20Quarterly%20Attachment_66f11a6a2b457.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> جولاءِ 2024ع ۾ سنڌ حڪومت اسپائنل ڊرين تي 4,000 ڪيوسڪ گنجائش وارو اسڪيپ ريگيوليٽر ۽ پنگريو ڍوري لاءِ 2,500 ڪيوسڪ گنجائش وارو انڊرپاس کوليو. انڊرپاس جو مقصد پنگريو ڍوري جي قدرتي وهڪري کي پُراڻ ڍوري تائين پهچڻ جو رستو ڏيڻ هو. منصوبي ۾ RD-297 ڀرسان اسپائنل ڊرين ۽ پُراڻ جي قدرتي وهڪري سان لاڳاپيل وڌيڪ اڏاوتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite news |last=Khan |first=Mohammad Hussain |title=CM Murad opens regulator, underpass on LBOD to give passage to natural waterway |newspaper=Dawn |date=25 July 2024 |url=https://www.dawn.com/news/1847773 |access-date=2 October 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي مالي سال 2025–26ع واري بجيٽ ۾ پڻ پُراڻ ڍوري جي قدرتي رستي کي شڪور ڍنڍ تائين بحال ڪرڻ لاءِ سائفن ٺاهڻ ۽ ايل بي او ڊي نظام جي بحالي لاءِ رقم رکي وئي، جڏهن ته پُراڻ ۽ هاڪڙي ڍورن جي بحاليءَ جو ٻيو مرحلو به آبپاشي کاتي جي ترقياتي ڪمن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Citizens' Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |access-date=2 October 2026}}</ref> == ماحولياتي ۽ معاشي اهميت == پُراڻ ڍوري جي اهميت رڳو ٻوڏ جي پاڻي جي نيڪال تائين محدود نه آهي. هي قدرتي وهڪرو ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ بدين سان لاڳاپيل زرعي علائقن مان اضافي برساتي پاڻي جي اخراج ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. قدرتي لنگهن ۾ رڪاوٽن سبب پاڻي بيهڻ سان فصلن، آبادين، رستن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن کي نقصان پهچڻ جو خطرو وڌي ٿو. ان ڪري جديد سرڪاري منصوبن ۾ ايل بي او ڊي جهڙي آبپاشي نيڪال واري نظام سان گڏ قدرتي ڍورن کي برساتي پاڻي جي نيڪال لاءِ ٻيهر فعال ڪرڻ تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="PAS" /><ref name="FFC2011" /> شڪور ڍنڍ ۽ رن ڪڇ وارو هيٺاهون علائقو پُراڻ جي قدرتي نيڪال جو آخري حصو بڻجي ٿو. ان ڪري پُراڻ جي بحاليءَ بابت منصوبن جو بنيادي مقصد پاڻيءَ کي آبادي ۽ زرعي زمين تي بيهڻ بدران ان جي تاريخي هيٺاهين رستي سان شڪور ڍنڍ ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي.<ref name="SIDA2012" /> == پڻ ڏسو == * [[شڪور ڍنڍ]] * [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] * [[رن ڪڇ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[ميرپورخاص]] * [[جهڏو]] * [[ڊگهڙي]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ڍورا]] [[زمرو:سنڌ جا آبي ذخيرا]] [[زمرو:ميرپورخاص ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:سنڌ ۾ پاڻي]] jwqtixigm32uyyrnrd7f1j2m6k1r527 0 75565 416389 265079 2026-10-02T08:12:59Z Intisar Ali 8681 416389 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪرنگهي وارن جانورن جي بُڪين مان خارج ٿيندڙ پاڻياٺ فضلو}} [[File:Human urine sample.jpg|thumb|انساني پيشاب جو نمونو]] '''پيشاب''' يا '''مُٽ''' ({{lang-en|Urine}}) [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[بُڪيون|بُڪين]] مان ٺهندڙ هڪ پاڻياٺ [[اخراج|اخراجي مادو]] آهي، جنهن وسيلي جسم مان واڌو پاڻي، لوڻ ۽ [[ميٽابولزم]] دوران پيدا ٿيندڙ فضول مادا خارج ٿين ٿا. انهن مادن ۾ خاص طور [[يوريا]]، [[يورڪ ايسڊ]] ۽ [[ڪريئٽينين]] شامل آهن. پيشاب جي ٺهڻ ۽ اخراج وسيلي بُڪيون جسم ۾ پاڻي، [[اليڪٽرولائٽ]]، تيزاب-اساس توازن ۽ ڪيترن ئي تحليل ٿيل مادن جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] ۾ پيشاب بُڪين مان [[يورٽر|يورٽرن]] وسيلي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچي ٿو، جتي اهو عارضي طور گڏ ٿئي ٿو. انسان ۽ ٻين آنور وارن کير پياريندڙ جانورن ۾ مثاني مان پيشاب [[يورٿرا]] وسيلي جسم کان ٻاهر خارج ٿئي ٿو. پيشاب خارج ڪرڻ واري عمل کي طبي اصطلاح ۾ '''مڪشن''' (micturition) يا پيشاب ڪرڻ چيو وڃي ٿو. پيشاب رڳو جسم جو فضول مادو نه آهي، پر ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم آهي. ان ۾ موجود [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا غذائي عنصر زمين جي غذائي چڪر جو حصو بڻجن ٿا. مناسب صفائي ۽ علاج کان پوءِ انساني يا جانورن جي پيشاب کي ڀاڻ جي ذريعي طور به استعمال ڪري سگهجي ٿو. == جسماني فعليات == {{مک مضمون|بُڪين جي فعليات}} [[File:Harnstoff.svg|thumb|[[يوريا]] جي ڪيميائي بناوت]] پيشاب جي ٺهڻ جو بنيادي ڪم [[بُڪيون]] ڪن ٿيون. هر بُڪي ۾ وڏي تعداد ۾ ننڍڙا فعلي يونٽ هوندا آهن، جن کي '''[[نيفرون]]''' چيو وڃي ٿو. هر نيفرون ۾ رت مان پاڻي ۽ ننڍن تحليل ٿيل مادن جي ڇاڻ شروع ٿئي ٿي. پيشاب جي ٺهڻ کي بنيادي طور ٽن عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # '''گلوميرولر فلٽريشن''' — [[گلوميرولس]] ۾ رت جو پلازما ڇاڻجي ابتدائي فلٽريٽ ٺاهي ٿو. # '''ٽيوبولر ٻيهر جذب''' — جسم لاءِ ضروري پاڻي، [[گلوڪوز]]، [[امينو ايسڊ]] ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جو وڏو حصو بُڪين جي نلين مان وري رت ۾ جذب ٿئي ٿو. # '''ٽيوبولر سيڪريشن''' — ڪجهه آئن، دوائون ۽ فضول مادا رت مان بُڪين جي نلين ۾ منتقل ڪيا وڃن ٿا. انهيءَ عمل کان پوءِ بچيل پاڻياٺ آخري پيشاب بڻجي ٿي. اهو [[رينل پيلوس]] کان يورٽرن وسيلي مثاني ۾ پهچي ٿو ۽ پوءِ يورٿرا وسيلي جسم مان خارج ٿئي ٿو. بُڪين جي پيشاب کي گهڻو يا گهٽ مرڪوز ڪرڻ جي صلاحيت جسم جي پاڻيءَ جي توازن لاءِ انتهائي اهم آهي. هن عمل ۾ [[اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون]] (ADH)، [[رينن-اينجيوٽينسن-الڊوسٽيرون نظام]] ۽ نيفرون جو [[هينلي جو لوپ]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. == مقدار == صحتمند بالغ انسان ۾ پيشاب جي مقدار پاڻي پيئڻ، موسم، جسماني سرگرمي، غذا، دوائن ۽ صحت جي حالت موجب تبديل ٿيندي رهي ٿي. عام طبي اندازي موجب مناسب پيشاب جي پيداوار لڳ ڀڳ '''0.5 کان 1 ملي ليٽر في ڪلوگرام جسماني وزن في ڪلاڪ''' هوندي آهي. روزاني پيشاب جي مقدار ۾ غيرمعمولي تبديلي ڪيترين بيمارين جو اشارو ٿي سگهي ٿي: * '''[[پولي يوريا]]''' — غيرمعمولي طور گهڻو پيشاب پيدا ٿيڻ؛ * '''[[اوليگيوريا]]''' — پيشاب جي مقدار تمام گهٽ ٿيڻ؛ * '''[[اينوريا]]''' — پيشاب جو تقريباً بند ٿي وڃڻ؛ * '''[[پولاڪيوريا]]''' — ٿوري ٿوري مقدار ۾ بار بار پيشاب اچڻ. پيشاب جي مقدار بُڪين جي ڪم، جسم ۾ رت جي گردش ۽ پاڻيءَ جي حالت جو اهم طبي اشارو آهي. == بناوت == عام انساني پيشاب جو لڳ ڀڳ '''91–96 سيڪڙو پاڻي''' هوندو آهي، جڏهن تہ باقي حصو تحليل ٿيل نامياتي ۽ غيرنامياتي مادن تي مشتمل هوندو آهي. پيشاب جا اهم جزا هي آهن: * [[پاڻي]] * [[يوريا]] * [[ڪريئٽينين]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[سوڊيم]] * [[پوٽاشيم]] * [[ڪلورائڊ]] * [[فاسفيٽ]] * [[سلفيٽ]] * [[امونيم]] * ٻين [[ميٽابولائٽ]]ن جا ننڍا مقدار [[يوريا]] پيشاب ۾ موجود اهم نائٽروجن وارو فضول مادو آهي. اهو [[پروٽين]] جي ميٽابولزم دوران پيدا ٿيندڙ امونيا کي [[جگر]] ۾ نسبتاً گهٽ زهريلي شڪل ۾ تبديل ڪرڻ کان پوءِ ٺهي ٿو. صحتمند انسان جي پيشاب ۾ عام طور [[پروٽين]] ۽ [[گلوڪوز]] تمام ٿوري يا اڻلڀ مقدار ۾ هوندا آهن. غيرمعمولي مقدار ۾ پروٽين جي موجودگي کي '''[[پروٽين يوريا]]''' ۽ گلوڪوز جي موجودگي کي '''گلوڪوز يوريا''' چيو وڃي ٿو. اهي بُڪين جي بيمارين يا [[ذيابيطس]] سميت مختلف حالتن ۾ ڏسي سگهجن ٿا. == رنگ == {{مک مضمون|پيشاب جو غيرمعمولي رنگ}} [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|تاريخي طبي خاڪو، جنهن ۾ پيشاب جي مختلف رنگن کي بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي]] عام تازو پيشاب صاف ۽ هلڪي پيلي کان عنبري رنگ تائين هوندو آهي. ان جو پيلو رنگ خاص طور [[هيموگلوبن]] جي ٽٽڻ سان ٺهندڙ رنگدار مادن، خاص ڪري [[يوروبلن]]، سان لاڳاپيل آهي. رنگ جي شدت جسم ۾ پاڻيءَ جي مقدار تي پڻ دارومدار رکي ٿي. گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب تمام هلڪو يا تقريباً بي رنگ ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ [[پاڻي جي کوٽ]] ۾ اهو گهرو پيلو يا عنبري ٿي سگهي ٿو. پيشاب جا غيرمعمولي رنگ مختلف سببن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا: * '''ڳاڙهو يا گلابي''' — [[هيماتوريا|رت جي موجودگي]]، ڪجهه خوراڪ جهڙوڪ [[چقندر]] يا ڪجهه دوائون؛ * '''گهرو پيلو''' — اڪثر [[پاڻي جي کوٽ]]؛ * '''نارنگي''' — [[ريفيمپيسن]] ۽ ڪجهه ٻين دوائن جي استعمال سان؛ * '''گهرو ڀورو''' — [[بليروبن]]، [[مائيوگلوبن]] يا ڪجهه بيمارين سان؛ * '''سائو يا نيرو''' — ڪجهه دوائن، رنگن يا مخصوص طبي حالتن سان؛ * '''ڪارو ٿيندڙ پيشاب''' — [[الڪاپٽون يوريا]]، ميلانين سان لاڳاپيل حالتن يا ڪجهه ٻين ناياب بيمارين ۾ ٿي سگهي ٿو. پيشاب جو رنگ اڪيلو ڪنهن بيماري جي حتمي تشخيص نٿو ڪري سگهي. <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|پاڻي گهٽ پيئڻ سبب گهرو پيشاب File:HematuriaGross.jpg|[[هيماتوريا]] سبب ڳاڙهو پيشاب File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|[[چقندر]] کائڻ کان پوءِ گلابي پيشاب File:IMAG0466.jpg|[[پروپوفول]] جي استعمال دوران سائو پيشاب </gallery> == بو == تازو صحتمند پيشاب عام طور هلڪي مخصوص بو رکي ٿو. ڪجهه وقت بيهڻ کان پوءِ بيڪٽيريا [[يوريا]] کي ٽوڙي [[امونيا]] پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن ڪري پيشاب مان تيز امونيا جهڙي بو اچڻ لڳي ٿي. غذا، پاڻيءَ جي کوٽ، دوائون ۽ بيماريون پيشاب جي بو بدلائي سگهن ٿيون. مثال طور [[اسپيراگس]] کائڻ کان پوءِ ان جي ميٽابولائٽن سبب مخصوص بو پيدا ٿي سگهي ٿي. [[ميپل سيرپ يورين بيماري]] ۾ پيشاب مان ميپل سيرپ جهڙي بو اچي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪيٽون جسم وڌڻ سان مٺڙي يا ايسٽون جهڙي بو پيدا ٿي سگهي ٿي. == پي ايڇ == پيشاب عام طور ٿورو تيزابي هوندو آهي، پر ان جو [[پي ايڇ]] غذا، دوائن، جسم جي تيزاب-اساس توازن ۽ بيمارين موجب گهڻو بدلجي سگهي ٿو. طبي ليبارٽرين ۾ عام پيشاب جو pH تقريباً '''4.6 کان 8.0''' جي وچ ۾ ملي سگهي ٿو. گوشت ۽ پروٽين سان ڀرپور غذا پيشاب کي نسبتاً تيزابي بڻائي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪيترن ميون ۽ ڀاڄين سان ڀرپور غذا ان کي نسبتاً الڪلائن ڪري سگهي ٿي. پيشاب جي pH جي جاچ ڪجهه قسمن جي [[بُڪين جي پٿري]]، [[رينل ٽيوبولر ايسڊوسس]] ۽ ٻين ميٽابولڪ حالتن جي جاچ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي. == مخصوص ڪشش ۽ اوسموليلٽي == پيشاب جي '''مخصوص ڪشش''' (specific gravity) ان ۾ حل ٿيل مادن جي مقدار جو اندازو ڏئي ٿي. عام ليبارٽري حد تقريباً '''1.005 کان 1.030''' هوندي آهي، جيتوڻيڪ مختلف ليبارٽرين ۾ حوالاتي حد ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. تمام هلڪو پيشاب گهڻي پاڻيءَ جي استعمال يا بُڪين جي پيشاب مرڪوز ڪرڻ واري صلاحيت ۾ خرابي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڌيڪ مخصوص ڪشش پاڻيءَ جي کوٽ، پيشاب ۾ گلوڪوز يا ٻين تحليل ٿيل مادن جي واڌ سان ٿي سگهي ٿي. پيشاب جي [[اوسموليلٽي]] جسم جي پاڻيءَ جي حالت ۽ بُڪين جي پيشاب کي مرڪوز يا هلڪو ڪرڻ واري صلاحيت موجب وڏي حد تائين بدلجي سگهي ٿي. == پيشاب جو مائڪروبايوم == اڳ ۾ طب ۾ عام تصور هو تہ صحتمند انسان جو مثانو ۽ پيشاب مڪمل طور '''جراثيم کان پاڪ''' هوندا آهن. جديد تحقيق، بهتر ڪلچر طريقن ۽ [[ڊي اين اي]] سيڪوئنسنگ سان معلوم ٿيو آهي تہ صحتمند ماڻهن جي پيشابي نظام ۾ به مختلف ننڍڙا جاندار موجود ٿي سگهن ٿا. انهن جي مجموعي آبادي کي '''پيشابي مائڪروبايوٽا''' يا '''يورو بايوم''' چيو وڃي ٿو. ان ڪري پيشاب ۾ بيڪٽيريا جي موجودگي پاڻمرادو [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جي برابر ناهي. نمونو حاصل ڪرڻ جو طريقو، علامتون، بيڪٽيريا جو قسم ۽ مقدار ۽ ٻيا ليبارٽري نتيجا به تشخيص ۾ اهم آهن. == طبي جاچ == {{مک مضمون|پيشاب جي جاچ}} [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|خوردبيني هيٺ پيشاب ۾ [[يورڪ ايسڊ]] جا قلم]] پيشاب جي طبي جاچ کي '''[[يورينلائسس]]''' چيو وڃي ٿو. هي عام استعمال ٿيندڙ ليبارٽري جاچن مان هڪ آهي ۽ بُڪين، پيشابي نظام ۽ ڪيترين ميٽابولڪ بيمارين بابت معلومات ڏئي سگهي ٿي. يورينلائسس ۾ عام طور هي شيون ڏٺيون وڃن ٿيون: * رنگ ۽ صفائي؛ * مخصوص ڪشش؛ * pH؛ * پروٽين؛ * گلوڪوز؛ * [[ڪيٽون]]؛ * رت يا هيموگلوبن؛ * بليروبن؛ * نائٽرائٽ ۽ leukocyte esterase؛ * ڳاڙها ۽ اڇا رت جا سيل؛ * epithelial cells؛ * casts؛ * crystals؛ * بيڪٽيريا يا ٻيا خرد جاندار. [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جو شڪ هجي تہ پيشاب جو '''ڪلچر''' ڪري ذميوار بيڪٽيريا ۽ انهن جي [[اينٽي بايوٽڪ]] حساسيت معلوم ڪري سگهجي ٿي. پيشاب جي جاچ [[ذيابيطس]]، بُڪين جي بيمارين، پيشابي انفيڪشن، ڪجهه جگر جي بيمارين ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتن جي تشخيص ۽ نگراني ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. == پيشاب جا نمونا == طبي مقصد لاءِ پيشاب مختلف طريقن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو. انهن ۾ شامل آهن: * بي ترتيب پيشاب جو نمونو؛ * پهريون صبح وارو پيشاب؛ * وچ ڌارا وارو صاف نمونو؛ * 24 ڪلاڪن جو گڏ ڪيل پيشاب؛ * [[ڪيٿيٽر]] وسيلي حاصل ڪيل پيشاب؛ * مخصوص حالتن ۾ مثاني مان سڌي سوئي وسيلي حاصل ڪيل نمونو. نموني وٺڻ جو صحيح طريقو خاص طور بيڪٽيريل ڪلچر ۽ پيشابي مائڪروبايوم جي مطالعي ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ پيشاب خارج ٿيڻ وقت ڀرپاسي جي جلد يا تناسلي رستي جا جراثيم نموني ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. == حمل ۽ پيشاب == حمل دوران [[پلاسينا]] مان پيدا ٿيندڙ '''[[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]]''' (hCG) هارمون ماءُ جي رت سان گڏ پيشاب ۾ به خارج ٿئي ٿو. گهريلو ۽ ليبارٽري [[حمل جي جاچ|حمل جا ٽيسٽ]] عام طور پيشاب ۾ hCG جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي ٻڌل هوندا آهن. == ماحولياتي اهميت == پيشاب ۾ [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا ٻوٽن لاءِ اهم غذائي عنصر موجود آهن. قدرتي ماحول ۾ جانورن جو پيشاب [[نائٽروجن چڪر]] ۾ حصو وٺي ٿو ۽ مٽيءَ ڏانهن غذائي مادا واپس منتقل ڪري ٿو. انساني پيشاب کي مناسب طريقي سان الڳ گڏ ڪري، محفوظ رکڻ يا علاج ڪرڻ کان پوءِ زرعي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. البت انساني فضلي جي ٻيهر استعمال ۾ جراثيمي آلودگي، دوائن جي باقيات، لوڻ ۽ ماحولياتي حفاظت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == جانورن ۾ پيشاب == پيشاب جي بناوت ۽ اخراج مختلف جانورن ۾ سندن رهائش ۽ ارتقائي موافقت مطابق مختلف هوندو آهي. === کير پياريندڙ جانور === کير پياريندڙ جانورن جون بُڪيون پيشاب کي مرڪوز ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. ريگستاني جانورن ۾ پاڻي بچائڻ لاءِ تمام گهڻو مرڪوز پيشاب ٺاهڻ جي صلاحيت خاص طور ترقي يافته هوندي آهي. ڪيترائي کير پياريندڙ جانور پيشاب کي '''بوءَ وسيلي رابطي''' لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا. پيشاب ۾ موجود ڪيميائي اشارا جانور جي جنس، توليدي حالت يا علائقي بابت ٻين جانورن کي ڄاڻ ڏئي سگهن ٿا. [[ڪتو|ڪتا]]، [[ٻلي]] ۽ ڪيترائي ٻيا جانور پيشاب سان پنهنجو علائقو نشان لڳائين ٿا. === مڇيون === مڇين ۾ پيشاب جي مقدار ۽ بناوت پاڻيءَ جي لوڻياٺ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون مسلسل پاڻي جسم ۾ داخل ٿيڻ سبب نسبتاً وڌيڪ ۽ هلڪو پيشاب ٺاهين ٿيون. سامونڊي مڇيون پاڻي بچائڻ لاءِ نسبتاً گهٽ پيشاب پيدا ڪن ٿيون ۽ اضافي لوڻ خارج ڪرڻ لاءِ [[گلپھڙا|گلپھڙن]] ۽ ٻين خاص عضون تي پڻ ڀاڙين ٿيون. === ايمفيبيا === [[ايمفيبيا]] ۾ بُڪيون پاڻي ۽ نائٽروجن واري فضلي جي توازن ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترن ايمفيبين ۾ مثانو پاڻيءَ جي عارضي ذخيري طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو، جنهن مان ضرورت وقت پاڻي ٻيهر جذب ٿي سگهي ٿو. == استعمال == === دوائن جي تياري === انساني پيشاب مان تاريخي طور مختلف طبي طور ڪارائتا مادا حاصل ڪيا ويا آهن. خاص طور [[مينوپاز]] کان پوءِ عورتن جي پيشاب مان [[فوليڪل اسٽيميوليٽنگ هارمون]] (FSH) ۽ [[ليوٽينائيزنگ هارمون]] (LH) سان لاڳاپيل گوناڊوٽروپن حاصل ڪري زرخيزي جي علاج لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن. حامله عورتن جي پيشاب مان [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن|hCG]] ۽ انساني پيشاب مان [[يوروڪائنيز]] پڻ حاصل ڪئي وئي آهي. يوروڪائنيز رت جا دڳ ٽوڙڻ واري دوا طور استعمال ٿي سگهي ٿي. === ڀاڻ === پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم جي موجودگي سبب ان کي مناسب علاج ۽ انتظام کان پوءِ ڀاڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. === صفائي ۽ ڪپڙي جي صنعت === پراڻي يا خمير ٿيل پيشاب ۾ يوريا جي ٽٽڻ سان [[امونيا]] ٺهي ٿي. انهيءَ خاصيت سبب قديم زماني ۾ پيشاب ڪپڙا ڌوئڻ، اون جي پروسيسنگ، چمڙي کي [[ٽيننگ]] ڪرڻ ۽ ڪپڙي جي رنگ سازي ۾ استعمال ٿيندو هو. === بارود جي تاريخي تياري === صنعتي ڪيميائي طريقن جي ترقيءَ کان اڳ پيشاب کي نائٽروجن جي ذريعي طور استعمال ڪري نامياتي مواد مان [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] يا سالٽ پيٽر ٺاهيو ويندو هو، جيڪو روايتي [[بارود]] جو اهم جزو هو. == تاريخ == [[File:De urinarum differencia negocium between 1210 and 1230 ..JPG|thumb|وچئين دور جي طبي مخطوطي ۾ پيشاب جي جاچ جو منظر]] پيشاب جو طبي معائنو هزارين سالن کان بيمارين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. قديم ۽ وچئين دور جا طبيب پيشاب جي رنگ، بو، مقدار، تلڇٽ ۽ ٻين ظاهري خاصيتن مان بيماري بابت اندازو لڳائيندا هئا. اهڙي تاريخي طريقي کي '''[[يوروسڪوپي]]''' چيو ويندو هو. وچئين دور ۾ يوروسڪوپي يورپي ۽ اسلامي طب ٻنهي ۾ اهم تشخيصي طريقي طور استعمال ٿيندي هئي. جديد طب ۾ رڳو ظاهري مشاهدي جي جاءِ تي ڪيميائي، خوردبيني ۽ جراثيمي طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[ذيابيطس ميليٽس]] جي تاريخ پڻ پيشاب جي مشاهدي سان ڳنڍيل آهي؛ پراڻن طبيبن ڪجهه مريضن ۾ گهڻي مقدار ۽ مٺاڻ واري پيشاب کي سڃاتو هو. جديد علم موجب اها مٺاڻ پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] جي وڌيل مقدار سبب ٿيندي آهي. 1669ع ۾ جرمن ڪيمياگر [[هينيگ برانڊ]] وڏي مقدار ۾ پيشاب کي پروسيس ڪرڻ دوران [[فاسفورس]] دريافت ڪيو. 1773ع ۾ فرانسيسي ڪيمياگر [[هيلير مارين روئيل]] پيشاب مان [[يوريا]] کي سڃاتو. بعد ۾ بُڪين جي فعليات بابت تحقيق سان گلوميرولر فلٽريشن، ٽيوبولر ٻيهر جذب ۽ ٽيوبولر سيڪريشن جا جديد تصور قائم ٿيا. == پيشاب پيئڻ == {{مک مضمون|پيشاب پيئڻ}} پيشاب پيئڻ کي '''يوروفاجيا''' چيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي ۽ روايتي طريقن ۾ پيشاب کي علاج طور استعمال ڪرڻ جون دعوائون ملن ٿيون، پر اهڙي استعمال لاءِ معتبر طبي ثبوت محدود آهن. خاص طور بقا جي حالت ۾ پاڻيءَ جي متبادل طور پيشاب پيئڻ مناسب طريقو ناهي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ لوڻ ۽ جسم مان خارج ڪيل فضول مادا موجود هوندا آهن ۽ بار بار پيئڻ سان پاڻيءَ جي کوٽ وڌيڪ خراب ٿي سگهي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[پيشاب جي جاچ]] * [[پيشابي نظام]] * [[بُڪي]] * [[مثانو]] * [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] * [[يوريا]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[ڪريئٽينين]] * [[هيماتوريا]] * [[پروٽين يوريا]] * [[پولي يوريا]] * [[اوليگيوريا]] * [[اينوريا]] * [[بُڪين جي فعليات]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Urine}} {{Wiktionary|urine}} {{Renal physiology|state=collapsed}} [[زمرو:پيشاب]] [[زمرو:جسماني پاڻياٺون]] [[زمرو:جانورن جي فعليات]] [[زمرو:اخراج]] [[زمرو:پيشابي نظام]] [[زمرو:صفائي]] f7vb1s7ksue7ifotiye25jq5t5p1wjx 416390 416389 2026-10-02T08:14:27Z Intisar Ali 8681 416390 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪرنگهي وارن جانورن جي بُڪين مان خارج ٿيندڙ پاڻياٺ فضلو}} [[File:Human urine sample.jpg|thumb|انساني پيشاب جو نمونو]] '''پيشاب''' يا '''مُٽ''' ({{lang-en|Urine}}) [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[بُڪيون|بُڪين]] مان ٺهندڙ هڪ پاڻياٺ [[اخراج|اخراجي مادو]] آهي، جنهن وسيلي جسم مان واڌو پاڻي، لوڻ ۽ [[ميٽابولزم]] دوران پيدا ٿيندڙ فضول مادا خارج ٿين ٿا. انهن مادن ۾ خاص طور [[يوريا]]، [[يورڪ ايسڊ]] ۽ [[ڪريئٽينين]] شامل آهن. پيشاب جي ٺهڻ ۽ اخراج وسيلي بُڪيون جسم ۾ پاڻي، [[اليڪٽرولائٽ]]، تيزاب-اساس توازن ۽ ڪيترن ئي تحليل ٿيل مادن جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] ۾ پيشاب بُڪين مان [[يورٽر|يورٽرن]] وسيلي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچي ٿو، جتي اهو عارضي طور گڏ ٿئي ٿو. انسان ۽ ٻين آنور وارن کير پياريندڙ جانورن ۾ مثاني مان پيشاب [[يورٿرا]] وسيلي جسم کان ٻاهر خارج ٿئي ٿو. پيشاب خارج ڪرڻ واري عمل کي طبي اصطلاح ۾ '''مڪشن''' (micturition) يا پيشاب ڪرڻ چيو وڃي ٿو. پيشاب رڳو جسم جو فضول مادو نه آهي، پر ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم آهي. ان ۾ موجود [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا غذائي عنصر زمين جي غذائي چڪر جو حصو بڻجن ٿا. مناسب صفائي ۽ علاج کان پوءِ انساني يا جانورن جي پيشاب کي ڀاڻ جي ذريعي طور به استعمال ڪري سگهجي ٿو. == جسماني فعليات == {{مک مضمون|بُڪين جي فعليات}} [[File:Harnstoff.svg|thumb|[[يوريا]] جي ڪيميائي بناوت]] پيشاب جي ٺهڻ جو بنيادي ڪم [[بُڪيون]] ڪن ٿيون. هر بُڪي ۾ وڏي تعداد ۾ ننڍڙا فعلي يونٽ هوندا آهن، جن کي '''[[نيفرون]]''' چيو وڃي ٿو. هر نيفرون ۾ رت مان پاڻي ۽ ننڍن تحليل ٿيل مادن جي ڇاڻ شروع ٿئي ٿي. پيشاب جي ٺهڻ کي بنيادي طور ٽن عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # '''گلوميرولر فلٽريشن''' — [[گلوميرولس]] ۾ رت جو پلازما ڇاڻجي ابتدائي فلٽريٽ ٺاهي ٿو. # '''ٽيوبولر ٻيهر جذب''' — جسم لاءِ ضروري پاڻي، [[گلوڪوز]]، [[امينو ايسڊ]] ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جو وڏو حصو بُڪين جي نلين مان وري رت ۾ جذب ٿئي ٿو. # '''ٽيوبولر سيڪريشن''' — ڪجهه آئن، دوائون ۽ فضول مادا رت مان بُڪين جي نلين ۾ منتقل ڪيا وڃن ٿا. انهيءَ عمل کان پوءِ بچيل پاڻياٺ آخري پيشاب بڻجي ٿي. اهو [[رينل پيلوس]] کان يورٽرن وسيلي مثاني ۾ پهچي ٿو ۽ پوءِ يورٿرا وسيلي جسم مان خارج ٿئي ٿو. بُڪين جي پيشاب کي گهڻو يا گهٽ مرڪوز ڪرڻ جي صلاحيت جسم جي پاڻيءَ جي توازن لاءِ انتهائي اهم آهي. هن عمل ۾ [[اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون]] (ADH)، [[رينن-اينجيوٽينسن-الڊوسٽيرون نظام]] ۽ نيفرون جو [[هينلي جو لوپ]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. == مقدار == صحتمند بالغ انسان ۾ پيشاب جي مقدار پاڻي پيئڻ، موسم، جسماني سرگرمي، غذا، دوائن ۽ صحت جي حالت موجب تبديل ٿيندي رهي ٿي. عام طبي اندازي موجب مناسب پيشاب جي پيداوار لڳ ڀڳ '''0.5 کان 1 ملي ليٽر في ڪلوگرام جسماني وزن في ڪلاڪ''' هوندي آهي. روزاني پيشاب جي مقدار ۾ غيرمعمولي تبديلي ڪيترين بيمارين جو اشارو ٿي سگهي ٿي: * '''[[پولي يوريا]]''' — غيرمعمولي طور گهڻو پيشاب پيدا ٿيڻ؛ * '''[[اوليگيوريا]]''' — پيشاب جي مقدار تمام گهٽ ٿيڻ؛ * '''[[اينوريا]]''' — پيشاب جو تقريباً بند ٿي وڃڻ؛ * '''[[پولاڪيوريا]]''' — ٿوري ٿوري مقدار ۾ بار بار پيشاب اچڻ. پيشاب جي مقدار بُڪين جي ڪم، جسم ۾ رت جي گردش ۽ پاڻيءَ جي حالت جو اهم طبي اشارو آهي. == بناوت == عام انساني پيشاب جو لڳ ڀڳ '''91–96 سيڪڙو پاڻي''' هوندو آهي، جڏهن تہ باقي حصو تحليل ٿيل نامياتي ۽ غيرنامياتي مادن تي مشتمل هوندو آهي. پيشاب جا اهم جزا هي آهن: * [[پاڻي]] * [[يوريا]] * [[ڪريئٽينين]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[سوڊيم]] * [[پوٽاشيم]] * [[ڪلورائڊ]] * [[فاسفيٽ]] * [[سلفيٽ]] * [[امونيم]] * ٻين [[ميٽابولائٽ]]ن جا ننڍا مقدار [[يوريا]] پيشاب ۾ موجود اهم نائٽروجن وارو فضول مادو آهي. اهو [[پروٽين]] جي ميٽابولزم دوران پيدا ٿيندڙ امونيا کي [[جگر]] ۾ نسبتاً گهٽ زهريلي شڪل ۾ تبديل ڪرڻ کان پوءِ ٺهي ٿو. صحتمند انسان جي پيشاب ۾ عام طور [[پروٽين]] ۽ [[گلوڪوز]] تمام ٿوري يا اڻلڀ مقدار ۾ هوندا آهن. غيرمعمولي مقدار ۾ پروٽين جي موجودگي کي '''[[پروٽين يوريا]]''' ۽ گلوڪوز جي موجودگي کي '''گلوڪوز يوريا''' چيو وڃي ٿو. اهي بُڪين جي بيمارين يا [[ذيابيطس]] سميت مختلف حالتن ۾ ڏسي سگهجن ٿا. == رنگ == {{مک مضمون|پيشاب جو غيرمعمولي رنگ}} [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|تاريخي طبي خاڪو، جنهن ۾ پيشاب جي مختلف رنگن کي بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي]] عام تازو پيشاب صاف ۽ هلڪي پيلي کان عنبري رنگ تائين هوندو آهي. ان جو پيلو رنگ خاص طور [[هيموگلوبن]] جي ٽٽڻ سان ٺهندڙ رنگدار مادن، خاص ڪري [[يوروبلن]]، سان لاڳاپيل آهي. رنگ جي شدت جسم ۾ پاڻيءَ جي مقدار تي پڻ دارومدار رکي ٿي. گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب تمام هلڪو يا تقريباً بي رنگ ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ [[پاڻي جي کوٽ]] ۾ اهو گهرو پيلو يا عنبري ٿي سگهي ٿو. پيشاب جا غيرمعمولي رنگ مختلف سببن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا: * '''ڳاڙهو يا گلابي''' — [[هيماتوريا|رت جي موجودگي]]، ڪجهه خوراڪ جهڙوڪ [[چقندر]] يا ڪجهه دوائون؛ * '''گهرو پيلو''' — اڪثر [[پاڻي جي کوٽ]]؛ * '''نارنگي''' — [[ريفيمپيسن]] ۽ ڪجهه ٻين دوائن جي استعمال سان؛ * '''گهرو ڀورو''' — [[بليروبن]]، [[مائيوگلوبن]] يا ڪجهه بيمارين سان؛ * '''سائو يا نيرو''' — ڪجهه دوائن، رنگن يا مخصوص طبي حالتن سان؛ * '''ڪارو ٿيندڙ پيشاب''' — [[الڪاپٽون يوريا]]، ميلانين سان لاڳاپيل حالتن يا ڪجهه ٻين ناياب بيمارين ۾ ٿي سگهي ٿو. پيشاب جو رنگ اڪيلو ڪنهن بيماري جي حتمي تشخيص نٿو ڪري سگهي. <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|پاڻي گهٽ پيئڻ سبب گهرو پيشاب File:HematuriaGross.jpg|[[هيماتوريا]] سبب ڳاڙهو پيشاب File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|[[چقندر]] کائڻ کان پوءِ گلابي پيشاب File:IMAG0466.jpg|[[پروپوفول]] جي استعمال دوران سائو پيشاب </gallery> == بو == تازو صحتمند پيشاب عام طور هلڪي مخصوص ڌپ رکي ٿو. ڪجهه وقت بيهڻ کان پوءِ بيڪٽيريا [[يوريا]] کي ٽوڙي [[امونيا]] پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن ڪري پيشاب مان تيز امونيا جهڙي ڌپ اچڻ لڳي ٿي. غذا، پاڻيءَ جي کوٽ، دوائون ۽ بيماريون پيشاب جي بو بدلائي سگهن ٿيون. مثال طور [[اسپيراگس]] کائڻ کان پوءِ ان جي ميٽابولائٽن سبب مخصوص بو پيدا ٿي سگهي ٿي. [[ميپل سيرپ يورين بيماري]] ۾ پيشاب مان ميپل سيرپ جهڙي بو اچي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪيٽون جسم وڌڻ سان مٺڙي يا ايسٽون جهڙي بو پيدا ٿي سگهي ٿي. == پي ايڇ == پيشاب عام طور ٿورو تيزابي هوندو آهي، پر ان جو [[پي ايڇ]] غذا، دوائن، جسم جي تيزاب-اساس توازن ۽ بيمارين موجب گهڻو بدلجي سگهي ٿو. طبي ليبارٽرين ۾ عام پيشاب جو pH تقريباً '''4.6 کان 8.0''' جي وچ ۾ ملي سگهي ٿو. گوشت ۽ پروٽين سان ڀرپور غذا پيشاب کي نسبتاً تيزابي بڻائي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪيترن ميون ۽ ڀاڄين سان ڀرپور غذا ان کي نسبتاً الڪلائن ڪري سگهي ٿي. پيشاب جي pH جي جاچ ڪجهه قسمن جي [[بُڪين جي پٿري]]، [[رينل ٽيوبولر ايسڊوسس]] ۽ ٻين ميٽابولڪ حالتن جي جاچ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي. == مخصوص ڪشش ۽ اوسموليلٽي == پيشاب جي '''مخصوص ڪشش''' (specific gravity) ان ۾ حل ٿيل مادن جي مقدار جو اندازو ڏئي ٿي. عام ليبارٽري حد تقريباً '''1.005 کان 1.030''' هوندي آهي، جيتوڻيڪ مختلف ليبارٽرين ۾ حوالاتي حد ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. تمام هلڪو پيشاب گهڻي پاڻيءَ جي استعمال يا بُڪين جي پيشاب مرڪوز ڪرڻ واري صلاحيت ۾ خرابي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڌيڪ مخصوص ڪشش پاڻيءَ جي کوٽ، پيشاب ۾ گلوڪوز يا ٻين تحليل ٿيل مادن جي واڌ سان ٿي سگهي ٿي. پيشاب جي [[اوسموليلٽي]] جسم جي پاڻيءَ جي حالت ۽ بُڪين جي پيشاب کي مرڪوز يا هلڪو ڪرڻ واري صلاحيت موجب وڏي حد تائين بدلجي سگهي ٿي. == پيشاب جو مائڪروبايوم == اڳ ۾ طب ۾ عام تصور هو تہ صحتمند انسان جو مثانو ۽ پيشاب مڪمل طور '''جراثيم کان پاڪ''' هوندا آهن. جديد تحقيق، بهتر ڪلچر طريقن ۽ [[ڊي اين اي]] سيڪوئنسنگ سان معلوم ٿيو آهي تہ صحتمند ماڻهن جي پيشابي نظام ۾ به مختلف ننڍڙا جاندار موجود ٿي سگهن ٿا. انهن جي مجموعي آبادي کي '''پيشابي مائڪروبايوٽا''' يا '''يورو بايوم''' چيو وڃي ٿو. ان ڪري پيشاب ۾ بيڪٽيريا جي موجودگي پاڻمرادو [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جي برابر ناهي. نمونو حاصل ڪرڻ جو طريقو، علامتون، بيڪٽيريا جو قسم ۽ مقدار ۽ ٻيا ليبارٽري نتيجا به تشخيص ۾ اهم آهن. == طبي جاچ == {{مک مضمون|پيشاب جي جاچ}} [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|خوردبيني هيٺ پيشاب ۾ [[يورڪ ايسڊ]] جا قلم]] پيشاب جي طبي جاچ کي '''[[يورينلائسس]]''' چيو وڃي ٿو. هي عام استعمال ٿيندڙ ليبارٽري جاچن مان هڪ آهي ۽ بُڪين، پيشابي نظام ۽ ڪيترين ميٽابولڪ بيمارين بابت معلومات ڏئي سگهي ٿي. يورينلائسس ۾ عام طور هي شيون ڏٺيون وڃن ٿيون: * رنگ ۽ صفائي؛ * مخصوص ڪشش؛ * pH؛ * پروٽين؛ * گلوڪوز؛ * [[ڪيٽون]]؛ * رت يا هيموگلوبن؛ * بليروبن؛ * نائٽرائٽ ۽ leukocyte esterase؛ * ڳاڙها ۽ اڇا رت جا سيل؛ * epithelial cells؛ * casts؛ * crystals؛ * بيڪٽيريا يا ٻيا خرد جاندار. [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جو شڪ هجي تہ پيشاب جو '''ڪلچر''' ڪري ذميوار بيڪٽيريا ۽ انهن جي [[اينٽي بايوٽڪ]] حساسيت معلوم ڪري سگهجي ٿي. پيشاب جي جاچ [[ذيابيطس]]، بُڪين جي بيمارين، پيشابي انفيڪشن، ڪجهه جگر جي بيمارين ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتن جي تشخيص ۽ نگراني ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. == پيشاب جا نمونا == طبي مقصد لاءِ پيشاب مختلف طريقن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو. انهن ۾ شامل آهن: * بي ترتيب پيشاب جو نمونو؛ * پهريون صبح وارو پيشاب؛ * وچ ڌارا وارو صاف نمونو؛ * 24 ڪلاڪن جو گڏ ڪيل پيشاب؛ * [[ڪيٿيٽر]] وسيلي حاصل ڪيل پيشاب؛ * مخصوص حالتن ۾ مثاني مان سڌي سوئي وسيلي حاصل ڪيل نمونو. نموني وٺڻ جو صحيح طريقو خاص طور بيڪٽيريل ڪلچر ۽ پيشابي مائڪروبايوم جي مطالعي ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ پيشاب خارج ٿيڻ وقت ڀرپاسي جي جلد يا تناسلي رستي جا جراثيم نموني ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. == حمل ۽ پيشاب == حمل دوران [[پلاسينا]] مان پيدا ٿيندڙ '''[[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]]''' (hCG) هارمون ماءُ جي رت سان گڏ پيشاب ۾ به خارج ٿئي ٿو. گهريلو ۽ ليبارٽري [[حمل جي جاچ|حمل جا ٽيسٽ]] عام طور پيشاب ۾ hCG جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي ٻڌل هوندا آهن. == ماحولياتي اهميت == پيشاب ۾ [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا ٻوٽن لاءِ اهم غذائي عنصر موجود آهن. قدرتي ماحول ۾ جانورن جو پيشاب [[نائٽروجن چڪر]] ۾ حصو وٺي ٿو ۽ مٽيءَ ڏانهن غذائي مادا واپس منتقل ڪري ٿو. انساني پيشاب کي مناسب طريقي سان الڳ گڏ ڪري، محفوظ رکڻ يا علاج ڪرڻ کان پوءِ زرعي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. البت انساني فضلي جي ٻيهر استعمال ۾ جراثيمي آلودگي، دوائن جي باقيات، لوڻ ۽ ماحولياتي حفاظت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == جانورن ۾ پيشاب == پيشاب جي بناوت ۽ اخراج مختلف جانورن ۾ سندن رهائش ۽ ارتقائي موافقت مطابق مختلف هوندو آهي. === کير پياريندڙ جانور === کير پياريندڙ جانورن جون بُڪيون پيشاب کي مرڪوز ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. ريگستاني جانورن ۾ پاڻي بچائڻ لاءِ تمام گهڻو مرڪوز پيشاب ٺاهڻ جي صلاحيت خاص طور ترقي يافته هوندي آهي. ڪيترائي کير پياريندڙ جانور پيشاب کي '''بوءَ وسيلي رابطي''' لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا. پيشاب ۾ موجود ڪيميائي اشارا جانور جي جنس، توليدي حالت يا علائقي بابت ٻين جانورن کي ڄاڻ ڏئي سگهن ٿا. [[ڪتو|ڪتا]]، [[ٻلي]] ۽ ڪيترائي ٻيا جانور پيشاب سان پنهنجو علائقو نشان لڳائين ٿا. === مڇيون === مڇين ۾ پيشاب جي مقدار ۽ بناوت پاڻيءَ جي لوڻياٺ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون مسلسل پاڻي جسم ۾ داخل ٿيڻ سبب نسبتاً وڌيڪ ۽ هلڪو پيشاب ٺاهين ٿيون. سامونڊي مڇيون پاڻي بچائڻ لاءِ نسبتاً گهٽ پيشاب پيدا ڪن ٿيون ۽ اضافي لوڻ خارج ڪرڻ لاءِ [[گلپھڙا|گلپھڙن]] ۽ ٻين خاص عضون تي پڻ ڀاڙين ٿيون. === ايمفيبيا === [[ايمفيبيا]] ۾ بُڪيون پاڻي ۽ نائٽروجن واري فضلي جي توازن ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترن ايمفيبين ۾ مثانو پاڻيءَ جي عارضي ذخيري طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو، جنهن مان ضرورت وقت پاڻي ٻيهر جذب ٿي سگهي ٿو. == استعمال == === دوائن جي تياري === انساني پيشاب مان تاريخي طور مختلف طبي طور ڪارائتا مادا حاصل ڪيا ويا آهن. خاص طور [[مينوپاز]] کان پوءِ عورتن جي پيشاب مان [[فوليڪل اسٽيميوليٽنگ هارمون]] (FSH) ۽ [[ليوٽينائيزنگ هارمون]] (LH) سان لاڳاپيل گوناڊوٽروپن حاصل ڪري زرخيزي جي علاج لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن. حامله عورتن جي پيشاب مان [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن|hCG]] ۽ انساني پيشاب مان [[يوروڪائنيز]] پڻ حاصل ڪئي وئي آهي. يوروڪائنيز رت جا دڳ ٽوڙڻ واري دوا طور استعمال ٿي سگهي ٿي. === ڀاڻ === پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم جي موجودگي سبب ان کي مناسب علاج ۽ انتظام کان پوءِ ڀاڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. === صفائي ۽ ڪپڙي جي صنعت === پراڻي يا خمير ٿيل پيشاب ۾ يوريا جي ٽٽڻ سان [[امونيا]] ٺهي ٿي. انهيءَ خاصيت سبب قديم زماني ۾ پيشاب ڪپڙا ڌوئڻ، اون جي پروسيسنگ، چمڙي کي [[ٽيننگ]] ڪرڻ ۽ ڪپڙي جي رنگ سازي ۾ استعمال ٿيندو هو. === بارود جي تاريخي تياري === صنعتي ڪيميائي طريقن جي ترقيءَ کان اڳ پيشاب کي نائٽروجن جي ذريعي طور استعمال ڪري نامياتي مواد مان [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] يا سالٽ پيٽر ٺاهيو ويندو هو، جيڪو روايتي [[بارود]] جو اهم جزو هو. == تاريخ == [[File:De urinarum differencia negocium between 1210 and 1230 ..JPG|thumb|وچئين دور جي طبي مخطوطي ۾ پيشاب جي جاچ جو منظر]] پيشاب جو طبي معائنو هزارين سالن کان بيمارين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. قديم ۽ وچئين دور جا طبيب پيشاب جي رنگ، بو، مقدار، تلڇٽ ۽ ٻين ظاهري خاصيتن مان بيماري بابت اندازو لڳائيندا هئا. اهڙي تاريخي طريقي کي '''[[يوروسڪوپي]]''' چيو ويندو هو. وچئين دور ۾ يوروسڪوپي يورپي ۽ اسلامي طب ٻنهي ۾ اهم تشخيصي طريقي طور استعمال ٿيندي هئي. جديد طب ۾ رڳو ظاهري مشاهدي جي جاءِ تي ڪيميائي، خوردبيني ۽ جراثيمي طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[ذيابيطس ميليٽس]] جي تاريخ پڻ پيشاب جي مشاهدي سان ڳنڍيل آهي؛ پراڻن طبيبن ڪجهه مريضن ۾ گهڻي مقدار ۽ مٺاڻ واري پيشاب کي سڃاتو هو. جديد علم موجب اها مٺاڻ پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] جي وڌيل مقدار سبب ٿيندي آهي. 1669ع ۾ جرمن ڪيمياگر [[هينيگ برانڊ]] وڏي مقدار ۾ پيشاب کي پروسيس ڪرڻ دوران [[فاسفورس]] دريافت ڪيو. 1773ع ۾ فرانسيسي ڪيمياگر [[هيلير مارين روئيل]] پيشاب مان [[يوريا]] کي سڃاتو. بعد ۾ بُڪين جي فعليات بابت تحقيق سان گلوميرولر فلٽريشن، ٽيوبولر ٻيهر جذب ۽ ٽيوبولر سيڪريشن جا جديد تصور قائم ٿيا. == پيشاب پيئڻ == {{مک مضمون|پيشاب پيئڻ}} پيشاب پيئڻ کي '''يوروفاجيا''' چيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي ۽ روايتي طريقن ۾ پيشاب کي علاج طور استعمال ڪرڻ جون دعوائون ملن ٿيون، پر اهڙي استعمال لاءِ معتبر طبي ثبوت محدود آهن. خاص طور بقا جي حالت ۾ پاڻيءَ جي متبادل طور پيشاب پيئڻ مناسب طريقو ناهي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ لوڻ ۽ جسم مان خارج ڪيل فضول مادا موجود هوندا آهن ۽ بار بار پيئڻ سان پاڻيءَ جي کوٽ وڌيڪ خراب ٿي سگهي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[پيشاب جي جاچ]] * [[پيشابي نظام]] * [[بُڪي]] * [[مثانو]] * [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] * [[يوريا]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[ڪريئٽينين]] * [[هيماتوريا]] * [[پروٽين يوريا]] * [[پولي يوريا]] * [[اوليگيوريا]] * [[اينوريا]] * [[بُڪين جي فعليات]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Urine}} {{Wiktionary|urine}} {{Renal physiology|state=collapsed}} [[زمرو:پيشاب]] [[زمرو:جسماني پاڻياٺون]] [[زمرو:جانورن جي فعليات]] [[زمرو:اخراج]] [[زمرو:پيشابي نظام]] [[زمرو:صفائي]] q7i52oqz5cssb27cltq6ncqyjr1r3vo 416391 416390 2026-10-02T08:15:54Z Intisar Ali 8681 416391 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪرنگهي وارن جانورن جي بُڪين مان خارج ٿيندڙ پاڻياٺ فضلو}} [[File:Human urine sample.jpg|thumb|انساني پيشاب جو نمونو]] '''پيشاب''' يا '''مُٽ''' ({{lang-en|Urine}}) [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[بُڪيون|بُڪين]] مان ٺهندڙ هڪ پاڻياٺ [[اخراج|اخراجي مادو]] آهي، جنهن وسيلي جسم مان واڌو پاڻي، لوڻ ۽ [[ميٽابولزم]] دوران پيدا ٿيندڙ فضول مادا خارج ٿين ٿا. انهن مادن ۾ خاص طور [[يوريا]]، [[يورڪ ايسڊ]] ۽ [[ڪريئٽينين]] شامل آهن. پيشاب جي ٺهڻ ۽ اخراج وسيلي بُڪيون جسم ۾ پاڻي، [[اليڪٽرولائٽ]]، تيزاب-اساس توازن ۽ ڪيترن ئي تحليل ٿيل مادن جي مقدار کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] ۾ پيشاب بُڪين مان [[يورٽر|يورٽرن]] وسيلي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچي ٿو، جتي اهو عارضي طور گڏ ٿئي ٿو. انسان ۽ ٻين آنور وارن کير پياريندڙ جانورن ۾ مثاني مان پيشاب [[يورٿرا]] وسيلي جسم کان ٻاهر خارج ٿئي ٿو. پيشاب خارج ڪرڻ واري عمل کي طبي اصطلاح ۾ '''مڪشن''' (micturition) يا پيشاب ڪرڻ چيو وڃي ٿو. پيشاب رڳو جسم جو فضول مادو نه آهي، پر ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم آهي. ان ۾ موجود [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا غذائي عنصر زمين جي غذائي چڪر جو حصو بڻجن ٿا. مناسب صفائي ۽ علاج کان پوءِ انساني يا جانورن جي پيشاب کي ڀاڻ جي ذريعي طور به استعمال ڪري سگهجي ٿو. == جسماني فعليات == {{مک مضمون|بُڪين جي فعليات}} [[File:Harnstoff.svg|thumb|[[يوريا]] جي ڪيميائي بناوت]] پيشاب جي ٺهڻ جو بنيادي ڪم [[بُڪيون]] ڪن ٿيون. هر بُڪي ۾ وڏي تعداد ۾ ننڍڙا فعلي يونٽ هوندا آهن، جن کي '''[[نيفرون]]''' چيو وڃي ٿو. هر نيفرون ۾ رت مان پاڻي ۽ ننڍن تحليل ٿيل مادن جي ڇاڻ شروع ٿئي ٿي. پيشاب جي ٺهڻ کي بنيادي طور ٽن عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # '''گلوميرولر فلٽريشن''' — [[گلوميرولس]] ۾ رت جو پلازما ڇاڻجي ابتدائي فلٽريٽ ٺاهي ٿو. # '''ٽيوبولر ٻيهر جذب''' — جسم لاءِ ضروري پاڻي، [[گلوڪوز]]، [[امينو ايسڊ]] ۽ [[اليڪٽرولائٽ]] جو وڏو حصو بُڪين جي نلين مان وري رت ۾ جذب ٿئي ٿو. # '''ٽيوبولر سيڪريشن''' — ڪجهه آئن، دوائون ۽ فضول مادا رت مان بُڪين جي نلين ۾ منتقل ڪيا وڃن ٿا. انهيءَ عمل کان پوءِ بچيل پاڻياٺ آخري پيشاب بڻجي ٿي. اهو [[رينل پيلوس]] کان يورٽرن وسيلي مثاني ۾ پهچي ٿو ۽ پوءِ يورٿرا وسيلي جسم مان خارج ٿئي ٿو. بُڪين جي پيشاب کي گهڻو يا گهٽ مرڪوز ڪرڻ جي صلاحيت جسم جي پاڻيءَ جي توازن لاءِ انتهائي اهم آهي. هن عمل ۾ [[اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون]] (ADH)، [[رينن-اينجيوٽينسن-الڊوسٽيرون نظام]] ۽ نيفرون جو [[هينلي جو لوپ]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. == مقدار == صحتمند بالغ انسان ۾ پيشاب جي مقدار پاڻي پيئڻ، موسم، جسماني سرگرمي، غذا، دوائن ۽ صحت جي حالت موجب تبديل ٿيندي رهي ٿي. عام طبي اندازي موجب مناسب پيشاب جي پيداوار لڳ ڀڳ '''0.5 کان 1 ملي ليٽر في ڪلوگرام جسماني وزن في ڪلاڪ''' هوندي آهي. روزاني پيشاب جي مقدار ۾ غيرمعمولي تبديلي ڪيترين بيمارين جو اشارو ٿي سگهي ٿي: * '''[[پولي يوريا]]''' — غيرمعمولي طور گهڻو پيشاب پيدا ٿيڻ؛ * '''[[اوليگيوريا]]''' — پيشاب جي مقدار تمام گهٽ ٿيڻ؛ * '''[[اينوريا]]''' — پيشاب جو تقريباً بند ٿي وڃڻ؛ * '''[[پولاڪيوريا]]''' — ٿوري ٿوري مقدار ۾ بار بار پيشاب اچڻ. پيشاب جي مقدار بُڪين جي ڪم، جسم ۾ رت جي گردش ۽ پاڻيءَ جي حالت جو اهم طبي اشارو آهي. == بناوت == عام انساني پيشاب جو لڳ ڀڳ '''91–96 سيڪڙو پاڻي''' هوندو آهي، جڏهن تہ باقي حصو تحليل ٿيل نامياتي ۽ غيرنامياتي مادن تي مشتمل هوندو آهي. پيشاب جا اهم جزا هي آهن: * [[پاڻي]] * [[يوريا]] * [[ڪريئٽينين]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[سوڊيم]] * [[پوٽاشيم]] * [[ڪلورائڊ]] * [[فاسفيٽ]] * [[سلفيٽ]] * [[امونيم]] * ٻين [[ميٽابولائٽ]]ن جا ننڍا مقدار [[يوريا]] پيشاب ۾ موجود اهم نائٽروجن وارو فضول مادو آهي. اهو [[پروٽين]] جي ميٽابولزم دوران پيدا ٿيندڙ امونيا کي [[جگر]] ۾ نسبتاً گهٽ زهريلي شڪل ۾ تبديل ڪرڻ کان پوءِ ٺهي ٿو. صحتمند انسان جي پيشاب ۾ عام طور [[پروٽين]] ۽ [[گلوڪوز]] تمام ٿوري يا اڻلڀ مقدار ۾ هوندا آهن. غيرمعمولي مقدار ۾ پروٽين جي موجودگي کي '''[[پروٽين يوريا]]''' ۽ گلوڪوز جي موجودگي کي '''گلوڪوز يوريا''' چيو وڃي ٿو. اهي بُڪين جي بيمارين يا [[ذيابيطس]] سميت مختلف حالتن ۾ ڏسي سگهجن ٿا. == رنگ == {{مک مضمون|پيشاب جو غيرمعمولي رنگ}} [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|تاريخي طبي خاڪو، جنهن ۾ پيشاب جي مختلف رنگن کي بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي]] عام تازو پيشاب صاف ۽ هلڪي پيلي کان عنبري رنگ تائين هوندو آهي. ان جو پيلو رنگ خاص طور [[هيموگلوبن]] جي ٽٽڻ سان ٺهندڙ رنگدار مادن، خاص ڪري [[يوروبلن]]، سان لاڳاپيل آهي. رنگ جي شدت جسم ۾ پاڻيءَ جي مقدار تي پڻ دارومدار رکي ٿي. گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب تمام هلڪو يا تقريباً بي رنگ ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ [[پاڻي جي کوٽ]] ۾ اهو گهرو پيلو يا عنبري ٿي سگهي ٿو. پيشاب جا غيرمعمولي رنگ مختلف سببن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا: * '''ڳاڙهو يا گلابي''' — [[هيماتوريا|رت جي موجودگي]]، ڪجهه خوراڪ جهڙوڪ [[چقندر]] يا ڪجهه دوائون؛ * '''گهرو پيلو''' — اڪثر [[پاڻي جي کوٽ]]؛ * '''نارنگي''' — [[ريفيمپيسن]] ۽ ڪجهه ٻين دوائن جي استعمال سان؛ * '''گهرو ڀورو''' — [[بليروبن]]، [[مائيوگلوبن]] يا ڪجهه بيمارين سان؛ * '''سائو يا نيرو''' — ڪجهه دوائن، رنگن يا مخصوص طبي حالتن سان؛ * '''ڪارو ٿيندڙ پيشاب''' — [[الڪاپٽون يوريا]]، ميلانين سان لاڳاپيل حالتن يا ڪجهه ٻين ناياب بيمارين ۾ ٿي سگهي ٿو. پيشاب جو رنگ اڪيلو ڪنهن بيماري جي حتمي تشخيص نٿو ڪري سگهي. <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|پاڻي گهٽ پيئڻ سبب گهرو پيشاب File:HematuriaGross.jpg|[[هيماتوريا]] سبب ڳاڙهو پيشاب File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|[[چقندر]] کائڻ کان پوءِ گلابي پيشاب File:IMAG0466.jpg|[[پروپوفول]] جي استعمال دوران سائو پيشاب </gallery> == بو == تازو صحتمند پيشاب عام طور هلڪي مخصوص ڌپ رکي ٿو. ڪجهه وقت بيهڻ کان پوءِ بيڪٽيريا [[يوريا]] کي ٽوڙي [[امونيا]] پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن ڪري پيشاب مان تيز امونيا جهڙي ڌپ اچڻ لڳي ٿي. غذا، پاڻيءَ جي کوٽ، دوائون ۽ بيماريون پيشاب جي بو بدلائي سگهن ٿيون. مثال طور [[اسپيراگس]] کائڻ کان پوءِ ان جي ميٽابولائٽن سبب مخصوص بو پيدا ٿي سگهي ٿي. [[ميپل سيرپ يورين بيماري]] ۾ پيشاب مان ميپل سيرپ جهڙي بو اچي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪيٽون جسم وڌڻ سان مٺڙي يا ايسٽون جهڙي بو پيدا ٿي سگهي ٿي. == پي ايڇ == پيشاب عام طور ٿورو تيزابي هوندو آهي، پر ان جو [[پي ايڇ]] غذا، دوائن، جسم جي تيزاب-اساس توازن ۽ بيمارين موجب گهڻو بدلجي سگهي ٿو. طبي ليبارٽرين ۾ عام پيشاب جو pH تقريباً '''4.6 کان 8.0''' جي وچ ۾ ملي سگهي ٿو. گوشت ۽ پروٽين سان ڀرپور غذا پيشاب کي نسبتاً تيزابي بڻائي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪيترن ميون ۽ ڀاڄين سان ڀرپور غذا ان کي نسبتاً الڪلائن ڪري سگهي ٿي. پيشاب جي pH جي جاچ ڪجهه قسمن جي [[بُڪين جي پٿري]]، [[رينل ٽيوبولر ايسڊوسس]] ۽ ٻين ميٽابولڪ حالتن جي جاچ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي. == مخصوص ڪشش ۽ اوسموليلٽي == پيشاب جي '''مخصوص ڪشش''' (specific gravity) ان ۾ حل ٿيل مادن جي مقدار جو اندازو ڏئي ٿي. عام ليبارٽري حد تقريباً '''1.005 کان 1.030''' هوندي آهي، جيتوڻيڪ مختلف ليبارٽرين ۾ حوالاتي حد ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. تمام هلڪو پيشاب گهڻي پاڻيءَ جي استعمال يا بُڪين جي پيشاب مرڪوز ڪرڻ واري صلاحيت ۾ خرابي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڌيڪ مخصوص ڪشش پاڻيءَ جي کوٽ، پيشاب ۾ گلوڪوز يا ٻين تحليل ٿيل مادن جي واڌ سان ٿي سگهي ٿي. پيشاب جي [[اوسموليلٽي]] جسم جي پاڻيءَ جي حالت ۽ بُڪين جي پيشاب کي مرڪوز يا هلڪو ڪرڻ واري صلاحيت موجب وڏي حد تائين بدلجي سگهي ٿي. == پيشاب جو مائڪروبايوم == اڳ ۾ طب ۾ عام تصور هو تہ صحتمند انسان جو مثانو ۽ پيشاب مڪمل طور '''جراثيم کان پاڪ''' هوندا آهن. جديد تحقيق، بهتر ڪلچر طريقن ۽ [[ڊي اين اي]] سيڪوئنسنگ سان معلوم ٿيو آهي تہ صحتمند ماڻهن جي پيشابي نظام ۾ به مختلف ننڍڙا جاندار موجود ٿي سگهن ٿا. انهن جي مجموعي آبادي کي '''پيشابي مائڪروبايوٽا''' يا '''يورو بايوم''' چيو وڃي ٿو. ان ڪري پيشاب ۾ بيڪٽيريا جي موجودگي پاڻمرادو [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جي برابر ناهي. نمونو حاصل ڪرڻ جو طريقو، علامتون، بيڪٽيريا جو قسم ۽ مقدار ۽ ٻيا ليبارٽري نتيجا به تشخيص ۾ اهم آهن. == طبي جاچ == {{مک مضمون|پيشاب جي جاچ}} [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|خوردبيني هيٺ پيشاب ۾ [[يورڪ ايسڊ]] جا قلم]] پيشاب جي طبي جاچ کي '''[[يورينلائسس]]''' چيو وڃي ٿو. اها عام طور استعمال ٿيندڙ [[ليبارٽري]] جاچن مان هڪ آهي، جنهن وسيلي [[بُڪيون|بُڪين]] ۽ [[پيشابي نظام]] جي ڪارڪردگيءَ سان گڏ ڪيترين ميٽابولڪ بيمارين بابت اهم معلومات حاصل ڪري سگهجي ٿي. يورينلائسس دوران پيشاب جي رنگ، صفائي، مخصوص ڪشش ۽ [[پي ايڇ]] جو جائزو ورتو ويندو آهي، جڏهن تہ ان ۾ [[پروٽين]]، [[گلوڪوز]]، [[ڪيٽون]]، رت يا [[هيموگلوبن]]، [[بليروبن]]، نائٽرائٽ ۽ ليوڪوسائٽ ايسٽريز جي موجودگي پڻ معلوم ڪئي ويندي آهي. ضرورت پوڻ تي پيشاب جو خوردبيني معائنو ڪري ان ۾ ڳاڙهن ۽ اڇن رت جي گهرڙن، اپيٿيليل گهرڙن، ڪاسٽن، قلمَن، [[بيڪٽيريا]] ۽ ٻين خرد جاندارن جي موجودگيءَ جو جائزو پڻ ورتو ويندو آهي. [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جو شڪ هئڻ جي صورت ۾ پيشاب جو '''ڪلچر''' ڪيو ويندو آهي، جنهن وسيلي انفيڪشن جو سبب بڻجندڙ بيڪٽيريا جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿي ۽ ضرورت موجب انهن جي مختلف [[اينٽي بايوٽڪ|اينٽي بايوٽڪن]] ڏانهن حساسيت معلوم ڪري سگهجي ٿي. پيشاب جي جاچ [[ذيابيطس]]، بُڪين جي بيمارين، پيشابي رستي جي انفيڪشن، ڪجهه [[جگر]] جي بيمارين ۽ مختلف ميٽابولڪ خرابين جي تشخيص، علاج جي نگراني ۽ بيماريءَ جي اڳڀرائيءَ جو جائزو وٺڻ لاءِ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. == پيشاب جا نمونا == طبي مقصد لاءِ پيشاب مختلف طريقن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو. انهن ۾ شامل آهن: * بي ترتيب پيشاب جو نمونو؛ * پهريون صبح وارو پيشاب؛ * وچ ڌارا وارو صاف نمونو؛ * 24 ڪلاڪن جو گڏ ڪيل پيشاب؛ * [[ڪيٿيٽر]] وسيلي حاصل ڪيل پيشاب؛ * مخصوص حالتن ۾ مثاني مان سڌي سوئي وسيلي حاصل ڪيل نمونو. نموني وٺڻ جو صحيح طريقو خاص طور بيڪٽيريل ڪلچر ۽ پيشابي مائڪروبايوم جي مطالعي ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ پيشاب خارج ٿيڻ وقت ڀرپاسي جي جلد يا تناسلي رستي جا جراثيم نموني ۾ شامل ٿي سگهن ٿا. == حمل ۽ پيشاب == حمل دوران [[پلاسينا]] مان پيدا ٿيندڙ '''[[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]]''' (hCG) هارمون ماءُ جي رت سان گڏ پيشاب ۾ به خارج ٿئي ٿو. گهريلو ۽ ليبارٽري [[حمل جي جاچ|حمل جا ٽيسٽ]] عام طور پيشاب ۾ hCG جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي ٻڌل هوندا آهن. == ماحولياتي اهميت == پيشاب ۾ [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا ٻوٽن لاءِ اهم غذائي عنصر موجود آهن. قدرتي ماحول ۾ جانورن جو پيشاب [[نائٽروجن چڪر]] ۾ حصو وٺي ٿو ۽ مٽيءَ ڏانهن غذائي مادا واپس منتقل ڪري ٿو. انساني پيشاب کي مناسب طريقي سان الڳ گڏ ڪري، محفوظ رکڻ يا علاج ڪرڻ کان پوءِ زرعي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. البت انساني فضلي جي ٻيهر استعمال ۾ جراثيمي آلودگي، دوائن جي باقيات، لوڻ ۽ ماحولياتي حفاظت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == جانورن ۾ پيشاب == پيشاب جي بناوت ۽ اخراج مختلف جانورن ۾ سندن رهائش ۽ ارتقائي موافقت مطابق مختلف هوندو آهي. === کير پياريندڙ جانور === کير پياريندڙ جانورن جون بُڪيون پيشاب کي مرڪوز ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿيون. ريگستاني جانورن ۾ پاڻي بچائڻ لاءِ تمام گهڻو مرڪوز پيشاب ٺاهڻ جي صلاحيت خاص طور ترقي يافته هوندي آهي. ڪيترائي کير پياريندڙ جانور پيشاب کي '''بوءَ وسيلي رابطي''' لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا. پيشاب ۾ موجود ڪيميائي اشارا جانور جي جنس، توليدي حالت يا علائقي بابت ٻين جانورن کي ڄاڻ ڏئي سگهن ٿا. [[ڪتو|ڪتا]]، [[ٻلي]] ۽ ڪيترائي ٻيا جانور پيشاب سان پنهنجو علائقو نشان لڳائين ٿا. === مڇيون === مڇين ۾ پيشاب جي مقدار ۽ بناوت پاڻيءَ جي لوڻياٺ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون مسلسل پاڻي جسم ۾ داخل ٿيڻ سبب نسبتاً وڌيڪ ۽ هلڪو پيشاب ٺاهين ٿيون. سامونڊي مڇيون پاڻي بچائڻ لاءِ نسبتاً گهٽ پيشاب پيدا ڪن ٿيون ۽ اضافي لوڻ خارج ڪرڻ لاءِ [[گلپھڙا|گلپھڙن]] ۽ ٻين خاص عضون تي پڻ ڀاڙين ٿيون. === ايمفيبيا === [[ايمفيبيا]] ۾ بُڪيون پاڻي ۽ نائٽروجن واري فضلي جي توازن ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترن ايمفيبين ۾ مثانو پاڻيءَ جي عارضي ذخيري طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو، جنهن مان ضرورت وقت پاڻي ٻيهر جذب ٿي سگهي ٿو. == استعمال == === دوائن جي تياري === انساني پيشاب مان تاريخي طور مختلف طبي طور ڪارائتا مادا حاصل ڪيا ويا آهن. خاص طور [[مينوپاز]] کان پوءِ عورتن جي پيشاب مان [[فوليڪل اسٽيميوليٽنگ هارمون]] (FSH) ۽ [[ليوٽينائيزنگ هارمون]] (LH) سان لاڳاپيل گوناڊوٽروپن حاصل ڪري زرخيزي جي علاج لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن. حامله عورتن جي پيشاب مان [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن|hCG]] ۽ انساني پيشاب مان [[يوروڪائنيز]] پڻ حاصل ڪئي وئي آهي. يوروڪائنيز رت جا دڳ ٽوڙڻ واري دوا طور استعمال ٿي سگهي ٿي. === ڀاڻ === پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم جي موجودگي سبب ان کي مناسب علاج ۽ انتظام کان پوءِ ڀاڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. === صفائي ۽ ڪپڙي جي صنعت === پراڻي يا خمير ٿيل پيشاب ۾ يوريا جي ٽٽڻ سان [[امونيا]] ٺهي ٿي. انهيءَ خاصيت سبب قديم زماني ۾ پيشاب ڪپڙا ڌوئڻ، اون جي پروسيسنگ، چمڙي کي [[ٽيننگ]] ڪرڻ ۽ ڪپڙي جي رنگ سازي ۾ استعمال ٿيندو هو. === بارود جي تاريخي تياري === صنعتي ڪيميائي طريقن جي ترقيءَ کان اڳ پيشاب کي نائٽروجن جي ذريعي طور استعمال ڪري نامياتي مواد مان [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] يا سالٽ پيٽر ٺاهيو ويندو هو، جيڪو روايتي [[بارود]] جو اهم جزو هو. == تاريخ == [[File:De urinarum differencia negocium between 1210 and 1230 ..JPG|thumb|وچئين دور جي طبي مخطوطي ۾ پيشاب جي جاچ جو منظر]] پيشاب جو طبي معائنو هزارين سالن کان بيمارين جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. قديم ۽ وچئين دور جا طبيب پيشاب جي رنگ، بو، مقدار، تلڇٽ ۽ ٻين ظاهري خاصيتن مان بيماري بابت اندازو لڳائيندا هئا. اهڙي تاريخي طريقي کي '''[[يوروسڪوپي]]''' چيو ويندو هو. وچئين دور ۾ يوروسڪوپي يورپي ۽ اسلامي طب ٻنهي ۾ اهم تشخيصي طريقي طور استعمال ٿيندي هئي. جديد طب ۾ رڳو ظاهري مشاهدي جي جاءِ تي ڪيميائي، خوردبيني ۽ جراثيمي طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[ذيابيطس ميليٽس]] جي تاريخ پڻ پيشاب جي مشاهدي سان ڳنڍيل آهي؛ پراڻن طبيبن ڪجهه مريضن ۾ گهڻي مقدار ۽ مٺاڻ واري پيشاب کي سڃاتو هو. جديد علم موجب اها مٺاڻ پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] جي وڌيل مقدار سبب ٿيندي آهي. 1669ع ۾ جرمن ڪيمياگر [[هينيگ برانڊ]] وڏي مقدار ۾ پيشاب کي پروسيس ڪرڻ دوران [[فاسفورس]] دريافت ڪيو. 1773ع ۾ فرانسيسي ڪيمياگر [[هيلير مارين روئيل]] پيشاب مان [[يوريا]] کي سڃاتو. بعد ۾ بُڪين جي فعليات بابت تحقيق سان گلوميرولر فلٽريشن، ٽيوبولر ٻيهر جذب ۽ ٽيوبولر سيڪريشن جا جديد تصور قائم ٿيا. == پيشاب پيئڻ == {{مک مضمون|پيشاب پيئڻ}} پيشاب پيئڻ کي '''يوروفاجيا''' چيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي ۽ روايتي طريقن ۾ پيشاب کي علاج طور استعمال ڪرڻ جون دعوائون ملن ٿيون، پر اهڙي استعمال لاءِ معتبر طبي ثبوت محدود آهن. خاص طور بقا جي حالت ۾ پاڻيءَ جي متبادل طور پيشاب پيئڻ مناسب طريقو ناهي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ لوڻ ۽ جسم مان خارج ڪيل فضول مادا موجود هوندا آهن ۽ بار بار پيئڻ سان پاڻيءَ جي کوٽ وڌيڪ خراب ٿي سگهي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[پيشاب جي جاچ]] * [[پيشابي نظام]] * [[بُڪي]] * [[مثانو]] * [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] * [[يوريا]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[ڪريئٽينين]] * [[هيماتوريا]] * [[پروٽين يوريا]] * [[پولي يوريا]] * [[اوليگيوريا]] * [[اينوريا]] * [[بُڪين جي فعليات]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Urine}} {{Wiktionary|urine}} {{Renal physiology|state=collapsed}} [[زمرو:پيشاب]] [[زمرو:جسماني پاڻياٺون]] [[زمرو:جانورن جي فعليات]] [[زمرو:اخراج]] [[زمرو:پيشابي نظام]] [[زمرو:صفائي]] 30cb3ke4wiw996aoz3vulbuqdvjeezc 416392 416391 2026-10-02T08:20:26Z Intisar Ali 8681 416392 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪرنگهي وارن جانورن جي بُڪين مان خارج ٿيندڙ پاڻياٺ فضلو}} [[File:Urine sample.JPG|thumb|انساني پيشاب جو نمونو]] '''پيشاب''' يا '''مُٽ''' ({{lang-en|Urine}}) [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[بُڪيون|بُڪين]] ۾ ٺهندڙ پاڻياٺ [[اخراج|اخراجي مادو]] آهي، جنهن وسيلي جسم مان پاڻي، [[اليڪٽرولائٽ|اليڪٽرولائٽس]] ۽ [[ميٽابولزم]] دوران پيدا ٿيندڙ مختلف فضول مادا خارج ٿين ٿا. پيشاب ۾ خارج ٿيندڙ اهم نائٽروجن وارن مادن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]] ۽ [[يورڪ ايسڊ]] شامل آهن. بُڪيون پيشاب جي ٺهڻ وسيلي جسم ۾ پاڻي، اليڪٽرولائٽس ۽ تيزاب-اساس توازن برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="OpenRN-urinary">{{cite book |title=Medical Terminology 2e |chapter=Urinary System Terminology |publisher=Open RN, NCBI Bookshelf |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK607447/ |access-date=2 October 2026}}</ref> [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] ۾ بُڪين ۾ ٺهيل پيشاب [[رينل پيلوس]] مان [[يورٽر|يورٽرن]] وسيلي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچي ٿو، جتي اهو عارضي طور گڏ ٿئي ٿو. مثاني مان پيشاب [[يورٿرا]] وسيلي جسم کان ٻاهر خارج ٿئي ٿو. پيشاب خارج ڪرڻ واري عمل کي '''مڪشن''' يا '''مڪچوريشن''' (micturition) چيو وڃي ٿو.<ref name="Flores2023">{{cite book |last1=Flores |first1=Jose L. |last2=Cortes |first2=Gillean A. |last3=Leslie |first3=Stephen W. |title=StatPearls |chapter=Physiology, Urination |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562181/ |access-date=2 October 2026}}</ref> پيشاب رڳو جسم مان فضول مادا خارج ڪرڻ جو ذريعو نه آهي، پر ماحولياتي غذائي چڪر ۾ پڻ حصو وٺي ٿو. انساني پيشاب ۾ [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا ٻوٽن لاءِ ضروري غذائي عنصر موجود هوندا آهن؛ انهيءَ ڪري مناسب علاج ۽ صحت جي حفاظتي انتظام کان پوءِ ان مان غذائي مادا حاصل ڪري زرعي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.<ref name="WHOexcreta">{{cite web |title=Guidelines for the safe use of wastewater, excreta and greywater – Volume 4: Excreta and greywater use in agriculture |publisher=World Health Organization |date=2013 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9241546859 |access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="Simha2020">{{cite journal |title=Nutrient recovery options from human urine: A choice for large scale application |journal=Sustainable Production and Consumption |volume=24 |year=2020 |pages=219–231 |doi=10.1016/j.spc.2020.06.016}}</ref> == جسماني فعليات == {{مک مضمون|بُڪين جي فعليات}} [[File:Kidney nephron molar transport diagram.svg|thumb|[[نيفرون]] جي مختلف حصن ۾ پاڻي ۽ تحليل ٿيل مادن جي ٻيهر جذب ۽ اخراج جو خاڪو]] [[File:Harnstoff.svg|thumb|[[يوريا]] جي ڪيميائي بناوت]] پيشاب جي ٺهڻ جو بنيادي ڪم [[بُڪيون]] ڪن ٿيون. هر بُڪي ۾ وڏي تعداد ۾ خوردبيني فعلي يونٽ هوندا آهن، جن کي '''[[نيفرون]]''' چيو وڃي ٿو. نيفرون ۾ رت مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجن ٿا ۽ پوءِ انهن مان جسم لاءِ ضروري مادا چونڊي ٻيهر رت ۾ جذب ڪيا وڃن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي ٺهڻ جا ٽي بنيادي عمل '''گلوميرولر فلٽريشن'''، '''ٽيوبولر ٻيهر جذب''' ۽ '''ٽيوبولر سيڪريشن''' آهن. گلوميرولر فلٽريشن دوران [[گلوميرولس]] جي رت وارين نالين مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجي [[بومين ڪيپسول]] ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ابتدائي فلٽريٽ ٺاهين ٿا. رت جا گهرڙا ۽ وڏا پروٽين عام طور هن فلٽريشن رڪاوٽ مان نٿا گذرن.<ref name="OpenRN-urinary"/> ٽيوبولر ٻيهر جذب دوران فلٽريٽ ۾ موجود پاڻي، [[سوڊيم]]، [[گلوڪوز]]، [[امينو ايسڊ|امينو ايسڊس]] ۽ ٻين ضروري مادن جو وڏو حصو [[رينل ٽيوبول]] مان واپس رت ۾ جذب ٿئي ٿو. ٽيوبولر سيڪريشن دوران ڪجهه آئن ۽ ٻيا مادا رت مان ٽيوبولر پاڻياٺ ۾ منتقل ٿين ٿا. ڇاڻيل پاڻي ۽ محلولن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو ۽ باقي پاڻياٺ آخري پيشاب جو حصو بڻجي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> آخري پيشاب ڪليڪٽنگ ڊڪٽن مان [[رينل ڪيلڪس|رينل ڪيلڪسز]] ۽ پوءِ رينل پيلوس ۾ پهچي ٿو، جتان يورٽرن وسيلي مثاني ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. پيشاب جي مقدار ۽ مرڪوز ٿيڻ تي [[واسوپريسن|اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون (ADH)]], [[الڊوسٽيرون]]، [[رينن-اينجيوٽينسن-الڊوسٽيرون نظام]] ۽ [[هينلي جو لوپ]] اهم اثر رکن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> == مقدار == صحتمند بالغ انسان ۾ پيشاب جي روزاني مقدار پاڻيءَ جي استعمال، پسيني، موسم، غذا، جسماني سرگرمي، دوائن ۽ جسماني حالت موجب تبديل ٿيندي رهي ٿي. عام حالتن ۾ بالغ ماڻهو لڳ ڀڳ '''800 کان 2,000 ملي ليٽر''' پيشاب روزانو خارج ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان مقدار ۾ پاڻيءَ جي استعمال ۽ ٻين جسماني حالتن موجب نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي مقدار ۾ غيرمعمولي تبديليون مختلف طبي حالتن جو اشارو ٿي سگهن ٿيون. غيرمعمولي طور گهڻي پيشاب جي پيداوار کي '''[[پولي يوريا]]'''، تمام گهٽ مقدار کي '''[[اوليگيوريا]]''' ۽ پيشاب جي لڳ ڀڳ مڪمل بندش کي '''[[اينوريا]]''' چيو وڃي ٿو. ٿوري ٿوري مقدار ۾ بار بار پيشاب اچڻ کي '''پولاڪيوريا''' چيو وڃي ٿو. پيشاب جي مقدار جو مشاهدو خاص طور شديد بيماري، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ بُڪين جي ڪم جي جائزي ۾ اهم ٿي سگهي ٿو. == بناوت == عام انساني پيشاب جو گهڻو حصو پاڻيءَ تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ باقي حصي ۾ مختلف نامياتي ۽ غيرنامياتي تحليل ٿيل مادا شامل هوندا آهن. انهن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]]، [[يورڪ ايسڊ]]، سوڊيم، پوٽاشيم، [[ڪلورائڊ]]، [[فاسفيٽ]]، [[سلفيٽ]] ۽ [[امونيم]] شامل آهن. پيشاب جي صحيح ڪيميائي بناوت غذا، پاڻيءَ جي استعمال، جسماني ميٽابولزم ۽ بُڪين جي ڪم موجب بدلجي سگهي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> [[يوريا]] انساني پيشاب ۾ نائٽروجن واري فضلي جو هڪ اهم جزو آهي. اهو امينو ايسڊن جي ٽٽڻ دوران ٺهندڙ زهريلي [[امونيا]] کي [[جگر]] ۾ [[يوريا چڪر]] وسيلي نسبتاً گهٽ زهريلي يوريا ۾ تبديل ڪرڻ کان پوءِ رت وسيلي بُڪين تائين پهچي ٿو ۽ پيشاب ۾ خارج ٿئي ٿو. صحتمند انسان جي پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] ۽ پروٽين عام طور تمام گهٽ يا جاچ جي عام طريقن سان اڻلڀ مقدار ۾ هوندا آهن. پيشاب ۾ غيرمعمولي پروٽين جي موجودگي کي '''[[پروٽين يوريا]]''' ۽ گلوڪوز جي موجودگي کي '''[[گلوڪوز يوريا]]''' چيو وڃي ٿو؛ اهي ترتيبوار بُڪين جي ڪجهه بيمارين ۽ [[ذيابيطس ميليٽس]] سميت مختلف حالتن ۾ ملي سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis">{{cite book |title=StatPearls |chapter=Urinalysis |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557685/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == رنگ == {{مک مضمون|پيشاب جو غيرمعمولي رنگ}} [[File:Urine Hydration chart.svg|thumb|پاڻيءَ جي حالت سان پيشاب جي رنگ ۾ ٿيندڙ عام تبديليءَ جو خاڪو]] [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|تاريخي طبي خاڪو، جنهن ۾ پيشاب جي مختلف رنگن کي بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي]] تازو عام پيشاب اڪثر صاف ۽ هلڪي پيلي کان عنبري رنگ تائين هوندو آهي. پيشاب جي رنگ جي شدت ان جي مرڪوز هجڻ سان لاڳاپيل هوندي آهي؛ گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب تمام هلڪو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو وڌيڪ گهرو پيلو يا عنبري ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> پيشاب جو غيرمعمولي رنگ بيماريءَ کان سواءِ غذا ۽ دوائن جي ڪري به ٿي سگهي ٿو. ڳاڙهو يا گلابي پيشاب [[هيماتوريا|رت]] جي موجودگي، [[چقندر]] جهڙي خوراڪ يا ڪجهه دوائن سبب ٿي سگهي ٿو. [[ريفيمپيسن]] پيشاب کي نارنگي يا ڳاڙهي رنگ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿي. بليروبن يا مائيوگلوبن سان پيشاب گهرو ڀورو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه دوائون ۽ رنگ پيشاب کي سائو يا نيرو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> ڪجهه ناياب ميٽابولڪ بيمارين ۾ به مخصوص رنگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ مثال طور [[الڪاپٽون يوريا]] ۾ پيشاب بيهڻ کان پوءِ گهرو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ پيشاب جو رنگ اڪيلو ڪنهن بيماريءَ جي حتمي تشخيص لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="Urinalysis"/> <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|پاڻيءَ جي کوٽ سان گهرو پيشاب File:HematuriaGross.jpg|[[هيماتوريا]] ۾ ڳاڙهو پيشاب File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|[[چقندر]] کائڻ کان پوءِ گلابي پيشاب File:IMAG0466.jpg|ڪجهه حالتن ۾ سائو پيشاب </gallery> == بو == تازو پيشاب عام طور هلڪي مخصوص بو رکي ٿو. پيشاب کي گهڻي دير بيهڻ ڏيڻ سان بيڪٽيريا يوريا کي ٽوڙي [[امونيا]] ٺاهي سگهن ٿا، جنهن ڪري ان مان تيز امونيا جهڙي بو اچڻ لڳي ٿي. غذا، دوائون ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتون پڻ پيشاب جي بو تبديل ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Urinalysis"/> [[ميپل سيرپ يورين بيماري]] ۾ شاخدار زنجير وارن امينو ايسڊن جي ميٽابولزم ۾ خرابي سبب جسماني رطوبتن، خاص ڪري پيشاب ۽ ڪن جي ميڻ، مان ميپل سيرپ جهڙي مخصوص بو اچي سگهي ٿي.<ref name="MSUD">{{cite book |last1=Hassan |first1=Syed Adeel |last2=Gupta |first2=Vikas |title=StatPearls |chapter=Maple Syrup Urine Disease |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557773/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == پي ايڇ == پيشاب جو [[پي ايڇ]] غذا، دوائن، جسم جي تيزاب-اساس توازن ۽ بُڪين جي ڪم موجب تبديل ٿيندو آهي. عام طور پيشاب ٿورو تيزابي هوندو آهي، پر طبي نمونن ۾ ان جي پي ايڇ جي حد تقريباً '''4.5 کان 8''' تائين ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> وڌيڪ پروٽين واري غذا پيشاب کي نسبتاً تيزابي بڻائي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه ميون ۽ ڀاڄين سان ڀرپور غذا پيشاب کي نسبتاً الڪلائن ڪري سگهي ٿي. پيشاب جي پي ايڇ جو جائزو [[بُڪين جي پٿري]] جي ڪجهه قسمن، [[رينل ٽيوبولر ايسڊوسس]] ۽ ٻين تيزابي-اساسي خرابين جي تشخيص ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> == مخصوص ڪشش ۽ اوسموليلٽي == پيشاب جي '''مخصوص ڪشش''' (specific gravity) پيشاب ۾ حل ٿيل مادن جي مقدار ۽ بُڪين جي پيشاب کي مرڪوز يا هلڪو ڪرڻ واري صلاحيت بابت معلومات ڏئي ٿي. عام ليبارٽري حوالاتي حد اڪثر لڳ ڀڳ '''1.005 کان 1.030''' هوندي آهي، جيتوڻيڪ اها ليبارٽري ۽ استعمال ٿيل طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> گهٽ مخصوص ڪشش گهڻو پاڻي پيئڻ يا بُڪين جي مرڪوز ڪرڻ واري صلاحيت ۾ خرابي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ وڌيڪ مخصوص ڪشش پاڻيءَ جي کوٽ يا پيشاب ۾ گلوڪوز ۽ ٻين محلولن جي واڌ سان ملي سگهي ٿي. پيشاب جي [[اوسموليلٽي]] پڻ بُڪين جي پاڻي محفوظ ڪرڻ يا خارج ڪرڻ واري صلاحيت جو وڌيڪ سڌو اندازو ڏئي ٿي. == پيشابي مائڪروبايوٽا == اڳ ۾ طب ۾ عام تصور هو تہ صحتمند انسان جو مثانو ۽ پيشاب مڪمل طور '''جراثيم کان پاڪ''' هوندا آهن. جديد تحقيق ۾ وڌايل ڪلچر طريقن ۽ [[ڊي اين اي سيڪوئنسنگ]] وسيلي معلوم ٿيو آهي تہ علامتن کان پاڪ ماڻهن جي مثاني ۾ به مختلف جراثيمي برادريون موجود ٿي سگهن ٿيون. انهن کي گڏيل طور '''پيشابي مائڪروبايوٽا''' يا '''يورو بايوم''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Urobiome">{{cite journal |last1=Brubaker |first1=Linda |last2=Wolfe |first2=Alan J. |title=The female urinary microbiota, urinary health and common urinary disorders |journal=Annals of Translational Medicine |year=2017 |volume=5 |issue=2 |page=34 |doi=10.21037/atm.2016.11.62}}</ref> انهيءَ ڪري پيشاب ۾ بيڪٽيريا جي سڃاڻپ پاڻمرادو [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جي برابر ناهي. تشخيص لاءِ مريض جون علامتون، نموني وٺڻ جو طريقو، بيڪٽيريا جو مقدار ۽ قسم، پيشاب ۾ سوزشي نشانين جي موجودگي ۽ ٻين طبي نتيجن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. == طبي جاچ == {{مک مضمون|پيشاب جي جاچ}} [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|خوردبيني هيٺ پيشاب ۾ [[يورڪ ايسڊ]] جا قلم]] پيشاب جي طبي جاچ کي '''[[يورينلائسس]]''' چيو وڃي ٿو. اها طب جي عام ليبارٽري جاچن مان هڪ آهي ۽ بُڪين، پيشابي نظام ۽ ڪيترين ميٽابولڪ حالتن بابت معلومات ڏئي سگهي ٿي. جديد يورينلائسس ۾ پيشاب جي ظاهري خاصيتن، ڪيميائي جزن ۽ خوردبيني تلڇٽ جو جائزو ورتو وڃي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> جاچ دوران پيشاب جي رنگ، صفائي، مخصوص ڪشش ۽ پي ايڇ سان گڏ پروٽين، گلوڪوز، [[ڪيٽون|ڪيٽونز]]، رت يا هيموگلوبن، بليروبن، نائٽرائٽ ۽ ليوڪوسائٽ ايسٽريز جي موجودگي معلوم ڪري سگهجي ٿي. خوردبيني معائني ۾ ڳاڙها ۽ اڇا رت جا گهرڙا، اپيٿيليل گهرڙا، ڪاسٽ، قلم، بيڪٽيريا ۽ ٻيا خرد جاندار ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جو شڪ هجي تہ پيشاب جو '''ڪلچر''' ڪري ممڪن جراثيم جي سڃاڻپ ۽ ضرورت موجب انهن جي [[اينٽي بايوٽڪ|اينٽي بايوٽڪن]] ڏانهن حساسيت معلوم ڪري سگهجي ٿي. يورينلائسس ذيابيطس، بُڪين جي بيمارين، پيشابي انفيڪشن ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتن جي تشخيص يا نگراني ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> == پيشاب جا نمونا == طبي مقصدن لاءِ پيشاب جو نمونو مختلف طريقن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو. عام طريقن ۾ بي ترتيب نمونو، پهريون صبح وارو پيشاب، صاف وچ ڌارا وارو نمونو، مقرر وقت يا 24 ڪلاڪن دوران گڏ ڪيل پيشاب ۽ [[ڪيٿيٽر]] وسيلي حاصل ڪيل نمونو شامل آهن. مخصوص حالتن، خاص ڪري ننڍڙن ٻارن ۾، مثاني مان سڌي سوئي وسيلي '''سپراپيوبڪ ايسپائريشن''' سان به نمونو حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Urinalysis"/><ref name="SPA">{{cite book |last1=Peters |first1=Anthony |last2=Leslie |first2=Stephen W. |last3=Medina-Blasini |first3=Yiraima |title=StatPearls |chapter=Suprapubic Aspiration |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557545/ |access-date=2 October 2026}}</ref> نموني وٺڻ جو صحيح طريقو خاص طور پيشاب جي ڪلچر ۽ مائڪروبايوٽا جي مطالعي ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ يورٿرا، جلد يا تناسلي علائقي جا جراثيم نموني کي آلوده ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> == حمل ۽ پيشاب == [[File:Pregnancy test result.jpg|thumb|پيشاب ۾ [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]] معلوم ڪرڻ لاءِ حمل جي جاچ]] حمل دوران [[پلاسينا]] '''[[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]]''' (hCG) نالي هارمون پيدا ڪري ٿي، جيڪو رت سان گڏ پيشاب ۾ پڻ ملي سگهي ٿو. گهريلو ۽ ڪيترائي ليبارٽري [[حمل جي جاچ|حمل جا ٽيسٽ]] پيشاب ۾ هن هارمون جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="MedlineHCG">{{cite web |title=HCG in urine |website=MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=U.S. National Library of Medicine |url=https://medlineplus.gov/ency/article/003619.htm |access-date=2 October 2026}}</ref> صبح جو پهريون پيشاب نسبتاً وڌيڪ مرڪوز هجڻ سبب شروعاتي حمل ۾ hCG معلوم ڪرڻ لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو. تمام گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب ۾ hCG جي مقدار عارضي طور گهٽ مرڪوز ٿي سگهي ٿي ۽ شروعاتي حمل ۾ غلط منفي نتيجي جو امڪان وڌي سگهي ٿو.<ref name="MedlineHCG"/> == ماحولياتي اهميت == پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم جهڙا اهم ٻوٽائي غذائي عنصر موجود آهن. گهرن جي گندي پاڻيءَ جي مجموعي مقدار ۾ پيشاب جو حجمي حصو ننڍو هوندي به ان ۾ نائٽروجن ۽ ٻين غذائي عنصرن جو وڏو حصو شامل ٿي سگهي ٿو؛ انهيءَ ڪري پيشاب مان غذائي مادا ٻيهر حاصل ڪرڻ پائيدار صفائي ۽ زرعي نظامن ۾ تحقيق جو موضوع بڻيل آهي.<ref name="Simha2020"/> انساني پيشاب کي سڌي يا پروسيس ٿيل ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ وقت جراثيمي خطري، دوائن جي باقيات، لوڻ، غذائي عنصرن جي مقدار ۽ محفوظ ذخيرن ۽ استعمال جي طريقن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] انساني اخراج جي زرعي استعمال لاءِ صحت تي ٻڌل خطري جي انتظام جا اصول بيان ڪري ٿي.<ref name="WHOexcreta"/> == جانورن ۾ پيشاب == پيشاب جي مقدار، مرڪوز ٿيڻ ۽ نائٽروجن واري فضلي جي صورت مختلف جانورن ۾ سندن رهائش، پاڻيءَ جي دستيابي ۽ ارتقائي موافقت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. === کير پياريندڙ جانور === [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] جون بُڪيون [[هينلي جو لوپ|هينلي جي لوپ]] ۽ ڪليڪٽنگ ڊڪٽن جي مدد سان پيشاب کي مرڪوز ڪري سگهن ٿيون. پاڻيءَ جي کوٽ واري ماحول ۾ رهندڙ ڪيترن کير پياريندڙ جانورن ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ تمام مرڪوز پيشاب ٺاهڻ جي صلاحيت نمايان هوندي آهي. ڪيترائي کير پياريندڙ جانور پيشاب کي ڪيميائي رابطي ۽ علائقائي نشانگذاري لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا. پيشاب ۾ موجود بوءَ وارا ڪيميائي مادا جنس، توليدي حالت ۽ علائقي بابت ٻين جانورن تائين معلومات پهچائي سگهن ٿا. === مڇيون === مڇين ۾ پيشاب جي مقدار ۽ بناوت پاڻيءَ جي لوڻياٺ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون اوسموسس سبب جسم ۾ داخل ٿيندڙ اضافي پاڻي کي خارج ڪرڻ لاءِ نسبتاً گهڻو ۽ هلڪو پيشاب ٺاهين ٿيون، جڏهن تہ سامونڊي مڇين ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ وڌيڪ اهم هوندو آهي ۽ اضافي لوڻ جي اخراج ۾ [[گلپھڙا]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === ايمفيبيا === [[ايمفيبيا]] ۾ بُڪيون پاڻي ۽ نائٽروجن واري فضلي جي توازن ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترن ايمفيبين ۾ مثانو پيشاب جي عارضي ذخيري سان گڏ پاڻيءَ جي ذخيري طور به ڪم ڪري سگهي ٿو ۽ ضرورت پوڻ تي ان مان پاڻي ٻيهر جذب ٿي سگهي ٿو. == استعمال == === طبي ۽ دوائي استعمال === انساني پيشاب تاريخي طور ڪجهه حياتياتي مادن جي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو آهي. خاص طور مينوپاز کان پوءِ عورتن جي پيشاب مان حاصل ڪيل گوناڊوٽروپن زرخيزي جي علاج ۾ استعمال ڪيا ويا آهن. حامله عورتن جي پيشاب مان [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن|hCG]] پڻ تاريخي طور حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي. انساني پيشاب مان پهريون ڀيرو ڌار ڪيل [[يوروڪائنيز]] هڪ [[پلازمينوجن ايڪٽيويٽر]] آهي، جيڪو رت جي دڳن کي ٽوڙڻ واري فائبريونولائيٽڪ عمل سان لاڳاپيل آهي. === ڀاڻ === پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم موجود هجڻ سبب ان کي غذائي مادن جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تحقيق ۾ پيشاب مان اسٽرووائٽ، امونيم لوڻ ۽ ٻين ڀاڻن جي تياري جا مختلف طريقا اڀياس هيٺ رهيا آهن.<ref name="Simha2020"/> === صفائي ۽ ڪپڙي جي صنعت === ذخيرو ٿيل پيشاب ۾ يوريا جراثيمي عمل سان ٽٽي [[امونيا]] ٺاهي سگهي ٿي. انهيءَ الڪلائن خاصيت سبب تاريخي دورن ۾ پراڻو پيشاب ڪپڙا صاف ڪرڻ، اون جي پروسيسنگ، چمڙي جي تياري ۽ ڪجهه رنگ سازي جي عملن ۾ استعمال ٿيندو هو. === بارود جي تاريخي تياري === صنعتي ڪيميائي صنعت جي ترقيءَ کان اڳ نائٽريٽ حاصل ڪرڻ جي ڪجهه روايتي طريقن ۾ نائٽروجن سان ڀرپور نامياتي فضلو، جنهن ۾ پيشاب به شامل ٿي سگهيو ٿي، استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙن عملن مان حاصل ٿيندڙ [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] روايتي [[بارود]] جو اهم جزو هو. == تاريخ == [[File:De urinarum differencia negocium between 1210 and 1230 ..JPG|thumb|وچئين دور جي طبي مخطوطي ۾ پيشاب جي معائني جو منظر]] [[File:The Alchemist Discovering Phosphorus or The Alchemist in Search of the Philosophers Stone.jpg|thumb|[[جوزف رائيٽ آف ڊربي]] جي تصوير، جنهن ۾ هينيگ برانڊ کي فاسفورس جي دريافت سان ڏيکاريو ويو آهي]] پيشاب جو مشاهدو دنيا جي قديم ترين تشخيصي طريقن مان هڪ آهي. قديم طبي روايتن ۾ طبيب پيشاب جي رنگ، مقدار، بو، شفافيت ۽ تلڇٽ جو مشاهدو ڪندا هئا. [[بقراط]] سان منسوب طبي لکڻين ۾ پڻ پيشاب جي ظاهري خاصيتن کي مريض جي حالت سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HistoryUrinalysis">{{cite journal |title=Urinalysis in Medical Diagnosis: the Historical and Contemporary Usage |journal=Journal of Medical Biochemistry |year=2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11243776/ |access-date=2 October 2026}}</ref> وچئين دور ۾ پيشاب جي ظاهري معائني کي '''[[يوروسڪوپي]]''' چيو ويندو هو ۽ اهو يورپ، بازنطيني طب ۽ اسلامي طبي روايتن ۾ تشخيص جو مشهور طريقو بڻيو. طبيب شيشي جي خاص ٿانوَ ۾ پيشاب جو رنگ، شفافيت ۽ تلڇٽ ڏسندا هئا؛ وقت سان پيشاب وارو ٿانو خود طبيب جي سڃاڻپ جي علامت بڻجي ويو.<ref name="HistoryUrinalysis"/><ref>{{cite journal |last=Connor |first=Henry |title=Medieval uroscopy and its representation on misericords – Part 1: uroscopy |journal=Clinical Medicine |year=2001 |volume=1 |issue=6 |pages=507–509 |pmid=11792095 |pmc=4953881}}</ref> [[ذيابيطس ميليٽس]] جي تاريخ پڻ پيشاب جي مشاهدي سان ڳنڍيل آهي. قديم طبي روايتن ۾ ڪجهه مريضن جي پيشاب جي مٺاڻ ۽ ان ڏانهن ماڪوڙين يا ٻين جيتن جي ڇڪجڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ جديد علم موجب ذيابيطس ۾ اهڙي مٺاڻ پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] جي وڌڻ، يعني گلوڪوز يوريا، سبب ٿيندي آهي.<ref name="HistoryUrinalysis"/> 1669ع ۾ جرمن الڪيمسٽ [[هينيگ برانڊ]] وڏي مقدار ۾ پيشاب کي بخارات ۽ پوءِ گرم ڪرڻ جي عمل دوران [[فاسفورس]] ڌار ڪيو. اها دريافت جديد ڪيميا جي تاريخ ۾ اهم واقعن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="RSCphosphorus">{{cite web |title=The medicinal history of phosphorus |publisher=Royal Society of Chemistry |date=1 September 2010 |url=https://edu.rsc.org/feature/the-medicinal-history-of-phosphorus/2020257.article |access-date=2 October 2026}}</ref> 1773ع ۾ فرانسيسي ڪيمياگر [[هيلير مارين روئيل]] انساني پيشاب مان يوريا سان لاڳاپيل نائٽروجن وارو مادو ڌار ڪيو؛ پوءِ [[انطوان فرانسوا فورڪروئي]] ۽ [[لوئي نڪولا ووڪلئن]] ان جي وڌيڪ ڪيميائي سڃاڻپ ڪئي. 1828ع ۾ [[فريڊرڪ وولر]] غيرنامياتي شروعاتي مادن مان يوريا تيار ڪئي، جيڪا نامياتي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Urea |publisher=Wiley Online Library |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471238961.2118050113012218.a01.pub2 |access-date=2 October 2026}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ ڪيميائي تجزين، خوردبيني، جراثيمي ڪلچر ۽ پوءِ خودڪار ليبارٽري طريقن جي ترقيءَ سان روايتي يوروسڪوپي جديد '''يورينلائسس''' ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{cite journal |last=Voswinckel |first=Peter |title=From uroscopy to urinalysis |journal=Clinica Chimica Acta |year=2000 |volume=297 |issue=1–2 |pages=5–16 |doi=10.1016/S0009-8981(00)00229-1 |pmid=10841904}}</ref> == پيشاب پيئڻ == {{مک مضمون|پيشاب پيئڻ}} پيشاب پيئڻ کي '''يوروفاجيا''' يا پيشاب نوشي چيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي ۽ متبادل علاج وارين روايتن ۾ انساني پيشاب کي علاج طور استعمال ڪرڻ جون دعوائون ملن ٿيون، پر بيمارين جي علاج لاءِ اهڙي استعمال جي اثرائتي هجڻ جا مضبوط سائنسي ثبوت موجود ناهن. بقا جي هنگامي حالت ۾ پڻ پيشاب کي پيئڻ جي پاڻيءَ جو مناسب متبادل نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ جسم مان خارج ڪيل لوڻ ۽ نائٽروجن وارا فضول مادا موجود هوندا آهن. بار بار استعمال سان جسم کي انهن محلولن کي ٻيهر خارج ڪرڻ لاءِ پاڻي خرچ ڪرڻو پوي ٿو، تنهنڪري شديد پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو فائديمند پاڻيءَ جو ذريعو نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[پيشاب جي جاچ]] * [[پيشابي نظام]] * [[بُڪي]] * [[مثانو]] * [[نيفرون]] * [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] * [[يوريا]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[ڪريئٽينين]] * [[هيماتوريا]] * [[پروٽين يوريا]] * [[گلوڪوز يوريا]] * [[پولي يوريا]] * [[اوليگيوريا]] * [[اينوريا]] * [[بُڪين جي فعليات]] * [[يوروسڪوپي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Urine}} {{Wiktionary|urine}} {{Renal physiology|state=collapsed}} [[زمرو:پيشاب]] [[زمرو:جسماني پاڻياٺون]] [[ز iq48s4pn369ydnd06ded3ocxnr5fcce 416393 416392 2026-10-02T08:21:02Z Intisar Ali 8681 /* بناوٽ */ 416393 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪرنگهي وارن جانورن جي بُڪين مان خارج ٿيندڙ پاڻياٺ فضلو}} [[File:Urine sample.JPG|thumb|انساني پيشاب جو نمونو]] '''پيشاب''' يا '''مُٽ''' ({{lang-en|Urine}}) [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[بُڪيون|بُڪين]] ۾ ٺهندڙ پاڻياٺ [[اخراج|اخراجي مادو]] آهي، جنهن وسيلي جسم مان پاڻي، [[اليڪٽرولائٽ|اليڪٽرولائٽس]] ۽ [[ميٽابولزم]] دوران پيدا ٿيندڙ مختلف فضول مادا خارج ٿين ٿا. پيشاب ۾ خارج ٿيندڙ اهم نائٽروجن وارن مادن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]] ۽ [[يورڪ ايسڊ]] شامل آهن. بُڪيون پيشاب جي ٺهڻ وسيلي جسم ۾ پاڻي، اليڪٽرولائٽس ۽ تيزاب-اساس توازن برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="OpenRN-urinary">{{cite book |title=Medical Terminology 2e |chapter=Urinary System Terminology |publisher=Open RN, NCBI Bookshelf |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK607447/ |access-date=2 October 2026}}</ref> [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] ۾ بُڪين ۾ ٺهيل پيشاب [[رينل پيلوس]] مان [[يورٽر|يورٽرن]] وسيلي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچي ٿو، جتي اهو عارضي طور گڏ ٿئي ٿو. مثاني مان پيشاب [[يورٿرا]] وسيلي جسم کان ٻاهر خارج ٿئي ٿو. پيشاب خارج ڪرڻ واري عمل کي '''مڪشن''' يا '''مڪچوريشن''' (micturition) چيو وڃي ٿو.<ref name="Flores2023">{{cite book |last1=Flores |first1=Jose L. |last2=Cortes |first2=Gillean A. |last3=Leslie |first3=Stephen W. |title=StatPearls |chapter=Physiology, Urination |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562181/ |access-date=2 October 2026}}</ref> پيشاب رڳو جسم مان فضول مادا خارج ڪرڻ جو ذريعو نه آهي، پر ماحولياتي غذائي چڪر ۾ پڻ حصو وٺي ٿو. انساني پيشاب ۾ [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا ٻوٽن لاءِ ضروري غذائي عنصر موجود هوندا آهن؛ انهيءَ ڪري مناسب علاج ۽ صحت جي حفاظتي انتظام کان پوءِ ان مان غذائي مادا حاصل ڪري زرعي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.<ref name="WHOexcreta">{{cite web |title=Guidelines for the safe use of wastewater, excreta and greywater – Volume 4: Excreta and greywater use in agriculture |publisher=World Health Organization |date=2013 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9241546859 |access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="Simha2020">{{cite journal |title=Nutrient recovery options from human urine: A choice for large scale application |journal=Sustainable Production and Consumption |volume=24 |year=2020 |pages=219–231 |doi=10.1016/j.spc.2020.06.016}}</ref> == جسماني فعليات == {{مک مضمون|بُڪين جي فعليات}} [[File:Kidney nephron molar transport diagram.svg|thumb|[[نيفرون]] جي مختلف حصن ۾ پاڻي ۽ تحليل ٿيل مادن جي ٻيهر جذب ۽ اخراج جو خاڪو]] [[File:Harnstoff.svg|thumb|[[يوريا]] جي ڪيميائي بناوت]] پيشاب جي ٺهڻ جو بنيادي ڪم [[بُڪيون]] ڪن ٿيون. هر بُڪي ۾ وڏي تعداد ۾ خوردبيني فعلي يونٽ هوندا آهن، جن کي '''[[نيفرون]]''' چيو وڃي ٿو. نيفرون ۾ رت مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجن ٿا ۽ پوءِ انهن مان جسم لاءِ ضروري مادا چونڊي ٻيهر رت ۾ جذب ڪيا وڃن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي ٺهڻ جا ٽي بنيادي عمل '''گلوميرولر فلٽريشن'''، '''ٽيوبولر ٻيهر جذب''' ۽ '''ٽيوبولر سيڪريشن''' آهن. گلوميرولر فلٽريشن دوران [[گلوميرولس]] جي رت وارين نالين مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجي [[بومين ڪيپسول]] ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ابتدائي فلٽريٽ ٺاهين ٿا. رت جا گهرڙا ۽ وڏا پروٽين عام طور هن فلٽريشن رڪاوٽ مان نٿا گذرن.<ref name="OpenRN-urinary"/> ٽيوبولر ٻيهر جذب دوران فلٽريٽ ۾ موجود پاڻي، [[سوڊيم]]، [[گلوڪوز]]، [[امينو ايسڊ|امينو ايسڊس]] ۽ ٻين ضروري مادن جو وڏو حصو [[رينل ٽيوبول]] مان واپس رت ۾ جذب ٿئي ٿو. ٽيوبولر سيڪريشن دوران ڪجهه آئن ۽ ٻيا مادا رت مان ٽيوبولر پاڻياٺ ۾ منتقل ٿين ٿا. ڇاڻيل پاڻي ۽ محلولن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو ۽ باقي پاڻياٺ آخري پيشاب جو حصو بڻجي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> آخري پيشاب ڪليڪٽنگ ڊڪٽن مان [[رينل ڪيلڪس|رينل ڪيلڪسز]] ۽ پوءِ رينل پيلوس ۾ پهچي ٿو، جتان يورٽرن وسيلي مثاني ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. پيشاب جي مقدار ۽ مرڪوز ٿيڻ تي [[واسوپريسن|اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون (ADH)]], [[الڊوسٽيرون]]، [[رينن-اينجيوٽينسن-الڊوسٽيرون نظام]] ۽ [[هينلي جو لوپ]] اهم اثر رکن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> == مقدار == صحتمند بالغ انسان ۾ پيشاب جي روزاني مقدار پاڻيءَ جي استعمال، پسيني، موسم، غذا، جسماني سرگرمي، دوائن ۽ جسماني حالت موجب تبديل ٿيندي رهي ٿي. عام حالتن ۾ بالغ ماڻهو لڳ ڀڳ '''800 کان 2,000 ملي ليٽر''' پيشاب روزانو خارج ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان مقدار ۾ پاڻيءَ جي استعمال ۽ ٻين جسماني حالتن موجب نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي مقدار ۾ غيرمعمولي تبديليون مختلف طبي حالتن جو اشارو ٿي سگهن ٿيون. غيرمعمولي طور گهڻي پيشاب جي پيداوار کي '''[[پولي يوريا]]'''، تمام گهٽ مقدار کي '''[[اوليگيوريا]]''' ۽ پيشاب جي لڳ ڀڳ مڪمل بندش کي '''[[اينوريا]]''' چيو وڃي ٿو. ٿوري ٿوري مقدار ۾ بار بار پيشاب اچڻ کي '''پولاڪيوريا''' چيو وڃي ٿو. پيشاب جي مقدار جو مشاهدو خاص طور شديد بيماري، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ بُڪين جي ڪم جي جائزي ۾ اهم ٿي سگهي ٿو. == بناوٽ == عام انساني پيشاب جو گهڻو حصو پاڻيءَ تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ باقي حصي ۾ مختلف نامياتي ۽ غيرنامياتي تحليل ٿيل مادا شامل هوندا آهن. انهن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]]، [[يورڪ ايسڊ]]، سوڊيم، پوٽاشيم، [[ڪلورائڊ]]، [[فاسفيٽ]]، [[سلفيٽ]] ۽ [[امونيم]] شامل آهن. پيشاب جي صحيح ڪيميائي بناوت غذا، پاڻيءَ جي استعمال، جسماني ميٽابولزم ۽ بُڪين جي ڪم موجب بدلجي سگهي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> [[يوريا]] انساني پيشاب ۾ نائٽروجن واري فضلي جو هڪ اهم جزو آهي. اهو امينو ايسڊن جي ٽٽڻ دوران ٺهندڙ زهريلي [[امونيا]] کي [[جگر]] ۾ [[يوريا چڪر]] وسيلي نسبتاً گهٽ زهريلي يوريا ۾ تبديل ڪرڻ کان پوءِ رت وسيلي بُڪين تائين پهچي ٿو ۽ پيشاب ۾ خارج ٿئي ٿو. صحتمند انسان جي پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] ۽ پروٽين عام طور تمام گهٽ يا جاچ جي عام طريقن سان اڻلڀ مقدار ۾ هوندا آهن. پيشاب ۾ غيرمعمولي پروٽين جي موجودگي کي '''[[پروٽين يوريا]]''' ۽ گلوڪوز جي موجودگي کي '''[[گلوڪوز يوريا]]''' چيو وڃي ٿو؛ اهي ترتيبوار بُڪين جي ڪجهه بيمارين ۽ [[ذيابيطس ميليٽس]] سميت مختلف حالتن ۾ ملي سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis">{{cite book |title=StatPearls |chapter=Urinalysis |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557685/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == رنگ == {{مک مضمون|پيشاب جو غيرمعمولي رنگ}} [[File:Urine Hydration chart.svg|thumb|پاڻيءَ جي حالت سان پيشاب جي رنگ ۾ ٿيندڙ عام تبديليءَ جو خاڪو]] [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|تاريخي طبي خاڪو، جنهن ۾ پيشاب جي مختلف رنگن کي بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي]] تازو عام پيشاب اڪثر صاف ۽ هلڪي پيلي کان عنبري رنگ تائين هوندو آهي. پيشاب جي رنگ جي شدت ان جي مرڪوز هجڻ سان لاڳاپيل هوندي آهي؛ گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب تمام هلڪو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو وڌيڪ گهرو پيلو يا عنبري ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> پيشاب جو غيرمعمولي رنگ بيماريءَ کان سواءِ غذا ۽ دوائن جي ڪري به ٿي سگهي ٿو. ڳاڙهو يا گلابي پيشاب [[هيماتوريا|رت]] جي موجودگي، [[چقندر]] جهڙي خوراڪ يا ڪجهه دوائن سبب ٿي سگهي ٿو. [[ريفيمپيسن]] پيشاب کي نارنگي يا ڳاڙهي رنگ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿي. بليروبن يا مائيوگلوبن سان پيشاب گهرو ڀورو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه دوائون ۽ رنگ پيشاب کي سائو يا نيرو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> ڪجهه ناياب ميٽابولڪ بيمارين ۾ به مخصوص رنگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ مثال طور [[الڪاپٽون يوريا]] ۾ پيشاب بيهڻ کان پوءِ گهرو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ پيشاب جو رنگ اڪيلو ڪنهن بيماريءَ جي حتمي تشخيص لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="Urinalysis"/> <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|پاڻيءَ جي کوٽ سان گهرو پيشاب File:HematuriaGross.jpg|[[هيماتوريا]] ۾ ڳاڙهو پيشاب File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|[[چقندر]] کائڻ کان پوءِ گلابي پيشاب File:IMAG0466.jpg|ڪجهه حالتن ۾ سائو پيشاب </gallery> == بو == تازو پيشاب عام طور هلڪي مخصوص بو رکي ٿو. پيشاب کي گهڻي دير بيهڻ ڏيڻ سان بيڪٽيريا يوريا کي ٽوڙي [[امونيا]] ٺاهي سگهن ٿا، جنهن ڪري ان مان تيز امونيا جهڙي بو اچڻ لڳي ٿي. غذا، دوائون ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتون پڻ پيشاب جي بو تبديل ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Urinalysis"/> [[ميپل سيرپ يورين بيماري]] ۾ شاخدار زنجير وارن امينو ايسڊن جي ميٽابولزم ۾ خرابي سبب جسماني رطوبتن، خاص ڪري پيشاب ۽ ڪن جي ميڻ، مان ميپل سيرپ جهڙي مخصوص بو اچي سگهي ٿي.<ref name="MSUD">{{cite book |last1=Hassan |first1=Syed Adeel |last2=Gupta |first2=Vikas |title=StatPearls |chapter=Maple Syrup Urine Disease |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557773/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == پي ايڇ == پيشاب جو [[پي ايڇ]] غذا، دوائن، جسم جي تيزاب-اساس توازن ۽ بُڪين جي ڪم موجب تبديل ٿيندو آهي. عام طور پيشاب ٿورو تيزابي هوندو آهي، پر طبي نمونن ۾ ان جي پي ايڇ جي حد تقريباً '''4.5 کان 8''' تائين ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> وڌيڪ پروٽين واري غذا پيشاب کي نسبتاً تيزابي بڻائي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه ميون ۽ ڀاڄين سان ڀرپور غذا پيشاب کي نسبتاً الڪلائن ڪري سگهي ٿي. پيشاب جي پي ايڇ جو جائزو [[بُڪين جي پٿري]] جي ڪجهه قسمن، [[رينل ٽيوبولر ايسڊوسس]] ۽ ٻين تيزابي-اساسي خرابين جي تشخيص ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> == مخصوص ڪشش ۽ اوسموليلٽي == پيشاب جي '''مخصوص ڪشش''' (specific gravity) پيشاب ۾ حل ٿيل مادن جي مقدار ۽ بُڪين جي پيشاب کي مرڪوز يا هلڪو ڪرڻ واري صلاحيت بابت معلومات ڏئي ٿي. عام ليبارٽري حوالاتي حد اڪثر لڳ ڀڳ '''1.005 کان 1.030''' هوندي آهي، جيتوڻيڪ اها ليبارٽري ۽ استعمال ٿيل طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> گهٽ مخصوص ڪشش گهڻو پاڻي پيئڻ يا بُڪين جي مرڪوز ڪرڻ واري صلاحيت ۾ خرابي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ وڌيڪ مخصوص ڪشش پاڻيءَ جي کوٽ يا پيشاب ۾ گلوڪوز ۽ ٻين محلولن جي واڌ سان ملي سگهي ٿي. پيشاب جي [[اوسموليلٽي]] پڻ بُڪين جي پاڻي محفوظ ڪرڻ يا خارج ڪرڻ واري صلاحيت جو وڌيڪ سڌو اندازو ڏئي ٿي. == پيشابي مائڪروبايوٽا == اڳ ۾ طب ۾ عام تصور هو تہ صحتمند انسان جو مثانو ۽ پيشاب مڪمل طور '''جراثيم کان پاڪ''' هوندا آهن. جديد تحقيق ۾ وڌايل ڪلچر طريقن ۽ [[ڊي اين اي سيڪوئنسنگ]] وسيلي معلوم ٿيو آهي تہ علامتن کان پاڪ ماڻهن جي مثاني ۾ به مختلف جراثيمي برادريون موجود ٿي سگهن ٿيون. انهن کي گڏيل طور '''پيشابي مائڪروبايوٽا''' يا '''يورو بايوم''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Urobiome">{{cite journal |last1=Brubaker |first1=Linda |last2=Wolfe |first2=Alan J. |title=The female urinary microbiota, urinary health and common urinary disorders |journal=Annals of Translational Medicine |year=2017 |volume=5 |issue=2 |page=34 |doi=10.21037/atm.2016.11.62}}</ref> انهيءَ ڪري پيشاب ۾ بيڪٽيريا جي سڃاڻپ پاڻمرادو [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جي برابر ناهي. تشخيص لاءِ مريض جون علامتون، نموني وٺڻ جو طريقو، بيڪٽيريا جو مقدار ۽ قسم، پيشاب ۾ سوزشي نشانين جي موجودگي ۽ ٻين طبي نتيجن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. == طبي جاچ == {{مک مضمون|پيشاب جي جاچ}} [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|خوردبيني هيٺ پيشاب ۾ [[يورڪ ايسڊ]] جا قلم]] پيشاب جي طبي جاچ کي '''[[يورينلائسس]]''' چيو وڃي ٿو. اها طب جي عام ليبارٽري جاچن مان هڪ آهي ۽ بُڪين، پيشابي نظام ۽ ڪيترين ميٽابولڪ حالتن بابت معلومات ڏئي سگهي ٿي. جديد يورينلائسس ۾ پيشاب جي ظاهري خاصيتن، ڪيميائي جزن ۽ خوردبيني تلڇٽ جو جائزو ورتو وڃي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> جاچ دوران پيشاب جي رنگ، صفائي، مخصوص ڪشش ۽ پي ايڇ سان گڏ پروٽين، گلوڪوز، [[ڪيٽون|ڪيٽونز]]، رت يا هيموگلوبن، بليروبن، نائٽرائٽ ۽ ليوڪوسائٽ ايسٽريز جي موجودگي معلوم ڪري سگهجي ٿي. خوردبيني معائني ۾ ڳاڙها ۽ اڇا رت جا گهرڙا، اپيٿيليل گهرڙا، ڪاسٽ، قلم، بيڪٽيريا ۽ ٻيا خرد جاندار ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جو شڪ هجي تہ پيشاب جو '''ڪلچر''' ڪري ممڪن جراثيم جي سڃاڻپ ۽ ضرورت موجب انهن جي [[اينٽي بايوٽڪ|اينٽي بايوٽڪن]] ڏانهن حساسيت معلوم ڪري سگهجي ٿي. يورينلائسس ذيابيطس، بُڪين جي بيمارين، پيشابي انفيڪشن ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتن جي تشخيص يا نگراني ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> == پيشاب جا نمونا == طبي مقصدن لاءِ پيشاب جو نمونو مختلف طريقن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو. عام طريقن ۾ بي ترتيب نمونو، پهريون صبح وارو پيشاب، صاف وچ ڌارا وارو نمونو، مقرر وقت يا 24 ڪلاڪن دوران گڏ ڪيل پيشاب ۽ [[ڪيٿيٽر]] وسيلي حاصل ڪيل نمونو شامل آهن. مخصوص حالتن، خاص ڪري ننڍڙن ٻارن ۾، مثاني مان سڌي سوئي وسيلي '''سپراپيوبڪ ايسپائريشن''' سان به نمونو حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Urinalysis"/><ref name="SPA">{{cite book |last1=Peters |first1=Anthony |last2=Leslie |first2=Stephen W. |last3=Medina-Blasini |first3=Yiraima |title=StatPearls |chapter=Suprapubic Aspiration |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557545/ |access-date=2 October 2026}}</ref> نموني وٺڻ جو صحيح طريقو خاص طور پيشاب جي ڪلچر ۽ مائڪروبايوٽا جي مطالعي ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ يورٿرا، جلد يا تناسلي علائقي جا جراثيم نموني کي آلوده ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> == حمل ۽ پيشاب == [[File:Pregnancy test result.jpg|thumb|پيشاب ۾ [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]] معلوم ڪرڻ لاءِ حمل جي جاچ]] حمل دوران [[پلاسينا]] '''[[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]]''' (hCG) نالي هارمون پيدا ڪري ٿي، جيڪو رت سان گڏ پيشاب ۾ پڻ ملي سگهي ٿو. گهريلو ۽ ڪيترائي ليبارٽري [[حمل جي جاچ|حمل جا ٽيسٽ]] پيشاب ۾ هن هارمون جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="MedlineHCG">{{cite web |title=HCG in urine |website=MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=U.S. National Library of Medicine |url=https://medlineplus.gov/ency/article/003619.htm |access-date=2 October 2026}}</ref> صبح جو پهريون پيشاب نسبتاً وڌيڪ مرڪوز هجڻ سبب شروعاتي حمل ۾ hCG معلوم ڪرڻ لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو. تمام گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب ۾ hCG جي مقدار عارضي طور گهٽ مرڪوز ٿي سگهي ٿي ۽ شروعاتي حمل ۾ غلط منفي نتيجي جو امڪان وڌي سگهي ٿو.<ref name="MedlineHCG"/> == ماحولياتي اهميت == پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم جهڙا اهم ٻوٽائي غذائي عنصر موجود آهن. گهرن جي گندي پاڻيءَ جي مجموعي مقدار ۾ پيشاب جو حجمي حصو ننڍو هوندي به ان ۾ نائٽروجن ۽ ٻين غذائي عنصرن جو وڏو حصو شامل ٿي سگهي ٿو؛ انهيءَ ڪري پيشاب مان غذائي مادا ٻيهر حاصل ڪرڻ پائيدار صفائي ۽ زرعي نظامن ۾ تحقيق جو موضوع بڻيل آهي.<ref name="Simha2020"/> انساني پيشاب کي سڌي يا پروسيس ٿيل ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ وقت جراثيمي خطري، دوائن جي باقيات، لوڻ، غذائي عنصرن جي مقدار ۽ محفوظ ذخيرن ۽ استعمال جي طريقن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] انساني اخراج جي زرعي استعمال لاءِ صحت تي ٻڌل خطري جي انتظام جا اصول بيان ڪري ٿي.<ref name="WHOexcreta"/> == جانورن ۾ پيشاب == پيشاب جي مقدار، مرڪوز ٿيڻ ۽ نائٽروجن واري فضلي جي صورت مختلف جانورن ۾ سندن رهائش، پاڻيءَ جي دستيابي ۽ ارتقائي موافقت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. === کير پياريندڙ جانور === [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] جون بُڪيون [[هينلي جو لوپ|هينلي جي لوپ]] ۽ ڪليڪٽنگ ڊڪٽن جي مدد سان پيشاب کي مرڪوز ڪري سگهن ٿيون. پاڻيءَ جي کوٽ واري ماحول ۾ رهندڙ ڪيترن کير پياريندڙ جانورن ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ تمام مرڪوز پيشاب ٺاهڻ جي صلاحيت نمايان هوندي آهي. ڪيترائي کير پياريندڙ جانور پيشاب کي ڪيميائي رابطي ۽ علائقائي نشانگذاري لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا. پيشاب ۾ موجود بوءَ وارا ڪيميائي مادا جنس، توليدي حالت ۽ علائقي بابت ٻين جانورن تائين معلومات پهچائي سگهن ٿا. === مڇيون === مڇين ۾ پيشاب جي مقدار ۽ بناوت پاڻيءَ جي لوڻياٺ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون اوسموسس سبب جسم ۾ داخل ٿيندڙ اضافي پاڻي کي خارج ڪرڻ لاءِ نسبتاً گهڻو ۽ هلڪو پيشاب ٺاهين ٿيون، جڏهن تہ سامونڊي مڇين ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ وڌيڪ اهم هوندو آهي ۽ اضافي لوڻ جي اخراج ۾ [[گلپھڙا]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === ايمفيبيا === [[ايمفيبيا]] ۾ بُڪيون پاڻي ۽ نائٽروجن واري فضلي جي توازن ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترن ايمفيبين ۾ مثانو پيشاب جي عارضي ذخيري سان گڏ پاڻيءَ جي ذخيري طور به ڪم ڪري سگهي ٿو ۽ ضرورت پوڻ تي ان مان پاڻي ٻيهر جذب ٿي سگهي ٿو. == استعمال == === طبي ۽ دوائي استعمال === انساني پيشاب تاريخي طور ڪجهه حياتياتي مادن جي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو آهي. خاص طور مينوپاز کان پوءِ عورتن جي پيشاب مان حاصل ڪيل گوناڊوٽروپن زرخيزي جي علاج ۾ استعمال ڪيا ويا آهن. حامله عورتن جي پيشاب مان [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن|hCG]] پڻ تاريخي طور حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي. انساني پيشاب مان پهريون ڀيرو ڌار ڪيل [[يوروڪائنيز]] هڪ [[پلازمينوجن ايڪٽيويٽر]] آهي، جيڪو رت جي دڳن کي ٽوڙڻ واري فائبريونولائيٽڪ عمل سان لاڳاپيل آهي. === ڀاڻ === پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم موجود هجڻ سبب ان کي غذائي مادن جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تحقيق ۾ پيشاب مان اسٽرووائٽ، امونيم لوڻ ۽ ٻين ڀاڻن جي تياري جا مختلف طريقا اڀياس هيٺ رهيا آهن.<ref name="Simha2020"/> === صفائي ۽ ڪپڙي جي صنعت === ذخيرو ٿيل پيشاب ۾ يوريا جراثيمي عمل سان ٽٽي [[امونيا]] ٺاهي سگهي ٿي. انهيءَ الڪلائن خاصيت سبب تاريخي دورن ۾ پراڻو پيشاب ڪپڙا صاف ڪرڻ، اون جي پروسيسنگ، چمڙي جي تياري ۽ ڪجهه رنگ سازي جي عملن ۾ استعمال ٿيندو هو. === بارود جي تاريخي تياري === صنعتي ڪيميائي صنعت جي ترقيءَ کان اڳ نائٽريٽ حاصل ڪرڻ جي ڪجهه روايتي طريقن ۾ نائٽروجن سان ڀرپور نامياتي فضلو، جنهن ۾ پيشاب به شامل ٿي سگهيو ٿي، استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙن عملن مان حاصل ٿيندڙ [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] روايتي [[بارود]] جو اهم جزو هو. == تاريخ == [[File:De urinarum differencia negocium between 1210 and 1230 ..JPG|thumb|وچئين دور جي طبي مخطوطي ۾ پيشاب جي معائني جو منظر]] [[File:The Alchemist Discovering Phosphorus or The Alchemist in Search of the Philosophers Stone.jpg|thumb|[[جوزف رائيٽ آف ڊربي]] جي تصوير، جنهن ۾ هينيگ برانڊ کي فاسفورس جي دريافت سان ڏيکاريو ويو آهي]] پيشاب جو مشاهدو دنيا جي قديم ترين تشخيصي طريقن مان هڪ آهي. قديم طبي روايتن ۾ طبيب پيشاب جي رنگ، مقدار، بو، شفافيت ۽ تلڇٽ جو مشاهدو ڪندا هئا. [[بقراط]] سان منسوب طبي لکڻين ۾ پڻ پيشاب جي ظاهري خاصيتن کي مريض جي حالت سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HistoryUrinalysis">{{cite journal |title=Urinalysis in Medical Diagnosis: the Historical and Contemporary Usage |journal=Journal of Medical Biochemistry |year=2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11243776/ |access-date=2 October 2026}}</ref> وچئين دور ۾ پيشاب جي ظاهري معائني کي '''[[يوروسڪوپي]]''' چيو ويندو هو ۽ اهو يورپ، بازنطيني طب ۽ اسلامي طبي روايتن ۾ تشخيص جو مشهور طريقو بڻيو. طبيب شيشي جي خاص ٿانوَ ۾ پيشاب جو رنگ، شفافيت ۽ تلڇٽ ڏسندا هئا؛ وقت سان پيشاب وارو ٿانو خود طبيب جي سڃاڻپ جي علامت بڻجي ويو.<ref name="HistoryUrinalysis"/><ref>{{cite journal |last=Connor |first=Henry |title=Medieval uroscopy and its representation on misericords – Part 1: uroscopy |journal=Clinical Medicine |year=2001 |volume=1 |issue=6 |pages=507–509 |pmid=11792095 |pmc=4953881}}</ref> [[ذيابيطس ميليٽس]] جي تاريخ پڻ پيشاب جي مشاهدي سان ڳنڍيل آهي. قديم طبي روايتن ۾ ڪجهه مريضن جي پيشاب جي مٺاڻ ۽ ان ڏانهن ماڪوڙين يا ٻين جيتن جي ڇڪجڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ جديد علم موجب ذيابيطس ۾ اهڙي مٺاڻ پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] جي وڌڻ، يعني گلوڪوز يوريا، سبب ٿيندي آهي.<ref name="HistoryUrinalysis"/> 1669ع ۾ جرمن الڪيمسٽ [[هينيگ برانڊ]] وڏي مقدار ۾ پيشاب کي بخارات ۽ پوءِ گرم ڪرڻ جي عمل دوران [[فاسفورس]] ڌار ڪيو. اها دريافت جديد ڪيميا جي تاريخ ۾ اهم واقعن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="RSCphosphorus">{{cite web |title=The medicinal history of phosphorus |publisher=Royal Society of Chemistry |date=1 September 2010 |url=https://edu.rsc.org/feature/the-medicinal-history-of-phosphorus/2020257.article |access-date=2 October 2026}}</ref> 1773ع ۾ فرانسيسي ڪيمياگر [[هيلير مارين روئيل]] انساني پيشاب مان يوريا سان لاڳاپيل نائٽروجن وارو مادو ڌار ڪيو؛ پوءِ [[انطوان فرانسوا فورڪروئي]] ۽ [[لوئي نڪولا ووڪلئن]] ان جي وڌيڪ ڪيميائي سڃاڻپ ڪئي. 1828ع ۾ [[فريڊرڪ وولر]] غيرنامياتي شروعاتي مادن مان يوريا تيار ڪئي، جيڪا نامياتي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Urea |publisher=Wiley Online Library |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471238961.2118050113012218.a01.pub2 |access-date=2 October 2026}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ ڪيميائي تجزين، خوردبيني، جراثيمي ڪلچر ۽ پوءِ خودڪار ليبارٽري طريقن جي ترقيءَ سان روايتي يوروسڪوپي جديد '''يورينلائسس''' ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{cite journal |last=Voswinckel |first=Peter |title=From uroscopy to urinalysis |journal=Clinica Chimica Acta |year=2000 |volume=297 |issue=1–2 |pages=5–16 |doi=10.1016/S0009-8981(00)00229-1 |pmid=10841904}}</ref> == پيشاب پيئڻ == {{مک مضمون|پيشاب پيئڻ}} پيشاب پيئڻ کي '''يوروفاجيا''' يا پيشاب نوشي چيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي ۽ متبادل علاج وارين روايتن ۾ انساني پيشاب کي علاج طور استعمال ڪرڻ جون دعوائون ملن ٿيون، پر بيمارين جي علاج لاءِ اهڙي استعمال جي اثرائتي هجڻ جا مضبوط سائنسي ثبوت موجود ناهن. بقا جي هنگامي حالت ۾ پڻ پيشاب کي پيئڻ جي پاڻيءَ جو مناسب متبادل نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ جسم مان خارج ڪيل لوڻ ۽ نائٽروجن وارا فضول مادا موجود هوندا آهن. بار بار استعمال سان جسم کي انهن محلولن کي ٻيهر خارج ڪرڻ لاءِ پاڻي خرچ ڪرڻو پوي ٿو، تنهنڪري شديد پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو فائديمند پاڻيءَ جو ذريعو نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[پيشاب جي جاچ]] * [[پيشابي نظام]] * [[بُڪي]] * [[مثانو]] * [[نيفرون]] * [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] * [[يوريا]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[ڪريئٽينين]] * [[هيماتوريا]] * [[پروٽين يوريا]] * [[گلوڪوز يوريا]] * [[پولي يوريا]] * [[اوليگيوريا]] * [[اينوريا]] * [[بُڪين جي فعليات]] * [[يوروسڪوپي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Urine}} {{Wiktionary|urine}} {{Renal physiology|state=collapsed}} [[زمرو:پيشاب]] [[زمرو:جسماني پاڻياٺون]] [[ز 5rd0xywzhnz9pyb2vnv2zz6ciz1josl 416394 416393 2026-10-02T08:22:50Z Intisar Ali 8681 416394 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪرنگهي وارن جانورن جي بُڪين مان خارج ٿيندڙ پاڻياٺ فضلو}} [[File:Urine sample.JPG|thumb|انساني پيشاب جو نمونو]] '''پيشاب''' يا '''مُٽ''' ({{lang-en|Urine}}) [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[بُڪيون|بُڪين]] ۾ ٺهندڙ پاڻياٺ [[اخراج|اخراجي مادو]] آهي، جنهن وسيلي جسم مان پاڻي، [[اليڪٽرولائٽ|اليڪٽرولائٽس]] ۽ [[ميٽابولزم]] دوران پيدا ٿيندڙ مختلف فضول مادا خارج ٿين ٿا. پيشاب ۾ خارج ٿيندڙ اهم نائٽروجن وارن مادن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]] ۽ [[يورڪ ايسڊ]] شامل آهن. بُڪيون پيشاب جي ٺهڻ وسيلي جسم ۾ پاڻي، اليڪٽرولائٽس ۽ تيزاب-اساس توازن برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="OpenRN-urinary">{{cite book |title=Medical Terminology 2e |chapter=Urinary System Terminology |publisher=Open RN, NCBI Bookshelf |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK607447/ |access-date=2 October 2026}}</ref> [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] ۾ بُڪين ۾ ٺهيل پيشاب [[رينل پيلوس]] مان [[يورٽر|يورٽرن]] وسيلي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچي ٿو، جتي اهو عارضي طور گڏ ٿئي ٿو. مثاني مان پيشاب [[يورٿرا]] وسيلي جسم کان ٻاهر خارج ٿئي ٿو. پيشاب خارج ڪرڻ واري عمل کي '''مڪشن''' يا '''مڪچوريشن''' (micturition) چيو وڃي ٿو.<ref name="Flores2023">{{cite book |last1=Flores |first1=Jose L. |last2=Cortes |first2=Gillean A. |last3=Leslie |first3=Stephen W. |title=StatPearls |chapter=Physiology, Urination |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562181/ |access-date=2 October 2026}}</ref> پيشاب رڳو جسم مان فضول مادا خارج ڪرڻ جو ذريعو نه آهي، پر ماحولياتي غذائي چڪر ۾ پڻ حصو وٺي ٿو. انساني پيشاب ۾ [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا ٻوٽن لاءِ ضروري غذائي عنصر موجود هوندا آهن؛ انهيءَ ڪري مناسب علاج ۽ صحت جي حفاظتي انتظام کان پوءِ ان مان غذائي مادا حاصل ڪري زرعي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.<ref name="WHOexcreta">{{cite web |title=Guidelines for the safe use of wastewater, excreta and greywater – Volume 4: Excreta and greywater use in agriculture |publisher=World Health Organization |date=2013 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9241546859 |access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="Simha2020">{{cite journal |title=Nutrient recovery options from human urine: A choice for large scale application |journal=Sustainable Production and Consumption |volume=24 |year=2020 |pages=219–231 |doi=10.1016/j.spc.2020.06.016}}</ref> == جسماني فعليات == {{مک مضمون|بُڪين جي فعليات}} [[File:Kidney nephron molar transport diagram.svg|thumb|[[نيفرون]] جي مختلف حصن ۾ پاڻي ۽ تحليل ٿيل مادن جي ٻيهر جذب ۽ اخراج جو خاڪو]] [[File:Harnstoff.svg|thumb|[[يوريا]] جي ڪيميائي بناوت]] پيشاب جي ٺهڻ جو بنيادي ڪم [[بُڪيون]] ڪن ٿيون. هر بُڪي ۾ وڏي تعداد ۾ خوردبيني فعلي يونٽ هوندا آهن، جن کي '''[[نيفرون]]''' چيو وڃي ٿو. نيفرون ۾ رت مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجن ٿا ۽ پوءِ انهن مان جسم لاءِ ضروري مادا چونڊي ٻيهر رت ۾ جذب ڪيا وڃن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي ٺهڻ جا ٽي بنيادي عمل '''گلوميرولر فلٽريشن'''، '''ٽيوبولر ٻيهر جذب''' ۽ '''ٽيوبولر سيڪريشن''' آهن. گلوميرولر فلٽريشن دوران [[گلوميرولس]] جي رت وارين نالين مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجي [[بومين ڪيپسول]] ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ابتدائي فلٽريٽ ٺاهين ٿا. رت جا گهرڙا ۽ وڏا پروٽين عام طور هن فلٽريشن رڪاوٽ مان نٿا گذرن.<ref name="OpenRN-urinary"/> ٽيوبولر ٻيهر جذب دوران فلٽريٽ ۾ موجود پاڻي، [[سوڊيم]]، [[گلوڪوز]]، [[امينو ايسڊ|امينو ايسڊس]] ۽ ٻين ضروري مادن جو وڏو حصو [[رينل ٽيوبول]] مان واپس رت ۾ جذب ٿئي ٿو. ٽيوبولر سيڪريشن دوران ڪجهه آئن ۽ ٻيا مادا رت مان ٽيوبولر پاڻياٺ ۾ منتقل ٿين ٿا. ڇاڻيل پاڻي ۽ محلولن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو ۽ باقي پاڻياٺ آخري پيشاب جو حصو بڻجي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> آخري پيشاب ڪليڪٽنگ ڊڪٽن مان [[رينل ڪيلڪس|رينل ڪيلڪسز]] ۽ پوءِ رينل پيلوس ۾ پهچي ٿو، جتان يورٽرن وسيلي مثاني ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. پيشاب جي مقدار ۽ مرڪوز ٿيڻ تي [[واسوپريسن|اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون (ADH)]], [[الڊوسٽيرون]]، [[رينن-اينجيوٽينسن-الڊوسٽيرون نظام]] ۽ [[هينلي جو لوپ]] اهم اثر رکن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> == مقدار == صحتمند بالغ انسان ۾ پيشاب جي روزاني مقدار پاڻيءَ جي استعمال، پسيني، موسم، غذا، جسماني سرگرمي، دوائن ۽ جسماني حالت موجب تبديل ٿيندي رهي ٿي. عام حالتن ۾ بالغ ماڻهو لڳ ڀڳ '''800 کان 2,000 ملي ليٽر''' پيشاب روزانو خارج ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان مقدار ۾ پاڻيءَ جي استعمال ۽ ٻين جسماني حالتن موجب نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي مقدار ۾ غيرمعمولي تبديليون مختلف طبي حالتن جو اشارو ٿي سگهن ٿيون. غيرمعمولي طور گهڻي پيشاب جي پيداوار کي '''[[پولي يوريا]]'''، تمام گهٽ مقدار کي '''[[اوليگيوريا]]''' ۽ پيشاب جي لڳ ڀڳ مڪمل بندش کي '''[[اينوريا]]''' چيو وڃي ٿو. ٿوري ٿوري مقدار ۾ بار بار پيشاب اچڻ کي '''پولاڪيوريا''' چيو وڃي ٿو. پيشاب جي مقدار جو مشاهدو خاص طور شديد بيماري، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ بُڪين جي ڪم جي جائزي ۾ اهم ٿي سگهي ٿو. == بناوٽ == عام انساني پيشاب جو گهڻو حصو پاڻيءَ تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ باقي حصي ۾ مختلف نامياتي ۽ غيرنامياتي تحليل ٿيل مادا شامل هوندا آهن. انهن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]]، [[يورڪ ايسڊ]]، سوڊيم، پوٽاشيم، [[ڪلورائڊ]]، [[فاسفيٽ]]، [[سلفيٽ]] ۽ [[امونيم]] شامل آهن. پيشاب جي صحيح ڪيميائي بناوت غذا، پاڻيءَ جي استعمال، جسماني ميٽابولزم ۽ بُڪين جي ڪم موجب بدلجي سگهي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> [[يوريا]] انساني پيشاب ۾ نائٽروجن واري فضلي جو هڪ اهم جزو آهي. اهو امينو ايسڊن جي ٽٽڻ دوران ٺهندڙ زهريلي [[امونيا]] کي [[جگر]] ۾ [[يوريا چڪر]] وسيلي نسبتاً گهٽ زهريلي يوريا ۾ تبديل ڪرڻ کان پوءِ رت وسيلي بُڪين تائين پهچي ٿو ۽ پيشاب ۾ خارج ٿئي ٿو. صحتمند انسان جي پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] ۽ پروٽين عام طور تمام گهٽ يا جاچ جي عام طريقن سان اڻلڀ مقدار ۾ هوندا آهن. پيشاب ۾ غيرمعمولي پروٽين جي موجودگي کي '''[[پروٽين يوريا]]''' ۽ گلوڪوز جي موجودگي کي '''[[گلوڪوز يوريا]]''' چيو وڃي ٿو؛ اهي ترتيبوار بُڪين جي ڪجهه بيمارين ۽ [[ذيابيطس ميليٽس]] سميت مختلف حالتن ۾ ملي سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis">{{cite book |title=StatPearls |chapter=Urinalysis |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557685/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == رنگ == {{مک مضمون|پيشاب جو غيرمعمولي رنگ}} [[File:Urine Hydration chart.svg|thumb|پاڻيءَ جي حالت سان پيشاب جي رنگ ۾ ٿيندڙ عام تبديليءَ جو خاڪو]] [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|تاريخي طبي خاڪو، جنهن ۾ پيشاب جي مختلف رنگن کي بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي]] تازو عام پيشاب اڪثر صاف ۽ هلڪي پيلي کان عنبري رنگ تائين هوندو آهي. پيشاب جي رنگ جي شدت ان جي مرڪوز هجڻ سان لاڳاپيل هوندي آهي؛ گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب تمام هلڪو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو وڌيڪ گهرو پيلو يا عنبري ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> پيشاب جو غيرمعمولي رنگ بيماريءَ کان سواءِ غذا ۽ دوائن جي ڪري به ٿي سگهي ٿو. ڳاڙهو يا گلابي پيشاب [[هيماتوريا|رت]] جي موجودگي، [[چقندر]] جهڙي خوراڪ يا ڪجهه دوائن سبب ٿي سگهي ٿو. [[ريفيمپيسن]] پيشاب کي نارنگي يا ڳاڙهي رنگ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿي. بليروبن يا مائيوگلوبن سان پيشاب گهرو ڀورو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه دوائون ۽ رنگ پيشاب کي سائو يا نيرو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> ڪجهه ناياب ميٽابولڪ بيمارين ۾ به مخصوص رنگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ مثال طور [[الڪاپٽون يوريا]] ۾ پيشاب بيهڻ کان پوءِ گهرو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ پيشاب جو رنگ اڪيلو ڪنهن بيماريءَ جي حتمي تشخيص لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="Urinalysis"/> <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|پاڻيءَ جي کوٽ سان گهرو پيشاب File:HematuriaGross.jpg|[[هيماتوريا]] ۾ ڳاڙهو پيشاب File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|[[چقندر]] کائڻ کان پوءِ گلابي پيشاب File:IMAG0466.jpg|ڪجهه حالتن ۾ سائو پيشاب </gallery> == بو == تازو پيشاب عام طور هلڪي مخصوص بو رکي ٿو. پيشاب کي گهڻي دير بيهڻ ڏيڻ سان بيڪٽيريا يوريا کي ٽوڙي [[امونيا]] ٺاهي سگهن ٿا، جنهن ڪري ان مان تيز امونيا جهڙي بو اچڻ لڳي ٿي. غذا، دوائون ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتون پڻ پيشاب جي بو تبديل ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Urinalysis"/> [[ميپل سيرپ يورين بيماري]] ۾ شاخدار زنجير وارن امينو ايسڊن جي ميٽابولزم ۾ خرابي سبب جسماني رطوبتن، خاص ڪري پيشاب ۽ ڪن جي ميڻ، مان ميپل سيرپ جهڙي مخصوص بو اچي سگهي ٿي.<ref name="MSUD">{{cite book |last1=Hassan |first1=Syed Adeel |last2=Gupta |first2=Vikas |title=StatPearls |chapter=Maple Syrup Urine Disease |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557773/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == پي ايڇ == پيشاب جو [[پي ايڇ]] غذا، دوائن، جسم جي تيزاب-اساس توازن ۽ بُڪين جي ڪم موجب تبديل ٿيندو آهي. عام طور پيشاب ٿورو تيزابي هوندو آهي، پر طبي نمونن ۾ ان جي پي ايڇ جي حد تقريباً '''4.5 کان 8''' تائين ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> وڌيڪ پروٽين واري غذا پيشاب کي نسبتاً تيزابي بڻائي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه ميون ۽ ڀاڄين سان ڀرپور غذا پيشاب کي نسبتاً الڪلائن ڪري سگهي ٿي. پيشاب جي پي ايڇ جو جائزو [[بُڪين جي پٿري]] جي ڪجهه قسمن، [[رينل ٽيوبولر ايسڊوسس]] ۽ ٻين تيزابي-اساسي خرابين جي تشخيص ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> == مخصوص ڪشش ۽ اوسموليلٽي == پيشاب جي '''مخصوص ڪشش''' (specific gravity) پيشاب ۾ حل ٿيل مادن جي مقدار ۽ بُڪين جي پيشاب کي مرڪوز يا هلڪو ڪرڻ واري صلاحيت بابت معلومات ڏئي ٿي. عام ليبارٽري حوالاتي حد اڪثر لڳ ڀڳ '''1.005 کان 1.030''' هوندي آهي، جيتوڻيڪ اها ليبارٽري ۽ استعمال ٿيل طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> گهٽ مخصوص ڪشش گهڻو پاڻي پيئڻ يا بُڪين جي مرڪوز ڪرڻ واري صلاحيت ۾ خرابي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ وڌيڪ مخصوص ڪشش پاڻيءَ جي کوٽ يا پيشاب ۾ گلوڪوز ۽ ٻين محلولن جي واڌ سان ملي سگهي ٿي. پيشاب جي [[اوسموليلٽي]] پڻ بُڪين جي پاڻي محفوظ ڪرڻ يا خارج ڪرڻ واري صلاحيت جو وڌيڪ سڌو اندازو ڏئي ٿي. == پيشابي مائڪروبايوٽا == اڳ ۾ طب ۾ عام تصور هو تہ صحتمند انسان جو مثانو ۽ پيشاب مڪمل طور '''جراثيم کان پاڪ''' هوندا آهن. جديد تحقيق ۾ وڌايل ڪلچر طريقن ۽ [[ڊي اين اي سيڪوئنسنگ]] وسيلي معلوم ٿيو آهي تہ علامتن کان پاڪ ماڻهن جي مثاني ۾ به مختلف جراثيمي برادريون موجود ٿي سگهن ٿيون. انهن کي گڏيل طور '''پيشابي مائڪروبايوٽا''' يا '''يورو بايوم''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Urobiome">{{cite journal |last1=Brubaker |first1=Linda |last2=Wolfe |first2=Alan J. |title=The female urinary microbiota, urinary health and common urinary disorders |journal=Annals of Translational Medicine |year=2017 |volume=5 |issue=2 |page=34 |doi=10.21037/atm.2016.11.62}}</ref> انهيءَ ڪري پيشاب ۾ بيڪٽيريا جي سڃاڻپ پاڻمرادو [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جي برابر ناهي. تشخيص لاءِ مريض جون علامتون، نموني وٺڻ جو طريقو، بيڪٽيريا جو مقدار ۽ قسم، پيشاب ۾ سوزشي نشانين جي موجودگي ۽ ٻين طبي نتيجن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. == طبي جاچ == {{مک مضمون|پيشاب جي جاچ}} [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|خوردبيني هيٺ پيشاب ۾ [[يورڪ ايسڊ]] جا قلم]] پيشاب جي طبي جاچ کي '''[[يورينلائسس]]''' چيو وڃي ٿو. اها طب جي عام ليبارٽري جاچن مان هڪ آهي ۽ بُڪين، پيشابي نظام ۽ ڪيترين ميٽابولڪ حالتن بابت معلومات ڏئي سگهي ٿي. جديد يورينلائسس ۾ پيشاب جي ظاهري خاصيتن، ڪيميائي جزن ۽ خوردبيني تلڇٽ جو جائزو ورتو وڃي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> جاچ دوران پيشاب جي رنگ، صفائي، مخصوص ڪشش ۽ پي ايڇ سان گڏ پروٽين، گلوڪوز، [[ڪيٽون|ڪيٽونز]]، رت يا هيموگلوبن، بليروبن، نائٽرائٽ ۽ ليوڪوسائٽ ايسٽريز جي موجودگي معلوم ڪري سگهجي ٿي. خوردبيني معائني ۾ ڳاڙها ۽ اڇا رت جا گهرڙا، اپيٿيليل گهرڙا، ڪاسٽ، قلم، بيڪٽيريا ۽ ٻيا خرد جاندار ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جو شڪ هجي تہ پيشاب جو '''ڪلچر''' ڪري ممڪن جراثيم جي سڃاڻپ ۽ ضرورت موجب انهن جي [[اينٽي بايوٽڪ|اينٽي بايوٽڪن]] ڏانهن حساسيت معلوم ڪري سگهجي ٿي. يورينلائسس ذيابيطس، بُڪين جي بيمارين، پيشابي انفيڪشن ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتن جي تشخيص يا نگراني ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> == پيشاب جا نمونا == طبي مقصدن لاءِ پيشاب جو نمونو مختلف طريقن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو. عام طريقن ۾ بي ترتيب نمونو، پهريون صبح وارو پيشاب، صاف وچ ڌارا وارو نمونو، مقرر وقت يا 24 ڪلاڪن دوران گڏ ڪيل پيشاب ۽ [[ڪيٿيٽر]] وسيلي حاصل ڪيل نمونو شامل آهن. مخصوص حالتن، خاص ڪري ننڍڙن ٻارن ۾، مثاني مان سڌي سوئي وسيلي '''سپراپيوبڪ ايسپائريشن''' سان به نمونو حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Urinalysis"/><ref name="SPA">{{cite book |last1=Peters |first1=Anthony |last2=Leslie |first2=Stephen W. |last3=Medina-Blasini |first3=Yiraima |title=StatPearls |chapter=Suprapubic Aspiration |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557545/ |access-date=2 October 2026}}</ref> نموني وٺڻ جو صحيح طريقو خاص طور پيشاب جي ڪلچر ۽ مائڪروبايوٽا جي مطالعي ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ يورٿرا، جلد يا تناسلي علائقي جا جراثيم نموني کي آلوده ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> == حمل ۽ پيشاب == [[File:Pregnancy test result.jpg|thumb|پيشاب ۾ [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]] معلوم ڪرڻ لاءِ حمل جي جاچ]] حمل دوران [[پلاسينا]] '''[[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]]''' (hCG) نالي هارمون پيدا ڪري ٿي، جيڪو رت سان گڏ پيشاب ۾ پڻ ملي سگهي ٿو. گهريلو ۽ ڪيترائي ليبارٽري [[حمل جي جاچ|حمل جا ٽيسٽ]] پيشاب ۾ هن هارمون جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="MedlineHCG">{{cite web |title=HCG in urine |website=MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=U.S. National Library of Medicine |url=https://medlineplus.gov/ency/article/003619.htm |access-date=2 October 2026}}</ref> صبح جو پهريون پيشاب نسبتاً وڌيڪ مرڪوز هجڻ سبب شروعاتي حمل ۾ hCG معلوم ڪرڻ لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو. تمام گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب ۾ hCG جي مقدار عارضي طور گهٽ مرڪوز ٿي سگهي ٿي ۽ شروعاتي حمل ۾ غلط منفي نتيجي جو امڪان وڌي سگهي ٿو.<ref name="MedlineHCG"/> == ماحولياتي اهميت == پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم جهڙا اهم ٻوٽائي غذائي عنصر موجود آهن. گهرن جي گندي پاڻيءَ جي مجموعي مقدار ۾ پيشاب جو حجمي حصو ننڍو هوندي به ان ۾ نائٽروجن ۽ ٻين غذائي عنصرن جو وڏو حصو شامل ٿي سگهي ٿو؛ انهيءَ ڪري پيشاب مان غذائي مادا ٻيهر حاصل ڪرڻ پائيدار صفائي ۽ زرعي نظامن ۾ تحقيق جو موضوع بڻيل آهي.<ref name="Simha2020"/> انساني پيشاب کي سڌي يا پروسيس ٿيل ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ وقت جراثيمي خطري، دوائن جي باقيات، لوڻ، غذائي عنصرن جي مقدار ۽ محفوظ ذخيرن ۽ استعمال جي طريقن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] انساني اخراج جي زرعي استعمال لاءِ صحت تي ٻڌل خطري جي انتظام جا اصول بيان ڪري ٿي.<ref name="WHOexcreta"/> == جانورن ۾ پيشاب == پيشاب جي مقدار، مرڪوز ٿيڻ ۽ نائٽروجن واري فضلي جي صورت مختلف جانورن ۾ سندن رهائش، پاڻيءَ جي دستيابي ۽ ارتقائي موافقت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. === کير پياريندڙ جانور === [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] جون بُڪيون [[هينلي جو لوپ|هينلي جي لوپ]] ۽ ڪليڪٽنگ ڊڪٽن جي مدد سان پيشاب کي مرڪوز ڪري سگهن ٿيون. پاڻيءَ جي کوٽ واري ماحول ۾ رهندڙ ڪيترن کير پياريندڙ جانورن ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ تمام مرڪوز پيشاب ٺاهڻ جي صلاحيت نمايان هوندي آهي. ڪيترائي کير پياريندڙ جانور پيشاب کي ڪيميائي رابطي ۽ علائقائي نشانگذاري لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا. پيشاب ۾ موجود بوءَ وارا ڪيميائي مادا جنس، توليدي حالت ۽ علائقي بابت ٻين جانورن تائين معلومات پهچائي سگهن ٿا. === مڇيون === مڇين ۾ پيشاب جي مقدار ۽ بناوت پاڻيءَ جي لوڻياٺ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون اوسموسس سبب جسم ۾ داخل ٿيندڙ اضافي پاڻي کي خارج ڪرڻ لاءِ نسبتاً گهڻو ۽ هلڪو پيشاب ٺاهين ٿيون، جڏهن تہ سامونڊي مڇين ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ وڌيڪ اهم هوندو آهي ۽ اضافي لوڻ جي اخراج ۾ [[گلپھڙا]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === ايمفيبيا === [[ايمفيبيا]] ۾ بُڪيون پاڻي ۽ نائٽروجن واري فضلي جي توازن ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترن ايمفيبين ۾ مثانو پيشاب جي عارضي ذخيري سان گڏ پاڻيءَ جي ذخيري طور به ڪم ڪري سگهي ٿو ۽ ضرورت پوڻ تي ان مان پاڻي ٻيهر جذب ٿي سگهي ٿو. == استعمال == === طبي ۽ دوائي استعمال === انساني پيشاب تاريخي طور ڪجهه حياتياتي مادن جي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو آهي. خاص طور مينوپاز کان پوءِ عورتن جي پيشاب مان حاصل ڪيل گوناڊوٽروپن زرخيزي جي علاج ۾ استعمال ڪيا ويا آهن. حامله عورتن جي پيشاب مان [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن|hCG]] پڻ تاريخي طور حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي. انساني پيشاب مان پهريون ڀيرو ڌار ڪيل [[يوروڪائنيز]] هڪ [[پلازمينوجن ايڪٽيويٽر]] آهي، جيڪو رت جي دڳن کي ٽوڙڻ واري فائبريونولائيٽڪ عمل سان لاڳاپيل آهي. === ڀاڻ === پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم موجود هجڻ سبب ان کي غذائي مادن جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تحقيق ۾ پيشاب مان اسٽرووائٽ، امونيم لوڻ ۽ ٻين ڀاڻن جي تياري جا مختلف طريقا اڀياس هيٺ رهيا آهن.<ref name="Simha2020"/> === صفائي ۽ ڪپڙي جي صنعت === ذخيرو ٿيل پيشاب ۾ يوريا جراثيمي عمل سان ٽٽي [[امونيا]] ٺاهي سگهي ٿي. انهيءَ الڪلائن خاصيت سبب تاريخي دورن ۾ پراڻو پيشاب ڪپڙا صاف ڪرڻ، اون جي پروسيسنگ، چمڙي جي تياري ۽ ڪجهه رنگ سازي جي عملن ۾ استعمال ٿيندو هو. === بارود جي تاريخي تياري === صنعتي ڪيميائي صنعت جي ترقيءَ کان اڳ نائٽريٽ حاصل ڪرڻ جي ڪجهه روايتي طريقن ۾ نائٽروجن سان ڀرپور نامياتي فضلو، جنهن ۾ پيشاب به شامل ٿي سگهيو ٿي، استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙن عملن مان حاصل ٿيندڙ [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] روايتي [[بارود]] جو اهم جزو هو. == تاريخ == [[File:De urinarum differencia negocium between 1210 and 1230 ..JPG|thumb|وچئين دور جي طبي مخطوطي ۾ پيشاب جي معائني جو منظر]] [[File:The Alchemist Discovering Phosphorus.jpg|thumb|[[جوزف رائيٽ آف ڊربي]] جي تصوير ''The Alchemist Discovering Phosphorus''، جنهن ۾ [[هينيگ برانڊ]] کي فاسفورس جي دريافت ڪندي ڏيکاريو ويو آهي]] پيشاب جو مشاهدو دنيا جي قديم ترين تشخيصي طريقن مان هڪ آهي. قديم طبي روايتن ۾ طبيب پيشاب جي رنگ، مقدار، بو، شفافيت ۽ تلڇٽ جو مشاهدو ڪندا هئا. [[بقراط]] سان منسوب طبي لکڻين ۾ پڻ پيشاب جي ظاهري خاصيتن کي مريض جي حالت سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HistoryUrinalysis">{{cite journal |title=Urinalysis in Medical Diagnosis: the Historical and Contemporary Usage |journal=Journal of Medical Biochemistry |year=2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11243776/ |access-date=2 October 2026}}</ref> وچئين دور ۾ پيشاب جي ظاهري معائني کي '''[[يوروسڪوپي]]''' چيو ويندو هو ۽ اهو يورپ، بازنطيني طب ۽ اسلامي طبي روايتن ۾ تشخيص جو مشهور طريقو بڻيو. طبيب شيشي جي خاص ٿانوَ ۾ پيشاب جو رنگ، شفافيت ۽ تلڇٽ ڏسندا هئا؛ وقت سان پيشاب وارو ٿانو خود طبيب جي سڃاڻپ جي علامت بڻجي ويو.<ref name="HistoryUrinalysis"/><ref>{{cite journal |last=Connor |first=Henry |title=Medieval uroscopy and its representation on misericords – Part 1: uroscopy |journal=Clinical Medicine |year=2001 |volume=1 |issue=6 |pages=507–509 |pmid=11792095 |pmc=4953881}}</ref> [[ذيابيطس ميليٽس]] جي تاريخ پڻ پيشاب جي مشاهدي سان ڳنڍيل آهي. قديم طبي روايتن ۾ ڪجهه مريضن جي پيشاب جي مٺاڻ ۽ ان ڏانهن ماڪوڙين يا ٻين جيتن جي ڇڪجڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ جديد علم موجب ذيابيطس ۾ اهڙي مٺاڻ پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] جي وڌڻ، يعني گلوڪوز يوريا، سبب ٿيندي آهي.<ref name="HistoryUrinalysis"/> 1669ع ۾ جرمن الڪيمسٽ [[هينيگ برانڊ]] وڏي مقدار ۾ پيشاب کي بخارات ۽ پوءِ گرم ڪرڻ جي عمل دوران [[فاسفورس]] ڌار ڪيو. اها دريافت جديد ڪيميا جي تاريخ ۾ اهم واقعن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="RSCphosphorus">{{cite web |title=The medicinal history of phosphorus |publisher=Royal Society of Chemistry |date=1 September 2010 |url=https://edu.rsc.org/feature/the-medicinal-history-of-phosphorus/2020257.article |access-date=2 October 2026}}</ref> 1773ع ۾ فرانسيسي ڪيمياگر [[هيلير مارين روئيل]] انساني پيشاب مان يوريا سان لاڳاپيل نائٽروجن وارو مادو ڌار ڪيو؛ پوءِ [[انطوان فرانسوا فورڪروئي]] ۽ [[لوئي نڪولا ووڪلئن]] ان جي وڌيڪ ڪيميائي سڃاڻپ ڪئي. 1828ع ۾ [[فريڊرڪ وولر]] غيرنامياتي شروعاتي مادن مان يوريا تيار ڪئي، جيڪا نامياتي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Urea |publisher=Wiley Online Library |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471238961.2118050113012218.a01.pub2 |access-date=2 October 2026}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ ڪيميائي تجزين، خوردبيني، جراثيمي ڪلچر ۽ پوءِ خودڪار ليبارٽري طريقن جي ترقيءَ سان روايتي يوروسڪوپي جديد '''يورينلائسس''' ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{cite journal |last=Voswinckel |first=Peter |title=From uroscopy to urinalysis |journal=Clinica Chimica Acta |year=2000 |volume=297 |issue=1–2 |pages=5–16 |doi=10.1016/S0009-8981(00)00229-1 |pmid=10841904}}</ref> == پيشاب پيئڻ == {{مک مضمون|پيشاب پيئڻ}} پيشاب پيئڻ کي '''يوروفاجيا''' يا پيشاب نوشي چيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي ۽ متبادل علاج وارين روايتن ۾ انساني پيشاب کي علاج طور استعمال ڪرڻ جون دعوائون ملن ٿيون، پر بيمارين جي علاج لاءِ اهڙي استعمال جي اثرائتي هجڻ جا مضبوط سائنسي ثبوت موجود ناهن. بقا جي هنگامي حالت ۾ پڻ پيشاب کي پيئڻ جي پاڻيءَ جو مناسب متبادل نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ جسم مان خارج ڪيل لوڻ ۽ نائٽروجن وارا فضول مادا موجود هوندا آهن. بار بار استعمال سان جسم کي انهن محلولن کي ٻيهر خارج ڪرڻ لاءِ پاڻي خرچ ڪرڻو پوي ٿو، تنهنڪري شديد پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو فائديمند پاڻيءَ جو ذريعو نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[پيشاب جي جاچ]] * [[پيشابي نظام]] * [[بُڪي]] * [[مثانو]] * [[نيفرون]] * [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] * [[يوريا]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[ڪريئٽينين]] * [[هيماتوريا]] * [[پروٽين يوريا]] * [[گلوڪوز يوريا]] * [[پولي يوريا]] * [[اوليگيوريا]] * [[اينوريا]] * [[بُڪين جي فعليات]] * [[يوروسڪوپي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Urine}} {{Wiktionary|urine}} {{Renal physiology|state=collapsed}} [[زمرو:پيشاب]] [[زمرو:جسماني پاڻياٺون]] [[ز 4ck73w73jdv7pdmz0cf956gnudhydq8 416396 416394 2026-10-02T08:23:49Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 416396 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪرنگهي وارن جانورن جي بُڪين مان خارج ٿيندڙ پاڻياٺ فضلو}} [[File:Urine sample.JPG|thumb|انساني پيشاب جو نمونو]] '''پيشاب''' يا '''مُٽ''' ({{lang-en|Urine}}) [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[بُڪيون|بُڪين]] ۾ ٺهندڙ پاڻياٺ [[اخراج|اخراجي مادو]] آهي، جنهن وسيلي جسم مان پاڻي، [[اليڪٽرولائٽ|اليڪٽرولائٽس]] ۽ [[ميٽابولزم]] دوران پيدا ٿيندڙ مختلف فضول مادا خارج ٿين ٿا. پيشاب ۾ خارج ٿيندڙ اهم نائٽروجن وارن مادن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]] ۽ [[يورڪ ايسڊ]] شامل آهن. بُڪيون پيشاب جي ٺهڻ وسيلي جسم ۾ پاڻي، اليڪٽرولائٽس ۽ تيزاب-اساس توازن برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="OpenRN-urinary">{{cite book |title=Medical Terminology 2e |chapter=Urinary System Terminology |publisher=Open RN, NCBI Bookshelf |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK607447/ |access-date=2 October 2026}}</ref> [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] ۾ بُڪين ۾ ٺهيل پيشاب [[رينل پيلوس]] مان [[يورٽر|يورٽرن]] وسيلي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچي ٿو، جتي اهو عارضي طور گڏ ٿئي ٿو. مثاني مان پيشاب [[يورٿرا]] وسيلي جسم کان ٻاهر خارج ٿئي ٿو. پيشاب خارج ڪرڻ واري عمل کي '''مڪشن''' يا '''مڪچوريشن''' (micturition) چيو وڃي ٿو.<ref name="Flores2023">{{cite book |last1=Flores |first1=Jose L. |last2=Cortes |first2=Gillean A. |last3=Leslie |first3=Stephen W. |title=StatPearls |chapter=Physiology, Urination |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562181/ |access-date=2 October 2026}}</ref> پيشاب رڳو جسم مان فضول مادا خارج ڪرڻ جو ذريعو نه آهي، پر ماحولياتي غذائي چڪر ۾ پڻ حصو وٺي ٿو. انساني پيشاب ۾ [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا ٻوٽن لاءِ ضروري غذائي عنصر موجود هوندا آهن؛ انهيءَ ڪري مناسب علاج ۽ صحت جي حفاظتي انتظام کان پوءِ ان مان غذائي مادا حاصل ڪري زرعي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.<ref name="WHOexcreta">{{cite web |title=Guidelines for the safe use of wastewater, excreta and greywater – Volume 4: Excreta and greywater use in agriculture |publisher=World Health Organization |date=2013 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9241546859 |access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="Simha2020">{{cite journal |title=Nutrient recovery options from human urine: A choice for large scale application |journal=Sustainable Production and Consumption |volume=24 |year=2020 |pages=219–231 |doi=10.1016/j.spc.2020.06.016}}</ref> == جسماني فعليات == {{مک مضمون|بُڪين جي فعليات}} [[File:Kidney nephron molar transport diagram.svg|thumb|[[نيفرون]] جي مختلف حصن ۾ پاڻي ۽ تحليل ٿيل مادن جي ٻيهر جذب ۽ اخراج جو خاڪو]] [[File:Harnstoff.svg|thumb|[[يوريا]] جي ڪيميائي بناوت]] پيشاب جي ٺهڻ جو بنيادي ڪم [[بُڪيون]] ڪن ٿيون. هر بُڪي ۾ وڏي تعداد ۾ خوردبيني فعلي يونٽ هوندا آهن، جن کي '''[[نيفرون]]''' چيو وڃي ٿو. نيفرون ۾ رت مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجن ٿا ۽ پوءِ انهن مان جسم لاءِ ضروري مادا چونڊي ٻيهر رت ۾ جذب ڪيا وڃن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي ٺهڻ جا ٽي بنيادي عمل '''گلوميرولر فلٽريشن'''، '''ٽيوبولر ٻيهر جذب''' ۽ '''ٽيوبولر سيڪريشن''' آهن. گلوميرولر فلٽريشن دوران [[گلوميرولس]] جي رت وارين نالين مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجي [[بومين ڪيپسول]] ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ابتدائي فلٽريٽ ٺاهين ٿا. رت جا گهرڙا ۽ وڏا پروٽين عام طور هن فلٽريشن رڪاوٽ مان نٿا گذرن.<ref name="OpenRN-urinary"/> ٽيوبولر ٻيهر جذب دوران فلٽريٽ ۾ موجود پاڻي، [[سوڊيم]]، [[گلوڪوز]]، [[امينو ايسڊ|امينو ايسڊس]] ۽ ٻين ضروري مادن جو وڏو حصو [[رينل ٽيوبول]] مان واپس رت ۾ جذب ٿئي ٿو. ٽيوبولر سيڪريشن دوران ڪجهه آئن ۽ ٻيا مادا رت مان ٽيوبولر پاڻياٺ ۾ منتقل ٿين ٿا. ڇاڻيل پاڻي ۽ محلولن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو ۽ باقي پاڻياٺ آخري پيشاب جو حصو بڻجي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> آخري پيشاب ڪليڪٽنگ ڊڪٽن مان [[رينل ڪيلڪس|رينل ڪيلڪسز]] ۽ پوءِ رينل پيلوس ۾ پهچي ٿو، جتان يورٽرن وسيلي مثاني ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. پيشاب جي مقدار ۽ مرڪوز ٿيڻ تي [[واسوپريسن|اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون (ADH)]], [[الڊوسٽيرون]]، [[رينن-اينجيوٽينسن-الڊوسٽيرون نظام]] ۽ [[هينلي جو لوپ]] اهم اثر رکن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> == مقدار == صحتمند بالغ انسان ۾ پيشاب جي روزاني مقدار پاڻيءَ جي استعمال، پسيني، موسم، غذا، جسماني سرگرمي، دوائن ۽ جسماني حالت موجب تبديل ٿيندي رهي ٿي. عام حالتن ۾ بالغ ماڻهو لڳ ڀڳ '''800 کان 2,000 ملي ليٽر''' پيشاب روزانو خارج ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان مقدار ۾ پاڻيءَ جي استعمال ۽ ٻين جسماني حالتن موجب نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي مقدار ۾ غيرمعمولي تبديليون مختلف طبي حالتن جو اشارو ٿي سگهن ٿيون. غيرمعمولي طور گهڻي پيشاب جي پيداوار کي '''[[پولي يوريا]]'''، تمام گهٽ مقدار کي '''[[اوليگيوريا]]''' ۽ پيشاب جي لڳ ڀڳ مڪمل بندش کي '''[[اينوريا]]''' چيو وڃي ٿو. ٿوري ٿوري مقدار ۾ بار بار پيشاب اچڻ کي '''پولاڪيوريا''' چيو وڃي ٿو. پيشاب جي مقدار جو مشاهدو خاص طور شديد بيماري، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ بُڪين جي ڪم جي جائزي ۾ اهم ٿي سگهي ٿو. == بناوٽ == عام انساني پيشاب جو گهڻو حصو پاڻيءَ تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ باقي حصي ۾ مختلف نامياتي ۽ غيرنامياتي تحليل ٿيل مادا شامل هوندا آهن. انهن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]]، [[يورڪ ايسڊ]]، سوڊيم، پوٽاشيم، [[ڪلورائڊ]]، [[فاسفيٽ]]، [[سلفيٽ]] ۽ [[امونيم]] شامل آهن. پيشاب جي صحيح ڪيميائي بناوت غذا، پاڻيءَ جي استعمال، جسماني ميٽابولزم ۽ بُڪين جي ڪم موجب بدلجي سگهي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> [[يوريا]] انساني پيشاب ۾ نائٽروجن واري فضلي جو هڪ اهم جزو آهي. اهو امينو ايسڊن جي ٽٽڻ دوران ٺهندڙ زهريلي [[امونيا]] کي [[جگر]] ۾ [[يوريا چڪر]] وسيلي نسبتاً گهٽ زهريلي يوريا ۾ تبديل ڪرڻ کان پوءِ رت وسيلي بُڪين تائين پهچي ٿو ۽ پيشاب ۾ خارج ٿئي ٿو. صحتمند انسان جي پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] ۽ پروٽين عام طور تمام گهٽ يا جاچ جي عام طريقن سان اڻلڀ مقدار ۾ هوندا آهن. پيشاب ۾ غيرمعمولي پروٽين جي موجودگي کي '''[[پروٽين يوريا]]''' ۽ گلوڪوز جي موجودگي کي '''[[گلوڪوز يوريا]]''' چيو وڃي ٿو؛ اهي ترتيبوار بُڪين جي ڪجهه بيمارين ۽ [[ذيابيطس ميليٽس]] سميت مختلف حالتن ۾ ملي سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis">{{cite book |title=StatPearls |chapter=Urinalysis |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557685/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == رنگ == {{مک مضمون|پيشاب جو غيرمعمولي رنگ}} [[File:Urine Hydration chart.svg|thumb|پاڻيءَ جي حالت سان پيشاب جي رنگ ۾ ٿيندڙ عام تبديليءَ جو خاڪو]] [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|تاريخي طبي خاڪو، جنهن ۾ پيشاب جي مختلف رنگن کي بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي]] تازو عام پيشاب اڪثر صاف ۽ هلڪي پيلي کان عنبري رنگ تائين هوندو آهي. پيشاب جي رنگ جي شدت ان جي مرڪوز هجڻ سان لاڳاپيل هوندي آهي؛ گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب تمام هلڪو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو وڌيڪ گهرو پيلو يا عنبري ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> پيشاب جو غيرمعمولي رنگ بيماريءَ کان سواءِ غذا ۽ دوائن جي ڪري به ٿي سگهي ٿو. ڳاڙهو يا گلابي پيشاب [[هيماتوريا|رت]] جي موجودگي، [[چقندر]] جهڙي خوراڪ يا ڪجهه دوائن سبب ٿي سگهي ٿو. [[ريفيمپيسن]] پيشاب کي نارنگي يا ڳاڙهي رنگ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿي. بليروبن يا مائيوگلوبن سان پيشاب گهرو ڀورو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه دوائون ۽ رنگ پيشاب کي سائو يا نيرو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> ڪجهه ناياب ميٽابولڪ بيمارين ۾ به مخصوص رنگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ مثال طور [[الڪاپٽون يوريا]] ۾ پيشاب بيهڻ کان پوءِ گهرو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ پيشاب جو رنگ اڪيلو ڪنهن بيماريءَ جي حتمي تشخيص لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="Urinalysis"/> <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|پاڻيءَ جي کوٽ سان گهرو پيشاب File:HematuriaGross.jpg|[[هيماتوريا]] ۾ ڳاڙهو پيشاب File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|[[چقندر]] کائڻ کان پوءِ گلابي پيشاب File:IMAG0466.jpg|ڪجهه حالتن ۾ سائو پيشاب </gallery> == بو == تازو پيشاب عام طور هلڪي مخصوص بو رکي ٿو. پيشاب کي گهڻي دير بيهڻ ڏيڻ سان بيڪٽيريا يوريا کي ٽوڙي [[امونيا]] ٺاهي سگهن ٿا، جنهن ڪري ان مان تيز امونيا جهڙي بو اچڻ لڳي ٿي. غذا، دوائون ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتون پڻ پيشاب جي بو تبديل ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Urinalysis"/> [[ميپل سيرپ يورين بيماري]] ۾ شاخدار زنجير وارن امينو ايسڊن جي ميٽابولزم ۾ خرابي سبب جسماني رطوبتن، خاص ڪري پيشاب ۽ ڪن جي ميڻ، مان ميپل سيرپ جهڙي مخصوص بو اچي سگهي ٿي.<ref name="MSUD">{{cite book |last1=Hassan |first1=Syed Adeel |last2=Gupta |first2=Vikas |title=StatPearls |chapter=Maple Syrup Urine Disease |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557773/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == پي ايڇ == پيشاب جو [[پي ايڇ]] غذا، دوائن، جسم جي تيزاب-اساس توازن ۽ بُڪين جي ڪم موجب تبديل ٿيندو آهي. عام طور پيشاب ٿورو تيزابي هوندو آهي، پر طبي نمونن ۾ ان جي پي ايڇ جي حد تقريباً '''4.5 کان 8''' تائين ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> وڌيڪ پروٽين واري غذا پيشاب کي نسبتاً تيزابي بڻائي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه ميون ۽ ڀاڄين سان ڀرپور غذا پيشاب کي نسبتاً الڪلائن ڪري سگهي ٿي. پيشاب جي پي ايڇ جو جائزو [[بُڪين جي پٿري]] جي ڪجهه قسمن، [[رينل ٽيوبولر ايسڊوسس]] ۽ ٻين تيزابي-اساسي خرابين جي تشخيص ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> == مخصوص ڪشش ۽ اوسموليلٽي == پيشاب جي '''مخصوص ڪشش''' (specific gravity) پيشاب ۾ حل ٿيل مادن جي مقدار ۽ بُڪين جي پيشاب کي مرڪوز يا هلڪو ڪرڻ واري صلاحيت بابت معلومات ڏئي ٿي. عام ليبارٽري حوالاتي حد اڪثر لڳ ڀڳ '''1.005 کان 1.030''' هوندي آهي، جيتوڻيڪ اها ليبارٽري ۽ استعمال ٿيل طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> گهٽ مخصوص ڪشش گهڻو پاڻي پيئڻ يا بُڪين جي مرڪوز ڪرڻ واري صلاحيت ۾ خرابي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ وڌيڪ مخصوص ڪشش پاڻيءَ جي کوٽ يا پيشاب ۾ گلوڪوز ۽ ٻين محلولن جي واڌ سان ملي سگهي ٿي. پيشاب جي [[اوسموليلٽي]] پڻ بُڪين جي پاڻي محفوظ ڪرڻ يا خارج ڪرڻ واري صلاحيت جو وڌيڪ سڌو اندازو ڏئي ٿي. == پيشابي مائڪروبايوٽا == اڳ ۾ طب ۾ عام تصور هو تہ صحتمند انسان جو مثانو ۽ پيشاب مڪمل طور '''جراثيم کان پاڪ''' هوندا آهن. جديد تحقيق ۾ وڌايل ڪلچر طريقن ۽ [[ڊي اين اي سيڪوئنسنگ]] وسيلي معلوم ٿيو آهي تہ علامتن کان پاڪ ماڻهن جي مثاني ۾ به مختلف جراثيمي برادريون موجود ٿي سگهن ٿيون. انهن کي گڏيل طور '''پيشابي مائڪروبايوٽا''' يا '''يورو بايوم''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Urobiome">{{cite journal |last1=Brubaker |first1=Linda |last2=Wolfe |first2=Alan J. |title=The female urinary microbiota, urinary health and common urinary disorders |journal=Annals of Translational Medicine |year=2017 |volume=5 |issue=2 |page=34 |doi=10.21037/atm.2016.11.62}}</ref> انهيءَ ڪري پيشاب ۾ بيڪٽيريا جي سڃاڻپ پاڻمرادو [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جي برابر ناهي. تشخيص لاءِ مريض جون علامتون، نموني وٺڻ جو طريقو، بيڪٽيريا جو مقدار ۽ قسم، پيشاب ۾ سوزشي نشانين جي موجودگي ۽ ٻين طبي نتيجن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. == طبي جاچ == {{مک مضمون|پيشاب جي جاچ}} [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|خوردبيني هيٺ پيشاب ۾ [[يورڪ ايسڊ]] جا قلم]] پيشاب جي طبي جاچ کي '''[[يورينلائسس]]''' چيو وڃي ٿو. اها طب جي عام ليبارٽري جاچن مان هڪ آهي ۽ بُڪين، پيشابي نظام ۽ ڪيترين ميٽابولڪ حالتن بابت معلومات ڏئي سگهي ٿي. جديد يورينلائسس ۾ پيشاب جي ظاهري خاصيتن، ڪيميائي جزن ۽ خوردبيني تلڇٽ جو جائزو ورتو وڃي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> جاچ دوران پيشاب جي رنگ، صفائي، مخصوص ڪشش ۽ پي ايڇ سان گڏ پروٽين، گلوڪوز، [[ڪيٽون|ڪيٽونز]]، رت يا هيموگلوبن، بليروبن، نائٽرائٽ ۽ ليوڪوسائٽ ايسٽريز جي موجودگي معلوم ڪري سگهجي ٿي. خوردبيني معائني ۾ ڳاڙها ۽ اڇا رت جا گهرڙا، اپيٿيليل گهرڙا، ڪاسٽ، قلم، بيڪٽيريا ۽ ٻيا خرد جاندار ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جو شڪ هجي تہ پيشاب جو '''ڪلچر''' ڪري ممڪن جراثيم جي سڃاڻپ ۽ ضرورت موجب انهن جي [[اينٽي بايوٽڪ|اينٽي بايوٽڪن]] ڏانهن حساسيت معلوم ڪري سگهجي ٿي. يورينلائسس ذيابيطس، بُڪين جي بيمارين، پيشابي انفيڪشن ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتن جي تشخيص يا نگراني ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> == پيشاب جا نمونا == طبي مقصدن لاءِ پيشاب جو نمونو مختلف طريقن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو. عام طريقن ۾ بي ترتيب نمونو، پهريون صبح وارو پيشاب، صاف وچ ڌارا وارو نمونو، مقرر وقت يا 24 ڪلاڪن دوران گڏ ڪيل پيشاب ۽ [[ڪيٿيٽر]] وسيلي حاصل ڪيل نمونو شامل آهن. مخصوص حالتن، خاص ڪري ننڍڙن ٻارن ۾، مثاني مان سڌي سوئي وسيلي '''سپراپيوبڪ ايسپائريشن''' سان به نمونو حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Urinalysis"/><ref name="SPA">{{cite book |last1=Peters |first1=Anthony |last2=Leslie |first2=Stephen W. |last3=Medina-Blasini |first3=Yiraima |title=StatPearls |chapter=Suprapubic Aspiration |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557545/ |access-date=2 October 2026}}</ref> نموني وٺڻ جو صحيح طريقو خاص طور پيشاب جي ڪلچر ۽ مائڪروبايوٽا جي مطالعي ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ يورٿرا، جلد يا تناسلي علائقي جا جراثيم نموني کي آلوده ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> == حمل ۽ پيشاب == [[File:Pregnancy test result.jpg|thumb|پيشاب ۾ [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]] معلوم ڪرڻ لاءِ حمل جي جاچ]] حمل دوران [[پلاسينا]] '''[[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]]''' (hCG) نالي هارمون پيدا ڪري ٿي، جيڪو رت سان گڏ پيشاب ۾ پڻ ملي سگهي ٿو. گهريلو ۽ ڪيترائي ليبارٽري [[حمل جي جاچ|حمل جا ٽيسٽ]] پيشاب ۾ هن هارمون جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="MedlineHCG">{{cite web |title=HCG in urine |website=MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=U.S. National Library of Medicine |url=https://medlineplus.gov/ency/article/003619.htm |access-date=2 October 2026}}</ref> صبح جو پهريون پيشاب نسبتاً وڌيڪ مرڪوز هجڻ سبب شروعاتي حمل ۾ hCG معلوم ڪرڻ لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو. تمام گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب ۾ hCG جي مقدار عارضي طور گهٽ مرڪوز ٿي سگهي ٿي ۽ شروعاتي حمل ۾ غلط منفي نتيجي جو امڪان وڌي سگهي ٿو.<ref name="MedlineHCG"/> == ماحولياتي اهميت == پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم جهڙا اهم ٻوٽائي غذائي عنصر موجود آهن. گهرن جي گندي پاڻيءَ جي مجموعي مقدار ۾ پيشاب جو حجمي حصو ننڍو هوندي به ان ۾ نائٽروجن ۽ ٻين غذائي عنصرن جو وڏو حصو شامل ٿي سگهي ٿو؛ انهيءَ ڪري پيشاب مان غذائي مادا ٻيهر حاصل ڪرڻ پائيدار صفائي ۽ زرعي نظامن ۾ تحقيق جو موضوع بڻيل آهي.<ref name="Simha2020"/> انساني پيشاب کي سڌي يا پروسيس ٿيل ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ وقت جراثيمي خطري، دوائن جي باقيات، لوڻ، غذائي عنصرن جي مقدار ۽ محفوظ ذخيرن ۽ استعمال جي طريقن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] انساني اخراج جي زرعي استعمال لاءِ صحت تي ٻڌل خطري جي انتظام جا اصول بيان ڪري ٿي.<ref name="WHOexcreta"/> == جانورن ۾ پيشاب == پيشاب جي مقدار، مرڪوز ٿيڻ ۽ نائٽروجن واري فضلي جي صورت مختلف جانورن ۾ سندن رهائش، پاڻيءَ جي دستيابي ۽ ارتقائي موافقت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. === کير پياريندڙ جانور === [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] جون بُڪيون [[هينلي جو لوپ|هينلي جي لوپ]] ۽ ڪليڪٽنگ ڊڪٽن جي مدد سان پيشاب کي مرڪوز ڪري سگهن ٿيون. پاڻيءَ جي کوٽ واري ماحول ۾ رهندڙ ڪيترن کير پياريندڙ جانورن ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ تمام مرڪوز پيشاب ٺاهڻ جي صلاحيت نمايان هوندي آهي. ڪيترائي کير پياريندڙ جانور پيشاب کي ڪيميائي رابطي ۽ علائقائي نشانگذاري لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا. پيشاب ۾ موجود بوءَ وارا ڪيميائي مادا جنس، توليدي حالت ۽ علائقي بابت ٻين جانورن تائين معلومات پهچائي سگهن ٿا. === مڇيون === مڇين ۾ پيشاب جي مقدار ۽ بناوت پاڻيءَ جي لوڻياٺ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون اوسموسس سبب جسم ۾ داخل ٿيندڙ اضافي پاڻي کي خارج ڪرڻ لاءِ نسبتاً گهڻو ۽ هلڪو پيشاب ٺاهين ٿيون، جڏهن تہ سامونڊي مڇين ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ وڌيڪ اهم هوندو آهي ۽ اضافي لوڻ جي اخراج ۾ [[گلپھڙا]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === ايمفيبيا === [[ايمفيبيا]] ۾ بُڪيون پاڻي ۽ نائٽروجن واري فضلي جي توازن ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترن ايمفيبين ۾ مثانو پيشاب جي عارضي ذخيري سان گڏ پاڻيءَ جي ذخيري طور به ڪم ڪري سگهي ٿو ۽ ضرورت پوڻ تي ان مان پاڻي ٻيهر جذب ٿي سگهي ٿو. == استعمال == === طبي ۽ دوائي استعمال === انساني پيشاب تاريخي طور ڪجهه حياتياتي مادن جي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو آهي. خاص طور مينوپاز کان پوءِ عورتن جي پيشاب مان حاصل ڪيل گوناڊوٽروپن زرخيزي جي علاج ۾ استعمال ڪيا ويا آهن. حامله عورتن جي پيشاب مان [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن|hCG]] پڻ تاريخي طور حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي. انساني پيشاب مان پهريون ڀيرو ڌار ڪيل [[يوروڪائنيز]] هڪ [[پلازمينوجن ايڪٽيويٽر]] آهي، جيڪو رت جي دڳن کي ٽوڙڻ واري فائبريونولائيٽڪ عمل سان لاڳاپيل آهي. === ڀاڻ === پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم موجود هجڻ سبب ان کي غذائي مادن جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تحقيق ۾ پيشاب مان اسٽرووائٽ، امونيم لوڻ ۽ ٻين ڀاڻن جي تياري جا مختلف طريقا اڀياس هيٺ رهيا آهن.<ref name="Simha2020"/> === صفائي ۽ ڪپڙي جي صنعت === ذخيرو ٿيل پيشاب ۾ يوريا جراثيمي عمل سان ٽٽي [[امونيا]] ٺاهي سگهي ٿي. انهيءَ الڪلائن خاصيت سبب تاريخي دورن ۾ پراڻو پيشاب ڪپڙا صاف ڪرڻ، اون جي پروسيسنگ، چمڙي جي تياري ۽ ڪجهه رنگ سازي جي عملن ۾ استعمال ٿيندو هو. === بارود جي تاريخي تياري === صنعتي ڪيميائي صنعت جي ترقيءَ کان اڳ نائٽريٽ حاصل ڪرڻ جي ڪجهه روايتي طريقن ۾ نائٽروجن سان ڀرپور نامياتي فضلو، جنهن ۾ پيشاب به شامل ٿي سگهيو ٿي، استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙن عملن مان حاصل ٿيندڙ [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] روايتي [[بارود]] جو اهم جزو هو. == تاريخ == [[File:De urinarum differencia negocium between 1210 and 1230 ..JPG|thumb|وچئين دور جي طبي مخطوطي ۾ پيشاب جي معائني جو منظر]] [[File:Joseph Wright of Derby The Alchemist.jpg|thumb|[[جوزف رائيٽ آف ڊربي]] جي تصوير ''The Alchemist Discovering Phosphorus''، جنهن ۾ هڪ الڪيمسٽ کي فاسفورس جي دريافت ڪندي ڏيکاريو ويو آهي]] پيشاب جو مشاهدو دنيا جي قديم ترين تشخيصي طريقن مان هڪ آهي. قديم طبي روايتن ۾ طبيب پيشاب جي رنگ، مقدار، بو، شفافيت ۽ تلڇٽ جو مشاهدو ڪندا هئا. [[بقراط]] سان منسوب طبي لکڻين ۾ پڻ پيشاب جي ظاهري خاصيتن کي مريض جي حالت سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HistoryUrinalysis">{{cite journal |title=Urinalysis in Medical Diagnosis: the Historical and Contemporary Usage |journal=Journal of Medical Biochemistry |year=2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11243776/ |access-date=2 October 2026}}</ref> وچئين دور ۾ پيشاب جي ظاهري معائني کي '''[[يوروسڪوپي]]''' چيو ويندو هو ۽ اهو يورپ، بازنطيني طب ۽ اسلامي طبي روايتن ۾ تشخيص جو مشهور طريقو بڻيو. طبيب شيشي جي خاص ٿانوَ ۾ پيشاب جو رنگ، شفافيت ۽ تلڇٽ ڏسندا هئا؛ وقت سان پيشاب وارو ٿانو خود طبيب جي سڃاڻپ جي علامت بڻجي ويو.<ref name="HistoryUrinalysis"/><ref>{{cite journal |last=Connor |first=Henry |title=Medieval uroscopy and its representation on misericords – Part 1: uroscopy |journal=Clinical Medicine |year=2001 |volume=1 |issue=6 |pages=507–509 |pmid=11792095 |pmc=4953881}}</ref> [[ذيابيطس ميليٽس]] جي تاريخ پڻ پيشاب جي مشاهدي سان ڳنڍيل آهي. قديم طبي روايتن ۾ ڪجهه مريضن جي پيشاب جي مٺاڻ ۽ ان ڏانهن ماڪوڙين يا ٻين جيتن جي ڇڪجڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ جديد علم موجب ذيابيطس ۾ اهڙي مٺاڻ پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] جي وڌڻ، يعني گلوڪوز يوريا، سبب ٿيندي آهي.<ref name="HistoryUrinalysis"/> 1669ع ۾ جرمن الڪيمسٽ [[هينيگ برانڊ]] وڏي مقدار ۾ پيشاب کي بخارات ۽ پوءِ گرم ڪرڻ جي عمل دوران [[فاسفورس]] ڌار ڪيو. اها دريافت جديد ڪيميا جي تاريخ ۾ اهم واقعن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="RSCphosphorus">{{cite web |title=The medicinal history of phosphorus |publisher=Royal Society of Chemistry |date=1 September 2010 |url=https://edu.rsc.org/feature/the-medicinal-history-of-phosphorus/2020257.article |access-date=2 October 2026}}</ref> 1773ع ۾ فرانسيسي ڪيمياگر [[هيلير مارين روئيل]] انساني پيشاب مان يوريا سان لاڳاپيل نائٽروجن وارو مادو ڌار ڪيو؛ پوءِ [[انطوان فرانسوا فورڪروئي]] ۽ [[لوئي نڪولا ووڪلئن]] ان جي وڌيڪ ڪيميائي سڃاڻپ ڪئي. 1828ع ۾ [[فريڊرڪ وولر]] غيرنامياتي شروعاتي مادن مان يوريا تيار ڪئي، جيڪا نامياتي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Urea |publisher=Wiley Online Library |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471238961.2118050113012218.a01.pub2 |access-date=2 October 2026}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ ڪيميائي تجزين، خوردبيني، جراثيمي ڪلچر ۽ پوءِ خودڪار ليبارٽري طريقن جي ترقيءَ سان روايتي يوروسڪوپي جديد '''يورينلائسس''' ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{cite journal |last=Voswinckel |first=Peter |title=From uroscopy to urinalysis |journal=Clinica Chimica Acta |year=2000 |volume=297 |issue=1–2 |pages=5–16 |doi=10.1016/S0009-8981(00)00229-1 |pmid=10841904}}</ref> == پيشاب پيئڻ == {{مک مضمون|پيشاب پيئڻ}} پيشاب پيئڻ کي '''يوروفاجيا''' يا پيشاب نوشي چيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي ۽ متبادل علاج وارين روايتن ۾ انساني پيشاب کي علاج طور استعمال ڪرڻ جون دعوائون ملن ٿيون، پر بيمارين جي علاج لاءِ اهڙي استعمال جي اثرائتي هجڻ جا مضبوط سائنسي ثبوت موجود ناهن. بقا جي هنگامي حالت ۾ پڻ پيشاب کي پيئڻ جي پاڻيءَ جو مناسب متبادل نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ جسم مان خارج ڪيل لوڻ ۽ نائٽروجن وارا فضول مادا موجود هوندا آهن. بار بار استعمال سان جسم کي انهن محلولن کي ٻيهر خارج ڪرڻ لاءِ پاڻي خرچ ڪرڻو پوي ٿو، تنهنڪري شديد پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو فائديمند پاڻيءَ جو ذريعو نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[پيشاب جي جاچ]] * [[پيشابي نظام]] * [[بُڪي]] * [[مثانو]] * [[نيفرون]] * [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] * [[يوريا]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[ڪريئٽينين]] * [[هيماتوريا]] * [[پروٽين يوريا]] * [[گلوڪوز يوريا]] * [[پولي يوريا]] * [[اوليگيوريا]] * [[اينوريا]] * [[بُڪين جي فعليات]] * [[يوروسڪوپي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Urine}} {{Wiktionary|urine}} {{Renal physiology|state=collapsed}} [[زمرو:پيشاب]] [[زمرو:جسماني پاڻياٺون]] [[ز rs972aux53d27cdos4f1pfpdxf9ifmo 416397 416396 2026-10-02T08:24:53Z Intisar Ali 8681 416397 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪرنگهي وارن جانورن جي بُڪين مان خارج ٿيندڙ پاڻياٺ فضلو}} [[File:Urine sample.JPG|thumb|انساني پيشاب جو نمونو]] '''پيشاب''' يا '''مُٽ''' ({{lang-en|Urine}}) [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[بُڪيون|بُڪين]] ۾ ٺهندڙ پاڻياٺ [[اخراج|اخراجي مادو]] آهي، جنهن وسيلي جسم مان پاڻي، [[اليڪٽرولائٽ|اليڪٽرولائٽس]] ۽ [[ميٽابولزم]] دوران پيدا ٿيندڙ مختلف فضول مادا خارج ٿين ٿا. پيشاب ۾ خارج ٿيندڙ اهم نائٽروجن وارن مادن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]] ۽ [[يورڪ ايسڊ]] شامل آهن. بُڪيون پيشاب جي ٺهڻ وسيلي جسم ۾ پاڻي، اليڪٽرولائٽس ۽ تيزاب-اساس توازن برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون.<ref name="OpenRN-urinary">{{cite book |title=Medical Terminology 2e |chapter=Urinary System Terminology |publisher=Open RN, NCBI Bookshelf |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK607447/ |access-date=2 October 2026}}</ref> [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] ۾ بُڪين ۾ ٺهيل پيشاب [[رينل پيلوس]] مان [[يورٽر|يورٽرن]] وسيلي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچي ٿو، جتي اهو عارضي طور گڏ ٿئي ٿو. مثاني مان پيشاب [[يورٿرا]] وسيلي جسم کان ٻاهر خارج ٿئي ٿو. پيشاب خارج ڪرڻ واري عمل کي '''مڪشن''' يا '''مڪچوريشن''' (micturition) چيو وڃي ٿو.<ref name="Flores2023">{{cite book |last1=Flores |first1=Jose L. |last2=Cortes |first2=Gillean A. |last3=Leslie |first3=Stephen W. |title=StatPearls |chapter=Physiology, Urination |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562181/ |access-date=2 October 2026}}</ref> پيشاب رڳو جسم مان فضول مادا خارج ڪرڻ جو ذريعو نه آهي، پر ماحولياتي غذائي چڪر ۾ پڻ حصو وٺي ٿو. انساني پيشاب ۾ [[نائٽروجن]]، [[فاسفورس]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙا ٻوٽن لاءِ ضروري غذائي عنصر موجود هوندا آهن؛ انهيءَ ڪري مناسب علاج ۽ صحت جي حفاظتي انتظام کان پوءِ ان مان غذائي مادا حاصل ڪري زرعي ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي.<ref name="WHOexcreta">{{cite web |title=Guidelines for the safe use of wastewater, excreta and greywater – Volume 4: Excreta and greywater use in agriculture |publisher=World Health Organization |date=2013 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9241546859 |access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="Simha2020">{{cite journal |title=Nutrient recovery options from human urine: A choice for large scale application |journal=Sustainable Production and Consumption |volume=24 |year=2020 |pages=219–231 |doi=10.1016/j.spc.2020.06.016}}</ref> == جسماني فعليات == {{مک مضمون|بُڪين جي فعليات}} [[File:Kidney nephron molar transport diagram.svg|thumb|[[نيفرون]] جي مختلف حصن ۾ پاڻي ۽ تحليل ٿيل مادن جي ٻيهر جذب ۽ اخراج جو خاڪو]] [[File:Harnstoff.svg|thumb|[[يوريا]] جي ڪيميائي بناوت]] پيشاب جي ٺهڻ جو بنيادي ڪم [[بُڪيون]] ڪن ٿيون. هر بُڪي ۾ وڏي تعداد ۾ خوردبيني فعلي يونٽ هوندا آهن، جن کي '''[[نيفرون]]''' چيو وڃي ٿو. نيفرون ۾ رت مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجن ٿا ۽ پوءِ انهن مان جسم لاءِ ضروري مادا چونڊي ٻيهر رت ۾ جذب ڪيا وڃن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي ٺهڻ جا ٽي بنيادي عمل '''گلوميرولر فلٽريشن'''، '''ٽيوبولر ٻيهر جذب''' ۽ '''ٽيوبولر سيڪريشن''' آهن. گلوميرولر فلٽريشن دوران [[گلوميرولس]] جي رت وارين نالين مان پاڻي ۽ ننڍا تحليل ٿيل مادا ڇاڻجي [[بومين ڪيپسول]] ۾ داخل ٿين ٿا ۽ ابتدائي فلٽريٽ ٺاهين ٿا. رت جا گهرڙا ۽ وڏا پروٽين عام طور هن فلٽريشن رڪاوٽ مان نٿا گذرن.<ref name="OpenRN-urinary"/> ٽيوبولر ٻيهر جذب دوران فلٽريٽ ۾ موجود پاڻي، [[سوڊيم]]، [[گلوڪوز]]، [[امينو ايسڊ|امينو ايسڊس]] ۽ ٻين ضروري مادن جو وڏو حصو [[رينل ٽيوبول]] مان واپس رت ۾ جذب ٿئي ٿو. ٽيوبولر سيڪريشن دوران ڪجهه آئن ۽ ٻيا مادا رت مان ٽيوبولر پاڻياٺ ۾ منتقل ٿين ٿا. ڇاڻيل پاڻي ۽ محلولن جو لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو ۽ باقي پاڻياٺ آخري پيشاب جو حصو بڻجي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> آخري پيشاب ڪليڪٽنگ ڊڪٽن مان [[رينل ڪيلڪس|رينل ڪيلڪسز]] ۽ پوءِ رينل پيلوس ۾ پهچي ٿو، جتان يورٽرن وسيلي مثاني ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. پيشاب جي مقدار ۽ مرڪوز ٿيڻ تي [[واسوپريسن|اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون (ADH)]], [[الڊوسٽيرون]]، [[رينن-اينجيوٽينسن-الڊوسٽيرون نظام]] ۽ [[هينلي جو لوپ]] اهم اثر رکن ٿا.<ref name="OpenRN-urinary"/> == مقدار == صحتمند بالغ انسان ۾ پيشاب جي روزاني مقدار پاڻيءَ جي استعمال، پسيني، موسم، غذا، جسماني سرگرمي، دوائن ۽ جسماني حالت موجب تبديل ٿيندي رهي ٿي. عام حالتن ۾ بالغ ماڻهو لڳ ڀڳ '''800 کان 2,000 ملي ليٽر''' پيشاب روزانو خارج ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ ان مقدار ۾ پاڻيءَ جي استعمال ۽ ٻين جسماني حالتن موجب نمايان فرق ٿي سگهي ٿو.<ref name="OpenRN-urinary"/> پيشاب جي مقدار ۾ غيرمعمولي تبديليون مختلف طبي حالتن جو اشارو ٿي سگهن ٿيون. غيرمعمولي طور گهڻي پيشاب جي پيداوار کي '''[[پولي يوريا]]'''، تمام گهٽ مقدار کي '''[[اوليگيوريا]]''' ۽ پيشاب جي لڳ ڀڳ مڪمل بندش کي '''[[اينوريا]]''' چيو وڃي ٿو. ٿوري ٿوري مقدار ۾ بار بار پيشاب اچڻ کي '''پولاڪيوريا''' چيو وڃي ٿو. پيشاب جي مقدار جو مشاهدو خاص طور شديد بيماري، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ بُڪين جي ڪم جي جائزي ۾ اهم ٿي سگهي ٿو. == بناوٽ == عام انساني پيشاب جو گهڻو حصو پاڻيءَ تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن تہ باقي حصي ۾ مختلف نامياتي ۽ غيرنامياتي تحليل ٿيل مادا شامل هوندا آهن. انهن ۾ [[يوريا]]، [[ڪريئٽينين]]، [[يورڪ ايسڊ]]، سوڊيم، پوٽاشيم، [[ڪلورائڊ]]، [[فاسفيٽ]]، [[سلفيٽ]] ۽ [[امونيم]] شامل آهن. پيشاب جي صحيح ڪيميائي بناوت غذا، پاڻيءَ جي استعمال، جسماني ميٽابولزم ۽ بُڪين جي ڪم موجب بدلجي سگهي ٿي.<ref name="OpenRN-urinary"/> [[يوريا]] انساني پيشاب ۾ نائٽروجن واري فضلي جو هڪ اهم جزو آهي. اهو امينو ايسڊن جي ٽٽڻ دوران ٺهندڙ زهريلي [[امونيا]] کي [[جگر]] ۾ [[يوريا چڪر]] وسيلي نسبتاً گهٽ زهريلي يوريا ۾ تبديل ڪرڻ کان پوءِ رت وسيلي بُڪين تائين پهچي ٿو ۽ پيشاب ۾ خارج ٿئي ٿو. صحتمند انسان جي پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] ۽ پروٽين عام طور تمام گهٽ يا جاچ جي عام طريقن سان اڻلڀ مقدار ۾ هوندا آهن. پيشاب ۾ غيرمعمولي پروٽين جي موجودگي کي '''[[پروٽين يوريا]]''' ۽ گلوڪوز جي موجودگي کي '''[[گلوڪوز يوريا]]''' چيو وڃي ٿو؛ اهي ترتيبوار بُڪين جي ڪجهه بيمارين ۽ [[ذيابيطس ميليٽس]] سميت مختلف حالتن ۾ ملي سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis">{{cite book |title=StatPearls |chapter=Urinalysis |publisher=StatPearls Publishing |location=Treasure Island (FL) |year=2026 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557685/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == رنگ == {{مک مضمون|پيشاب جو غيرمعمولي رنگ}} [[File:Urine Hydration chart.svg|thumb|پاڻيءَ جي حالت سان پيشاب جي رنگ ۾ ٿيندڙ عام تبديليءَ جو خاڪو]] [[File:P. 28 a chart showing urine colours and their meaning.jpg|thumb|تاريخي طبي خاڪو، جنهن ۾ پيشاب جي مختلف رنگن کي بيمارين سان ڳنڍيو ويو آهي]] تازو عام پيشاب اڪثر صاف ۽ هلڪي پيلي کان عنبري رنگ تائين هوندو آهي. پيشاب جي رنگ جي شدت ان جي مرڪوز هجڻ سان لاڳاپيل هوندي آهي؛ گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب تمام هلڪو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو وڌيڪ گهرو پيلو يا عنبري ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> پيشاب جو غيرمعمولي رنگ بيماريءَ کان سواءِ غذا ۽ دوائن جي ڪري به ٿي سگهي ٿو. ڳاڙهو يا گلابي پيشاب [[هيماتوريا|رت]] جي موجودگي، [[چقندر]] جهڙي خوراڪ يا ڪجهه دوائن سبب ٿي سگهي ٿو. [[ريفيمپيسن]] پيشاب کي نارنگي يا ڳاڙهي رنگ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿي. بليروبن يا مائيوگلوبن سان پيشاب گهرو ڀورو ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه دوائون ۽ رنگ پيشاب کي سائو يا نيرو ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> ڪجهه ناياب ميٽابولڪ بيمارين ۾ به مخصوص رنگ ڏسڻ ۾ اچن ٿا؛ مثال طور [[الڪاپٽون يوريا]] ۾ پيشاب بيهڻ کان پوءِ گهرو يا ڪارو ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ پيشاب جو رنگ اڪيلو ڪنهن بيماريءَ جي حتمي تشخيص لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="Urinalysis"/> <gallery> File:Dark urine due low fluid intake.jpg|پاڻيءَ جي کوٽ سان گهرو پيشاب File:HematuriaGross.jpg|[[هيماتوريا]] ۾ ڳاڙهو پيشاب File:Pinkish urine beetroots 1.jpg|[[چقندر]] کائڻ کان پوءِ گلابي پيشاب File:IMAG0466.jpg|ڪجهه حالتن ۾ سائو پيشاب </gallery> == بو == تازو پيشاب عام طور هلڪي مخصوص بو رکي ٿو. پيشاب کي گهڻي دير بيهڻ ڏيڻ سان بيڪٽيريا يوريا کي ٽوڙي [[امونيا]] ٺاهي سگهن ٿا، جنهن ڪري ان مان تيز امونيا جهڙي بو اچڻ لڳي ٿي. غذا، دوائون ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتون پڻ پيشاب جي بو تبديل ڪري سگهن ٿيون.<ref name="Urinalysis"/> [[ميپل سيرپ يورين بيماري]] ۾ شاخدار زنجير وارن امينو ايسڊن جي ميٽابولزم ۾ خرابي سبب جسماني رطوبتن، خاص ڪري پيشاب ۽ ڪن جي ميڻ، مان ميپل سيرپ جهڙي مخصوص بو اچي سگهي ٿي.<ref name="MSUD">{{cite book |last1=Hassan |first1=Syed Adeel |last2=Gupta |first2=Vikas |title=StatPearls |chapter=Maple Syrup Urine Disease |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557773/ |access-date=2 October 2026}}</ref> == پي ايڇ == پيشاب جو [[پي ايڇ]] غذا، دوائن، جسم جي تيزاب-اساس توازن ۽ بُڪين جي ڪم موجب تبديل ٿيندو آهي. عام طور پيشاب ٿورو تيزابي هوندو آهي، پر طبي نمونن ۾ ان جي پي ايڇ جي حد تقريباً '''4.5 کان 8''' تائين ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> وڌيڪ پروٽين واري غذا پيشاب کي نسبتاً تيزابي بڻائي سگهي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه ميون ۽ ڀاڄين سان ڀرپور غذا پيشاب کي نسبتاً الڪلائن ڪري سگهي ٿي. پيشاب جي پي ايڇ جو جائزو [[بُڪين جي پٿري]] جي ڪجهه قسمن، [[رينل ٽيوبولر ايسڊوسس]] ۽ ٻين تيزابي-اساسي خرابين جي تشخيص ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> == مخصوص ڪشش ۽ اوسموليلٽي == پيشاب جي '''مخصوص ڪشش''' (specific gravity) پيشاب ۾ حل ٿيل مادن جي مقدار ۽ بُڪين جي پيشاب کي مرڪوز يا هلڪو ڪرڻ واري صلاحيت بابت معلومات ڏئي ٿي. عام ليبارٽري حوالاتي حد اڪثر لڳ ڀڳ '''1.005 کان 1.030''' هوندي آهي، جيتوڻيڪ اها ليبارٽري ۽ استعمال ٿيل طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> گهٽ مخصوص ڪشش گهڻو پاڻي پيئڻ يا بُڪين جي مرڪوز ڪرڻ واري صلاحيت ۾ خرابي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ وڌيڪ مخصوص ڪشش پاڻيءَ جي کوٽ يا پيشاب ۾ گلوڪوز ۽ ٻين محلولن جي واڌ سان ملي سگهي ٿي. پيشاب جي [[اوسموليلٽي]] پڻ بُڪين جي پاڻي محفوظ ڪرڻ يا خارج ڪرڻ واري صلاحيت جو وڌيڪ سڌو اندازو ڏئي ٿي. == پيشابي مائڪروبايوٽا == اڳ ۾ طب ۾ عام تصور هو تہ صحتمند انسان جو مثانو ۽ پيشاب مڪمل طور '''جراثيم کان پاڪ''' هوندا آهن. جديد تحقيق ۾ وڌايل ڪلچر طريقن ۽ [[ڊي اين اي سيڪوئنسنگ]] وسيلي معلوم ٿيو آهي تہ علامتن کان پاڪ ماڻهن جي مثاني ۾ به مختلف جراثيمي برادريون موجود ٿي سگهن ٿيون. انهن کي گڏيل طور '''پيشابي مائڪروبايوٽا''' يا '''يورو بايوم''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Urobiome">{{cite journal |last1=Brubaker |first1=Linda |last2=Wolfe |first2=Alan J. |title=The female urinary microbiota, urinary health and common urinary disorders |journal=Annals of Translational Medicine |year=2017 |volume=5 |issue=2 |page=34 |doi=10.21037/atm.2016.11.62}}</ref> انهيءَ ڪري پيشاب ۾ بيڪٽيريا جي سڃاڻپ پاڻمرادو [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جي برابر ناهي. تشخيص لاءِ مريض جون علامتون، نموني وٺڻ جو طريقو، بيڪٽيريا جو مقدار ۽ قسم، پيشاب ۾ سوزشي نشانين جي موجودگي ۽ ٻين طبي نتيجن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. == طبي جاچ == {{مک مضمون|پيشاب جي جاچ}} [[File:Urine under the microscope.jpg|thumb|خوردبيني هيٺ پيشاب ۾ [[يورڪ ايسڊ]] جا قلم]] پيشاب جي طبي جاچ کي '''[[يورينلائسس]]''' چيو وڃي ٿو. اها طب جي عام ليبارٽري جاچن مان هڪ آهي ۽ بُڪين، پيشابي نظام ۽ ڪيترين ميٽابولڪ حالتن بابت معلومات ڏئي سگهي ٿي. جديد يورينلائسس ۾ پيشاب جي ظاهري خاصيتن، ڪيميائي جزن ۽ خوردبيني تلڇٽ جو جائزو ورتو وڃي ٿو.<ref name="Urinalysis"/> جاچ دوران پيشاب جي رنگ، صفائي، مخصوص ڪشش ۽ پي ايڇ سان گڏ پروٽين، گلوڪوز، [[ڪيٽون|ڪيٽونز]]، رت يا هيموگلوبن، بليروبن، نائٽرائٽ ۽ ليوڪوسائٽ ايسٽريز جي موجودگي معلوم ڪري سگهجي ٿي. خوردبيني معائني ۾ ڳاڙها ۽ اڇا رت جا گهرڙا، اپيٿيليل گهرڙا، ڪاسٽ، قلم، بيڪٽيريا ۽ ٻيا خرد جاندار ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] جو شڪ هجي تہ پيشاب جو '''ڪلچر''' ڪري ممڪن جراثيم جي سڃاڻپ ۽ ضرورت موجب انهن جي [[اينٽي بايوٽڪ|اينٽي بايوٽڪن]] ڏانهن حساسيت معلوم ڪري سگهجي ٿي. يورينلائسس ذيابيطس، بُڪين جي بيمارين، پيشابي انفيڪشن ۽ مختلف ميٽابولڪ حالتن جي تشخيص يا نگراني ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Urinalysis"/> == پيشاب جا نمونا == طبي مقصدن لاءِ پيشاب جو نمونو مختلف طريقن سان حاصل ڪري سگهجي ٿو. عام طريقن ۾ بي ترتيب نمونو، پهريون صبح وارو پيشاب، صاف وچ ڌارا وارو نمونو، مقرر وقت يا 24 ڪلاڪن دوران گڏ ڪيل پيشاب ۽ [[ڪيٿيٽر]] وسيلي حاصل ڪيل نمونو شامل آهن. مخصوص حالتن، خاص ڪري ننڍڙن ٻارن ۾، مثاني مان سڌي سوئي وسيلي '''سپراپيوبڪ ايسپائريشن''' سان به نمونو حاصل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Urinalysis"/><ref name="SPA">{{cite book |last1=Peters |first1=Anthony |last2=Leslie |first2=Stephen W. |last3=Medina-Blasini |first3=Yiraima |title=StatPearls |chapter=Suprapubic Aspiration |publisher=StatPearls Publishing |year=2024 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557545/ |access-date=2 October 2026}}</ref> نموني وٺڻ جو صحيح طريقو خاص طور پيشاب جي ڪلچر ۽ مائڪروبايوٽا جي مطالعي ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ يورٿرا، جلد يا تناسلي علائقي جا جراثيم نموني کي آلوده ڪري سگهن ٿا.<ref name="Urinalysis"/> == حمل ۽ پيشاب == [[File:Pregnancy test result.jpg|thumb|پيشاب ۾ [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]] معلوم ڪرڻ لاءِ حمل جي جاچ]] حمل دوران [[پلاسينا]] '''[[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن]]''' (hCG) نالي هارمون پيدا ڪري ٿي، جيڪو رت سان گڏ پيشاب ۾ پڻ ملي سگهي ٿو. گهريلو ۽ ڪيترائي ليبارٽري [[حمل جي جاچ|حمل جا ٽيسٽ]] پيشاب ۾ هن هارمون جي موجودگي معلوم ڪرڻ تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="MedlineHCG">{{cite web |title=HCG in urine |website=MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=U.S. National Library of Medicine |url=https://medlineplus.gov/ency/article/003619.htm |access-date=2 October 2026}}</ref> صبح جو پهريون پيشاب نسبتاً وڌيڪ مرڪوز هجڻ سبب شروعاتي حمل ۾ hCG معلوم ڪرڻ لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿو. تمام گهڻو پاڻي پيئڻ سان پيشاب ۾ hCG جي مقدار عارضي طور گهٽ مرڪوز ٿي سگهي ٿي ۽ شروعاتي حمل ۾ غلط منفي نتيجي جو امڪان وڌي سگهي ٿو.<ref name="MedlineHCG"/> == ماحولياتي اهميت == پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم جهڙا اهم ٻوٽائي غذائي عنصر موجود آهن. گهرن جي گندي پاڻيءَ جي مجموعي مقدار ۾ پيشاب جو حجمي حصو ننڍو هوندي به ان ۾ نائٽروجن ۽ ٻين غذائي عنصرن جو وڏو حصو شامل ٿي سگهي ٿو؛ انهيءَ ڪري پيشاب مان غذائي مادا ٻيهر حاصل ڪرڻ پائيدار صفائي ۽ زرعي نظامن ۾ تحقيق جو موضوع بڻيل آهي.<ref name="Simha2020"/> انساني پيشاب کي سڌي يا پروسيس ٿيل ڀاڻ طور استعمال ڪرڻ وقت جراثيمي خطري، دوائن جي باقيات، لوڻ، غذائي عنصرن جي مقدار ۽ محفوظ ذخيرن ۽ استعمال جي طريقن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. [[عالمي صحت تنظيم]] انساني اخراج جي زرعي استعمال لاءِ صحت تي ٻڌل خطري جي انتظام جا اصول بيان ڪري ٿي.<ref name="WHOexcreta"/> == جانورن ۾ پيشاب == پيشاب جي مقدار، مرڪوز ٿيڻ ۽ نائٽروجن واري فضلي جي صورت مختلف جانورن ۾ سندن رهائش، پاڻيءَ جي دستيابي ۽ ارتقائي موافقت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. === کير پياريندڙ جانور === [[کير پياريندڙ جانور|کير پياريندڙ جانورن]] جون بُڪيون [[هينلي جو لوپ|هينلي جي لوپ]] ۽ ڪليڪٽنگ ڊڪٽن جي مدد سان پيشاب کي مرڪوز ڪري سگهن ٿيون. پاڻيءَ جي کوٽ واري ماحول ۾ رهندڙ ڪيترن کير پياريندڙ جانورن ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ لاءِ تمام مرڪوز پيشاب ٺاهڻ جي صلاحيت نمايان هوندي آهي. ڪيترائي کير پياريندڙ جانور پيشاب کي ڪيميائي رابطي ۽ علائقائي نشانگذاري لاءِ پڻ استعمال ڪن ٿا. پيشاب ۾ موجود بوءَ وارا ڪيميائي مادا جنس، توليدي حالت ۽ علائقي بابت ٻين جانورن تائين معلومات پهچائي سگهن ٿا. === مڇيون === مڇين ۾ پيشاب جي مقدار ۽ بناوت پاڻيءَ جي لوڻياٺ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. مٺي پاڻيءَ جون مڇيون اوسموسس سبب جسم ۾ داخل ٿيندڙ اضافي پاڻي کي خارج ڪرڻ لاءِ نسبتاً گهڻو ۽ هلڪو پيشاب ٺاهين ٿيون، جڏهن تہ سامونڊي مڇين ۾ پاڻي محفوظ ڪرڻ وڌيڪ اهم هوندو آهي ۽ اضافي لوڻ جي اخراج ۾ [[گلپھڙا]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. === ايمفيبيا === [[ايمفيبيا]] ۾ بُڪيون پاڻي ۽ نائٽروجن واري فضلي جي توازن ۾ حصو وٺن ٿيون. ڪيترن ايمفيبين ۾ مثانو پيشاب جي عارضي ذخيري سان گڏ پاڻيءَ جي ذخيري طور به ڪم ڪري سگهي ٿو ۽ ضرورت پوڻ تي ان مان پاڻي ٻيهر جذب ٿي سگهي ٿو. == استعمال == === طبي ۽ دوائي استعمال === انساني پيشاب تاريخي طور ڪجهه حياتياتي مادن جي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيو آهي. خاص طور مينوپاز کان پوءِ عورتن جي پيشاب مان حاصل ڪيل گوناڊوٽروپن زرخيزي جي علاج ۾ استعمال ڪيا ويا آهن. حامله عورتن جي پيشاب مان [[انساني ڪوريونڪ گوناڊوٽروپن|hCG]] پڻ تاريخي طور حاصل ڪيو ويندو رهيو آهي. انساني پيشاب مان پهريون ڀيرو ڌار ڪيل [[يوروڪائنيز]] هڪ [[پلازمينوجن ايڪٽيويٽر]] آهي، جيڪو رت جي دڳن کي ٽوڙڻ واري فائبريونولائيٽڪ عمل سان لاڳاپيل آهي. === ڀاڻ === پيشاب ۾ نائٽروجن، فاسفورس ۽ پوٽاشيم موجود هجڻ سبب ان کي غذائي مادن جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تحقيق ۾ پيشاب مان اسٽرووائٽ، امونيم لوڻ ۽ ٻين ڀاڻن جي تياري جا مختلف طريقا اڀياس هيٺ رهيا آهن.<ref name="Simha2020"/> === صفائي ۽ ڪپڙي جي صنعت === ذخيرو ٿيل پيشاب ۾ يوريا جراثيمي عمل سان ٽٽي [[امونيا]] ٺاهي سگهي ٿي. انهيءَ الڪلائن خاصيت سبب تاريخي دورن ۾ پراڻو پيشاب ڪپڙا صاف ڪرڻ، اون جي پروسيسنگ، چمڙي جي تياري ۽ ڪجهه رنگ سازي جي عملن ۾ استعمال ٿيندو هو. === بارود جي تاريخي تياري === صنعتي ڪيميائي صنعت جي ترقيءَ کان اڳ نائٽريٽ حاصل ڪرڻ جي ڪجهه روايتي طريقن ۾ نائٽروجن سان ڀرپور نامياتي فضلو، جنهن ۾ پيشاب به شامل ٿي سگهيو ٿي، استعمال ڪيو ويندو هو. اهڙن عملن مان حاصل ٿيندڙ [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] روايتي [[بارود]] جو اهم جزو هو. == تاريخ == [[File:De urinarum differencia negocium between 1210 and 1230 ..JPG|thumb|وچئين دور جي طبي مخطوطي ۾ پيشاب جي معائني جو منظر]] [[File:Joseph Wright of Derby The Alchemist.jpg|thumb|[[جوزف رائيٽ آف ڊربي]] جي تصوير ''The Alchemist Discovering Phosphorus''، جنهن ۾ هڪ الڪيمسٽ کي فاسفورس جي دريافت ڪندي ڏيکاريو ويو آهي]] پيشاب جو مشاهدو دنيا جي قديم ترين تشخيصي طريقن مان هڪ آهي. قديم طبي روايتن ۾ طبيب پيشاب جي رنگ، مقدار، بو، شفافيت ۽ تلڇٽ جو مشاهدو ڪندا هئا. [[بقراط]] سان منسوب طبي لکڻين ۾ پڻ پيشاب جي ظاهري خاصيتن کي مريض جي حالت سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HistoryUrinalysis">{{cite journal |title=Urinalysis in Medical Diagnosis: the Historical and Contemporary Usage |journal=Journal of Medical Biochemistry |year=2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11243776/ |access-date=2 October 2026}}</ref> وچئين دور ۾ پيشاب جي ظاهري معائني کي '''[[يوروسڪوپي]]''' چيو ويندو هو ۽ اهو يورپ، بازنطيني طب ۽ اسلامي طبي روايتن ۾ تشخيص جو مشهور طريقو بڻيو. طبيب شيشي جي خاص ٿانوَ ۾ پيشاب جو رنگ، شفافيت ۽ تلڇٽ ڏسندا هئا؛ وقت سان پيشاب وارو ٿانو خود طبيب جي سڃاڻپ جي علامت بڻجي ويو.<ref name="HistoryUrinalysis"/><ref>{{cite journal |last=Connor |first=Henry |title=Medieval uroscopy and its representation on misericords – Part 1: uroscopy |journal=Clinical Medicine |year=2001 |volume=1 |issue=6 |pages=507–509 |pmid=11792095 |pmc=4953881}}</ref> [[ذيابيطس ميليٽس]] جي تاريخ پڻ پيشاب جي مشاهدي سان ڳنڍيل آهي. قديم طبي روايتن ۾ ڪجهه مريضن جي پيشاب جي مٺاڻ ۽ ان ڏانهن ماڪوڙين يا ٻين جيتن جي ڇڪجڻ جو ذڪر ملي ٿو؛ جديد علم موجب ذيابيطس ۾ اهڙي مٺاڻ پيشاب ۾ [[گلوڪوز]] جي وڌڻ، يعني گلوڪوز يوريا، سبب ٿيندي آهي.<ref name="HistoryUrinalysis"/> 1669ع ۾ جرمن الڪيمسٽ [[هينيگ برانڊ]] وڏي مقدار ۾ پيشاب کي بخارات ۽ پوءِ گرم ڪرڻ جي عمل دوران [[فاسفورس]] ڌار ڪيو. اها دريافت جديد ڪيميا جي تاريخ ۾ اهم واقعن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref name="RSCphosphorus">{{cite web |title=The medicinal history of phosphorus |publisher=Royal Society of Chemistry |date=1 September 2010 |url=https://edu.rsc.org/feature/the-medicinal-history-of-phosphorus/2020257.article |access-date=2 October 2026}}</ref> 1773ع ۾ فرانسيسي ڪيمياگر [[هيلير مارين روئيل]] انساني پيشاب مان يوريا سان لاڳاپيل نائٽروجن وارو مادو ڌار ڪيو؛ پوءِ [[انطوان فرانسوا فورڪروئي]] ۽ [[لوئي نڪولا ووڪلئن]] ان جي وڌيڪ ڪيميائي سڃاڻپ ڪئي. 1828ع ۾ [[فريڊرڪ وولر]] غيرنامياتي شروعاتي مادن مان يوريا تيار ڪئي، جيڪا نامياتي ڪيميا جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Urea |publisher=Wiley Online Library |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/0471238961.2118050113012218.a01.pub2 |access-date=2 October 2026}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ ڪيميائي تجزين، خوردبيني، جراثيمي ڪلچر ۽ پوءِ خودڪار ليبارٽري طريقن جي ترقيءَ سان روايتي يوروسڪوپي جديد '''يورينلائسس''' ۾ تبديل ٿي وئي.<ref>{{cite journal |last=Voswinckel |first=Peter |title=From uroscopy to urinalysis |journal=Clinica Chimica Acta |year=2000 |volume=297 |issue=1–2 |pages=5–16 |doi=10.1016/S0009-8981(00)00229-1 |pmid=10841904}}</ref> == پيشاب پيئڻ == {{مک مضمون|پيشاب پيئڻ}} پيشاب پيئڻ کي '''يوروفاجيا''' يا پيشاب نوشي چيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي ۽ متبادل علاج وارين روايتن ۾ انساني پيشاب کي علاج طور استعمال ڪرڻ جون دعوائون ملن ٿيون، پر بيمارين جي علاج لاءِ اهڙي استعمال جي اثرائتي هجڻ جا مضبوط سائنسي ثبوت موجود ناهن. بقا جي هنگامي حالت ۾ پڻ پيشاب کي پيئڻ جي پاڻيءَ جو مناسب متبادل نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ جسم مان خارج ڪيل لوڻ ۽ نائٽروجن وارا فضول مادا موجود هوندا آهن. بار بار استعمال سان جسم کي انهن محلولن کي ٻيهر خارج ڪرڻ لاءِ پاڻي خرچ ڪرڻو پوي ٿو، تنهنڪري شديد پاڻيءَ جي کوٽ ۾ اهو فائديمند پاڻيءَ جو ذريعو نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[پيشاب جي جاچ]] * [[پيشابي نظام]] * [[بُڪي]] * [[مثانو]] * [[نيفرون]] * [[پيشابي رستي جي انفيڪشن]] * [[يوريا]] * [[يورڪ ايسڊ]] * [[ڪريئٽينين]] * [[هيماتوريا]] * [[پروٽين يوريا]] * [[گلوڪوز يوريا]] * [[پولي يوريا]] * [[اوليگيوريا]] * [[اينوريا]] * [[بُڪين جي فعليات]] * [[يوروسڪوپي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Urine}} {{Wiktionary|urine}} {{Renal physiology|state=collapsed}} [[زمرو:پيشاب]] [[زمرو:جسماني پاڻياٺون]] [[زمرو:جانورن جي فعليات]] [[زمرو:اخراج]] [[زمرو:پيشابي نظام]] [[زمرو:صفائي]] kmu2qaluz2r27h6c55fhcyymby5nvdi 0 76400 416234 366146 2026-10-01T16:06:11Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 416234 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 6i32jwulqrbei0uw5guvfrg1w8jkeqx 416235 416234 2026-10-01T16:08:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آرڪنساس رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416235 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آرڪنساس رياست]] r6inaje4tzk4s3xd65is38207klhou8 416236 416235 2026-10-01T16:08:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الينوئي رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416236 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آرڪنساس رياست]] [[زمرو:الينوئي رياست]] nmln8sf1ew1hbajmqhmyerxpyyy7e9l 416237 416236 2026-10-01T16:09:14Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسوري رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416237 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آرڪنساس رياست]] [[زمرو:الينوئي رياست]] [[زمرو:مسوري رياست]] serosqbg7r5cttk2lrt1eap5e7v47rs 416238 416237 2026-10-01T16:10:14Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽئنيسي رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416238 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آرڪنساس رياست]] [[زمرو:الينوئي رياست]] [[زمرو:مسوري رياست]] [[زمرو:ٽئنيسي رياست]] cnew5iawer6zqrjypqqpq6plu2j01m9 416239 416238 2026-10-01T16:10:58Z Ibne maryam 17680 added [[Category:لوئزيانا رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416239 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آرڪنساس رياست]] [[زمرو:الينوئي رياست]] [[زمرو:مسوري رياست]] [[زمرو:ٽئنيسي رياست]] [[زمرو:لوئزيانا رياست]] bognn6xbk26we8cdq8b8g9vhhkx06jx 416240 416239 2026-10-01T16:11:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:وسڪونسن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416240 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آرڪنساس رياست]] [[زمرو:الينوئي رياست]] [[زمرو:مسوري رياست]] [[زمرو:ٽئنيسي رياست]] [[زمرو:لوئزيانا رياست]] [[زمرو:وسڪونسن]] rqjzaf4v34us5w0kulne0zn3d5mpaxu 416241 416240 2026-10-01T16:12:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آئيووا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416241 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آرڪنساس رياست]] [[زمرو:الينوئي رياست]] [[زمرو:مسوري رياست]] [[زمرو:ٽئنيسي رياست]] [[زمرو:لوئزيانا رياست]] [[زمرو:وسڪونسن]] [[زمرو:آئيووا]] spa8kmeoxs2kq7lq4e5darkcdhoxlkm 416242 416241 2026-10-01T16:12:58Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪينٽڪي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416242 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آرڪنساس رياست]] [[زمرو:الينوئي رياست]] [[زمرو:مسوري رياست]] [[زمرو:ٽئنيسي رياست]] [[زمرو:لوئزيانا رياست]] [[زمرو:وسڪونسن]] [[زمرو:آئيووا]] [[زمرو:ڪينٽڪي]] 6hfngigc3akzh1ce27n202sfgr0ea1i 416243 416242 2026-10-01T16:16:24Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 416243 wikitext text/x-wiki {{short description|Major river in the United States}} {{Infobox river | name = مسيسپي ندي<br>Mississippi River | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = ''Misi-ziibi'' (اوجبوا) مطلب, وڏي ندي | nickname = "اولڈمین درياء،" "پاڻي جو پيء" <ref>James L. Shaffer and John T. Tigges. ''The Mississippi River: Father of Waters''. Chicago, Ill.: Arcadia Pub., 2000.</ref><ref>''The Upper Mississippi River Basin: A Portrait of the Father of Waters As Seen by the Upper Mississippi River Comprehensive Basin Study''. Chicago, Ill.: Army Corps of Engineers, North Central Division, 1972.</ref><ref>Heilbron, Bertha L. "Father of Waters: Four Centuries of the Mississippi". ''American Heritage'', vol. 2, no. 1 (Autumn 1950): 40–43.</ref> | image = Efmo View from Fire Point.jpg | image_caption = آئووا ۾ مسيسپي ندي | image_size = | map = Mississippiriver-new-01.png | map_size = | map_caption = مسيسپي نديءَ جو طاس | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = آمريڪا | subdivision_type2 = ریاست | subdivision_name2 = [[]]، [[وسڪونسن]]، [[آئيووا]]، [[الينوائي]]، [[مسوري]]، [[ڪينٽڪي]]، [[ٽينيسي]]، [[ارڪنساس]]، [[مسيسپي]]، [[لوزيانا]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = شھر | subdivision_name5 = سينٽ ڪلائوڊ، مينياپولس، سينٽ پال (منيسوٽا) لا ڪراس (وسکونسن) کواڈ سٹیز (آئیووا، الینوائی، مسوری) سينٽ لوئس، میمفس (منیسوتا) گرین وائل (تینیسی) وکسبرگ (مسوری) بیتن روج، نيو اورلينز (لوئزيانا) | length = ڊيگھ: 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= None (Summative representation of catchment: View source); max and min at [[Baton Rouge, Louisiana|Baton Rouge, LA]]<ref name="USGSrivers">{{cite web |first=J.C. |last=Kammerer |url=http://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |title=Largest Rivers in the United States |publisher=U.S. Geological Survey |date=May 1990 |access-date=February 22, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630064901/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |archive-date=June 30, 2017 |url-status=live}}</ref> | discharge1_min = گھٽ ۾ گھٽ: 1,59,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,500 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge1_avg = {{cvt|593000|cuft/s|m3/s}}<ref name="USGSrivers" /> طاس جي ماپ 1,151,000 چورس ميل (2,980,000 sq.km) خارج ٿيڻ. • مقام. ڪو به. (پڪڙجڻ جي مجموعي نمائندگي: ذريعو ڏسو)؛ وڌ ۾ وڌ ۽ منٽ Baton Rouge، LA. • سراسري. 593,000 ڪعبي فوٽ/ سيڪنڊ (16,800 ڪعبي ميٽر/ سيڪنڊ) • • سراسري. 768,075 cu ft/s (21,749.5 m3/s) (2009-2020 پاڻي سال). • | discharge1_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 3,065,000 مڪعب فوٽ/ سيڪنڊ 86,800 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_location=مقام: وڪسبرگ<ref>{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |title=USGS 07289000 Mississippi River at Vicksburg, MS |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=October 6, 2021 |archive-date=October 5, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005185701/https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual/?referred_module=sw&site_no=07289000&por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008,2021&start_dt=2008&end_dt=2021&year_type=W&format=html_table&date_format=YYYY-MM-DD&rdb_compression=file&submitted_form=parameter_selection_list |url-status=live }}</ref> | discharge2_min = گھٽ ۾ گھٽ خارج ٿيڻ: 144,000 مڪعب فوٽ/سيڪنڊ 4,100 مڪعب ميٽر/ سيڪنڊ | discharge2_avg = {{cvt|768075|cuft/s|m3/s}} (2009–2020 water years) | discharge2_max = وڌ ۾ وڌ خارج ٿيڻ: 2,340,000 ڪيو فٽ/s 66,000 | discharge3_location= مقام: سينٽ لوئس<ref name="fn_2">Median of the 14,610 daily streamflows recorded by the [[United States Geological Survey|USGS]] for the period 1967–2006.</ref> | discharge3_min = | discharge3_avg = {{cvt|168000|cuft/s|m3/s}} سراسري. 168,000 ڪيو فٽ/س ( 4,800 m3/s) <ref name="fn_2" /> | discharge3_max =طاس جا تفصيل شامل آواز | source1 = اتاسڪا ڍنڍ (روايتي) {{efn|The [[United States Geological Survey]] recognizes two contrasting definitions of a river's [[Source (river or stream)|source]].<ref name="USGSrivers"/> By the stricter definition, the Mississippi would share its source with its longest tributary, the Missouri, at [[Brower's Spring]] in Montana. The other definition acknowledges "somewhat arbitrary decisions" and places the Mississippi's source at Lake Itasca, which is publicly accepted as the source,<ref name="USGSrivers"/> and which had been identified as such by [[Jacob V. Brower|Brower]] himself.<ref>{{cite web |title=The True Utmost Reaches of the Missouri |url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |website=MT.gov |access-date=February 19, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118010715/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/2005/MissouriSource.htm |archive-date=January 18, 2012 |url-status=dead}}</ref> However, the river continues for several miles upstream from Lake Itasca to [[Nicolet Lake]] and its feeder stream.}} | source1_location = اتاسڪا اسٽيٽ پارڪ، کلیرواتر کائونتی، منیسوتا. | source1_coordinates = {{Coord|47|14|23|N|95|12|27|W|display=inline}} | source1_elevation = 1،475 فوٽ (450 ميٽر) | mouth = [[ميڪسيڪو جي نار]] | mouth_location = پائلٽ ٽائون، پلاڪ مائنز پارش، لوئزیانا | mouth_coordinates = {{Coord|29|09|04|N|89|15|12|W|type:waterbody|display=inline,title}} | mouth_elevation = بلندي: 0 فوٽ (0 ميٽر) | progression = | river_system = | basin_size = {{cvt|1151000|sqmi}} | tributaries_left = ڪاٻي پاسي: سينٽ ڪروڪس درياء، وڪوسنسن درياء، راڪ درياء، ايليينوس درياء، ڪاسڪاسيا درياء، اوهائيو درياء، يازو درياء، بگ ڪارو درياء. | tributaries_right = ساڄي پاسي: مينيسوٽا ندي، آئووا ندي، ديس موئنس ندي، مسوري ندي، سينٽ فرانسس ندي، اڇي ندي، آرڪنساس ندي، ڳاڙهي ندي. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪ | custom_label = | custom_data = }} '''مسيسپي درياھہ''' (Mississippi River) آمريڪا جي سڀ کان وڏي نيڪال جي بيسن مان پرائمري ندي ۽ ٻيو ڊگهو ۽ [[دُنيا]] جو ٽيون وڏو درياءُ آهي. اها 3,800 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو آمريڪا جي رياستن [[الينوائي|الينوائس]]، [[ارڪنساس|آرڪنساس]]، [[ٽينيسي]]، [[لوئزيانا|لوزيانا]] ۽ [[مسيسيپي|مسيسپي]] ۾ هڪ وڏو آبي رستو آهي. هي درياهه [[ميڪسيڪو جي نار]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. اتر مينيسوٽا ۾ اتاسڪا ڍنڍ جي پنهنجي روايتي ماخذ کان،<ref>[[United States Geological Survey]] Hydrological Unit Code: 08-09-01-00- Lower Mississippi-New Orleans Watershed</ref> اهو عام طور تي ڏکڻ طرف 2,340 ميل (3,766 ڪلوميٽر) تائين ميسيسيپي نديءَ جي ڊيلٽا ۾ ميڪسيڪو جي نار ۾ وهي ٿو.<ref name="USGSlongest2">{{cite web|url=http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|title=Lengths of the major rivers|publisher=United States Geological Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305045437/http://ga.water.usgs.gov/edu/riversofworld.html|archive-date=March 5, 2009|access-date=March 14, 2009|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ان جي ڪيترن ئي شاخن سان، مسيسپي جي واٽرشيڊ 32 آمريڪي رياستن جي سڀني يا حصن ۽ ٻن [[ڪينيڊا]] جی صوبن ۾ راڪي ۽ اپالاچين جبلن جي وچ ۾ وهائي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|title=Mississippi River Facts – Mississippi National River and Recreation Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117213831/https://www.nps.gov/miss/riverfacts.htm|archive-date=November 17, 2018|access-date=November 16, 2018|url-status=live}}</ref> مکيه اسٽيم مڪمل طور تي آمريڪا جي اندر آهي. پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 11,51,000 چورس ميل (29,80,000 چورس ڪلوميٽر) آهي، جنهن مان فقط هڪ سيڪڙو ڪئناڊا ۾ آهي. مسيسپي دنيا ۾ ٿلهي جي لحاظ کان تيرهون نمبر وڏو درياهه آهي. درياءَ يا ته سرحدون لڳن ٿيون يا [[مينيسوٽا]]، وسڪونسن، آئووا، ايليينوس، مسوري، ڪينٽڪي، ٽينيسي، آرڪنساس، مسسيپي ۽ لوزيانا جي رياستن مان گذري ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |title=United States Geography: Rivers |website=www.ducksters.com |language=en |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428015106/https://www.ducksters.com/geography/us_states/us_rivers.php |archive-date=April 28, 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |title=The 10 States That Border the Mississippi |work=ThoughtCo |access-date=June 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907170552/https://www.thoughtco.com/states-bordering-the-mississippi-river-1435742 |archive-date=September 7, 2017 |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Mississipi_River_-_New_Orleans.JPG|thumb|350x350 عڪسلون|نيو اورلينز، لوئسیانا ۾ درياهه جو هڪ فضائي نظارو]] اصلي آمريڪن مسسيپي نديءَ ۽ ان جي شاخن سان گڏ هزارين سالن کان رهن ٿا. گهڻا شڪاري گڏ ڪندڙ هئا، پر ڪجهه، جهڙوڪ مائونڊ بلڊرز، وڏي زرعي ۽ شهري تمدن ٺاهيا. 16 صدي عيسويءَ ۾ يورپين جي آمد، زندگيءَ جو اصل انداز بدلائي ڇڏيو، جيئن پهرين ڳولا ڪندڙ، پوءِ آبادگار، وڌندڙ تعداد ۾ بيسن ۾ داخل ٿيا. درياهه ڪڏهن ڪڏهن هڪ رڪاوٽ جي طور تي ڪم ڪيو، نيو اسپين، نيو فرانس، ۽ شروعاتي آمريڪا لاء سرحدون ٺاهيندي، ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ شريان ۽ مواصلاتي لنڪ جي طور تي. 19هين صديءَ ۾، پڌري تقدير جي نظريي جي اونچائي دوران، مسيسپي ۽ ڪيتريون ئي شاخون، خاص طور تي ان جون سڀ کان وڏيون، اوهائيو ۽ مسوري، آمريڪا جي مغربي توسيع لاءِ رستا ٺاهيا. درياهه آمريڪي ادب جو موضوع بڻجي ويو، خاص طور تي مارڪ ٽوائن جي لکڻين ۾. درياهه جي گاد جي ذخيرن جي ٿلهي پرتن مان ٺهيل، مسيسپي ايمبيمينٽ آمريڪا جي سڀ کان زرخيز علائقن مان هڪ آهي؛ ٻاڦ وارا ٻيڙيون 19 هين ۽ 20 صدي جي شروعات ۾ زرعي ۽ صنعتي سامان موڪلڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون هيون. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، يونين فورسز پاران مسيسپي جي قبضي فتح جي طرف هڪ موڙ جي نشاندهي ڪئي، درياهه جي اسٽريٽجڪ اهميت جي ڪري ڪنفيڊرٽ جنگ جي ڪوشش لاءِ. ڇاڪاڻ ته شهرن جي وڏي ترقي ۽ وڏن جهازن ۽ بجرن جي ڪري جيڪي اسٽيم بوٽن کي تبديل ڪندا هئا، 20 صديءَ جي پهرين ڏهاڪن ۾ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ ڪمن جهڙوڪ ليويز، لاڪز ۽ ڊيمن جي تعمير کي ڏٺو ويو، اڪثر ڪري ميلاپ ۾ ٺهيل آهن. هن ڪم جو هڪ وڏو توجهه هيٺين مسيسپي کي اتچافلایا نديءَ (Atchafalaya River) جي چينل ۾ منتقل ٿيڻ ۽ نيو اورلينز کي پاس ڪرڻ کان روڪڻ آهي. 20 صدي کان وٺي، مسيسپي درياء پڻ وڏي آلودگي ۽ ماحولياتي مسئلن؛ خاص طور تي زرعي وهڪري کان غذائي ۽ ڪيميائي سطحن جي بلندي، ميڪسيڪو جي مئل زون جي نار ۾ بنيادي مدد ڪندڙ، جو تجربو ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسيسيپي ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آرڪنساس جا درياھه]] [[زمرو:الينوئي جا درياھه]] [[زمرو:مسوري جا درياھه]] [[زمرو:ٽينيسي جا درياھه]] [[زمرو:لوئزيانا جا درياھه]] [[زمرو:وسڪونسن جا درياھه]] [[زمرو:آئيووا جا درياھه]] [[زمرو:ڪينٽڪي جا درياھه]] djzllolzmyf5thbh01dt0rhngyp7b82 0 77425 416426 278440 2026-10-02T09:08:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 416426 wikitext text/x-wiki {{Short description|Second-longest river in Europe}} {{Infobox river | name = ڊينيوب<br> Danube | native_name = {{native name list |tag1=de |name1=Donau |tag2=sk |name2=Dunaj |tag3=hu |name3=Duna |tag4=hr |name4=Dunav |tag5=sr-Cyrl |name5=Дунав |tag6=bg |name6=Дунав |tag7=ro |name7=Dunărea |tag8=uk |name8=Дунай}} <!-- IMAGE & MAP --> | image = View from Gellért Hill to the Danube, Hungary - Budapest (28493220635).jpg | image_caption = ڊينيوب [[بوڊاپيسٽ]]، [[ھنگري]] ۾ | map = {{Infobox mapframe |id=Q1653 |stroke-color=#4287f5 |length_km=1500}} | map_caption = ڊينيوب جو رستو <!-- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سلوواڪيا]]، [[هنگري]]، [[ڪروشيا]]، [[سربيا]]، [[ بلغاريا]]، [[رومانيا]]، [[ مالدووا]]، [[يوڪرين]] | subdivision_type5 = شهر | subdivision_name5 = ريگينسبرگ {{!}} پاسو {{!}} لينز {{!}} [[ويانا]] {{!}} [[براٽيسلاوا]] {{!}} گيور {{!}} ڪمارو {{!}} [[بوڊاپيسٽ]] {{!}} موهاڪس {{!}} اپٽين {{!}} ووڪووارلوڪ {{!}} بيڪا {{!}} پلانڪا {{!}} سريمسڪي {{!}} ڪارلووڪي {{!}} [[بلغراد]] {{!}} پنڪيو {{!}} ڊروبيٽا-ترنو {{!}} سيورين {{!}} ويدن {{!}} سليسترا {{!}} ڪالراسي {{!}} بائيلا {{!}} گلاٽي {{!}} ڪيليا {{!}} تلسيا {{!}} سلينا <!-- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|2,850|km|mi|abbr=on}}<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Danube-River|title=Danube River|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=Online |access-date=30 April 2022}}</ref> 2,850 ڪلوميٽر (1,770 ميل) | width_min = Middle Danube ([[Iron Gates]]) {{cvt|150|m|abbr=on}}; Lower Danube ([[Brăila]]) {{cvt|400|m|abbr=on}}<ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/> وچ ڊينيوب (آئرن گیٽ ): 150 ميٽر (490 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب (برايلا): 400 ميٽر (1,300 فوٽ) | width_avg = Upper Danube {{cvt|300|m|abbr=on}}; Middle Danube {{cvt|400|m|abbr=on}} to {{cvt|800|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|900|m|abbr=on}} to {{cvt|1,000|m|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)">{{cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/0/8/32944.pdf |title=Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5) |last=Bondar |first=Constantin |publisher=[[osce.org]] |access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/><ref name="ICPDR">{{cite web|url=http://www.icpdr.org|title=ICPDR}}</ref> اپر ڊينيوب: 300 ميٽر (980 فوٽ)؛ وچ ڊينيوب: 400 ميٽر (1,300 فوٽ) کان 800 ميٽر (2,600 فوٽ) | width_max = Middle Danube {{cvt|1,500|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|1,700|m|abbr=on}}<ref name="ICPDR"/><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance">{{cite web|url=https://www.interreg.eu|title=Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance}}</ref> وچ ڊينيوب: 1,500 ميٽر (4,900 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب: 1,700 ميٽر (5,600 فوٽ) | depth_min = {{cvt|1|m|abbr=on}} (Upper Danube)<ref name="ICPDR"/> 1 ميٽر (3 فوٽ 3 انچ) (اپر ڊينيوب) | depth_avg = Upper Danube {{cvt|8|m|abbr=on}}; Middle Danube {{cvt|6|m|abbr=on}} to {{cvt|10|m|abbr=on}}, {{cvt|53|m|abbr=on}} ([[Iron Gates]]); Lower Danube {{cvt|9|m|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)"/><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/><ref name="ICPDR"/><ref name="Republic Hydrometeorological Service of Serbia">{{cite web|url=http://www.hidmet.gov.rs|title=Republic Hydrometeorological Service of Serbia}}</ref> اپر ڊينيوب: 8 ميٽر (26 فوٽ)؛ وچ ڊينيوب: 6 ميٽر (20 فوٽ) کان 10 ميٽر (33 فوٽ)، 53 ميٽر (174 فوٽ) (آئرن گيٽس)؛ لوئر ڊينيوب: 9 ميٽر (30 فوٽ) | depth_max = Middle Danube ([[Iron Gates]]) {{cvt|90|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|34|m|abbr=on}}<ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/> وچ ڊينيوب: (آئرن گيٽس) 90 ميٽر (300 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب 34 ميٽر (112 فوٽ) | discharge1_location= ڊينيوب ڊيلٽا کان اگ | discharge1_min = {{convert|1,790|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal">{{citation|url=https://www.limnology.ro/water2012/Proceedings/001.pdf |title=The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime |last1=Gâştescu |first1=Petre |last2=Țuchiu |first2=Elena |work=Water resources and wetlands: Conference Proceedings |location=Tulcea, Romania |editor-first1=Petre |editor-last1=Gâştescu |editor-first2=William |editor-last2=Lewis William Jr |editor-first3=Petre |editor-last3=Breţcan |date=2012 |isbn=978-606-605-038-8 |page=18}}</ref> | discharge1_avg =(Period: 1999–2023) {{cvt|6,484.3|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="ICPDR-International Commission for the Protection of the Danube River">{{cite web|url=https://www.icpdr.org/library/publications?f%5B0%5D=category%3A233|title=ICPDR-International Commission for the Protection of the Danube River}}</ref><ref name="ICPDR"/> (Period: 1840–2006) {{convert|6,471|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)"/> (Period: 1931–2010) {{convert|6,510|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal"/> (Period: 1970–2015) {{convert|6,546|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://unece.org/DAM/env/documents/2019/ece/Restart/Ukraine_S1/Points_of_view_expressed_by_the_Romanian_authorutues_and_scientific_research_institute.pdf |title=Points of view expressed by the Romanian authorities and scientific research on the Ukraine's document "Annotated Report on Scientific Research – Complex Environmental Monitoring for the Danube – Black Sea Deep Water Navigation Canal operation in 2017–2018. The Sea Approach Canal Zone" |publisher=unece.org |access-date=30 April 2022}}</ref> | discharge1_max = {{convert|15,900|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal"/> | discharge5_location= [[Passau]], [[Bavaria]], Germany<br />{{cvt|30|km}} before town ذريعو. . • مقام. . Schwarzwald، Baden-Württemberg، جرمني. • همراهن 1,078 ميٽر. (3,537 فوٽ). 2 ذريعو. . • مقام. ڊيلٽا کان اڳ. | discharge5_avg = {{convert|580|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge4_location= [[Vienna]], Austria | discharge4_avg = {{convert|1,900|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge3_location= [[Budapest]], Hungary | discharge3_avg = {{convert|2,350|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge2_location= [[Belgrade]], Serbia | discharge2_avg = {{convert|5,600|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!-- BASIN FEATURES --> | source1 = بريگ ندي | source1_location = فرتوانگن ايم شوارزوالد، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source1_coordinates= {{coord|48|05|44|N|08|09|18|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|1,078|m|abbr=on}} | source2 = بریگاچ | source2_location = سينٽ جارجن، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source2_coordinates= {{coord|48|06|24|N|08|16|51|E|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|940|m|abbr=on}} | source_confluence_location = ڈوناویشنگن، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source_confluence_coordinates= {{coord|47|57|03|N|08|31|13|E|display=inline}} | mouth = ڊينيوب ڊيلٽا | mouth_location = [[رومانيا]] | mouth_coordinates = {{coord|45|13|3|N|29|45|41|E|display=inline,title}} | basin_size = {{convert|801,463|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="ICPDR"/> 8,01,463 چورس ڪلوميٽر (3,09,447 اسڪوائر ميل) }}'''ڊينيوب ندي''' (The Danube River) [[يُورَپ|يورپ]] جو ٻيو نمبر ڊگهو [[درياھ|درياهه]] آهي. اهو [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. اهو ڏکڻ اولهه [[جرمني|جرمن]] رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|باڊين۔وورٽمبرگ]] ۾ [[بليڪ فاريسٽ]] جي اڀرندي سلوپ مان نڪرندو آهي، 2,860 ڪلوميٽر جو مفاصلو وهندو ۽ [[رومانيا]] ۾ [[ڪارو سمنڊ|اسود سمنڊ]] ۾ ڪرندو آهي. ڊينيوب جو سڀ کان ڊگھو وهڪرو بريگ (<small>Breg</small>) ۾ فرٽوگن ام شوارزوالڊ (<small>Furtwangen</small> <small>im</small> <small>Schwarzwald</small>) ۾ وهي ٿو، جڏهن ته درياءَ پنهنجو نالو ڊوناوچنگن ۾ محلات جي پارڪ ۾ پنهنجي ماخذ جي سنگم کان وٺي ٿو. قديم زماني کان وٺي، ڊينيوب يورپ ۾ هڪ روايتي واپاري رستو رهيو آهي. اڄ، ان جي ڪل ڊگھائي مان <small>2,415</small> ڪلوميٽر (<small>1,501</small> ميل) ڪشتي راني جي قابل آهي. [[رومانيا]] جي علائقي ۾ ان ۾ ڪشتي راني پڻ ٿیندي آهي. يورپ جا ڪيترائي مشهور شهر ان جي ڪنارن تي آباد آھن، جن ۾ [[ويانا]]، [[براٽيسلاوا]]، [[بلغراد]]، [[بوڊاپيسٽ]] بريلا ۽ گلاٽي شامل آهن. ڊينيوب [[اتر سمنڊ]] سان رائن۔مين۔ڊينيوب ڪينال ذريعي ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو ڊينيوب کي ڪيلهائيم ۾ بامبرگ جي مين سان ڳنڍيندو آهي. درياهه [[پن بجلي|هائيڊرو پاور]] ۽ پيئڻ جي پاڻي جو پڻ اهم ذريعو آهي. ڊينيوب نديءَ جي ڪناري تي ڪيترئين مڇين جي نسلن جو گهر آهي، جن ۾ پائيڪ، زينڈر، هوچن، ويلز ڪيٽ فش، بربوٽ ۽ ٽينچ شامل آھن. اهو پڻ ڪيترن ئي متنوع ڪارپ ۽ اسٽرجن، انهي سان گڏ سالمن ۽ ٽرائوٽ جو گهر آهي. يوريهالائين (euryhaline) مڇيءَ جا ڪجھ قسم، جھڙوڪ يورپي سيباس، ملٽ ۽ اييل، ڊينيوب ڊيلٽا ۽ درياءَ جي ھيٺئين حصي ۾ رھن ٿا. ڊينيوب ڏهہ ملڪن؛ [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سلوواڪيا]]، [[هنگري]]، [[ڪروشيا]]، [[سربيا]]، [[بلگاريا|بلغاريا]]، [[رومانيا]]، [[مالدووا]] ۽ [[يوڪرين]] مان وهي ٿو. ان کان علاوه ٻين ڪيترن ئي ملڪن جو ندین جو پاڻي به ان ۾ شامل ٿیندو آهي. يورپ جي تاريخ ۾ ڊينيوب کي خاص اهميت حاصل آهي. [[فائل:Danubemap.JPG|کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون|ڊينيوب جو رستو، گاڙهي رنگ ۾]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] iyvtqrwdpk0bt16ftaxj6zh5s51q57y 416427 416426 2026-10-02T09:15:50Z Ibne maryam 17680 416427 wikitext text/x-wiki {{Short description|Second-longest river in Europe}} {{Infobox river | name = ڊينيوب<br> Danube | native_name = {{native name list |tag1=de |name1=Donau |tag2=sk |name2=Dunaj |tag3=hu |name3=Duna |tag4=hr |name4=Dunav |tag5=sr-Cyrl |name5=Дунав |tag6=bg |name6=Дунав |tag7=ro |name7=Dunărea |tag8=uk |name8=Дунай}} <!-- IMAGE & MAP --> | image = View from Gellért Hill to the Danube, Hungary - Budapest (28493220635).jpg | image_caption = ڊينيوب [[بوڊاپيسٽ]]، [[ھنگري]] ۾ | map = {{Infobox mapframe |id=Q1653 |stroke-color=#4287f5 |length_km=1500}} | map_caption = ڊينيوب جو رستو <!-- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سلوواڪيا]]، [[هنگري]]، [[ڪروشيا]]، [[سربيا]]، [[ بلغاريا]]، [[رومانيا]]، [[ مالدووا]]، [[يوڪرين]] | subdivision_type5 = شهر | subdivision_name5 = ريگينسبرگ {{!}} پاسو {{!}} لينز {{!}} [[ويانا]] {{!}} [[براٽيسلاوا]] {{!}} گيور {{!}} ڪمارو {{!}} [[بوڊاپيسٽ]] {{!}} موهاڪس {{!}} اپٽين {{!}} ووڪووارلوڪ {{!}} بيڪا {{!}} پلانڪا {{!}} سريمسڪي {{!}} ڪارلووڪي {{!}} [[بلغراد]] {{!}} پنڪيو {{!}} ڊروبيٽا-ترنو {{!}} سيورين {{!}} ويدن {{!}} سليسترا {{!}} ڪالراسي {{!}} بائيلا {{!}} گلاٽي {{!}} ڪيليا {{!}} تلسيا {{!}} سلينا <!-- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|2,850|km|mi|abbr=on}}<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Danube-River|title=Danube River|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=Online |access-date=30 April 2022}}</ref> 2,850 ڪلوميٽر (1,770 ميل) | width_min = Middle Danube ([[Iron Gates]]) {{cvt|150|m|abbr=on}}; Lower Danube ([[Brăila]]) {{cvt|400|m|abbr=on}}<ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/> وچ ڊينيوب (آئرن گیٽ ): 150 ميٽر (490 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب (برايلا): 400 ميٽر (1,300 فوٽ) | width_avg = Upper Danube {{cvt|300|m|abbr=on}}; Middle Danube {{cvt|400|m|abbr=on}} to {{cvt|800|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|900|m|abbr=on}} to {{cvt|1,000|m|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)">{{cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/0/8/32944.pdf |title=Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5) |last=Bondar |first=Constantin |publisher=[[osce.org]] |access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/><ref name="ICPDR">{{cite web|url=http://www.icpdr.org|title=ICPDR}}</ref> اپر ڊينيوب: 300 ميٽر (980 فوٽ)؛ وچ ڊينيوب: 400 ميٽر (1,300 فوٽ) کان 800 ميٽر (2,600 فوٽ) | width_max = Middle Danube {{cvt|1,500|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|1,700|m|abbr=on}}<ref name="ICPDR"/><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance">{{cite web|url=https://www.interreg.eu|title=Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance}}</ref> وچ ڊينيوب: 1,500 ميٽر (4,900 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب: 1,700 ميٽر (5,600 فوٽ) | depth_min = {{cvt|1|m|abbr=on}} (Upper Danube)<ref name="ICPDR"/> 1 ميٽر (3 فوٽ 3 انچ) (اپر ڊينيوب) | depth_avg = Upper Danube {{cvt|8|m|abbr=on}}; Middle Danube {{cvt|6|m|abbr=on}} to {{cvt|10|m|abbr=on}}, {{cvt|53|m|abbr=on}} ([[Iron Gates]]); Lower Danube {{cvt|9|m|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)"/><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/><ref name="ICPDR"/><ref name="Republic Hydrometeorological Service of Serbia">{{cite web|url=http://www.hidmet.gov.rs|title=Republic Hydrometeorological Service of Serbia}}</ref> اپر ڊينيوب: 8 ميٽر (26 فوٽ)؛ وچ ڊينيوب: 6 ميٽر (20 فوٽ) کان 10 ميٽر (33 فوٽ)، 53 ميٽر (174 فوٽ) (آئرن گيٽس)؛ لوئر ڊينيوب: 9 ميٽر (30 فوٽ) | depth_max = Middle Danube ([[Iron Gates]]) {{cvt|90|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|34|m|abbr=on}}<ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/> وچ ڊينيوب: (آئرن گيٽس) 90 ميٽر (300 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب 34 ميٽر (112 فوٽ) | discharge1_location= ڊينيوب ڊيلٽا کان اگ | discharge1_min = {{convert|1,790|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal">{{citation|url=https://www.limnology.ro/water2012/Proceedings/001.pdf |title=The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime |last1=Gâştescu |first1=Petre |last2=Țuchiu |first2=Elena |work=Water resources and wetlands: Conference Proceedings |location=Tulcea, Romania |editor-first1=Petre |editor-last1=Gâştescu |editor-first2=William |editor-last2=Lewis William Jr |editor-first3=Petre |editor-last3=Breţcan |date=2012 |isbn=978-606-605-038-8 |page=18}}</ref> | discharge1_avg =(Period: 1999–2023) {{cvt|6,484.3|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="ICPDR-International Commission for the Protection of the Danube River">{{cite web|url=https://www.icpdr.org/library/publications?f%5B0%5D=category%3A233|title=ICPDR-International Commission for the Protection of the Danube River}}</ref><ref name="ICPDR"/> (Period: 1840–2006) {{convert|6,471|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)"/> (Period: 1931–2010) {{convert|6,510|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal"/> (Period: 1970–2015) {{convert|6,546|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://unece.org/DAM/env/documents/2019/ece/Restart/Ukraine_S1/Points_of_view_expressed_by_the_Romanian_authorutues_and_scientific_research_institute.pdf |title=Points of view expressed by the Romanian authorities and scientific research on the Ukraine's document "Annotated Report on Scientific Research – Complex Environmental Monitoring for the Danube – Black Sea Deep Water Navigation Canal operation in 2017–2018. The Sea Approach Canal Zone" |publisher=unece.org |access-date=30 April 2022}}</ref> | discharge1_max = {{convert|15,900|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal"/> | discharge5_location= [[Passau]], [[Bavaria]], Germany<br />{{cvt|30|km}} before town ذريعو. . • مقام. . Schwarzwald، Baden-Württemberg، جرمني. • همراهن 1,078 ميٽر. (3,537 فوٽ). 2 ذريعو. . • مقام. ڊيلٽا کان اڳ. | discharge5_avg = {{convert|580|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge4_location= [[Vienna]], Austria | discharge4_avg = {{convert|1,900|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge3_location= [[Budapest]], Hungary | discharge3_avg = {{convert|2,350|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge2_location= [[Belgrade]], Serbia | discharge2_avg = {{convert|5,600|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!-- BASIN FEATURES --> | source1 = بريگ ندي | source1_location = فرتوانگن ايم شوارزوالد، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source1_coordinates= {{coord|48|05|44|N|08|09|18|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|1,078|m|abbr=on}} | source2 = بریگاچ | source2_location = سينٽ جارجن، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source2_coordinates= {{coord|48|06|24|N|08|16|51|E|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|940|m|abbr=on}} | source_confluence_location = ڈوناویشنگن، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source_confluence_coordinates= {{coord|47|57|03|N|08|31|13|E|display=inline}} | mouth = ڊينيوب ڊيلٽا | mouth_location = [[رومانيا]] | mouth_coordinates = {{coord|45|13|3|N|29|45|41|E|display=inline,title}} | basin_size = {{convert|801,463|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="ICPDR"/> 8,01,463 چورس ڪلوميٽر (3,09,447 اسڪوائر ميل) }}'''ڊينيوب ندي''' (The Danube River) [[يُورَپ|يورپ]] جو ٻيو نمبر ڊگهو [[درياھ|درياهه]] آهي. اهو [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. اهو ڏکڻ اولهه [[جرمني|جرمن]] رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|باڊين۔وورٽمبرگ]] ۾ [[بليڪ فاريسٽ]] جي اڀرندي سلوپ مان نڪرندو آهي، 2,860 ڪلوميٽر جو مفاصلو وهندو ۽ [[رومانيا]] ۾ [[ڪارو سمنڊ|اسود سمنڊ]] ۾ ڪرندو آهي. ڊينيوب جو سڀ کان ڊگھو وهڪرو بريگ (<small>Breg</small>) ۾ فرٽوگن ام شوارزوالڊ (<small>Furtwangen</small> <small>im</small> <small>Schwarzwald</small>) ۾ وهي ٿو، جڏهن ته درياءَ پنهنجو نالو ڊوناوچنگن ۾ محلات جي پارڪ ۾ پنهنجي ماخذ جي سنگم کان وٺي ٿو. قديم زماني کان وٺي، ڊينيوب يورپ ۾ هڪ روايتي واپاري رستو رهيو آهي. اڄ، ان جي ڪل ڊگھائي مان <small>2,415</small> ڪلوميٽر (<small>1,501</small> ميل) ڪشتي راني جي قابل آهي. [[رومانيا]] جي علائقي ۾ ان ۾ ڪشتي راني پڻ ٿیندي آهي. يورپ جا ڪيترائي مشهور شهر ان جي ڪنارن تي آباد آھن، جن ۾ [[ويانا]]، [[براٽيسلاوا]]، [[بلغراد]]، [[بوڊاپيسٽ]] بريلا ۽ گلاٽي شامل آهن. ڊينيوب [[اتر سمنڊ]] سان رائن۔مين۔ڊينيوب ڪينال ذريعي ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو ڊينيوب کي ڪيلهائيم ۾ بامبرگ جي مين سان ڳنڍيندو آهي. درياهه [[پن بجلي|هائيڊرو پاور]] ۽ پيئڻ جي پاڻي جو پڻ اهم ذريعو آهي. ڊينيوب نديءَ جي ڪناري تي ڪيترئين مڇين جي نسلن جو گهر آهي، جن ۾ پائيڪ، زينڈر، هوچن، ويلز ڪيٽ فش، بربوٽ ۽ ٽينچ شامل آھن. اهو پڻ ڪيترن ئي متنوع ڪارپ ۽ اسٽرجن، انهي سان گڏ سالمن ۽ ٽرائوٽ جو گهر آهي. يوريهالائين (euryhaline) مڇيءَ جا ڪجھ قسم، جھڙوڪ يورپي سيباس، ملٽ ۽ اييل، ڊينيوب ڊيلٽا ۽ درياءَ جي ھيٺئين حصي ۾ رھن ٿا. ڊينيوب ڏهہ ملڪن؛ [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سلوواڪيا]]، [[هنگري]]، [[ڪروشيا]]، [[سربيا]]، [[بلگاريا|بلغاريا]]، [[رومانيا]]، [[مالدووا]] ۽ [[يوڪرين]] مان وهي ٿو. ان کان علاوه ٻين ڪيترن ئي ملڪن جو ندین جو پاڻي به ان ۾ شامل ٿیندو آهي. يورپ جي تاريخ ۾ ڊينيوب کي خاص اهميت حاصل آهي. [[فائل:Danubemap.JPG|کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون|ڊينيوب جو رستو، گاڙهي رنگ ۾]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊينيوب ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:جرمني جا درياھه]] [[زمرو:آسٽريا جا درياھه]] [[زمرو:سلوواڪيا جا درياھه]] [[زمرو:هنگري جا درياھه]] [[زمرو:ڪروشيا جا درياھه]] [[زمرو:سربيا جا درياھه]] [[زمرو:بلغاريا جا درياھه]] [[زمرو:رومانيا جا درياھه]] [[زمرو:مالدووا جا درياھه]] [[زمرو:يوڪرين جا درياھه]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:سلوواڪيا]] [[زمرو:هنگري]] [[زمرو:ڪروشيا]] [[زمرو:سربيا]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:رومانيا]] [[زمرو:مالدووا]] [[زمرو:يوڪرين]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] 2mnddxwk8bz605hc3dgawqguy0kz45q 416428 416427 2026-10-02T09:16:53Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416428 wikitext text/x-wiki {{Short description|Second-longest river in Europe}} {{Infobox river | name = ڊينيوب<br> Danube | native_name = {{native name list |tag1=de |name1=Donau |tag2=sk |name2=Dunaj |tag3=hu |name3=Duna |tag4=hr |name4=Dunav |tag5=sr-Cyrl |name5=Дунав |tag6=bg |name6=Дунав |tag7=ro |name7=Dunărea |tag8=uk |name8=Дунай}} <!-- IMAGE & MAP --> | image = View from Gellért Hill to the Danube, Hungary - Budapest (28493220635).jpg | image_caption = ڊينيوب [[بوڊاپيسٽ]]، [[ھنگري]] ۾ | map = {{Infobox mapframe |id=Q1653 |stroke-color=#4287f5 |length_km=1500}} | map_caption = ڊينيوب جو رستو <!-- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سلوواڪيا]]، [[هنگري]]، [[ڪروشيا]]، [[سربيا]]، [[ بلغاريا]]، [[رومانيا]]، [[ مالدووا]]، [[يوڪرين]] | subdivision_type5 = شهر | subdivision_name5 = ريگينسبرگ {{!}} پاسو {{!}} لينز {{!}} [[ويانا]] {{!}} [[براٽيسلاوا]] {{!}} گيور {{!}} ڪمارو {{!}} [[بوڊاپيسٽ]] {{!}} موهاڪس {{!}} اپٽين {{!}} ووڪووارلوڪ {{!}} بيڪا {{!}} پلانڪا {{!}} سريمسڪي {{!}} ڪارلووڪي {{!}} [[بلغراد]] {{!}} پنڪيو {{!}} ڊروبيٽا-ترنو {{!}} سيورين {{!}} ويدن {{!}} سليسترا {{!}} ڪالراسي {{!}} بائيلا {{!}} گلاٽي {{!}} ڪيليا {{!}} تلسيا {{!}} سلينا <!-- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|2,850|km|mi|abbr=on}}<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Danube-River|title=Danube River|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=Online |access-date=30 April 2022}}</ref> 2,850 ڪلوميٽر (1,770 ميل) | width_min = Middle Danube ([[Iron Gates]]) {{cvt|150|m|abbr=on}}; Lower Danube ([[Brăila]]) {{cvt|400|m|abbr=on}}<ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/> وچ ڊينيوب (آئرن گیٽ ): 150 ميٽر (490 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب (برايلا): 400 ميٽر (1,300 فوٽ) | width_avg = Upper Danube {{cvt|300|m|abbr=on}}; Middle Danube {{cvt|400|m|abbr=on}} to {{cvt|800|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|900|m|abbr=on}} to {{cvt|1,000|m|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)">{{cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/0/8/32944.pdf |title=Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5) |last=Bondar |first=Constantin |publisher=[[osce.org]] |access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/><ref name="ICPDR">{{cite web|url=http://www.icpdr.org|title=ICPDR}}</ref> اپر ڊينيوب: 300 ميٽر (980 فوٽ)؛ وچ ڊينيوب: 400 ميٽر (1,300 فوٽ) کان 800 ميٽر (2,600 فوٽ) | width_max = Middle Danube {{cvt|1,500|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|1,700|m|abbr=on}}<ref name="ICPDR"/><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance">{{cite web|url=https://www.interreg.eu|title=Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance}}</ref> وچ ڊينيوب: 1,500 ميٽر (4,900 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب: 1,700 ميٽر (5,600 فوٽ) | depth_min = {{cvt|1|m|abbr=on}} (Upper Danube)<ref name="ICPDR"/> 1 ميٽر (3 فوٽ 3 انچ) (اپر ڊينيوب) | depth_avg = Upper Danube {{cvt|8|m|abbr=on}}; Middle Danube {{cvt|6|m|abbr=on}} to {{cvt|10|m|abbr=on}}, {{cvt|53|m|abbr=on}} ([[Iron Gates]]); Lower Danube {{cvt|9|m|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)"/><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/><ref name="ICPDR"/><ref name="Republic Hydrometeorological Service of Serbia">{{cite web|url=http://www.hidmet.gov.rs|title=Republic Hydrometeorological Service of Serbia}}</ref> اپر ڊينيوب: 8 ميٽر (26 فوٽ)؛ وچ ڊينيوب: 6 ميٽر (20 فوٽ) کان 10 ميٽر (33 فوٽ)، 53 ميٽر (174 فوٽ) (آئرن گيٽس)؛ لوئر ڊينيوب: 9 ميٽر (30 فوٽ) | depth_max = Middle Danube ([[Iron Gates]]) {{cvt|90|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|34|m|abbr=on}}<ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/> وچ ڊينيوب: (آئرن گيٽس) 90 ميٽر (300 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب 34 ميٽر (112 فوٽ) | discharge1_location= ڊينيوب ڊيلٽا کان اگ | discharge1_min = {{convert|1,790|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal">{{citation|url=https://www.limnology.ro/water2012/Proceedings/001.pdf |title=The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime |last1=Gâştescu |first1=Petre |last2=Țuchiu |first2=Elena |work=Water resources and wetlands: Conference Proceedings |location=Tulcea, Romania |editor-first1=Petre |editor-last1=Gâştescu |editor-first2=William |editor-last2=Lewis William Jr |editor-first3=Petre |editor-last3=Breţcan |date=2012 |isbn=978-606-605-038-8 |page=18}}</ref> | discharge1_avg =(Period: 1999–2023) {{cvt|6,484.3|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="ICPDR-International Commission for the Protection of the Danube River">{{cite web|url=https://www.icpdr.org/library/publications?f%5B0%5D=category%3A233|title=ICPDR-International Commission for the Protection of the Danube River}}</ref><ref name="ICPDR"/> (Period: 1840–2006) {{convert|6,471|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)"/> (Period: 1931–2010) {{convert|6,510|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal"/> (Period: 1970–2015) {{convert|6,546|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://unece.org/DAM/env/documents/2019/ece/Restart/Ukraine_S1/Points_of_view_expressed_by_the_Romanian_authorutues_and_scientific_research_institute.pdf |title=Points of view expressed by the Romanian authorities and scientific research on the Ukraine's document "Annotated Report on Scientific Research – Complex Environmental Monitoring for the Danube – Black Sea Deep Water Navigation Canal operation in 2017–2018. The Sea Approach Canal Zone" |publisher=unece.org |access-date=30 April 2022}}</ref> | discharge1_max = {{convert|15,900|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal"/> | discharge5_location= [[Passau]], [[Bavaria]], Germany<br />{{cvt|30|km}} before town ذريعو. . • مقام. . Schwarzwald، Baden-Württemberg، جرمني. • همراهن 1,078 ميٽر. (3,537 فوٽ). 2 ذريعو. . • مقام. ڊيلٽا کان اڳ. | discharge5_avg = {{convert|580|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge4_location= [[Vienna]], Austria | discharge4_avg = {{convert|1,900|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge3_location= [[Budapest]], Hungary | discharge3_avg = {{convert|2,350|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge2_location= [[Belgrade]], Serbia | discharge2_avg = {{convert|5,600|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!-- BASIN FEATURES --> | source1 = بريگ ندي | source1_location = فرتوانگن ايم شوارزوالد، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source1_coordinates= {{coord|48|05|44|N|08|09|18|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|1,078|m|abbr=on}} | source2 = بریگاچ | source2_location = سينٽ جارجن، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source2_coordinates= {{coord|48|06|24|N|08|16|51|E|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|940|m|abbr=on}} | source_confluence_location = ڈوناویشنگن، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source_confluence_coordinates= {{coord|47|57|03|N|08|31|13|E|display=inline}} | mouth = ڊينيوب ڊيلٽا | mouth_location = [[رومانيا]] | mouth_coordinates = {{coord|45|13|3|N|29|45|41|E|display=inline,title}} | basin_size = {{convert|801,463|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="ICPDR"/> 8,01,463 چورس ڪلوميٽر (3,09,447 اسڪوائر ميل) }}'''ڊينيوب ندي''' (The Danube River) [[يُورَپ|يورپ]] جو ٻيو نمبر ڊگهو [[درياھ|درياهه]] آهي. اهو [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. اهو ڏکڻ اولهه [[جرمني|جرمن]] رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|باڊين۔وورٽمبرگ]] ۾ [[بليڪ فاريسٽ]] جي اڀرندي سلوپ مان نڪرندو آهي، 2,860 ڪلوميٽر جو مفاصلو وهندو ۽ [[رومانيا]] ۾ [[ڪارو سمنڊ|اسود سمنڊ]] ۾ ڪرندو آهي. ڊينيوب جو سڀ کان ڊگھو وهڪرو بريگ (<small>Breg</small>) ۾ فرٽوگن ام شوارزوالڊ (<small>Furtwangen</small> <small>im</small> <small>Schwarzwald</small>) ۾ وهي ٿو، جڏهن ته درياءَ پنهنجو نالو ڊوناوچنگن ۾ محلات جي پارڪ ۾ پنهنجي ماخذ جي سنگم کان وٺي ٿو. قديم زماني کان وٺي، ڊينيوب يورپ ۾ هڪ روايتي واپاري رستو رهيو آهي. اڄ، ان جي ڪل ڊگھائي مان <small>2,415</small> ڪلوميٽر (<small>1,501</small> ميل) ڪشتي راني جي قابل آهي. [[رومانيا]] جي علائقي ۾ ان ۾ ڪشتي راني پڻ ٿیندي آهي. يورپ جا ڪيترائي مشهور شهر ان جي ڪنارن تي آباد آھن، جن ۾ [[ويانا]]، [[براٽيسلاوا]]، [[بلغراد]]، [[بوڊاپيسٽ]] بريلا ۽ گلاٽي شامل آهن. ڊينيوب [[اتر سمنڊ]] سان رائن۔مين۔ڊينيوب ڪينال ذريعي ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو ڊينيوب کي ڪيلهائيم ۾ بامبرگ جي مين سان ڳنڍيندو آهي. درياهه [[پن بجلي|هائيڊرو پاور]] ۽ پيئڻ جي پاڻي جو پڻ اهم ذريعو آهي. ڊينيوب نديءَ جي ڪناري تي ڪيترئين مڇين جي نسلن جو گهر آهي، جن ۾ پائيڪ، زينڈر، هوچن، ويلز ڪيٽ فش، بربوٽ ۽ ٽينچ شامل آھن. اهو پڻ ڪيترن ئي متنوع ڪارپ ۽ اسٽرجن، انهي سان گڏ سالمن ۽ ٽرائوٽ جو گهر آهي. يوريهالائين (euryhaline) مڇيءَ جا ڪجھ قسم، جھڙوڪ يورپي سيباس، ملٽ ۽ اييل، ڊينيوب ڊيلٽا ۽ درياءَ جي ھيٺئين حصي ۾ رھن ٿا. ڊينيوب ڏهہ ملڪن؛ [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سلوواڪيا]]، [[هنگري]]، [[ڪروشيا]]، [[سربيا]]، [[بلگاريا|بلغاريا]]، [[رومانيا]]، [[مالدووا]] ۽ [[يوڪرين]] مان وهي ٿو. ان کان علاوه ٻين ڪيترن ئي ملڪن جو ندین جو پاڻي به ان ۾ شامل ٿیندو آهي. يورپ جي تاريخ ۾ ڊينيوب کي خاص اهميت حاصل آهي. [[فائل:Danubemap.JPG|کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون|ڊينيوب جو رستو، گاڙهي رنگ ۾]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊينيوب ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:جرمني جا درياھه]] [[زمرو:آسٽريا جا درياھه]] [[زمرو:سلوواڪيا جا درياھه]] [[زمرو:هنگري جا درياھه]] [[زمرو:ڪروشيا جا درياھه]] [[زمرو:سربيا جا درياھه]] [[زمرو:بلغاريا جا درياھه]] [[زمرو:رومانيا جا درياھه]] [[زمرو:مالدووا جا درياھه]] [[زمرو:يوڪرين جا درياھه]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:سلوواڪيا]] [[زمرو:هنگري]] [[زمرو:ڪروشيا]] [[زمرو:سربيا]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:رومانيا]] [[زمرو:مالدووا]] [[زمرو:يوڪرين]] f6vmdcbt722v1yevk170bmk009yoqgg 416429 416428 2026-10-02T09:17:33Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]]; added [[Category:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416429 wikitext text/x-wiki {{Short description|Second-longest river in Europe}} {{Infobox river | name = ڊينيوب<br> Danube | native_name = {{native name list |tag1=de |name1=Donau |tag2=sk |name2=Dunaj |tag3=hu |name3=Duna |tag4=hr |name4=Dunav |tag5=sr-Cyrl |name5=Дунав |tag6=bg |name6=Дунав |tag7=ro |name7=Dunărea |tag8=uk |name8=Дунай}} <!-- IMAGE & MAP --> | image = View from Gellért Hill to the Danube, Hungary - Budapest (28493220635).jpg | image_caption = ڊينيوب [[بوڊاپيسٽ]]، [[ھنگري]] ۾ | map = {{Infobox mapframe |id=Q1653 |stroke-color=#4287f5 |length_km=1500}} | map_caption = ڊينيوب جو رستو <!-- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سلوواڪيا]]، [[هنگري]]، [[ڪروشيا]]، [[سربيا]]، [[ بلغاريا]]، [[رومانيا]]، [[ مالدووا]]، [[يوڪرين]] | subdivision_type5 = شهر | subdivision_name5 = ريگينسبرگ {{!}} پاسو {{!}} لينز {{!}} [[ويانا]] {{!}} [[براٽيسلاوا]] {{!}} گيور {{!}} ڪمارو {{!}} [[بوڊاپيسٽ]] {{!}} موهاڪس {{!}} اپٽين {{!}} ووڪووارلوڪ {{!}} بيڪا {{!}} پلانڪا {{!}} سريمسڪي {{!}} ڪارلووڪي {{!}} [[بلغراد]] {{!}} پنڪيو {{!}} ڊروبيٽا-ترنو {{!}} سيورين {{!}} ويدن {{!}} سليسترا {{!}} ڪالراسي {{!}} بائيلا {{!}} گلاٽي {{!}} ڪيليا {{!}} تلسيا {{!}} سلينا <!-- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|2,850|km|mi|abbr=on}}<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Danube-River|title=Danube River|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |edition=Online |access-date=30 April 2022}}</ref> 2,850 ڪلوميٽر (1,770 ميل) | width_min = Middle Danube ([[Iron Gates]]) {{cvt|150|m|abbr=on}}; Lower Danube ([[Brăila]]) {{cvt|400|m|abbr=on}}<ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/> وچ ڊينيوب (آئرن گیٽ ): 150 ميٽر (490 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب (برايلا): 400 ميٽر (1,300 فوٽ) | width_avg = Upper Danube {{cvt|300|m|abbr=on}}; Middle Danube {{cvt|400|m|abbr=on}} to {{cvt|800|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|900|m|abbr=on}} to {{cvt|1,000|m|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)">{{cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/0/8/32944.pdf |title=Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5) |last=Bondar |first=Constantin |publisher=[[osce.org]] |access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/><ref name="ICPDR">{{cite web|url=http://www.icpdr.org|title=ICPDR}}</ref> اپر ڊينيوب: 300 ميٽر (980 فوٽ)؛ وچ ڊينيوب: 400 ميٽر (1,300 فوٽ) کان 800 ميٽر (2,600 فوٽ) | width_max = Middle Danube {{cvt|1,500|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|1,700|m|abbr=on}}<ref name="ICPDR"/><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance">{{cite web|url=https://www.interreg.eu|title=Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance}}</ref> وچ ڊينيوب: 1,500 ميٽر (4,900 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب: 1,700 ميٽر (5,600 فوٽ) | depth_min = {{cvt|1|m|abbr=on}} (Upper Danube)<ref name="ICPDR"/> 1 ميٽر (3 فوٽ 3 انچ) (اپر ڊينيوب) | depth_avg = Upper Danube {{cvt|8|m|abbr=on}}; Middle Danube {{cvt|6|m|abbr=on}} to {{cvt|10|m|abbr=on}}, {{cvt|53|m|abbr=on}} ([[Iron Gates]]); Lower Danube {{cvt|9|m|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)"/><ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/><ref name="ICPDR"/><ref name="Republic Hydrometeorological Service of Serbia">{{cite web|url=http://www.hidmet.gov.rs|title=Republic Hydrometeorological Service of Serbia}}</ref> اپر ڊينيوب: 8 ميٽر (26 فوٽ)؛ وچ ڊينيوب: 6 ميٽر (20 فوٽ) کان 10 ميٽر (33 فوٽ)، 53 ميٽر (174 فوٽ) (آئرن گيٽس)؛ لوئر ڊينيوب: 9 ميٽر (30 فوٽ) | depth_max = Middle Danube ([[Iron Gates]]) {{cvt|90|m|abbr=on}}; Lower Danube {{cvt|34|m|abbr=on}}<ref name="Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance"/> وچ ڊينيوب: (آئرن گيٽس) 90 ميٽر (300 فوٽ)؛ لوئر ڊينيوب 34 ميٽر (112 فوٽ) | discharge1_location= ڊينيوب ڊيلٽا کان اگ | discharge1_min = {{convert|1,790|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal">{{citation|url=https://www.limnology.ro/water2012/Proceedings/001.pdf |title=The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime |last1=Gâştescu |first1=Petre |last2=Țuchiu |first2=Elena |work=Water resources and wetlands: Conference Proceedings |location=Tulcea, Romania |editor-first1=Petre |editor-last1=Gâştescu |editor-first2=William |editor-last2=Lewis William Jr |editor-first3=Petre |editor-last3=Breţcan |date=2012 |isbn=978-606-605-038-8 |page=18}}</ref> | discharge1_avg =(Period: 1999–2023) {{cvt|6,484.3|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="ICPDR-International Commission for the Protection of the Danube River">{{cite web|url=https://www.icpdr.org/library/publications?f%5B0%5D=category%3A233|title=ICPDR-International Commission for the Protection of the Danube River}}</ref><ref name="ICPDR"/> (Period: 1840–2006) {{convert|6,471|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)"/> (Period: 1931–2010) {{convert|6,510|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal"/> (Period: 1970–2015) {{convert|6,546|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=https://unece.org/DAM/env/documents/2019/ece/Restart/Ukraine_S1/Points_of_view_expressed_by_the_Romanian_authorutues_and_scientific_research_institute.pdf |title=Points of view expressed by the Romanian authorities and scientific research on the Ukraine's document "Annotated Report on Scientific Research – Complex Environmental Monitoring for the Danube – Black Sea Deep Water Navigation Canal operation in 2017–2018. The Sea Approach Canal Zone" |publisher=unece.org |access-date=30 April 2022}}</ref> | discharge1_max = {{convert|15,900|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="hidrogycal"/> | discharge5_location= [[Passau]], [[Bavaria]], Germany<br />{{cvt|30|km}} before town ذريعو. . • مقام. . Schwarzwald، Baden-Württemberg، جرمني. • همراهن 1,078 ميٽر. (3,537 فوٽ). 2 ذريعو. . • مقام. ڊيلٽا کان اڳ. | discharge5_avg = {{convert|580|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge4_location= [[Vienna]], Austria | discharge4_avg = {{convert|1,900|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge3_location= [[Budapest]], Hungary | discharge3_avg = {{convert|2,350|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge2_location= [[Belgrade]], Serbia | discharge2_avg = {{convert|5,600|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!-- BASIN FEATURES --> | source1 = بريگ ندي | source1_location = فرتوانگن ايم شوارزوالد، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source1_coordinates= {{coord|48|05|44|N|08|09|18|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|1,078|m|abbr=on}} | source2 = بریگاچ | source2_location = سينٽ جارجن، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source2_coordinates= {{coord|48|06|24|N|08|16|51|E|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|940|m|abbr=on}} | source_confluence_location = ڈوناویشنگن، بادن۔وورتمبرگ، جرمنی | source_confluence_coordinates= {{coord|47|57|03|N|08|31|13|E|display=inline}} | mouth = ڊينيوب ڊيلٽا | mouth_location = [[رومانيا]] | mouth_coordinates = {{coord|45|13|3|N|29|45|41|E|display=inline,title}} | basin_size = {{convert|801,463|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="ICPDR"/> 8,01,463 چورس ڪلوميٽر (3,09,447 اسڪوائر ميل) }}'''ڊينيوب ندي''' (The Danube River) [[يُورَپ|يورپ]] جو ٻيو نمبر ڊگهو [[درياھ|درياهه]] آهي. اهو [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. اهو ڏکڻ اولهه [[جرمني|جرمن]] رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|باڊين۔وورٽمبرگ]] ۾ [[بليڪ فاريسٽ]] جي اڀرندي سلوپ مان نڪرندو آهي، 2,860 ڪلوميٽر جو مفاصلو وهندو ۽ [[رومانيا]] ۾ [[ڪارو سمنڊ|اسود سمنڊ]] ۾ ڪرندو آهي. ڊينيوب جو سڀ کان ڊگھو وهڪرو بريگ (<small>Breg</small>) ۾ فرٽوگن ام شوارزوالڊ (<small>Furtwangen</small> <small>im</small> <small>Schwarzwald</small>) ۾ وهي ٿو، جڏهن ته درياءَ پنهنجو نالو ڊوناوچنگن ۾ محلات جي پارڪ ۾ پنهنجي ماخذ جي سنگم کان وٺي ٿو. قديم زماني کان وٺي، ڊينيوب يورپ ۾ هڪ روايتي واپاري رستو رهيو آهي. اڄ، ان جي ڪل ڊگھائي مان <small>2,415</small> ڪلوميٽر (<small>1,501</small> ميل) ڪشتي راني جي قابل آهي. [[رومانيا]] جي علائقي ۾ ان ۾ ڪشتي راني پڻ ٿیندي آهي. يورپ جا ڪيترائي مشهور شهر ان جي ڪنارن تي آباد آھن، جن ۾ [[ويانا]]، [[براٽيسلاوا]]، [[بلغراد]]، [[بوڊاپيسٽ]] بريلا ۽ گلاٽي شامل آهن. ڊينيوب [[اتر سمنڊ]] سان رائن۔مين۔ڊينيوب ڪينال ذريعي ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو ڊينيوب کي ڪيلهائيم ۾ بامبرگ جي مين سان ڳنڍيندو آهي. درياهه [[پن بجلي|هائيڊرو پاور]] ۽ پيئڻ جي پاڻي جو پڻ اهم ذريعو آهي. ڊينيوب نديءَ جي ڪناري تي ڪيترئين مڇين جي نسلن جو گهر آهي، جن ۾ پائيڪ، زينڈر، هوچن، ويلز ڪيٽ فش، بربوٽ ۽ ٽينچ شامل آھن. اهو پڻ ڪيترن ئي متنوع ڪارپ ۽ اسٽرجن، انهي سان گڏ سالمن ۽ ٽرائوٽ جو گهر آهي. يوريهالائين (euryhaline) مڇيءَ جا ڪجھ قسم، جھڙوڪ يورپي سيباس، ملٽ ۽ اييل، ڊينيوب ڊيلٽا ۽ درياءَ جي ھيٺئين حصي ۾ رھن ٿا. ڊينيوب ڏهہ ملڪن؛ [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سلوواڪيا]]، [[هنگري]]، [[ڪروشيا]]، [[سربيا]]، [[بلگاريا|بلغاريا]]، [[رومانيا]]، [[مالدووا]] ۽ [[يوڪرين]] مان وهي ٿو. ان کان علاوه ٻين ڪيترن ئي ملڪن جو ندین جو پاڻي به ان ۾ شامل ٿیندو آهي. يورپ جي تاريخ ۾ ڊينيوب کي خاص اهميت حاصل آهي. [[فائل:Danubemap.JPG|کاٻو|thumb|300x300 عڪسلون|ڊينيوب جو رستو، گاڙهي رنگ ۾]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊينيوب ندي]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:جرمني جا درياھه]] [[زمرو:آسٽريا جا درياھه]] [[زمرو:سلوواڪيا جا درياھه]] [[زمرو:هنگري جا درياھه]] [[زمرو:ڪروشيا جا درياھه]] [[زمرو:سربيا جا درياھه]] [[زمرو:بلغاريا جا درياھه]] [[زمرو:رومانيا جا درياھه]] [[زمرو:مالدووا جا درياھه]] [[زمرو:يوڪرين جا درياھه]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:آسٽريا]] [[زمرو:سلوواڪيا]] [[زمرو:هنگري]] [[زمرو:ڪروشيا]] [[زمرو:سربيا]] [[زمرو:بلغاريا]] [[زمرو:رومانيا]] [[زمرو:مالدووا]] [[زمرو:يوڪرين]] s85iy4l73q6bufwdc8cmkq6akd6m94y 0 79607 416357 293012 2026-10-02T06:57:34Z ~2026-49449-44 22864 416357 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic building in Ziarat, Balochistan, Pakistan}} {{Infobox historic site | name = قائداعظم ريزيڊنسي | native_name = قائدِ اعظم رہائش گاہ | image = Quaid e Azam Residency Ziarat.jpg | caption = قائداعظم ريزيڊنسي، [[زيارت ضلعو|زيارت]]، [[بلوچستان، پاڪستان]] | location = [[زيارت ضلعو|زيارت]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، [[پاڪستان]] | built = 1892ع | architecture = ڪاٺ جو اسٽرڪچر }} '''قائداعظم رہائش گاہ''' (Quaid-e-Azam Residency)، جنهن کي زيارت ريزيڊنسي به چيو ويندو آهي، [[زيارت ضلعو|زيارت]]، [[بلوچستان، پاڪستان]] ۾ واقع آهي. اهو ئي ماڳ آهي جتي [[محمد علي جناح]] پنهنجي زندگي جو آخري مهينو، اي.ايس. نٿانيئل جي سنڀال ۾ گذاريو. اهو شهر جو سڀ کان مشهور نشان آهي، جيڪو سال 1892ع ۾ برطانوي راڄ دوران تعمير ڪيو ويو. عمارت ڪاٺ جي اڏاوت آهي ۽ اصل ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اونهاري جي رهائش ۾ تبديل ٿيڻ کان اڳ هڪ سينيٽوريم جي طور تي ٺهيل آهي. اهو هڪ ورثو ماڳ قرار ڏنو ويو آهي ۽ وڏي تعميراتي اهميت رکي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قائداعظم]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]] [[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تاريخي ماڳ]] 8itm0f6qv6suovnferufvn463d9a59s 416358 416357 2026-10-02T06:57:52Z ~2026-49449-44 22864 416358 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic building in Ziarat, Balochistan, Pakistan}} {{Infobox historic site | name = قائداعظم ريزيڊنسي | native_name = قائدِ اعظم رہائش گاہ | image = Quaid e Azam Residency Ziarat.jpg | caption = قائداعظم ريزيڊنسي، [[زيارت ضلعو|زيارت]]، [[بلوچستان، پاڪستان]] | location = [[زيارت ضلعو|زيارت]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، [[پاڪستان]] | built = 1892ع | architecture = ڪاٺ جو اسٽرڪچر }} '''قائداعظم رہائش گاہ''' (Quaid-e-Azam Residency)، جنهن کي زيارت رہائش گاہ به چيو ويندو آهي، [[زيارت ضلعو|زيارت]]، [[بلوچستان، پاڪستان]] ۾ واقع آهي. اهو ئي ماڳ آهي جتي [[محمد علي جناح]] پنهنجي زندگي جو آخري مهينو، اي.ايس. نٿانيئل جي سنڀال ۾ گذاريو. اهو شهر جو سڀ کان مشهور نشان آهي، جيڪو سال 1892ع ۾ برطانوي راڄ دوران تعمير ڪيو ويو. عمارت ڪاٺ جي اڏاوت آهي ۽ اصل ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جي اونهاري جي رهائش ۾ تبديل ٿيڻ کان اڳ هڪ سينيٽوريم جي طور تي ٺهيل آهي. اهو هڪ ورثو ماڳ قرار ڏنو ويو آهي ۽ وڏي تعميراتي اهميت رکي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قائداعظم]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]] [[زمرو:پاڪستان جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تاريخي ماڳ]] 9feqipkux9lvf5s08hi1dekpi31et8w 0 79775 416381 405883 2026-10-02T07:44:17Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416381 wikitext text/x-wiki {{Infobox academic|name=يوول نوح هراري|image=Yuval Noah Harari cropped.jpg|caption=هراري 2017ع ۾|alma_mater={{plainlist| *[[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي|هيبريو يونيورسٽي]] ([[بيچلر آف آرٽس|بي اي]]) *[[عيسي ڪاليج، آڪسفورڊ]] ([[فلسفي جو ڊاڪٽر|ڊي فل]]) }}|discipline=[[وڏي تاريخ]]<br />[[سماجي فلاسافي]]|workplaces=[[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]|birth_date={{birth date and age|1976|2|24|df=yes}}|birth_place=[[ڪريات عطا]], اسرائيل|thesis_title=تاريخ ۽ آء: جنگ ۽ ريناسنس فوجي يادگار جي تاريخ ۽ ذاتي سڃاڻپ جي وچ ۾ تعلقات، سي. 1450-1600|thesis_url=https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.391070|thesis_year=2002|doctoral_advisor=[[اسٽيفن گن (تاريخدان)|اسٽيون گن]]|known_for=''[[سيپينس: انسانيت جي مختصر تاريخ]]'' (2011)<br />''[[هومو ڊيوس: هڪ مختصر تاريخ of Tomorrow]]'' (2015)<br />''[[21 هين صدي لاءِ 21 سبق]]'' (2018)|signature=Yuval Noah Harari signature.svg|website={{URL|ynharari.com|Official website}}|spouse=اٽزق ياهوَ}} '''يوول نوح هراري''' ( عبراني <nowiki></link></nowiki> [ جووال ˈnoaχ ھاءِ ]<nowiki></link></nowiki> ؛ پيدائش 1976) اسرائيل جي [[وچون دور|وچين دور]] جو ماهر، [[فوجي تاريخدان]]، [[عوامي دانشور]] ۽ لکيڪ آهي.. <ref name="newyorker">{{Cite magazine|date=February 10, 2020|accessdate=October 24, 2023|archive-url=February 11, 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2018/aug/05/yuval-noah-harari-free-information-extremely-dangerous-interview-21-lessons|title=Yuval Noah Harari: 'The idea of free information is extremely dangerous'|last=Anthony|first=Andrew|date=2018-08-05|work=The Observer|access-date=2023-02-16|language=en-GB|issn=0029-7712|author-link=Andrew Anthony}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.newscientist.com/article/2177119-yuval-noah-harari-why-the-reluctant-guru-is-upsetting-scientists/|title=Yuval Noah Harari: Why the reluctant guru is upsetting scientists|last=Lawton|first=Graham|date=17 August 2018|website=New Scientist|language=en-US|access-date=11 May 2023}}</ref> هو هن وقت [[يروشلم جي هيبرو يونيورسٽي]] ۾ [[تاريخ]] جي شعبي ۾ [[پروفيسر]] طور ڪم ڪري رهيو آهي. <ref>[https://www.ynharari.com/about/ Yuval Harari official website]</ref> هراري پنهنجي مشهور سائنسي ڪتابن لاءِ مشهور آهي، جنهن ۾ ''Sapiens: A Brief History of Humankind'' (2014)، ''Homo Deus: A Brief History of Tomorrow'' (2016)، ۽ ''21 Lessons for the 21st Century'' (2018) شامل آهن. سندس لکڻين ۾ [[خود اختياري|آزاد ارادي]] ، [[سجاڳي|شعور]] ، ذهانت ، خوشي ۽ ڏک جا موضوع شامل آهن. هراري ” معرفت واري انقلاب “ جي باري ۾ لکيو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 70,000 سال اڳ ٿيو هو جڏهن ''[[انسان|هومو سيپين]]'' پنهنجي حريفت [[نيئندرتال ماٿري|نيندرٿال]] ۽ ''هومو'' جين جي ٻين نسلن جي جاءِ ورتي هئي. ان دور ۾ هومو سيپين ٻوليءَ جي مهارتن ۽ منظم سماجن کي پڻ ترقي ڏني، ۽ اهي اڳيان هلي ساهه کڻندڙ جاندارن توڙي جانورن ۾ اعليٰ شڪارين جي حيثيت ۾ ترقي ڪري اڳيان وڌيا. انهن سڀني ڄاڻايل سائنسي انقلابن جي ذريعي، جنهن انسان کي پنهنجي اٿڻين ويهڻين تي عبور حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني آهي. هن جا ڪتاب مستقبل جي بايو ٽيڪنالاجي جي دنيا جي ممڪن نتيجن کي به جانچيندا آهن هن چيو آهي ته ''هومو سيپين'' جيئن ته اسان ڄاڻون ٿا ته اهي هڪ صدي ۾ غائب ٿي ويندا. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2017/mar/19/yuval-harari-sapiens-readers-questions-lucy-prebble-arianna-huffington-future-of-humanity|title=Yuval Noah Harari: ''Homo sapiens'' as we know them will disappear in a century or so|last=|first=|date=19 March 2017|work=The Observer|access-date=17 March 2018|language=|author-link=Andrew Anthony|author-link2=Lucy Prebble|author-link3=Arianna Huffington|author-link4=Esther Rantzen}}</ref> In ''Sapiens: A Brief History of Humankind'', Harari انساني تاريخ جو ارتقا کان وٺي 21 صدي ''جي'' سياسي ۽ ٽيڪنالاجي انقلابن تائين مڪمل تاريخي سروي ڪري ٿو. هي ڪتاب هڪ انڊر گريجوئيٽ ورلڊ هسٽري ڪلاس ۾ سندس ليڪچرن تي ٻڌل آهي. == شروعاتي زندگي == يوول نوح هراري جي پيدائش ۽ پرورش ڪريات اتا، اسرائيل ۾ ٿي، ۽ پرورش هڪ سيڪيولر يهودي خاندان ۾ ٿي. هن جو پيءُ هڪ سرڪاري انجنيئر هو ۽ هن جي ماءُ هڪ آفيس ايڊمنسٽريٽر هئي. <ref name="newyorker"/> <ref>Par Salomon Malka (28 September 2017) [http://larchemag.fr/2017/09/28/3386/les-predictions-de-yuval-noah-harrari/ Les prédictions de Yuval Noah Harrari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121192737/http://larchemag.fr/2017/09/28/3386/les-predictions-de-yuval-noah-harrari/ |date=2018-11-21 }}, ''L'arche'' magazine</ref> <ref name="guardian0705">{{حوالو ويب|url=https://www.theguardian.com/culture/2015/jul/05/yuval-harari-sapiens-interview-age-of-cyborgs|title=Yuval Noah Harari: The age of the cyborg has begun – and the consequences cannot be known|last=Cadwalladr|first=Carole|authorlink=Carole Cadwalladr|date=5 July 2015|access-date=2 November 2016}}</ref> هراري پاڻ کي ٽن سالن جي عمر ۾ پڙهڻ سيکاريو. <ref name="newyorker" /> هن اٺن سالن جي عمر کان هائيفا ۾ ليو بيڪ ايجوڪيشن سينٽر ۾ دانشوري جي هڪ ڪلاس ۾ پڙهيو. هن اٽوڊا پروگرام جي حصي جي طور تي يونيورسٽي جي مطالعي جي پيروي ڪرڻ لاء اسرائيل جي دفاعي قوتن ۾ لازمي فوجي سروس کي ملتوي ڪيو پر بعد ۾ صحت جي مسئلن جي ڪري هن جي پڙهائي جي پٺيان هن جي فوجي سروس مڪمل ڪرڻ کان معافي ڏني وئي. <ref name="newyorker" /> هن 17 سالن جي عمر ۾ يروشلم جي عبراني يونيورسٽي ۾ تاريخ ۽ بين الاقوامي لاڳاپن جو مطالعو شروع ڪيو <ref>{{حوالو ويب|url=https://prezi.com/p/lxqkcm0zsfmb/harari/|title=Harari}}</ref> هاراري 1993 کان 1998 تائين يروشلم جي يروشلم جي هيبرو يونيورسٽي ۾ پڙهيو، جتي هن بي اي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ وچين دور جي تاريخ ۽ فوجي تاريخ ۾ مهارت حاصل ڪئي. ان کان پوء، هن اسٽيون جي گنن جي نگراني هيٺ 2002 ۾ جيسس ڪاليج، آڪسفورڊ ۾ [[ڊاڪٽر آف فلاسفي|ڊي.فل]] جي ڊگري حاصل ڪئي. 2003 کان 2005 تائين، هن [[ياد حناديو]] فيلو جي طور تي تاريخ ۾ پي ايڇ ڊي ڪئي. <ref>{{حوالو ويب|url=http://pluto.huji.ac.il/~ynharari/cv.html|title=CV at The Hebrew University of Jerusalem|date=2008}}</ref> آآڪسفورڊ ۾ رهندي، هاراري پهريون ڀيرو [[جيرڊ ڊائمنڊ]] جي لکڻين سان واقف ٿيو، جنهن کي هن پنهنجي لکڻين تي اثر انداز ڪيو آهي. برگروئن انسٽيٽيوٽ جي سيلون ۾، هراري چيو ته ڊائمنڊز جي لکڻي ''هٿيار، جراثيم ۽ اسٽيل'' "منهنجي تعليمي ڪيريئر ۾ هڪ قسم جي اهم موڙ هئي. مون محسوس ڪيو ته مان حقيقت ۾ اهڙا ڪتاب لکي سگهان ٿو." <ref name="newyorker"/> <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.berggruen.org/activity/historian-yuval-harari-on-the-books-that-shaped-him/|title=Historian Yuval Harari on the Books That Shaped Him – Activities|date=28 February 2017|website=Berggruen Institute|language=en-US|access-date=24 July 2020}}</ref> == ادبي ڪيريئر == هاري ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون شايع ڪيا آهن، جن ۾ ''اسپيشل آپريشنز ان ايج آف چيولري، 1100-1550'' ؛ <ref>Yuval Noah Harari, ''Special Operations in the Age of Chivalry, 1100–1550'' (Woodbridge: Boydell & Brewer, 2007).</ref> ''دي الٽيميٽ ايڪسپيريئنس: بيٹل فيلڊ ريويوليشنز اينڊ دي ميڪنگ آف ماڊرن وار ڪلچر، 1450-2000'' ؛ <ref>Yuval Noah Harari, ''The Ultimate Experience: Battlefield Revelations and the Making of Modern War Culture, 1450–2000'' (Houndmills: Palgrave-Macmillan, 2008)</ref> ''عالمي تاريخ ۾ ’فيصلي واري جنگ‘ جو تصور'' ؛ <ref>Yuval Noah Harari, ''The Concept of 'Decisive Battles' in World History'', in ''[[Journal of World History]]'' 18:3 (2007), 251–266.</ref> ۽ ''آرم چيئرز، ڪافي ۽ اٿارٽي: اکين جا شاھد ۽ جسماني شاھد جنگ بابت ڳالھائيندا آھن، 1100-2000'' . <ref>Yuval Noah Harari, "Armchairs, Coffee and Authority: Eye-witnesses and Flesh-witnesses Speak about War, 1100–2000", ''[[The Journal of Military History]]'' 74:1 (January 2010), pp. 53–78.</ref> هن جو ڪتاب ''Sapiens: A Brief History of Humankind'' اصل ۾ عبراني ۾ 2011 ۾ شايع ٿيو هو جيڪو هڪ انڊر گريجوئيٽ ورلڊ هسٽري ڪلاس جي 20 ليڪچرن تي ٻڌل هو، جيڪو هو ڪلاس پڙهائي رهيو هو. اهو پوءِ 2014 ۾ انگريزيءَ ٻولي ۾ شايع ڪيو ويو ۽ ان کان پوءِ 45 اضافي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي. <ref name="Telegraph_Payne">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/bookreviews/11120947/Sapiens-a-Brief-History-of-Humankind-by-Yuval-Noah-Harari-review-urgent-questions.html|title=Sapiens: a Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari, review: 'urgent questions'|last=Payne|first=Tom|date=26 September 2014|work=The Telegraph|access-date=29 October 2014}}</ref> هي ڪتاب [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] ۾ ''[[انسان|هومو سيپيئنز]]'' جي ارتقا کان شروع ٿيندڙ انساني تاريخ جي سموري ٽائيملائين جو سروي ڪري ٿو. هراري پنهنجي انسانن جي زوال واري داستان <ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=[[The Dawn of Everything: A New History of Humanity]]|last=Graeber|first=David|last2=Wengrow|first2=David|date=2021|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-374-72110-7|location=New York|chapter=On slow wheat, and pop theories of how we became farmers|oclc=1284998482}}</ref> <ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=[[The Dawn of Everything: A New History of Humanity]]|last=Graeber|first=David|last2=Wengrow|first2=David|date=2021|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0-374-72110-7|location=New York|chapter=In which we dispose of lingering assumptions that 'primitive' folk were somehow incapable of conscious reflection, and draw attention to the historical importance of eccentricity|oclc=1284998482}}</ref> 21هين صديءَ جي سياسي ۽ ٽيڪنيڪي انقلابن جي اڳواڻيءَ ۾ مقامي ماڻهن کي ڀولڙن سان تشبيهه ڏئي ٿو. اهو ڪتاب [[عبراني ٻولي|عبراني]] ايڊيشن بني اسرائيل ۾ هڪ بيسٽ سيلر بڻجي ويو، ۽ عام ماڻهن ۾ تمام گهڻي دلچسپي پيدا ڪئي، هراري کي ان ڪتاب هڪ مشهور شخصيت ۾ تبديل ڪيو. هراري جي ٻي ايندڙ ڪتاب، ''هومو ڊيوس: اي بريف هسٽري آف ٽومورو'' ، 2016 ۾ شايع ٿيو ۽ ڪتاب بابت ڳالهايو ويو ته ڪتاب ۾ مستقبل ۾ انسانيت لاءِ ڪهڙا موقعا ٿي سگهن ٿا،<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2016/aug/24/homo-deus-by-yuval-noah-harari-review|title=Homo Deus by Yuval Noah Harari review – how data will destroy human freedom|last=Runciman|first=David|date=24 August 2016|work=The Guardian|access-date=20 October 2017|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ڪتاب جو بنيادي خيال آهي ته ماڻهو شايد خوشي حاصل ڪرڻ، لافاني ٿيڻ، ۽ خدا وانگر طاقت حاصل ڪرڻ لاءِ سخت ڪوشش ڪندا.<ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=Homo Deus: A Brief History of Tomorrow|url=https://archive.org/details/homodeusbriefhis0000unse|last=Harari|first=Yuval Noah|date=2016|publisher=Vintage|isbn=978-1-78470-393-6|location=London|page=[https://archive.org/details/homodeusbriefhis0000unse/page/75 75]|oclc=953597984}}</ref> هراري مختلف طريقن تي غور ڪري ٿو جن ۾ ماضي ۽ موجوده تجربن جي بنياد جي ذريعي اسان اهي هدف حاصل ڪري سگهون ٿا، هن هڪ اصطلاح "ڊيٽازم" پڻ متعارف ڪرايو آهي، جيڪو [[وڏا ڊيٽا|وڏن ڊيٽا]] جي اهميت تي زور ڏئي ٿو. <ref>{{ڪتابن مان حوالا|title=Homo Deus: A Brief History of Tomorrow|url=https://archive.org/details/homodeusbriefhis0000unse|last=Harari|first=Yuval Noah|date=2017|publisher=Vintage|isbn=978-1-78470-393-6|location=London|page=[https://archive.org/details/homodeusbriefhis0000unse/page/429 429]|oclc=953597984}}</ref> <ref name=":1">{{حوالو ويب|url=https://www.ft.com/content/50bb4830-6a4c-11e6-ae5b-a7cc5dd5a28c|title=Yuval Noah Harari on big data, Google and the end of free will|last=Harari|first=Yuval Noah|date=26 August 2016|website=Financial Times|access-date=20 October 2017}}</ref> ''The New York Times Book Review'' ۾ لکندي، Siddhartha Mukherjee چيو ته جيتوڻيڪ ڪتاب ”مون کي مڪمل طور تي قائل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي ويو آهي،“ هو سمجهي ٿو ته ان کي ”مستقبل جي باري ۾ سوچڻ وارا ان ڪتاب کي ضرور پڙهن“. <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.nytimes.com/2017/03/13/books/review/yuval-noah-harari-homo-deus.html|title=The Future of Humans? One Forecaster Calls for Obsolescence|last=Mukherjee|first=Siddhartha|authorlink=Siddhartha Mukherjee|date=13 March 2017|website=The New York Times|access-date=30 July 2021}}</ref> هاري جو ڪتاب، ''21 ليسنز فار دي 21 سينچري ،'' 30 آگسٽ 2018 تي شايع ٿيو، ان ۾ موجوده دور جي اهم مسئلن تي زور ڏنو ويو آهي. <ref>{{Cite news|url=https://www.thenational.ae/arts-culture/books/book-review-is-21-lessons-for-the-21st-century-another-hit-for-yuval-noah-harari-1.763381|title=Book review: Is '21 Lessons for the 21st Century' another hit for Yuval Noah Harari|last=Snell|first=James|date=August 25, 2018|work=The National|access-date=25 August 2018|language=en}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.theguardian.com/books/2018/aug/15/21-lessons-for-the-21st-century-by-yuval-noah-harari-review|title=21 Lessons for the 21st Century by Yuval Noah Harari review – a guru for our times?|last=Lewis|first=Helen|date=15 August 2018|website=The Guardian|access-date=25 August 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/review-21-lessons-for-the-21st-century-by-yuval-noah-harari-chilling-predictions-from-the-author-of-sapiens-f3n30fn6q|title=Review: 21 Lessons for the 21st Century by Yuval Noah Harari — chilling predictions from the author of Sapiens|last=Russell|first=Jenni|date=19 August 2018|work=[[The Times]]|access-date=25 August 2018|language=en|issn=0140-0460}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.standard.co.uk/lifestyle/books/21-lessons-for-the-21st-century-by-yuval-noah-harari-review-a3918696.html|title=Can mindfulness save us from the menace of artificial intelligence?|last=Sexton|first=David|date=23 August 2018|work=Evening Standard|access-date=25 August 2018|language=en-GB|archive-date=30 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130141612/https://www.standard.co.uk/lifestyle/books/21-lessons-for-the-21st-century-by-yuval-noah-harari-review-a3918696.html|dead-url=yes}}</ref> ''نيو اسٽيٽسمين'' جي هڪ جائزي ۾ چيو ويو آهي ته ان ۾ "risible moral dictums littered throughout the text"، هراري جي لکڻ جي انداز تي تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هو "بي مقصد تبصرا ۽ بورنگ عام ڳالهين ۾ مصروف آهي." <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.newstatesman.com/culture/books/2018/08/yuval-noah-harari-s-21-lessons-21st-century-banal-and-risible-self-help-book|title=Yuval Noah Harari's 21 Lessons for the 21st Century is a banal and risible self-help book|last=Jacobson|first=Gavin|date=22 August 2018|website=New Statesman|access-date=30 July 2021}}</ref> ''Kirkus Reviews'' ان ڪتاب جي تعريف ڪئي ۽ ڪتاب کي ”tour de force“ قرار ڏنو ۽ ۽ ان کي "موجوده معاملن ۽ انسانيت جي ويجهڙائي مستقبل جو هڪ سٺو جائزو" قرار ڏنو. <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/yuval-noah-harari/21-lessons-for-the-21st-century/|title=21 Lessons for the 21st Century|date=27 June 2018|website=Kirkus|access-date=30 July 2021}}</ref> جولاءِ 2019 ۾، هاري تي تنقيد ڪئي وئي ته هن جي ٽين ڪتاب ''21 ليسنز فار 21 هين صديءَ'' جي روسي ايڊيشن ۾ ڪيترن ئي غلطين ۽ ترميمن جي اجازت ڏني وئي، روسي اختيارين بابت ڳالهائڻ وقت نرم لهجو استعمال ڪيو. <ref>{{Cite news|url=https://www.newsweek.com/author-yuval-noah-harari-under-fire-removing-putin-criticism-russian-translation-new-book-1450676|title=Author Yuval Noah Harari Under Fire for Removing Putin Criticism From Russian Translation of New Book|last=Brennan|first=David|date=23 July 2019|work=[[Newsweek]]|access-date=24 July 2019}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/uval-noah-harari-lets-russians-delete-putin-s-lies-from-translation-of-his-book-1.7567650|title=Yuval Noah Harari Lets Russians Delete Putin's Lies From Translation of His Book|date=23 July 2019|work=[[Haaretz]]|access-date=24 July 2019|archive-date=24 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724010852/https://www.haaretz.com/israel-news/uval-noah-harari-lets-russians-delete-putin-s-lies-from-translation-of-his-book-1.7567650|url-status=dead}}</ref> ''ماسڪو ٽائمز'' ۾ Leonid Bershidsky ان کي "احتياط- يا، ان کي صحيح نالي سان سڏيو، بزدلي"، <ref>{{Cite news|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/07/24/putin-gets-stronger-when-creators-censor-themselves-a66545|title=Putin Gets Stronger When Creators Censor Themselves|last=Bershidsky|first=Leonid|date=24 July 2019|work=[[The Moscow Times]]|access-date=28 July 2019|author-link=Leonid Bershidsky}}</ref> ۽ ''هارٽز'' ۾ Netanel Slyomovics دعويٰ ڪئي ته "هو انهن ئي لبرل خيالن کي قربان ڪري رهيو آهي جن جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ هو فرض ڪري ٿو". <ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/opinion/.premium-yuval-noah-harari-s-problem-is-much-more-serious-than-self-censorship-1.7571242|title=Yuval Noah Harari's Problem Is Much More Serious Than Self-censorship|last=Slyomovics|first=Nettanel|date=24 July 2019|work=[[Haaretz]]|access-date=28 July 2019}}</ref> هڪ جواب ۾، هاري چيو ته "هن کي خبردار ڪيو ويو آهي ته انهن چند مثالن جي ڪري روسي سينسرشپ ڪتاب جي روسي ترجمي کي ورهائڻ جي اجازت نه ڏيندو" ۽ اهو ته "انهي ڪري هن کي هڪ پريشاني کي منهن ڏيڻو پيو،" يعني "انهن چند مثالن کي ٻين سان تبديل ڪرڻ لاء. مثال طور، ۽ روس ۾ ڪتاب شايع ڪيو،" يا "ڪجهه به نه مٽايو، ۽ ڪجهه به نه شايع ڪيو،" ۽ اهو ته هن "پبلشنگ کي ترجيح ڏني، ڇاڪاڻ ته روس هڪ معروف عالمي طاقت آهي ۽ اهو ضروري آهي ته ڪتاب جي خيالن کي روس ۾ پڙهندڙن تائين پهچڻ گهرجي، خاص طور تي جيئن ته ڪتاب اڃا تائين پوتن جي راڄ جي تمام نازڪ آهي - صرف نالا ڏيڻ کان سواء." <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.haaretz.com/israel-news/yuval-noah-harari-responds-to-backlash-after-he-let-russia-censor-his-book-1.7576761|title=Prof. Yuval Noah Harari Responds to Censoring Russian Translation of His Book|last=Harari|first=Yuval Noah|date=26 July 2019|website=Haaretz|access-date=30 July 2021}}</ref> نومبر 2020 ۾ سندس گرافڪ ايڊاپٽيشن آف ''سيپيئنز جو پهريون جلد: A Brief History of Humankind'', ''Sapiens: A Graphic History – The Birth of Humankind،'' جنهن جو گڏيل ليکڪ David Vandermeulen ۽ Daniel Casanave سان گڏ ''،'' شايع ڪيو ويو ۽ هڪ لائيو اسٽريم تقريب ۾ لانچ ڪيو ويو. ڪيئن اڪيڊمي ۽ پينگوئن ڪتاب . <ref>{{حوالو ويب|url=https://howtoacademy.com/events/an-evening-with-yuval-noah-harari/|title=Livestream Event {{!}} An Evening With Yuval Noah Harari|date=12 November 2020|website=How To Academy|language=en-GB|access-date=13 November 2020}}</ref> 2022 ۾، هاري جو ڪتاب، ''Unstoppable Us: How Humans Took Over the World'' ، illustrated Ricard Zaplana Ruiz، شايع ٿيو ۽ "Story of Human History - ٻارن لاءِ." <ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/11/06/books/review/yuval-noah-harari-unstoppable-us.html|title=Yuval Noah Harari Unspools the Story of Human History — for Kids|last=Schwartz|first=John|date=November 6, 2022|work=The New York Times|access-date=November 18, 2022}}</ref> 200 کان به گهٽ صفحن جي ٻارن جي دوستي واري ٻولي ۾، هاري ساڳئي مواد کي ڍڪي ٿو جيڪو سندس سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ ڪتاب ''Sapiens: A Brief History of Humankind آهي'' ، پر ”هن ننڍڙن سامعين لاءِ پريزنٽيشن کي آسان بڻائي ڇڏيو آهي ان کي گونگا ڪرڻ کان سواءِ“. <ref name=":0" /> هي ڪتاب ”چار رٿيل جلدن مان پهريون“ آهي. <ref name=":0" /> == ذاتي زندگي == هاري هم جنس پرست آهي <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2017/mar/19/yuval-harari-sapiens-readers-questions-lucy-prebble-arianna-huffington-future-of-humanity|title=Yuval Noah Harari: 'Homo sapiens as we know them will disappear in a century or so'|last=Anthony|first=Andrew|date=9 March 2017|work=The Guardian|access-date=5 March 2019|author-link=Andrew Anthony}}</ref> ، ۽ 2002 ۾ هن جي مڙس Itzik Yahav سان ملاقات ڪئي. <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/aug/27/yuval-noah-harari-we-are-quickly-acquiring-powers-that-were-always-thought-to-be-divine|title=Yuval Noah Harari: 'We are acquiring powers thought to be divine'|last=Adams|first=Tim|date=27 August 2016|website=The Guardian|access-date=17 March 2018}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554|title=Fast Talk / The Road to Happiness|date=25 April 2012|website=Haaretz|access-date=17 March 2018}}</ref> ياهو هاري جو پرسنل مئنيجر پڻ رهيو آهي. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.nrg.co.il/online/55/ART2/726/869.html|title=זה ייגמר בבכי: סוף העולם לפי יובל נח הררי|access-date=17 March 2018}}</ref> هنن [[ٽورنٽو]] ، ڪئناڊا ۾ هڪ سول تقريب ۾ شادي ڪئي . <ref>{{Cite news|url=http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31821&articlexml=Sadly-superhumans-in-the-end-are-not-going-14102015012006|title=Sadly, superhumans in the end are not going to be us|last=Nevatia, Shreevatsa|date=14 October 2015|work=[[Mumbai Mirror]]|access-date=17 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701194400/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31821&articlexml=Sadly-superhumans-in-the-end-are-not-going-14102015012006|archive-date=1 July 2018|publisher=The Times Group|accessdate=26 September 2024|archivedate=1 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180701194400/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31821&articlexml=Sadly-superhumans-in-the-end-are-not-going-14102015012006}}</ref> وڪيپيڊيا تي اڳئين رپورٽن جي برعڪس، هو ڪرمي يوزف ۾ نه ٿو رهي، جيڪو مرڪزي [[اسرائيل]] ۾ هڪ موشو آهي ، پر تل ابيب جي هڪ مڊل ڪلاس مضافات ۾ رهي ٿو. <ref>{{Cite news|url=https://tim.blog/2020/10/30/yuval-noah-harari-transcript/|title=Yuval Noah Harari on The Story of Sapiens, Forging the Skill of Awareness, and The Power of Disguised Books|last=Ferriss|first=Tim|date=30 October 2020|work=The Blog of Author Tim Ferriss|access-date=30 June 2022|publisher=The Tim Ferriss Show|quote=Oh, that's actually a mistake on Wikipedia. It's a [[moshav]]. It somehow got around that I live on a moshav, which is some kind of socialist, collective community, less radical than the [[kibbutz]], but one of the experiments of socialists in Israel like decades ago. And it's just not true. I live in a kind of middle-class suburb of Tel Aviv.}}</ref> جيتوڻيڪ هو هڪ [[لامذهبيت|ملحد]] آهي، <ref>{{Cite magazine|accessdate=28 August 2023|date=10 February 2020}}</ref> هاري 2000 <ref>{{حوالو ويب|url=https://soundcloud.com/panoply/yuval-harari-author-of-sapiens-on-ai-religion-and-60-day-meditation-retreats|title=Yuval Harari, author of "Sapiens", on AI, religion, and 60-day meditation retreats|access-date=17 March 2018}}</ref> کان وٺي ويپاسنا مراقبي جي مشق ڪئي آهي ۽ چيو ته ان هن جي زندگي کي "تبديل" ڪيو. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/aug/27/yuval-noah-harari-we-are-quickly-acquiring-powers-that-were-always-thought-to-be-divine|title=Yuval Noah Harari: 'We are quickly acquiring powers that were always thought to be divine'|last=Adams|first=Tim|date=27 August 2016|work=The Guardian}}</ref> 2017 تائين هن هر روز ٻن ڪلاڪن لاءِ مشق ڪئي (هڪ ڪلاڪ هر هڪ پنهنجي ڪم جي ڏينهن جي شروعات ۽ آخر ۾ <ref>{{Cite magazine|date=16 February 2017|accessdate=17 March 2018}}</ref> )؛ هر سال 30 ڏينهن يا ان کان وڌيڪ جي مراقبي جي واپسي ڪئي، خاموشيء سان ۽ بغير ڪتابن يا سوشل ميڊيا سان؛ <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/field/field_document/Interview%20-%20Yuval%20Harari.pdf|title=Interview – Yuval Harari|date=October–November 2015|website=[[The World Today (magazine)|The World Today]]|publisher=[[Chatham House]]|pages=30–32|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212073520/https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/field/field_document/Interview%20-%20Yuval%20Harari.pdf|archive-date=12 December 2017|access-date=17 March 2018}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.theaustralian.com.au/life/weekend-australian-magazine/yuval-noah-harari-sapiens-and-the-age-of-the-algorithm/news-story/dec563f94ceb523228049fdaf8ab8915|title=Yuval Noah Harari, Sapiens and the age of the algorithm|date=3 September 2016|website=[[The Australian]]|publisher=Josh Glancy|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110213716/https://www.theaustralian.com.au/life/weekend-australian-magazine/yuval-noah-harari-sapiens-and-the-age-of-the-algorithm/news-story/dec563f94ceb523228049fdaf8ab8915|archive-date=10 November 2016}}</ref> <ref name="haaretz.com">{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554|title=Fast Talk The Road to Happiness|date=25 April 2017|work=Haaretz|archive-date=16 September 2017|access-date=26 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916001935/http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554|url-status=dead}}</ref> ۽ هڪ اسسٽنٽ مراقبي استاد آهي. <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.vridhamma.org/en2013-12|title=The messenger of inner peace: Satya Narayan Goenka; New Appointments|date=17 December 2013|website=Vipassana Newsletter 23 (12)|publisher=Vipassana Research Institute|access-date=17 March 2018}}</ref> هن ''هومو ڊيوس'' کي وقف ڪيو ”منهنجي استاد ايس اين گوينڪا ، جنهن مون کي پيار سان اهم شيون سيکاريون“، ۽ چيو ته ”پندرهن سالن تائين وپسانا جي مشق ڪرڻ سان حاصل ڪيل ڌيان، امن ۽ بصيرت کان سواءِ مان هي ڪتاب لکي نه سگهان ها. <ref>''Homo Deus'', Dedication and Acknowledgements p. 426</ref> هو مراقبي کي به تحقيق جو هڪ طريقو سمجهي ٿو. <ref name="haaretz.com" /> هاري هڪ ويگن آهي ۽ چوي ٿو ته اهو نتيجو هن جي تحقيق مان نڪتو، جنهن ۾ هن جو خيال به شامل آهي ته کير جي صنعت جو بنياد ماء ڳئون ۽ گابي جي وچ ۾ تعلق کي ٽوڙي رهيو آهي. <ref name="guardian0705">{{حوالو ويب|url=https://www.theguardian.com/culture/2015/jul/05/yuval-harari-sapiens-interview-age-of-cyborgs|title=Yuval Noah Harari: The age of the cyborg has begun – and the consequences cannot be known|last=Cadwalladr|first=Carole|authorlink=Carole Cadwalladr|date=5 July 2015|access-date=2 November 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCadwalladr2015">[[ڪيرول ڪيڊوالڊر|Cadwalladr, Carole]] (5 July 2015). [https://www.theguardian.com/culture/2015/jul/05/yuval-harari-sapiens-interview-age-of-cyborgs "Yuval Noah Harari: The age of the cyborg has begun – and the consequences cannot be known"]. ''[[دي گارڊين|The Guardian]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 November</span> 2016</span>.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|url=https://soundcloud.com/bloombergview/interview-with-yuval-noah-harari-masters-in-business-audio|title=Interview With Yuval Noah Harari: Masters in Business (Audio)|access-date=17 March 2018}}</ref> مئي 2021 تائين، هاري وٽ [[سمارٽ فون]] نه هو، <ref>{{حوالو ويب|url=https://samharris.org/podcasts/reality-and-the-imagination/|title=# 68 – Reality and the Imagination|date=19 March 2017|website=Waking Up podcast|publisher=[[Sam Harris]]|access-date=17 March 2018}}</ref> <ref>{{Citation|title=Mayim Bialik and Yuval Noah Harari in conversation|date=2021-05-27|url=https://www.youtube.com/watch?v=efohpI3sOCI|publisher=SXSW Online 2021|language=en|access-date=2021-07-02}}</ref> پر آڪٽوبر 2023 ۾ هڪ انٽرويو ۾، هن وضاحت ڪئي ته هن وٽ سمارٽ فون صرف سفر ۽ هنگامي حالتن ۾ استعمال لاءِ آهي. [[2019–20 ڪوروناوائرس مها وبا|COVID-19 جي وبائي مرض]] دوران ، آمريڪا جي اڳوڻي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] جي [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن|WHO جي]] فنڊنگ ۾ ڪٽ کانپوءِ ، هاري اعلان ڪيو ته هو ۽ هن جو مڙس $ 1 عطيو ڪندا&nbsp;انهن جي سماجي اثر واري ڪمپني Sapienship ذريعي WHO ڏانهن ملين. <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.timesofisrael.com/yuval-harari-pandemic-policy-will-influence-world-politics-economy-for-decades/|title=Yuval Harari: Pandemic policy will influence world politics, economy for decades|last=Sterkl|first=Maria|date=25 April 2020|website=The Times of Israel|language=en-US|access-date=28 April 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.ft.com/content/19d90308-6858-11ea-a3c9-1fe6fedcca75|title=Yuval Noah Harari: the world after coronavirus|last=Harari|first=Yuval Noah|date=20 March 2020|website=Financial Times|language=en-GB|access-date=28 April 2020}}</ref> هاري اسرائيلي وزيراعظم بنيامين نتنياهو جي نقادن مان آهي، ۽ خاص طور تي اسرائيل جي ستين هين حڪومت جي عدالتي سڌارن جي منصوبن جو مخالف آهي. 2023 ۾ ليڪس فريڊمن سان هڪ گفتگو ۾ هن چيو: ”... ۽ هاڻي نتنياهو حڪومت سپريم ڪورٽ کي غيرجانبدار ڪرڻ يا ان تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي، ۽ هنن اڳ ۾ ئي قانونن جي هڪ ڊگهي لسٽ تيار ڪئي آهي- اهي اڳ ۾ ئي ان بابت ڳالهائي رهيا آهن. - اهو لمحو گذري ويندو ته طاقت تي هي آخري چيڪ ختم ٿي ويو آهي، اهي کليل طور تي لامحدود طاقت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن". <ref>{{حوالو ويب|url=https://open.spotify.com/episode/4cDwZmBR7pbGsEM4dVmCl2?si=kCwj4bMhTvaRbMEnBEem0w|title=#390 - Yuval Noah Harari: Human Nature, Intelligence, Power, and Conspiracies|date=17 July 2023|website=[[Spotify]]}}</ref> == اوارڊ ۽ اعتراف == هاري ٻه ڀيرا "تخليق ۽ اصليت" لاءِ پولونسڪي انعام ماڻيو، 2009 ۽ 2012 ۾. 2011 ۾، هن فوجي تاريخ ۾ شاندار آرٽيڪل لاء سوسائٽي فار ملٽري هسٽري جو مونڪاڊو انعام حاصل ڪيو. 2012 ۾، هن کي نوجوان اسرائيلي اڪيڊمي آف سائنسز لاء چونڊيو ويو. <ref>{{حوالو ويب|url=https://young.academy.ac.il/Index2/Entry.aspx?nodeId=754&entryId=41|title=פרופ' יובל נח הררי|website=האקדמיה הצעירה הישראלית|language=he|trans-title=Prof. Yuval Noah Harari}}</ref> <nowiki><i id="mwASc">نيو يارڪ ٽائمز جي</i></nowiki> بيسٽ سيلر لسٽ جي ٽاپ 3 ۾ ''Sapiens'' لڳاتار 96 هفتن تائين هئي. 2018 ۾، هاري پهريون TED Talk کي ڊجيٽل اوتار طور ڏنو. <ref>{{حوالو ويب|url=https://overseas.huji.ac.il/yuval-noah-harari/|title=Yuval Noah Harari|date=20 February 2020|website=Rothberg International School|language=en-US|access-date=28 April 2020}}</ref> 2017 ۾، ''Homo Deus'' سال جي سڀ کان وڌيڪ سوچيندڙ ۽ اثرائتو معاشي ڪتاب لاءِ Handelsblatt جي جرمن اقتصادي ڪتاب جو ايوارڊ ماڻيو. <ref>{{حوالو ويب|url=https://medium.com/@brand_minds/brand-minds-2019-come-and-see-yuval-noah-harari-live-4136f9d148fa|title=Brand Minds 2019 — Come and see Yuval Noah Harari live!|last=Minds|first=Brand|date=18 October 2018|website=Medium|language=en|access-date=28 April 2020}}</ref> 2018 ۽ 2020 ۾، هاري ڊيووس ۾ ورلڊ اڪنامڪ فورم جي سالياني ڪانفرنس ۾ ڳالهايو. <ref name="newyorker"/> == تنقيدي استقبال == هاري جون مشهور لکڻيون بگ هسٽري جي صنف سان تعلق رکن ٿيون، ايان پارڪر 2020 ۾ ''دي نيو يارڪ'' ۾ لکيو ته ”هاري وڏي تاريخ ايجاد نه ڪئي، پر ان کي اپ ڊيٽ ڪيو پنهنجي مدد ۽ مستقبل جي اشارن سان، گڏوگڏ هڪ اعليٰ اونچائي، انساني مصيبت جي باري ۾ تقريبا غير جانبدار ٺهڪندڙ." <ref name="newyorker"/> هن جي ڪم کي علمي حلقن ۾ وڌيڪ ناڪاري موٽ ملي آهي، ڪرسٽوفر رابرٽ هالپائڪ 2020 جي ''سيپيئنز'' جي جائزي ۾ چيو آهي ته ”ڪنهن کي اڪثر اهو اشارو ڪرڻو پوندو هو ته هن ڪيتري نه حيرت انگيز ڳالهه ڪئي آهي ته هن ڪافي اهم عنوانن تي پڙهيو هوندو. اهو چوڻ مناسب آهي ته جڏهن به هن جون حقيقتون وسيع طور تي صحيح هونديون آهن ته اهي نيون نه هونديون آهن، ۽ جڏهن به هو پنهنجي پاڻ تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي ته هو اڪثر شيون غلط ٿي ويندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن سنجيده." هالپائڪ وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته ”اسان کي ''سيپيئنز کي'' علم ۾ هڪ سنگين تعاون جي طور تي نه پر ’ انفوٽينمينٽ ‘ جي طور تي فيصلو ڪرڻ گهرجي، هڪ پبلشنگ ايونٽ پنهنجي پڙهندڙن کي تاريخ جي منظرنامي تي هڪ جهنگلي دانشورانه سواري ذريعي، اندازن جي سنسني خیز نمائشن سان ڀريل، ۽ ختم ٿيڻ سان. انساني تقدير بابت اڳڪٿيون، هي هڪ تمام ڪامياب ڪتاب آهي. <ref>{{Cite journal|last=Hallpike|first=C. R.|date=December 2017|title=A Response to Yuval Harari's 'Sapiens: A Brief History of Humankind'|url=https://www.newenglishreview.org/custpage.cfm?sec_id=189085|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203050910/https://www.newenglishreview.org/custpage.cfm?sec_id=189085|archive-date=3 December 2021|access-date=31 August 2020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203050910/https://www.newenglishreview.org/custpage.cfm?sec_id=189085 |date=3 December 2021 }}</ref> 2020 ۾، فلسفي مائڪ ڊبليو مارٽن هڪ جرنل آرٽيڪل ۾ هاري جي نظريي تي تنقيد ڪئي، بيان ڪيو ته "[هاري] انساني حقن کي غلط سمجهي ٿو، اخلاقي معاملن ۾ سائنس جي ڪردار کي ڦهلائي ٿو، ۽ پنهنجي اخلاقي جذبي کي پنهنجي اخلاقي شڪ سان گڏ ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو." <ref>{{Cite journal|last=Martin|first=Mike W.|date=2020|title=Compassion with Justice: Harari's Assault on Human Rights|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjp.12367|journal=The Southern Journal of Philosophy|volume=58|issue=2|pages=264–278|doi=10.1111/sjp.12367}}</ref> جولاءِ 2022 ۾، آمريڪي ميگزين ''ڪرنٽ افيئرس'' هڪ مضمون شايع ڪيو جنهن جو عنوان آهي ”دي خطرناڪ پاپولسٽ سائنس آف يوول نوح هراري“ نيورو سائنسدان درشنا نارائنن جو، جنهن سندس ڪتابن ۾ سائنسي سختيءَ جي کوٽ ڏانهن اشارو ڪيو. "بهترين وڪرو ڪندڙ ليکڪ هڪ تحفيل ڪهاڻيڪار ۽ مشهور اسپيڪر آهي،" هن لکيو. "پر هو سائنس کي سنسڪرت جي لاءِ قربان ڪري ٿو، ۽ هن جو ڪم غلطين سان ڀريل آهي." <ref>{{Cite news|url=https://www.currentaffairs.org/2022/07/the-dangerous-populist-science-of-yuval-noah-harari/|title=The Dangerous Populist Science of Yuval Noah Harari|last=Narayanan|first=Darshana|date=2022-07-06|work=Current Affairs|access-date=2022-07-12|issue=March/April 2022|language=en|issn=2471-2647}}</ref> نومبر 2022 ۾، جرمن اخبار ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'' هراري کي هڪ تاريخدان ۽ هڪ برانڊ سڏيو. هنن اهو چيو ته Yahav Harari گروپ، جيڪو Yahav پاران ٺاهيو ويو آهي، هڪ "بومنگ پراڊڪٽ ڪاسموس" هو، جيڪو ڪامڪس ۽ ٻارن جا ڪتاب، ۽ جلد ئي فلمون ۽ دستاويزي وڪرو ڪري ٿو. هن پنهنجي ڪتابن ۾ هڪ "برفاني تعيناتي رابطي" جو مشاهدو ڪيو، جنهن انهن کي سلڪون وادي ۾ ايترو مشهور ڪيو. اهو بيان ڪيو ويو آهي ته هن جي ٻڌندڙن هن کي پاپ اسٽار وانگر جشن ڪيو، جيتوڻيڪ هن کي صرف افسوس جو پيغام هو ته ماڻهو "خراب الگورٿم" آهن، جلد ئي بيڪار ٿي ويندا آهن، ان کي تبديل ڪيو وڃي ڇاڪاڻ ته مشينون اهو بهتر ڪري سگهن ٿيون. <ref name="faz">{{Cite news|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/die-gefaehrlichen-irrtuemer-des-bestellerautors-yuval-noah-harari-18462651.html|title=Bestellerautor Yuval Noah Harari: Der Hausprophet des Silicon Valley|last=Thiel|first=Thomas|date=2022-11-21|work=Frankfurter Allgemeine Zeitung|access-date=2022-11-21|language=de|issn=0174-4909}}</ref> روسي نظرياتي ماهر اليگزينڊر دوگين هراري جي ”انساني وجود کان پوءِ جي وجود جي طرف مائل“ کي ان ڳالهه جو ثبوت ڏنو آهي ته جديد مغربي دنيا ”دجال جي تهذيب“ آهي، جنهن لاءِ هو دليل ڏئي ٿو ته روس ۽ اسلامي دنيا جي هُن جي ڪم جي مخالفت ڪرڻ جائز آهي. <ref name="dugin">{{حوالو ويب|url=https://en.majalla.com/node/303746/politics/aleksandr-dugin-my-vision-new-world-order-and-gaza-war|title=Aleksandr Dugin: My vision for the new world order and Gaza war}}</ref> == شايع ٿيل ڪم == === ڪتاب === * ''Renaissance Military Memoirs: War, History and Identity'', 1450-1600 (Woodbridge: Boydell & Brewer, 2004){{ISBN|978-184-383-064-1}} * ''اسپيشل آپريشنز ان ايج آف چيولري، 1100-1550'' (Woodbridge: Boydell & Brewer، 2007){{ISBN|978-184-383-292-8}} * ''The Ultimate Experience: Battlefield Revelations and the Making of Modern War Culture, 1450-2000'' (Houndmills: Palgrave-Macmillan, 2008){{ISBN|978-023-058-388-7}} * ''Sapiens: A Brief History of Humankind'' (لنڊن: هارويل سيڪر، 2014){{ISBN|978-006-231-609-7}} * ''Homo Deus: A Brief History of Tomorrow'' (2016)،{{ISBN|978-1-910701-88-1}} * ''مني: ونٽيج مينيس'' ( ''سيپيئنز'' ۽ ''هومو ڊيوس'' مان اقتباس چونڊيو (لنڊن: پينگوئن رينڊم هائوس، 2018){{ISBN|978-1-78487-402-5}} * ''21 21 هين صدي لاءِ سبق'' (لنڊن: جوناٿن ڪيپ، 2018) ''،''{{ISBN|1-78733-067-2}} * ''Sapiens: A Graphic History, Volume 1 – The Birth of Humankind'' (لنڊن: Jonathan Cape, 2020) * ''Sapiens: A Graphic History, Volume 2 - The Pillars of Civilization'' (لنڊن: Jonathan Cape, 2021) * ''Sapiens: A Graphic History, Volume 3 - The Masters of History'' (لنڊن: Jonathan Cape, 2024) * ''Unstoppable Us, Volume 1 - How Humans Take Over the World'' (Bright Matter Books, 2022) '',''{{ISBN|0-593-64346-1}} * ''Unstoppable Us, Volume 2 - Why the World Isn't Fair'' (Bright Matter Books, 2024) '',''{{ISBN|9780593711521}} * ''Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone age to AI'' ، (Fern Press، 2024)،{{ISBN|978-1911717089}} === آرٽيڪل === * "فرانڪش ٽرڪوپولس جو فوجي ڪردار - هڪ ٻيهر جائزو"، ''ميڊيٽرينين تاريخي جائزو'' 12 (1) (جون 1997)، pp.&nbsp;75-116. * "چوڏهين صديءَ ۾ بين الاقوامي تعاون ۽ ايڊورڊ III جي 1346 جي مهم"، ''تاريخ ۾ جنگ'' 6 (4) (سيپٽمبر 1999)، پي.&nbsp;379-395 * ”چوڏهين صديءَ جي مغربي يورپي حملي جي مهمن ۾ حڪمت عملي ۽ فراهمي“، ''دي جرنل آف ملٽري هسٽري'' 64 (2) (اپريل 2000)، پي.&nbsp;297-334. * "Eyewitnessing in Accounts of the First Crusade: The Gesta Francorum and Other Contemporary Narratives" ''Crusades'' 3 (آگسٽ 2004)، pp.&nbsp;77-99 * "مارشل اليوزيشن: وار ۽ بي حيائي ان ٽوئنٽيٿ سينچري اينڊ ريناسنس ملٽري ميموئرز"، ''دي جرنل آف ملٽري هسٽري'' 69 (1) (جنوري 2005)، پي.&nbsp;43-72 * "فوجي يادگيريون: وچين دور کان جديد دور تائين جي صنف جو هڪ تاريخي جائزو"، ''تاريخ ۾ جنگ'' 14: 3 (2007)، پي.&nbsp;289-309 * "عالمي تاريخ ۾ 'فيصلي واري جنگين' جو تصور"، ''عالمي تاريخ جو جرنل'' 18 (3) (2007)، 251-266 * "علم، طاقت ۽ قرون وسطي وارو سپاهي، 1096-1550"، ''ان لاوڊيم هيروسوليميتاني ۾: بينجمن زيڊ ڪيدر جي اعزاز ۾ صليبي جنگ ۽ وچين دور جي ثقافت ۾ مطالعو'' ، ايڊ. آئرس شگرير ، روني ايلن بلم ۽ جونٿن رلي سمٿ ، (اشگٽ، 2007) * "جنگي وهڪري: فوجي، سياسي ۽ اخلاقي طول و عرض جنگ ۾ موضوعي ڀلائي"، ''جنرل نفسيات جو جائزو'' (سيپٽمبر 2008) * پيٽر سنگر جي ''جانورن جي لبريشن'' جو تعارف، بوڊلي هيڊ ، 2015. * "آرم چيئرز، ڪافي ۽ اٿارٽي: اکين جا شاھد ۽ جسم جا شاھد جنگ بابت ڳالھائيندا آھن، 1100-2000"، ''جرنل آف ملٽري هسٽري'' 74:1 (gennaio، 2010)، pp.&nbsp;53-78. * [https://www.ft.com/content/50bb4830-6a4c-11e6-ae5b-a7cc5dd5a28c "يوول نوح هاري وڏي ڊيٽا تي، گوگل ۽ آزاديء جي آخر ۾"] ، ''فنانشل ٽائمز'' (آگسٽ 2016). * [http://time.com/4826856/russia-trump-north-korea-china-war/ "ڇو اهو هاڻي ممڪن ناهي ته ڪنهن به ملڪ لاء جنگ کٽي"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420163311/http://time.com/4826856/russia-trump-north-korea-china-war/ |date=2019-04-20 }} ، ''وقت'' (23 جون 2017). * [https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/10/yuval-noah-harari-technology-tyranny/568330/ "ڇو ٽيڪنالاجي ظلم جي حق ۾"] ، ''ائٽلانٽڪ'' (آڪٽوبر 2018). * [https://www.ft.com/content/19d90308-6858-11ea-a3c9-1fe6fedcca75 "يوول نوح هاري: دنيا کان پوءِ ڪورونا وائرس"] ، ''فنانشل ٽائمز'' (20 مارچ 2020). * [https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/feb/28/vladimir-putin-war-russia-ukraine "ڇو ولاديمير پوتن اڳ ۾ ئي هي جنگ هارائي چڪو آهي"] ، ''[[دي گارڊين|گارجين]]'' (28 فيبروري 2022) * [https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2022/12/putin-russian-ukraine-war-global-peace/672385/ "نئين امن جو خاتمو"] ، ''ائٽلانٽڪ'' (ڊسمبر 2022) * [https://www.washingtonpost.com/opinions/2024/05/13/israel-independence-day-zionism-future/ "ڇا صهيونزم جنگ کان بچندو؟"] ''واشنگٽن پوسٽ'' (مئي 2024) == حوالو == {{حوالو}} == خارجي لنڪس == {{وڪي قول}} * {{سرڪاري ويب سائيٽ|http://www.ynharari.com/}} * [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-29205225 Meet the author – Yuval Harari video interview] – [[بي بي سي نيوز|BBC News]] * Yuval Noah Harari at TED * {{يوٽيوب|xHHb7R3kx40}} {{بيروني ميڊيا|video1=[https://www.youtube.com/watch?v=mLkxLab4JpE 21 Lessons for the 21st Century: Noah Harari], [[Matter Of Fact With Stan Grant]], [[ABC News (Australia)|ABC News]]}}{{اختياري سَندَ}} [[زمرو:جيوت ماڻهو]] [[زمرو:1976ع جون پيدائشون]] [[زمرو:اڻ-نظرثاني ٿيل ترجمن وارا صفحا]] mb9gyt3j5vfrmofmtnmw3hiqzm14tyn 0 82737 416395 329943 2026-10-02T08:22:55Z Sindhu20 22940 416395 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = امن ابن سنڌ | native_name = امن ابن سنڌ (امن لغاري) | native_name_lang = sd | birth_name = | image = Aman ibn Sindh.jpg | caption = امن ابن سنڌ | birth_date = {{Birth date|2006|10|5|df=yes}} | birth_place = ڳوٺ نبي بخش لغاري، تعلقو جاتي، ضلعو سجاول، سنڌ، | nationality = سنڌي | occupation = ليکڪ، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، ڪالم نگار | language = سنڌي | education = ايم، اي سنڌي ادب | alma_mater = وفاقي اردو يونيورسٽي، عبدالحق ڪيمپس | organization = سنڌي ادبي شاگرد سٿ ۽ سنڌي سٿ وفاقي اردو يونيورسٽي ڪراچي | known_for = سنڌي ڪهاڻيون، مضمون ۽ ڪالم }} '''امن ابن سنڌ''' (اصل نالو: '''امن لغاري'''; پيدائش 5 آڪٽوبر 2006ع) سنڌ سان تعلق رکندڙ سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، مضمون نگار ۽ ڪالم نگار آهي. سندس لکڻين ۾ شاگردن، سماج، تعليم، سماجي حالتن ۽ همعصر موضوعن کي جاءِ ڏني وئي آهي. == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == امن لغاري 5 آڪٽوبر 2006ع تي ڳوٺ نبي بخش لغاري، تعلقو جاتي، ضلعو سجاول، سنڌ، پاڪستان ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو عادل لغاري آهي. هن پرائمري تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول مغلبهين، جاتي مان حاصل ڪئي. هن 2022ع ۾ ميٽرڪ ۽ 2024ع ۾ گورنمينٽ هائر سيڪنڊري اسڪول جاتي مان انٽرميڊيئيٽ مڪمل ڪيو. هن گورنمينٽ پولي ٽيڪنيڪل انسٽيٽيوٽ مڪلي مان ڊپلوما اِن انفارميشن ٽيڪنالاجي (DIT) پڻ حاصل ڪيو. 2026ع تائين هو وفاقي اردو يونيورسٽي، عبدالحق ڪيمپس ڪراچي جي سنڌي شعبي ۾ سنڌي ادب جو شاگرد آهي. == ادبي سفر == امن لغاري بنيادي طور سنڌي ٻوليءَ ۾ لکندو آهي. سندس ادبي ڪم ۾ مختصر ڪهاڻيون، مضمون ۽ اخباري ڪالم شامل آهن. سندس لکڻين ۾ شاگردن، سماج، تعليم، سماجي حالتن ۽ همعصر مسئلن کي موضوع بڻايو ويو آهي. سندس مختصر ڪهاڻين ۾ ''اداس ڌُن''، ''ڪارا هٿ''، ''رت ۾ ٻڏل خواب''، ''خالي کيسو''، ''پالڻهار'' ۽ ''سوچن جو قيدي'' شامل آهن. سندس ڪهاڻي ''اداس ڌُن'' 24 آگسٽ 2025ع تي سنڌ سلامت فورم تي ''امن ابن سنڌ'' جي نالي سان شايع ٿي.<ref>{{cite web |title=ڪھاڻي اداس ڌُن |url=https://sindhsalamat.com/threads/53633/ |website=سنڌ سلامت فورم |date=24 August 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> سندس لکڻيون سنڌي ادبي رسالن ۽ اشاعتي ادارن، جن ۾ ''موکي ميگزين'' ۽ ''سرنگ مخزن'' شامل آهن، ۾ پڻ شايع ٿيون آهن. == اخباري ڪالم == امن لغاري جا مختلف ڪالم روزاني ''واڪا'' ۾ 2025ع ۽ 2026ع دوران شايع ٿيا. انهن ۾ هيٺيان ڪالم شامل آهن: * ''سنڌ ۾ تعليم جو الميو'' — 25 آڪٽوبر 2025ع، جلد 17، شمارو 139. * ''ڪراچي: تاريخي مالڪن جي واپسي ۽ طاقت جو نئون توازن'' — 31 ڊسمبر 2025ع، جلد 17، شمارو 206. * ''سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت'' — 7 اپريل 2026ع، جلد 17، شمارو 303. ''سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت'' نالي ڪالم 2026ع ۾ ''موکي ميگزين'' پاران پڻ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت |url=https://officialmokhimagazine.blogspot.com/2026/04/blog-post_629.html |website=موکي ميگزين |access-date=2 October 2026 }}</ref> موکي ميگزين جي ويب سائيٽ تي امن لغاري جي نالي سان هڪ ليکڪ ليبل پڻ موجود آهي، جنهن ۾ سندس مختلف لکڻيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Aman Laghari |url=https://officialmokhimagazine.blogspot.com/search/label/Aman%20Laghari |website=موکي ميگزين |access-date=2 October 2026 }}</ref> == ادبي انعام ۽ مڃتا == 2025ع ۾ امن لغاري ''اچو ڪهاڻي لکو'' مختصر ڪهاڻي لکڻ واري مقابلي ۾ پهرين پوزيشن حاصل ڪئي. مقابلو ''سنڌي ادبي شاگرد سٿ'' پاران منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=اچو ڪهاڻي لکو مقابلي ۾ پهرين پوزيشن جو اعلان |url=https://www.facebook.com/share/p/19hQH77H8m/ |website=Facebook |access-date=2 October 2026 }}</ref> هن مقابلي ۾ پهرين پوزيشن حاصل ڪندڙ ڪهاڻي ''سوچن جو قيدي'' هئي، جنهن کي امن لغاري پنهنجي پهرين لکيل ڪهاڻي طور بيان ڪيو آهي. == تنظيمي سرگرميون == امن لغاري وفاقي اردو يونيورسٽي، عبدالحق ڪيمپس ڪراچي ۾ ''سنڌي سٿ'' سان لاڳاپيل رهيو آهي، جيڪا شاگردن جي سياسي تنظيم طور ڪم ڪري ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ هو سنڌي سٿ جي مرڪزي ڪابينا ۾ پريس سيڪريٽري چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=سنڌي سٿ جي مرڪزي ڪابينا جي چونڊ |url=https://www.facebook.com/share/p/19dTR4D4K8/ |website=Facebook |access-date=2 October 2026 }}</ref> هو سنڌي ٻولي ۽ ادب سان لاڳاپيل ادبي ۽ شاگرد تنظيمي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي. == چونڊ لکڻيون == === ڪهاڻيون === * ''اداس ڌُن'' * ''ڪارا هٿ'' * ''رت ۾ ٻڏل خواب'' * ''خالي کيسو'' * ''پالڻهار'' * ''سوچن جو قيدي'' === ڪالم === * ''سنڌ ۾ تعليم جو الميو'' * ''ڪراچي: تاريخي مالڪن جي واپسي ۽ طاقت جو نئون توازن'' * ''سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت'' == اشاعتون == امن لغاري جون لکڻيون مختلف سنڌي ادبي ۽ اخباري اشاعتن ۾ شايع ٿيون آهن، جن ۾: * ''روزاني واڪا'' * ''موکي ميگزين'' * ''سنڌ سلامت فورم'' * ''سارنگ مخزن'' == ادبي ۽ تنظيمي وابستگي == امن لغاري سنڌي ٻولي ۽ ادب سان لاڳاپيل ادبي سرگرمين سان گڏ شاگرد تنظيمي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو آهي. سندس ادبي ڪم ۾ ڪهاڻي، مضمون ۽ ڪالم نگاري جا مختلف انداز نظر اچن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي اديب]] == حوالا == <references /> == خارجي لنڪس == * [https://sindhsalamat.com/threads/53633/ ''اداس ڌُن'' — سنڌ سلامت فورم] * [https://officialmokhimagazine.blogspot.com/2026/04/blog-post_629.html ''سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت'' — موکي ميگزين] * [https://officialmokhimagazine.blogspot.com/search/label/Aman%20Laghari امن لغاري — موکي ميگزين] mb7t8ur8nee29xn3fz7w7k8x2e28zg0 416399 416395 2026-10-02T08:34:44Z Sindhu20 22940 /* */ 416399 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = امن ابن سنڌ | native_name = امن ابن سنڌ (امن لغاري) | native_name_lang = sd | birth_name = | image = Aman ibn Sindh.jpg | caption = امن ابن سنڌ | birth_date = {{Birth date|2006|10|5|df=yes}} | birth_place = ڳوٺ نبي بخش لغاري، تعلقو جاتي، ضلعو سجاول، سنڌ، | nationality = سنڌي | occupation = ليکڪ، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، ڪالم نگار | language = سنڌي | education = سنڌي ادب | alma_mater = وفاقي اردو يونيورسٽي، عبدالحق ڪيمپس | organization = سنڌي ادبي شاگرد سٿ ۽ سنڌي سٿ وفاقي اردو يونيورسٽي ڪراچي | known_for = سنڌي ڪهاڻيون، مضمون ۽ ڪالم }} '''امن ابن سنڌ''' (اصل نالو: '''امن لغاري'''; پيدائش 5 آڪٽوبر 2006ع) سنڌ سان تعلق رکندڙ سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، مضمون نگار ۽ ڪالم نگار آهي. سندس لکڻين ۾ شاگردن، سماج، تعليم، سماجي حالتن ۽ همعصر موضوعن کي جاءِ ڏني وئي آهي. == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == امن لغاري 5 آڪٽوبر 2006ع تي ڳوٺ نبي بخش لغاري، تعلقو جاتي، ضلعو سجاول، سنڌ، پاڪستان ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو عادل لغاري آهي. هن پرائمري تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول مغلبهين، جاتي مان حاصل ڪئي. هن 2022ع ۾ ميٽرڪ ۽ 2024ع ۾ گورنمينٽ هائر سيڪنڊري اسڪول جاتي مان انٽرميڊيئيٽ مڪمل ڪيو. هن گورنمينٽ پولي ٽيڪنيڪل انسٽيٽيوٽ مڪلي مان ڊپلوما اِن انفارميشن ٽيڪنالاجي (DIT) پڻ حاصل ڪيو. 2026ع تائين هو وفاقي اردو يونيورسٽي، عبدالحق ڪيمپس ڪراچي جي سنڌي شعبي ۾ سنڌي ادب جو شاگرد آهي. == ادبي سفر == امن لغاري بنيادي طور سنڌي ٻوليءَ ۾ لکندو آهي. سندس ادبي ڪم ۾ مختصر ڪهاڻيون، مضمون ۽ اخباري ڪالم شامل آهن. سندس لکڻين ۾ شاگردن، سماج، تعليم، سماجي حالتن ۽ همعصر مسئلن کي موضوع بڻايو ويو آهي. سندس مختصر ڪهاڻين ۾ ''اداس ڌُن''، ''ڪارا هٿ''، ''رت ۾ ٻڏل خواب''، ''خالي کيسو''، ''پالڻهار'' ۽ ''سوچن جو قيدي'' شامل آهن. سندس ڪهاڻي ''اداس ڌُن'' 24 آگسٽ 2025ع تي سنڌ سلامت فورم تي ''امن ابن سنڌ'' جي نالي سان شايع ٿي.<ref>{{cite web |title=ڪھاڻي اداس ڌُن |url=https://sindhsalamat.com/threads/53633/ |website=سنڌ سلامت فورم |date=24 August 2025 |access-date=2 October 2026 }}</ref> سندس لکڻيون سنڌي ادبي رسالن ۽ اشاعتي ادارن، جن ۾ ''موکي ميگزين'' ۽ ''سرنگ مخزن'' شامل آهن، ۾ پڻ شايع ٿيون آهن. == اخباري ڪالم == امن لغاري جا مختلف ڪالم روزاني ''واڪا'' ۾ 2025ع ۽ 2026ع دوران شايع ٿيا. انهن ۾ هيٺيان ڪالم شامل آهن: * ''سنڌ ۾ تعليم جو الميو'' — 25 آڪٽوبر 2025ع، جلد 17، شمارو 139. * ''ڪراچي: تاريخي مالڪن جي واپسي ۽ طاقت جو نئون توازن'' — 31 ڊسمبر 2025ع، جلد 17، شمارو 206. * ''سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت'' — 7 اپريل 2026ع، جلد 17، شمارو 303. ''سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت'' نالي ڪالم 2026ع ۾ ''موکي ميگزين'' پاران پڻ شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت |url=https://officialmokhimagazine.blogspot.com/2026/04/blog-post_629.html |website=موکي ميگزين |access-date=2 October 2026 }}</ref> موکي ميگزين جي ويب سائيٽ تي امن لغاري جي نالي سان هڪ ليکڪ ليبل پڻ موجود آهي، جنهن ۾ سندس مختلف لکڻيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Aman Laghari |url=https://officialmokhimagazine.blogspot.com/search/label/Aman%20Laghari |website=موکي ميگزين |access-date=2 October 2026 }}</ref> == ادبي انعام ۽ مڃتا == 2025ع ۾ امن لغاري ''اچو ڪهاڻي لکو'' مختصر ڪهاڻي لکڻ واري مقابلي ۾ پهرين پوزيشن حاصل ڪئي. مقابلو ''سنڌي ادبي شاگرد سٿ'' پاران منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=اچو ڪهاڻي لکو مقابلي ۾ پهرين پوزيشن جو اعلان |url=https://www.facebook.com/share/p/19hQH77H8m/ |website=Facebook |access-date=2 October 2026 }}</ref> هن مقابلي ۾ پهرين پوزيشن حاصل ڪندڙ ڪهاڻي ''سوچن جو قيدي'' هئي، جنهن کي امن لغاري پنهنجي پهرين لکيل ڪهاڻي طور بيان ڪيو آهي. == تنظيمي سرگرميون == امن لغاري وفاقي اردو يونيورسٽي، عبدالحق ڪيمپس ڪراچي ۾ ''سنڌي سٿ'' سان لاڳاپيل رهيو آهي، جيڪا شاگردن جي سياسي تنظيم طور ڪم ڪري ٿي. ڊسمبر 2025ع ۾ هو سنڌي سٿ جي مرڪزي ڪابينا ۾ پريس سيڪريٽري چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=سنڌي سٿ جي مرڪزي ڪابينا جي چونڊ |url=https://www.facebook.com/share/p/19dTR4D4K8/ |website=Facebook |access-date=2 October 2026 }}</ref> هو سنڌي ٻولي ۽ ادب سان لاڳاپيل ادبي ۽ شاگرد تنظيمي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو آهي. == چونڊ لکڻيون == === ڪهاڻيون === * ''اداس ڌُن'' * ''ڪارا هٿ'' * ''رت ۾ ٻڏل خواب'' * ''خالي کيسو'' * ''پالڻهار'' * ''سوچن جو قيدي'' === ڪالم === * ''سنڌ ۾ تعليم جو الميو'' * ''ڪراچي: تاريخي مالڪن جي واپسي ۽ طاقت جو نئون توازن'' * ''سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت'' == اشاعتون == امن لغاري جون لکڻيون مختلف سنڌي ادبي ۽ اخباري اشاعتن ۾ شايع ٿيون آهن، جن ۾: * ''روزاني واڪا'' * ''موکي ميگزين'' * ''سنڌ سلامت فورم'' * ''سارنگ مخزن'' == ادبي ۽ تنظيمي وابستگي == امن لغاري سنڌي ٻولي ۽ ادب سان لاڳاپيل ادبي سرگرمين سان گڏ شاگرد تنظيمي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو آهي. سندس ادبي ڪم ۾ ڪهاڻي، مضمون ۽ ڪالم نگاري جا مختلف انداز نظر اچن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي اديب]] == حوالا == <references /> == خارجي لنڪس == * [https://sindhsalamat.com/threads/53633/ ''اداس ڌُن'' — سنڌ سلامت فورم] * [https://officialmokhimagazine.blogspot.com/2026/04/blog-post_629.html ''سنڌو بندر جي تاريخي حيثيت'' — موکي ميگزين] * [https://officialmokhimagazine.blogspot.com/search/label/Aman%20Laghari امن لغاري — موکي ميگزين] sxhn8uoo18d6u7kvt8gdgqk47j5btsg 0 83087 416321 320002 2026-10-02T01:04:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416321 wikitext text/x-wiki {{Short description|Fundamental metric system constant defined as the number of particles per mole}} {{good article}} {{Infobox | above = ايووگاڊرو مستقل<br>Avogadro constant | image = [[File:Amadeo Avogadro.png|150px|upright=1]] | caption = [[اميڊيو ايووگاڊرو]], جن جي نالي تي مستقل جو نالو رکيو ويو آهي. |label1= عام علامتون |data1 = N_A, L | label2 = [[اڪائين جو بين الاقوامي نظام|SI اڪائي]] | data2 = mol{{sup|−1}} | header3 = صحيح قدر | label4 = باهمي تناسب مول | data4 = 10²³ × 6.02214076 }} '''ايووگاڊرو مستقل''' (Avogadro's Constant)، عام طور تي N_A يا L جي طور تي ظاهر ڪيو ويندو آهي، اڪائين جي نظام جو وضاحت ڪندڙ هڪ مستقل آهي، هن مستقل جي قدر (10²³ × 6.0221407) mol{{sup|−1}} آهي، جڏهن مول سان باهمي تناسب ۾ ظاهر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SI20192">{{cite book|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/meet-constants|title=The International System of Units (SI)|last1=Newell|first1=David B.|last2=Tiesinga|first2=Eite|publisher=National Institute of Standards and Technology|year=2019|series=NIST Special Publication 330|location=Gaithersburg, Maryland|doi=10.6028/nist.sp.330-2019|doi-access=free|s2cid=242934226}}</ref> اهو ڪنهن به شي جي نموني ۾ مول جي تعداد مطابق مادي ۾ موجود ذرڙن جي انگ جو تناسب بيان ڪري ٿو، جتي ذرڙا ڪهڙا به نامزد بنيادي وجود، جهڙوڪ ماليڪيول، ايٽم، آئن، آئن جا جوڙا، وغيره ٿي سگهن ٿا. جڏهن مول جي لحاظ کان ظاهر ڪيو ويندو آهي ته هن مستقل جي عددي قدر کي '''ايووگاڊرو''' '''نمبر''' طور سڃاتو وڃي ٿو، عام طور تي N₀ جي طور تي ظاهر ڪيو ويندو آهي. ايووگاڊرو نمبر هڪ پورو انگ آهي جيڪو ڪنهن به مادي جي هڪ مول ۾ ذرڙن جي تعداد جي برابر آهي (مول جي تعريف سان)، تاريخي طور تي اڪائين جي نظام جي 2019ع جي نظرثاني کان اڳ 12 گرام ڪاربن-12 (₁₂C) ۾ ايٽمن جي تعداد جي تجرباتي تعين مان نڪتل آهي، يعني گرام-کان-ڊالٽن جي ماس جي اڪائي جو تناسب، g/Da. مستقل ۽ نمبر، ٻنهي جو نالو اطالوي طبيعيات دان ۽ ڪيميادان، [[ايووگاڊرو جو قانون|اميڊيو ايووگاڊرو]] جي نالي تي رکيو ويو آهي. ايووگاڊرو مستقل کي هڪ تناسبي عنصر طور استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن ته مادي X جي نموني ۾ مادي n(X) جي مقدار کي بنيادي وجودن N(X) جي لاڳاپيل تعداد سان ڳنڍيو ويندو آهي:{{math|''N''(X)}}: : <math>n(\mathrm{X}) = \frac{N(\mathrm{X})}{N_{\mathrm{A}}}</math> ايووگاڊرو مستقل N_A اهو عنصر پڻ آهي جيڪو مادي جي هڪ ذرڙي جي سراسري ماس m(X) کي ان جي مولر ماس M(X) ۾ تبديل ڪري ٿو. يعني، M(X) = m(X) ⋅ NA. هن مساوات کي 12C تي لاڳو ڪرڻ سان بلڪل 12 Da جي ايٽمي ماس ۽ 12 g/mol جي مولر ماس سان ايووگاڊرو ڪانسٽنٽ لاءِ هيٺ ڏنل تعلق پيدا ٿئي ٿو (ٻيهر ترتيب ڏيڻ کان پوءِ): NA = (g/Da) mol−1، جيڪو ايووگاڊرو نمبر N0 = g/Da ٺاهيندو آهي. تاريخي طور تي، اهو بلڪل صحيح هو، پر SI جي 2019 جي نظرثاني کان وٺي، تعلق هاڻي صرف تقريبن آهي، جيتوڻيڪ برابري اڃا تائين اعلي درستگي سان فرض ڪري سگهجي ٿي. [[Image:Mole carbon-12 diagram.svg|thumb|400px|ڪاربان-12 جي 12 گرام تي ٻڌل هڪ مول جي تقريبن تعريف]] مستقل NA هڪ مادي جي مولر حجم (في مول حجم) کي پڻ ڳنڍيندو آهي سراسري مقدار جيڪو ان جي ذرڙن مان هڪ جي نالي سان قبضو ڪيو ويو آهي، جڏهن ٻئي حجم جي ساڳين يونٽن ۾ ظاهر ڪيا ويا آهن. مثال طور، جيئن ته عام حالتن ۾ پاڻي جو مولر حجم تقريباً 18 mL/mol آهي، پاڻي جي هڪ ماليڪيول پاران قبضو ڪيل حجم تقريباً 18/(6.022×1023) mL، يا تقريباً 0.030 nm3 (ڪعبي نانو ميٽر) آهي. هڪ ڪرسٽل مادي لاءِ، N0 هڪ ڪرسٽل جي مقدار کي ورجائيندڙ يونٽ سيلز جي هڪ مول جي مقدار سان، هڪ واحد سيل جي مقدار سان (ٻئي ساڳئي يونٽن ۾) سان لاڳاپيل ڪري ٿو. هڪ ڪرسٽل مادي لاءِ، N0 هڪ ڪرسٽل جي مقدار کي هڪ مول سان ڳنڍي ٿو. ورجائيندڙ يونٽ انٽيٽي (سيلز) جي قيمت، هڪ واحد انٽيٽي (سيلز) جي مقدار سان (ٻئي ساڳئي يونٽن ۾). ==تعريف== [[Image:Mole carbon-12 diagram.svg|thumb|400px|ڪاربان-12 جي 12 گرام تي ٻڌل هڪ مول جي تقريبن تعريف]] ايووگاڊرو ڪانسٽنٽ تاريخي طور تي مول جي پراڻي تعريف مان نڪتل هو جيئن 12 گرام ڪاربان-12 (12C) ۾ مادي جي مقدار. هن پراڻي تعريف موجب، mol−1 (ايووگاڊرو نمبر) ۾ ايووگاڊرو ڪانسٽنٽ جي عددي قدر هڪ جسماني ڪانسٽنٽ هئي جنهن کي تجرباتي طور تي طئي ڪرڻو پوندو هو. ڪاربان-12، M(12C)، ۽ ان جي ايٽمي ماس، m(12C) جي مولر ماس سان ايووگاڊرو ڪانسٽنٽ جو تاريخي تعلق هيٺ ڏنل مساوات ۾ ظاهر ڪري سگهجي ٿو: The Avogadro constant was historically derived from the old definition of the [[Mole (unit)|mole]] as the [[amount of substance]] in 12&nbsp;[[gram|grams]] of [[carbon-12]] (¹²C). By this old definition, the numerical value of the Avogadro constant in mol⁻¹ (the Avogadro number) was a physical constant that had to be determined experimentally. The historical relationship of the Avogadro constant to the [[molar mass]] of carbon-12, {{math|''M''(¹²C)}}, and its [[atomic mass]], {{math|''m''(¹²C)}}, can be expressed in the following equation: <math display="block">N_{\text{A}} = \frac{M(^{12}\text{C})}{m(^{12}\text{C})} = \frac{12\text{ g/mol}}{12\text{ Da}} = \frac{\text{g/mol}}{\text{Da}} = (\text{g/Da})\text{ mol}^{-1}</math>Thus, {{math|''N''{{sub|0}}}}, the numerical value of {{math|''N''{{sub|A}}}}, was equal to the number of [[dalton (unit)|daltons]] in a gram (g/Da), where the dalton is defined as {{sfrac|1|12}} of the mass of a ¹²C atom. The redefinition of the mole in 2019, as being the amount of substance consisting of exactly {{val|6.02214076|e=23}} [[elementary entities]], means that the mass of 1 mole of a substance is now exactly the product of the Avogadro number and the average mass of one of the entities involved. The dalton, however, is still defined as {{sfrac|1|12}} of the mass of a ¹²C atom, which must be determined experimentally and is known only with finite [[accuracy and precision|accuracy]]. Thus, prior experiments that aimed to determine the numerical value of the Avogadro constant when expressed in reciprocal moles—i.e. the Avogadro number (now numerically fixed)—are re-interpreted as measurements of the numerical value in grams of the dalton. By the old definition of mole, the numerical value of the mass of one mole of a substance expressed in grams (i.e., its molar mass in g/mol or kg/kmol), was precisely equal to the average mass of one particle expressed in daltons. With the new definition, this numerical equivalence is no longer exact, as it is affected by the uncertainty in the value of the gram-to-dalton (g/Da) mass-unit ratio. However, it may still be assumed for all practical purposes. For example, the average mass of one molecule of [[water]] is about 18.0153&nbsp;daltons, and an amount of one mole of water has a corresponding macroscopic mass of about 18.0153&nbsp;grams. Also, the Avogadro number is the approximate number of [[nucleon]]s ([[proton]]s and [[neutron]]s) in one gram of ordinary [[matter]]. An amount of substance consisting of just a single elementary entity might be thought of as an "elementary amount", analogous to the [[elementary charge]], {{math|1=''e''}}. Letting {{math|1=''n''_a}} denote this elementary amount, then {{Nowrap|1=1 mol = {{math|''N''₀ ''n''_a}}}}, with the mole defined such that {{Nowrap|{{math|''N''_A {{=}} ''N''₀}}/mol}}, which can be rearranged as {{Nowrap|1=1 mol = {{math|''N''₀/''N''_A}}}}. Thus, {{math|1=''n''_a = 1/''N''_A}}, the reciprocal of the Avogadro constant. The fundamental definition of the Avogadro constant itself is therefore one per elementary amount ({{math|1=''N''{{sub|A}} = 1/''n''_a}}), independent of any macroscopic base unit chosen for the physical quantity. (Since there is an aggregate of an Avogadro number of elementary entities in one mole, the Avogadro constant can also be ''expressed'' (in terms of the mole) as an Avogadro number per mole—but this is ''not'' its "definition".) The Avogadro constant, a well-defined quantity value (with dimension '''1'''/'''N'''), independent of the mole, is therefore a ''bona fide'' defining constant for the 2019 redefinition of the mole. Introducing {{math|1=''n''_a}} in place of {{math|1=1/''N''_A}}, means that {{math|1=''n''(X) = ''N''(X)''n''_a}}—amount of substance is an aggregate of {{math|1=''N''(X)}} elementary entities—which is easier to comprehend than {{math|1=''N''(X)}} "reciprocal Avogadro constants". Also the molar mass is then {{math|1=''M''(X) = ''m''(X)/''n''_a}}—the entity mass per entity, which is self-evident. In older literature, the Avogadro number was also denoted {{mvar|N}}, although that conflicts with the symbol for [[number of particles]] in [[statistical mechanics]]. ==تاريخ== ===تصور جي ابتداء=== [[File:Jean Perrin 1926.jpg|right|thumb|جين پيرن، سال 1926ع ۾]] ايووگاڊرو مستقل جو نالو اطالوي سائنسدان، اميڊيو ايووگاڊرو (1776-1856)، جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو سال 1811ع ۾ پهرين ڀيرو تجويز ڪيو ته، "هڪ گئس (ڪنهن نوعيت جي گئس) جو حجم (هڪ ڏنل دٻاء ۽ گرميء پد تي)، هن ۾ موجود ايٽمن يا ماليڪيولن جي تعداد سان سڌو تناسب رکي ٿو، گئس جي نوعيت ڪهڙي به هو." ايووگاڊرو جو مفروضو سندس وفات کان چار سال پوءِ مشهور ٿيو، جڏهن اسٽينسلائو ڪينيزارو 1860ع ۾ ڪارلسروهي ڪانگريس ۾ ايووگاڊرو جي ڪم جي وڪالت ڪئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/stanislao-cannizzaro|title=Stanislao Cannizzaro {{!}} Science History Institute|date=June 2016|website=Science History Institute|access-date=June 2, 2022}}</ref> ايووگاڊرو نمبر 1909ع ۾، فزڪس دان جين پيرين پاران ٺاهيو ويو، جنهن ان کي بلڪل 32 گرام آڪسيجن گئس ۾ ماليڪيولن جي تعداد جي طور تي بيان ڪيو. هن تعريف جو مقصد هڪ مادي جي هڪ مول جي ماس کي گرام ۾ ڪرڻ هو. عددي طور تي هائيڊروجن ايٽم جي ماس جي نسبت هڪ ماليڪيول جي ماس جي برابر هجي. جيڪو ايٽمي ماس جي قدرتي يونٽ هو، ۽ آڪسيجن جي ايٽمي ماس جي 1/16 جي برابر سمجهيو ويو (مخصوص تناسب جي قانون موجب). ===پهريون ماپ=== [[File:Johann Josef Loschmidt portrait plaque.jpg|right|thumb|جوزف لوشمٽ]] The value of Avogadro's number (not yet known by that name) was first obtained indirectly by [[Johann Josef Loschmidt|Josef Loschmidt]] in 1865, by estimating the number of particles in a given volume of gas. This value, the [[number density]] {{math|''n''{{sub|0}}}} of particles in an [[ideal gas]], is now called the [[Loschmidt constant]] in his honor, and is related to the Avogadro constant, {{math|''N''{{sub|A}}}}, by : <math>n_0 = \frac{p_0N_{\rm A}}{R\,T_0},</math> where {{math|''p''{{sub|0}}}} is the [[pressure]], {{math|''R''}} is the [[gas constant]], and {{math|''T''{{sub|0}}}} is the [[absolute temperature]]. Because of this work, the symbol {{math|''L''}} is sometimes used for the Avogadro constant, and, in [[German language|German]] literature, that name may be used for both constants, distinguished only by the [[units of measurement]]. (However, {{math|''N''{{sub|A}}}} should not be confused with the entirely different [[Loschmidt constant]] in English-language literature.) Perrin himself determined the Avogadro number, which he called "Avogadro's constant" (constante d'Avogadro), by several different experimental methods. He was awarded the 1926 [[Nobel Prize in Physics]], largely for this work. The electric charge per [[Mole (unit)|mole]] of electrons is a constant called the [[Faraday constant]] and has been known since 1834, when [[Michael Faraday]] published [[Faraday's laws of electrolysis|his works on electrolysis]]. In 1910, [[Robert Millikan]] with the help of [[Harvey Fletcher]] obtained the first measurement of the [[elementary charge|charge on an electron]]. Dividing the charge on a mole of electrons by the charge on a single electron provided a more accurate estimate of the Avogadro number. ===SI نظام جي 1971ع واري تعريف=== In 1971, in its 14th conference, the [[International Bureau of Weights and Measures]] (BIPM) decided to regard the [[amount of substance]] as an independent [[dimensional analysis|dimension of measurement]], with the mole as its [[SI unit|base unit]] in the [[International System of Units]] (SI). Specifically, the mole was defined as the amount of a substance that contains as many elementary entities as there are atoms in {{nowrap|12 grams}} ({{nowrap|0.012 [[kilogram]]s}}) of [[carbon-12]] (¹²C). Thus, in particular, an amount of one mole of carbon 12 had a corresponding mass that was ''exactly'' {{nowrap|12 grams}} of that element. By this definition, one mole of any substance contained exactly as many elementary entities as one mole of any other substance. However, this number {{math|''N''{{sub|0}}}} was a physical constant that had to be experimentally determined since it depended on the mass (in grams) of one atom of ¹²C, and therefore, it was known only to a limited number of decimal digits. The common rule of thumb that "one gram of matter contains {{math|''N''{{sub|0}}}} nucleons" was exact for carbon-12, but slightly inexact for other elements and isotopes. In the same conference, the BIPM also named {{math|''N''{{sub|A}}}} (the factor that related the amount of a substance to the corresponding number of particles) the "Avogadro ''constant''". However, the term "Avogadro number" continued to be used, especially in introductory works. As a consequence of this definition, {{math|''N''{{sub|A}}}} was not a pure number, but had the [[quantity dimension]] of reciprocal of amount of substance ('''N'''⁻¹). ===2019ع ۾ SI نظام پاران ٻيهر تعريف=== {{main|2019 revision of the SI}} In its 26th Conference, the BIPM adopted a different approach: effective 20 May 2019, it defined the Avogadro constant {{math|''N''{{sub|A}}}} as the exact value {{val|6.02214076|e=23|u=mol-1}}, thus redefining the mole as exactly {{val|6.02214076|e=23}} constituent particles of the substance under consideration. One consequence of this change is that the mass of a mole of ¹²C atoms is no longer exactly 0.012&nbsp;kg. On the other hand, the dalton, Da ({{aka}} unified atomic mass unit, u), remains unchanged as {{sfrac|1|12}} of the mass of ¹²C. Thus, the [[molar mass constant]] remains very close to but no longer exactly equal to 1&nbsp;g/mol, although the difference ({{val|4.5|e=-10}} in relative terms, as of March 2019) is insignificant for all practical purposes. ==ٻين مستقلن سان تعلق== ايوگاڊرو مستقل ( {{math|''N''{{sub|A}}}})ٻين طبيعي مستقلن ۽ خاصيتن سان لاڳاپيل آهي. * اهو مولر گيس مستقل (R) ۽ بولٽزمان مستقل ({{math|''k''{{sub|B}}}}) کي ڳنڍي ٿو، جيڪو SI ۾ بلڪل 1.380649×10−23 جولز في ڪيلون طور بيان ڪيو ويو آهي: * R= kB NA = 8.314462618.. J⋅mol−1⋅K−1 * اهو فيراڊي مستقل F ۽ ابتدائي چارج e کي ڳنڍي ٿو، جيڪو SI ۾ بلڪل بيان ڪيو ويو آهي: اهو فيراڊي مستقل F ۽ ابتدائي چارج e سان لاڳاپيل آهي، جيڪو SI ۾ بلڪل 1.602176634×10−19 ڪولمبس طور بيان ڪيو ويو آهي: * 1.602176634×10⁻¹⁹ coulombs * ''F'' = ''e N''_A = 9.648533212...×10⁴ C⋅mol⁻¹ * {{math|1=''F'' = ''e N''{{sub|A}} =}} * F = e NA = 9.648533212...×104 C⋅mol−1 * 1.602176634×10⁻¹⁹ coulombs: * ''F'' = ''e N''_A = 9.648533212...×10⁴ C⋅mol * اهو مولر ماس مستقل (''M''_u ۽ ايٽمي ماس مستقل (''m''_u) کي ڳنڍي ٿو: هن وقت * 1.66053906892(52)×10⁻²⁷ kg: *: ''M''_u = ''m''_u ''N''_A = 1.00000000105(31)×10⁻³ kg⋅mol⁻¹<br /> * {{math|''N''{{sub|A}}}} * {{math|''k''{{sub|B}}}} * {{math|1=''R'' = ''k''{{sub|B}} ''N''{{sub|A}} =}} * 1.380649×10⁻²³ J/K: * ''R'' = ''k''_B * ''N''_A = 8.314462618... J⋅mol⁻¹⋅K⁻¹ * {{math|''M''{{sub|u}}}} * {{math|''m''{{sub|u}}}} * {{math|1=''M''{{sub|u}} = ''m''{{sub|u}} ''N''{{sub|A}} =}} * 1.66053906892(52)×10⁻²⁷ kg: * ''m''_u ''N''_A = 1.00000000105(31)×10⁻³ ^k kg⋅mol⁻¹ Avogadro constant ''N''_A is related to other physical constants and properties. * It relates the molar gas constant ''R'' and the Boltzmann constant ''k''_B, which in the SI is defined to be exactly 1.380649×10⁻²³ J/K: *: ''R'' = ''k''_B ''N''_A = 8.314462618... J⋅mol⁻¹⋅K⁻¹ * It relates the Faraday constant ''F'' and the elementary charge ''e'', which in the SI is defined as exactly * It relates the molar mass constant * The Avogadro constant {{math|''N''{{sub|A}}}} is related to other physical constants and properties. * It relates the [[molar gas constant]] {{mvar|R}} and the [[Boltzmann constant]] {{math|''k''{{sub|B}}}}, which in the SI is defined to be exactly : *: {{math|1=''R'' = ''k''{{sub|B}} ''N''{{sub|A}} =}}&nbsp; * It relates the [[Faraday constant]] and the [[elementary charge]] , which in the SI is defined as exactly : *: {{math|1=''F'' = ''e N''{{sub|A}} =}}&nbsp; * It relates the [[molar mass constant]] {{math|''M''{{sub|u}}}} and the [[atomic mass constant]] {{math|''m''{{sub|u}}}} currently *: {{math|1=''M''{{sub|u}} = ''m''{{sub|u}} ''N''{{sub|A}} =}}&nbsp; == تفصيل == Avogadro constant {{math|''N''{{sub|A}}}} is also the factor that converts the average [[mass]] {{math|''m''(X)}} of one particle of a substance to its [[molar mass]] {{math|''M''(X)}}. That is, {{math|1=''M''(X) = ''m''(X) ⋅ ''N''_A}}. Applying this equation to [[Carbon-12|¹²C]] with an atomic mass of exactly 12&nbsp;Da and a molar mass of 12&nbsp;g/mol yields (after rearrangement) the following relation for the Avogadro constant: {{math|1=''N''_A}}&nbsp;=&nbsp;(g/Da)&nbsp;mol⁻¹, making the Avogadro number {{math|''N''{{sub|0}}}}&nbsp;=&nbsp;g/Da. Historically, this was precisely true, but since the 2019 revision of the SI, the relation is now merely approximate, although equality may still be assumed with high accuracy. The constant {{math|''N''{{sub|A}}}} also relates the [[molar volume]] (the volume per mole) of a substance to the average volume nominally occupied by one of its particles, when both are expressed in the same units of volume. For example, since the molar volume of water in ordinary conditions is about {{nowrap|18 [[millilitre|mL]]/mol}}, the volume occupied by one molecule of water is about {{nowrap|18/(6.022{{e|23}}) mL}}, or about {{val|0.030|u=nm3}} (cubic [[nanometre]]s). For a [[crystal]]line substance, {{math|''N''{{sub|0}}}} relates the volume of a crystal with one mole worth of repeating [[crystal structure|unit cells]], to the volume of a single cell (both in the same units). ==پڻ ڏسو== * [[مول|مول (اڪائي)]] * [[معياري ايٽمي مايو]] * [[مولر حجم]] * [[ماليڪيولي مايو]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://goldbook.iupac.org/terms/view/A00543 1996 definition of the Avogadro constant] from the [[IUPAC]] ''[[Compendium of Chemical Terminology]]'' ("''Gold Book''") * [https://web.archive.org/web/20140428004944/http://iweb.tntech.edu/tfurtsch/scihist//avogadro.htm Some Notes on Avogadro's Number, {{val|6.022|e=23}}] ''(historical notes)'' * [https://web.archive.org/web/20251018150607/https://www.americanscientist.org/article/an-exact-value-for-avogadros-number An Exact Value for Avogadro's Number] – ''[[American Scientist]]'' * [https://web.archive.org/web/20110717124427/http://www.inrim.it/Nah/Web_Nah/home.htm Avogadro and molar Planck constants for the redefinition of the kilogram] * {{cite journal |doi=10.1002/1522-2675(20010613)84:6<1314::AID-HLCA1314>3.0.CO;2-Q|title=Avogadro and His Constant|year=2001|last1=Murrell|first1=John N.|journal=Helvetica Chimica Acta|volume=84|issue=6|pages=1314–1327}} * Scanned version of "Two hypothesis of Avogadro", 1811 Avogadro's article, on ''[https://translate.google.com/translate?&us=auto&tl=en&u=https%3A%2F%2Fwww.bibnum.education.fr%2Fchimie%2Ftheorie-chimique%2Fles-deux-hypotheses-d-avogadro-en-1811 BibNum]'' {{Authority control}} [[زمرو:ڪيميا]] [[زمرو:ڪيميائي مقدارون]] [[زمرو:ڪيميائي اصطلاحون]] [[Category:Amount of substance]] [[Category:Fundamental constants]] ==حوالا== {{حوالا}} 485lwb1foz7tqptzsbqi33r1bff7ccq 0 83272 416335 370273 2026-10-02T04:36:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416335 wikitext text/x-wiki {{Short description|Partially recognized state in the western Maghreb}} {{Infobox country | conventional_long_name = صحراوي عرب جمهوري جمهوريه | native_name = [[مغربي صحارا]] | common_name = صحراوي جمهوريه <br> Sahrawi Republic | image_flag = Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg | flag_type = پرچم | alt_flag = Flag of Western Sahara | image_coat = Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg | symbol_type = قومي فخر | national_motto = حرية، ديمقراطية، وحدة'<br>"آزادي، جمهوريت، اتحاد" | englishmotto = | national_anthem = يا بني الصحراء<br>"اچو!صحارا جا پٽ"<br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Yabaniy es-sahara SADR anthem.mid]]}} </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Sahrawi Arab Democratic Republic (orthographic projection).svg|frameless]]| ڊارڪ گرين_(SADR) جي ڪنٽرول هيٺ<br> لائٽ گرين_ ڪنٽرول هيٺ ناھن|[[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|frameless]]|[[آفريڪي يونين]] (هلڪو نيرو) ۾ جمهوريه جي لوڪيشن (ڳريو نيرو)}} | map_width = 220px | capital = * العيون (ڊي جور) * تندوف (ڊي فيڪٽو) {{unbulleted list |تندوف، رابوني (ڊي فيڪٽو) | تيفاريتي (declared provisional)| coordinates = {{Coord|27|9|N|13|12|W|region:EH|display=inline,title}}| وڏو شهر = راڄڌاني شهر}} | capital_exile = {{unbulleted list |تندوف، رابوني (ڊي فيڪٽو) | تيفاريتي (declared provisional)| coordinates = {{Coord|27|9|N|13|12|W|region:EH|display=inline,title}}| وڏو شهر = راڄڌاني شهر}} | official_languages = * [[عربي ٻولي]]<ref> {{cite web |last=SADR |title=Constitution of the SADR |url=http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |language=es|access-date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111161544/http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |archive-date=11 November 2007}} </ref> * [[اسپيني ٻولي]] | languages_type = عام ڳالهائيندڙ<br>ٻوليون | languages = * [[عربي |حساني عربي]] * [[اسپيني|صحارائي اسپيني]] <ref> {{cite web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |title=El Español en los Campamentos de Refugiados Saharauis (Tinduf, Algeria) |publisher=Cvc.cervantes.es |access-date=20 May 2015 |archive-date=26 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226150735/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |url-status=live }}</ref> | religion = [[اسلام]] (سرڪاري) | demonym = صحاراوي | population_estimate = {{circa|200,000|lk=yes}} | population_label2 = مهاجر ڪيمپ | population_data2 = 173,600 (2023 estimate)<ref>{{cite report |date=November 2023 |title=Sahrawi Refugee Response Plan 2024–2025 |url=https://reporting.unhcr.org/algeria-sahrawi-refugee-response-plan |publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees]] |page=14}}</ref> | population_label3 = {{nowrap|آزاد علائقو}} | population_data3 = 40,000 (2010ع جو اندازو<ref> {{cite news |date=2010-12-18 |title=Vivir sin nubes |trans-title=Living without clouds |url=https://elpais.com/sociedad/2010/12/18/actualidad/1292626801_850215.html |newspaper=[[El País]] |lang=es |url-access=subscription |quote=En los alrededores de Tifariti sobreviven unas 40.000 personas, una población dispersa y nómada [...] según cifras oficiales. |trans-quote=In the vicinity of Tifariti, about 40,000 people survive, a dispersed and nomadic population [...] according to official figures.}}</ref> | government_type = وحداني، هڪ جماعتي صدارتي جمهوريه<ref> {{cite web |date=1999-09-04 |title=Constitution of the SADR |url=https://www.arso.org/03-const.99.htm |website=arso.org |publisher=Association de soutien à un référendum libre et régulier au Sahara Occidental |access-date=2025-05-13}}</ref><ref>{{cite web |last=SADR |title=Constitution of the SADR |url=http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |language=es|access-date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111161544/http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |archive-date=11 November 2007}}</ref> | leader_title1 = صدر | leader_name1 = إبراهيم غالي | leader_name2 = محمد والي أكيك | legislature = المجلس الوطني الصحراوي (قومي ڪائونسل) | sovereignty_type = خودمختياري | established_event1 = اسپين پاران دستبرداري (مئڊرڊ معاهدي هيٺ) | established_date1 = 14 نومبر، 1975ع | established_event2 = جمهوريه جو اعلان | established_date2 = 27 فيبروري، 1976ع | established_event3 = [[مراڪش]] سان تڪرار | established_date3 = 1976ع کان اڃا تائين جاري آهي | area_rank = | area_km2 = | area_footnote = &nbsp;(claimed)<br>{{convert|90,000|km2|abbr=on}} ([[Liberated Territories|controlled]]) | area_sq_mi = | percent_water = | area_label = ڪل | HDI = 0.500 | HDI_year = 2015 | HDI_ref = <ref>{{cite book |last1=Avakov|first1=Alexander |title= Quality of Life, Balance of Power, and Nuclear Weapons |url=https://books.google.com/books?id=hGAiCwAAQBAJ |access-date=April 26, 2025 |date=April 1, 2015|publisher=Algora |isbn=978-1-62894-128-9 }}</ref><ref>{{cite web|first1=UNDP |title= Human Development Report 2015 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/2015humandevelopmentreport1.pdf|access-date=April 29, 2025 |date=January 1, 2015}}</ref> | HDI_rank = يا بني الصحراء<br>''¡O hijos del Sáhara!'' ([[اسپيني ٻولي|اسپينش]])<br>"اچو!صحارا جا پٽ"<br><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Yabaniy es-sahara SADR anthem.mid]]}}</div> <br>{{native phrase|ar|حرية، ديمقراطية، وحدة}}<br>{{native phrase|es|Libertad, Democracia, Unidad}} | currency = صحراوي پسيتا ''(de jure)'' ([[ISO 4217|EHP]])<br> {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |titlestyle=font-weight:normal; |title="ڊي فيڪٽو" |1=مراڪشي درهم (MAD){{efn|In the [[Southern Provinces|Moroccan-occupied territories]].}} |2=الجزائري دينار (DZD) |3=ماريطانوي اوقيه (MRU) |4=[[يورو]] (EUR){{efn|The euro is informally accepted in the [[Sahrawi refugee camps]].<ref>{{cite web |title=Los campamentos de refugiados saharauis |date=26 December 2019 |trans-title=The Sahrawi refugee camps |url=https://saharaoccidental.es/sahara/campamentos-refugiados-saharauis/ |lang=es |publisher=Una mirada al Sáhara Occidental |quote=La divisa local es el dinar argelino, aunque se puede pagar casi todo en euros. La moneda mínima para hacer compras en los campamentos es el billete de 10€. |trans-quote=The local currency is the Algerian dinar, although you can pay almost everything in euros. The minimum currency to make purchases in the camps is the €10 bill. |access-date=2023-10-21 |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207020937/https://saharaoccidental.es/sahara/campamentos-refugiados-saharauis/ |url-status=live }}</ref>}} }} | time_zone = [[West Africa Time|WAT]] | utc_offset = +1 | cctld = [[.eh]] (reserved) | iso3166code = EH | calling_code = | image_map3 = <!--Optional third map position, e.g. for use with reference to footnotes below it--> | alt_map3 = <!--alt text for third map position--> | footnote_a = <!--For any footnote ^a used above--> | footnote_b = <!--For any footnote ^b used above--> | footnote_h = <!--For any footnote ^h used above--> | footnotes = <!--For any generic non-numbered footnotes--> | languages2_type = | leader_name3 = (بشرايا حمودي بئعون) | leader_name4 = | name = <small>الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])<br>Sahrawi Arab Democratic Republic <br>República Árabe Saharaui Democrática ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]])</small> | motto = | anthem = | map_caption = '''لوڪيشن ڌرتي جي نقشي تي:''' (جمهوريه جا علائقا)<br>ڪنٽرول هيٺ (ڳريو سائو)<br>ڪنٽرول هيٺ ناھن (هلڪو سائو)<br>'''لوڪيشن [[آفريڪا]] جي نقشي تي:'''<br>آفريڪا (هلڪو نيرو) ۾ صحراوي جمهوريه (ڳريو نيرو) | established_event4 = ڪرنسي | established_event5 = رقبو | established_date4 = '''ڊي جور'''<br>صحراوي پيسيتا (EHP)<br> <small> '''ڊي فيڪٽو'''<br> مراڪشي درهم (MAD)<br>الجزائري دينار (DZD)<br> ماريطانوي اوقيه (MRU)<br>يورو (EUR)</small> | established_event6 = | established_date5 = <small> * دعويٰ ڪيل علائقي جو : 2,66,000 چورس ڪلوميٽر (1,03,000 چورس ميل) * ڪنٽرول ٿيل علائقي جو : 90,000 چورس ڪلوميٽر (35,000 چورس ميل) (77هون) * آبي رقبو: Negligible </small> | established_event7 = }} '''صحراوي عرب جمهوري جمهوريه''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية؛ [[اسپيني ٻولي|<small>'''اسپيني'''</small>]]: <small>República Árabe</small> <small>Saharaui</small> <small>Democrática</small>؛ [[انگريزي ٻولي|<small>'''انگريزي'''</small>]]: <small>Sahrawi Arab Democratic</small> <small>Republic؛ مخفف: SADR</small>)، جنهن کي صحراوي ريپبلڪ ۽ مغربي صحارا پڻ چيو ويندو آهي، مغرب الاقصيٰ (<small>Western Maghreb</small>) ۾ هڪ جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست آهي، جيڪا [[مغربي صحارا]] جي غير خودمختيار علائقي کي پنهنجي زمين جي طور دعويٰ ڪري ٿي، پر ان جو ڪنٽرول مغربي صحارا جي صرف اوڀر واري پنجين حصي تي آهي. ان کي [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي 44 ميمبر رياستون ۽ ڏکڻ اوسيتيا پاران تسليم ڪيو ويو آهي. سال 1884ع ۽ 1975ع جي وچ ۾، مغربي صحارا کي اسپيني صحارا جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جيڪا [[اسپين]] جي هڪ نوآبادي هو (پوء اسپين جو هڪ سمنڊ پار صوبو). صحراوي جمهوريه (SADR) ٻن آفريقي رياستن مان هڪ آهي جنهن ۾ [[اسپيني ٻولي]] هڪ اهم ٻولي آهي، ٻئي [[استوائي گني]] آهي. 27 فيبروري 1976ع تي پولساريو فرنٽ پاران مغربي صحارا جي بير لحلو ۾ جمهوريه جي ٺهرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. صحراوي جمهوريه جي حڪومت پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقن کي آزاد علائقا سڏي ٿي. مراڪش باقي تڪراري علائقي کي ڪنٽرول ۽ انتظام ڪري ٿو ۽ انهن کي ان جا ڏاکڻي صوبو سڏي ٿو. جمهوريه جو دعويٰ ڪيل گاديءَ جو هنڌ "العيون" (مغربي صحارا جي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ) آهي. ڇاڪاڻ ته جمهوريه جو ڪنٽرول العيون تي نه آهي، ان هڪ عارضي گاديءَ جو هنڌ ٽِفاريتي ۾ قائم ڪيو آهي، جيتوڻيڪ روزاني انتظاميه جي ڪم جو گهڻو حصو رابوني (صحراوي پناهگير ڪئمپن مان هڪ) ۾ ٿئي ٿو جيڪو ٽنڊوف، الجيريا ۾ واقع آهي. جمہوريه (SADR) گڏيل قومن جي 45 رياستن سان سفارتي لاڳاپا برقرار رکي ٿي ۽ آفريڪي يونين جي مڪمل ميمبر آهي. تقريبن پنج لک جي آبادي سان، اهو آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي جي گھاٽائي وارو ۽ دنيا ۾ ٻيو نمبر آبادي جي گھاٽائي وارو علائقو آهي.<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/western-sahara-population|title=Western Sahara Population 2023 (Live)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308172559/https://worldpopulationreview.com/countries/western-sahara-population|archive-date=8 March 2023|access-date=8 March 2023|url-status=live}}</ref> ==نالو== "صحراوي" عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "صحارا جو رهواسي"، جيڪو پاڻ عربي لفظ صحرا مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ريگستان آهن. ==تاريخ== ==آئين== ==حڪومتي ڍانچو== ==عسڪري ڍانچو ۽ طاقت== ==معيشت== ==ڊيموگرافڪس== ==اختيار جو علائقو== ==بين الاقوامي سڃاڻپ ۽ ميمبرشپ== ==تجويز ڪيل مغربي صحارا اٿارٽي== ==رانديون== ==قومي موڪلون== ==گيلري== <br /><gallery class="center"> File:Mezquita en Dajla (Sahara Occidental).jpg|دخله، مراڪش جي ڪنٽرول هيٺ هڪ شهر، ۾ مسجد. File:Veronica Forque en el Sáhara libre.jpg|اسپينش اداڪارا، ويرونيڪا فورق، صحارا فلم فيسٽيول ۾ File:RASD - Commemoration of the 30th independence day in the Liberated Territories (2006).jpg|تيريفاتي، مغربي صحارا ۾ 30 آزادي جي ڏينهن جي يادگيري </gallery> {{Clear}} ==پڻ ڏسو== • [[:باب:آفريڪا]] * [[:باب:جاگرافي]] * [[مغربي صحارا]] * [[صوماليا لينڊ|صومالي لينڊ]] * [[آفريڪي اتحاد|آفريڪي يونين]] * [[پوليسارو فرنٽ]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Sahrawi Arab Democratic Republic}} '''Official SADR pages''' * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20190520045150/http://www.polisario.es/ Polisario.es] {{smaller|(Official website of the Sahrawi Delegation in Spain)}} * {{in lang|ar|en|fr|es}} [http://www.spsrasd.info/ Sahara Press Service (SPS)] {{smaller|(official SADR press agency)}} * {{in lang|ar|es}} [http://www.rasd.tv/ RASD TV] {{smaller|(official TV channel)}} * {{in lang|ar|es}} [https://web.archive.org/web/20150327062458/http://web.jet.es/rasd/radionacional.htm SADR National Radio] {{smaller|(official radio channel)}} * {{In lang|en}} [https://www.sahrawi-emb-au.com/ Embassy To Ethiopia & Permanent Representation To The African Union]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{In lang|en}} [https://www.sadrpma.com/ SADR Oil And Gas Authority] {{smaller|(SADR oil and gas licensing offer)}} * {{in lang|es}} [http://www.saharasalud.org/ Sahara salud] {{smaller|(dependency of the Health ministry of the SADR)}} * {{in lang|ar|es}} [https://web.archive.org/web/20180831165821/http://www.mindesaeco-rasd.org/ Economic development ministry of the SADR] * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20120407024659/http://www.miculturarasd.eu/ Ministry of Culture of the SADR] * {{in lang|es}} [http://ujsariodajla.blogspot.com/ UJSARIO] {{smaller|(Sahrawi Youth Union. Dakhla refugee camp section blog)}} * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20090504093021/http://www.mujeresaharauis.es/ UNMS] {{smaller|(Association of Sahrawi Women in Spain)}} '''SADR pages''' * {{in lang|es}} {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100212114346/http://www.saharatoday.net/ Sahara Today]}} {{smaller|(Independent Digital Journal Sahrawi Arab Democratic Republic)}} * {{in lang|ar|es}} [http://www.futurosahara.net/ Futuro Saharaui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114114306/http://www.futurosahara.net/ |date=14 November 2012 }} {{smaller|(Saharawi first independent magazine founded in 1999)}} * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20250703031739/https://www.escueladecinedelsahara.org/ EFA Abidin Kaid Saleh de la RASD] Audiovisual Education School Abidin Kaid Saleh of the SADR) * {{in lang|es}} [http://artifariti.blogspot.com/ ARTifariti] {{smaller|(International Meetings of the Art in the Liberated Territories of SADR)}} {{SADR topics|state=expanded}} {{Western Sahara topics}} {{Countries and territories of North Africa}} {{Countries of Africa}} {{States with limited recognition}} {{Authority control}} [[زمرو:صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]] [[زمرو:اتر آفريڪا]] [[زمرو:پوليساريو فرنٽ]] [[زمرو:صحارا جا ملڪ]] [[زمرو:المغرب جا ملڪ]] [[زمرو:صحارا جي جاگرافي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]] [[زمرو:جزوي سڃاڻپ واري رياستون]] [[زمرو:آفريڪي يونين جي ميمبر رياستون]] [[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر آفريڪا]] [[زمرو:تڪراري علائقا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]] [[زمرو:عرب ليگ جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] joa91hk8e9edhz5ssb6elghpal0dhoz 0 89755 416282 405655 2026-10-01T20:28:33Z Intisar Ali 8681 416282 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جارج واشنگٽن<br /><small>George Washington</small> | image = Gilbert-Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | alt = جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ | caption = پورٽريٽ، {{circa|1803}} | order = پهرين | office = گڏيل رياستن جو صدر | vicepresident = جان ايڊمز | term_start = 30 اپريل، 1789ع | term_end = 4 مارچ، 1797ع | predecessor = عهدو قائم ڪيو ويو | successor = [[جان ايڊمز]] | office2 = [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جو ڪمانڊر ان چيف | appointer2 = [[ڪانٽيننٽل ڪانگريس]] | term_start2 = 19 جون، 1775ع | term_end2 = 23 ڊسمبر، 1783ع | predecessor2 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor2 = هينري ناڪس | birth_date = 22 فيبروري، 1732ع | birth_place = پوپس ڪريڪ، ورجينيا، برطانوي آمريڪا | death_date = {{death date and age|1799|12|14|1732|2|22}} | death_place = [[مائونٽ ورنن]]، ورجينيا، آمريڪا | resting_place = مائونٽ ورنن | party = [[آزاد سياستدان|آزاد]] | spouse = مارٿا واشنگٽن | occupation = فوجي آفيسر، سياستدان، زميندار | signature = George Washington signature.svg | branch = ورجينيا مليشيا، ڪانٽيننٽل آرمي، يو ايس آرمي | rank = جنرل آف دي آرميز }} '''جارج واشنگٽن''' (George Washington؛ پيدائش: 22 فيبروري، 1732ع، وفات: 14 ڊسمبر، 1799ع) گڏيل رياستن جي بنياد وجهندڙ پيلن ([[Founding Fathers of the United States|باني پيئرن]]) مان هڪ ۽ آمريڪا جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو، جنهن 1789ع کان 1797ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن آمريڪي انقلابي جنگ دوران [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جي ڪمانڊر طور آمريڪي فوجن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي سلطنت تي فتح حاصل ڪئي. آمريڪي آزاديءَ ۾ سندس اهم ڪردار جي ڪري کيس ”قوم جو ابو“ ([[Father of the Nation]]) سڏيو ويندو آهي. ورجينيا ۾ پيدا ٿيندڙ واشنگٽن فرانسيسي ۽ انڊين جنگ (1754ع-1763ع) دوران ورجينيا رجمينٽ جو ڪمانڊر رهيو. جڏهن 1775ع ۾ برطانيه خلاف آمريڪي انقلابي جنگ شروع ٿي، ته کيس ڪانٽيننٽل آرمي جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو. هن جي اڳواڻي ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 1781ع ۾ [[يارڪ ٽائون جو گهيرو|يارڪ ٽائون]] واري جنگ ۾ برطانوي فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي. واشنگٽن کي 1788ع ۽ 1792ع ۾ بنا مقابلي آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو. هن هڪ مضبوط قومي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ پنهنجي ڪابينا ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي اختلافن دوران غير جانبدار رهيو. هن ٻن مدن کانپوءِ صدارت تان هٽي ڪري هڪ اهم جمهوري مثال قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي آمريڪي آئين جي 22 هين ترميم ذريعي قانوني شڪل ڏني وئي. جارج واشنگٽن جي تصوير آمريڪي ثقافت جو هڪ اهم نشان آهي. آمريڪا جو گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] سندس نالي سان منسوب آهن. تاريخي ماهرن ۽ عوامي راءِ جي سروي موجب، کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين صدرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==ابتدائي زندگي (1732–1752)== <!-- linked from redirect "Early life of George Washington"--> {{Further|واشنگٽن خاندان}} [[File:Residence of the Washington Family on the Rappahannock.jpg|left|thumb|alt=واشنگٽن خاندان جي رهائش جو خاڪو|[[فيري فارم]]، [[واشنگٽن خاندان]] جي رهائشگاهه [[راپاها نڪ درياهه]] جي ڪناري تي [[اسٽافورڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾، جتي واشنگٽن پنهنجي نوجوانيءَ جو وڏو حصو گذاريو]] {{جارج واشنگٽن سلسلو}} جارج واشنگٽن 22 فيبروري 1732 تي {{efn|name=fn1|همعصر رڪارڊن ۾ سندس جنم [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون|پراڻي انداز]] جي جوليئن ڪئلينڊر ۽ [[نئين سال جون تاريخي يورپي تاريخون|اعلان واري انداز]] موجب 11 فيبروري 1731 طور درج ڪيو ويو. 1752 ۾ برطانوي [[نئون انداز ڪئلينڊر قانون 1750]] نافذ ٿيو، جنهن موجب سرڪاري تاريخي نظام گريگورين ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ سال جي شروعات 1 جنوري کان قرار ڏني وئي (اڳ ۾ 25 مارچ هوندي هئي). انهن تبديلين سبب تاريخن ۾ 11 ڏينهن جو اضافو ٿيو ۽ جنوري 1 کان مارچ 25 جي وچ واري تاريخن ۾ هڪ سال جو فرق پئجي ويو. وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون]].}} [[جارج واشنگٽن جنم يادگار]]، پوپس ڪريڪ، [[ويسٽمورلينڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=3–6}} هو [[آگسٽين واشنگٽن]] ۽ [[ميري بال واشنگٽن]] جي ڇهن ٻارن مان وڏو هو. سندس والد امن جو جج ۽ بااثر شخصيت هو، جنهن جي پهرين شادي جين بٽلر سان ٿي هئي ۽ ان مان چار ٻيا ٻار هئا. واشنگٽن پنهنجي والد سان گهڻو ويجهو نه رهيو ۽ بعد ۾ کيس گهٽ ياد ڪيو؛ سندس ماءُ سان به سندس لاڳاپا ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيا. ڀائرن ۾ هو خاص طور پنهنجي سڳو وڏو ڀاءُ [[لارنس واشنگٽن]] سان گهڻو ويجهو هو.{{sfn|Lengel|2005|p=7}} 1735 ۾ خاندان [[لٽل هنٽنگ ڪريڪ]] جي پوکيءَ واري زمين تي منتقل ٿيو، ۽ پوءِ 1738 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ويجهو [[فيري فارم]] تي اچي رهيو. جڏهن 1743 ۾ آگسٽين فوت ٿيو ته واشنگٽن کي فيري فارم ۽ ڏهه غلام ورثي ۾ مليا؛ لارنس کي لٽل هنٽنگ ڪريڪ مليو، جنهن جو نالو هن بدلائي [[ماؤنٽ ورنن]] رکيو.{{sfnm|Levy|2013|1pp=39, 55, 56|Morgan|2005|2p=407}} والد جي وفات سبب واشنگٽن کي پنهنجي سڳن اڌ ڀائرن جهڙي رسمي تعليم حاصل نه ٿي، جيڪي انگلينڊ جي [[ايپلبي گرامر اسڪول]] ۾ پڙهيا هئا. هن بدران [[لوئر چرچ اسڪول]]، [[هارٽفيلڊ، ورجينيا]] ۾ تعليم ورتي. هن رياضي ۽ زمين جي [[سروي]] سکيا ۽ هڪ ماهر [[خاڪا ٺاهيندڙ]] ۽ [[نقشه سازي]] ڪندڙ بڻيو. سندس سوانح نگار [[رون چرنو]] موجب، نوجوانيءَ تائين هو لکڻ ۾ “قابلِ ذڪر طاقت” ۽ “درستگي” جو مظاهرو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10–12|Ferling|2002|2p=14}} نوجوانيءَ ۾ هن سماجي روين بابت سو کان وڌيڪ اصول گڏ ڪري لکيا، جيڪي ”اخلاقي قاعدا“ جي نالي سان مشهور ٿيا؛ اهي اصول هڪ فرينچ ڪتاب جي انگريزي ترجمي مان نقل ڪيل هئا.{{sfn|Harrison|2015|p=19}} واشنگٽن اڪثر [[بيل ووار]] نالي جاگير تي ويندو هو، جيڪا [[وليم فيئرفيڪس]] جي ملڪيت هئي، جيڪو لارنس جو سسر هو. فيئرفيڪس سندس سرپرست ۽ ڄڻ ٻيو والد بڻيو. 1748 ۾ واشنگٽن فيئرفيڪس جي [[شينانڊوا وادي]] واري ملڪيت جي سروي لاءِ هڪ مهيني تائين ٽيم سان گڏ رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10, 19|Ferling|2002|2pp=14–15|Randall|1997|3p=36}} اڳين سال کيس [[وليم ۽ ميري ڪاليج]] مان سرويئر جو لائسنس مليو.{{efn|[[وليم ۽ ميري ڪاليج]] جي چارٽر موجب ان کي ورجينيا جي ڪائونٽين ۾ سرويئر مقرر ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته واشنگٽن اتي باقاعده ڪلاس اٽينڊ ڪيا هئا.}} جيتوڻيڪ هن روايتي شاگردي (اپرنٽس شپ) نه ڪئي هئي، پر [[ٿامس فيئرفيڪس]] کيس [[ڪلپيپر ڪائونٽي، ورجينيا]] جو سرويئر مقرر ڪيو. هن 20 جولاءِ 1749 تي عهدي جو حلف کنيو ۽ 1750 ۾ استعيفٰي ڏني. 1752 تائين هن شينانڊوا وادي ۾ لڳ ڀڳ 1500 ايڪڙ زمين خريد ڪري ورتي هئي ۽ مجموعي طور 2315 ايڪڙ زمين جو مالڪ بڻجي چڪو هو.{{sfnm|Fitzpatrick|1936|1loc=v. 19, p. 510|Chernow|2010|2pp=22–23}} 1751 ۾ واشنگٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ واحد ڀيرو اتر آمريڪا جي سرزمين کان ٻاهر سفر ڪيو، جڏهن هو لارنس سان گڏ [[بارباڊوس]] ويو، اميد ته اتي جي موسم سندس ڀاءُ جي [[ٽي بي]] (سل) کي فائدو ڏيندي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=24|Rhodehamel|2017|2loc=2: Powerful Ambitions, Powerful Friends}} ان سفر دوران واشنگٽن کي [[چيچڪ]] ٿي پئي، جنهن سندس چهري تي هلڪا نشان ڇڏيا، پر مستقبل جي بيماري کان مدافعت فراهم ڪئي. لارنس 1752 ۾ فوت ٿيو؛ واشنگٽن ماؤنٽ ورنن کي سندس بيواهه اين کان ليز تي ورتو، ۽ 1761 ۾ سندس وفات کان پوءِ مڪمل مالڪي حاصل ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=26, 52, 98}} بارباڊوس جو سفر واشنگٽن کي برطانوي ائٽلانٽڪ دنيا، پوکيءَ واري سماج ۽ سلطنتي انتظاميه جي انهن پهلوئن سان روشناس ڪرايو، جيڪي ورجينيا کان ٻاهر موجود هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=25}} == نوآبادي دور جي فوجي زندگي (1752–1758) == لارنس واشنگٽن جي [[ورجينيا مليشيا]] ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل طور خدمت جارج کي فوجي ڪميشن حاصل ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورجينيا جي ليفٽيننٽ گورنر [[رابرٽ ڊنويڊي]] واشنگٽن کي ميجر مقرر ڪيو ۽ چار مليشيا ضلعن مان هڪ جو ڪمانڊر بڻايو. برطانوي ۽ فرينچ فوجون [[اوهايو درياهه وادي]] تي ڪنٽرول لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون: برطانيا درياهه جي ڪناري تي قلعن جي تعمير ڪري رهيو هو، جڏهن ته فرينچ فوج درياهه ۽ [[ايري ڍنڍ]] جي وچ واري علائقي ۾ مضبوط ٿي رهي هئي.{{sfnm|Anderson|2007|1pp=31–32|Chernow|2010|2pp=26–27}} آڪٽوبر 1753 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي خاص نمائندي طور مقرر ڪيو ته هو فرينچ فوج کان مطالبو ڪري ته اهي برطانوي دعويٰ ڪيل زمين خالي ڪن. واشنگٽن کي [[ايروكوا اتحاد]] سان امن قائم ڪرڻ ۽ فرينچ فوج بابت ڄاڻ گڏ ڪرڻ جي به هدايت ڏني وئي. واشنگٽن [[ٽاناچيريسن]] نالي ايروكوا اڳواڻ سان [[لاگس ٽائون]] ۾ ملاقات ڪئي. واشنگٽن موجب، انهيءَ ملاقات ۾ ٽاناچيريسن کيس ”ڪونوتوڪوريوس“ سڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڳوٺن کي ڳڙڪائيندڙ“ هئي؛ اهو لقب اڳ ۾ سترهين صديءَ جي آخر ۾ سندس پردادا [[جان واشنگٽن]] کي [[سَسڪوهينڪ]] قوم طرفان ڏنو ويو هو.{{sfn|Calloway|2018|pp=25, 69}} واشنگٽن جو قافلو نومبر 1753 ۾ اوهايو درياهه تائين پهتو، جتي هڪ فرينچ گشتي ٽولي کين روڪيو. کين [[فورٽ لي بوف]] ڏانهن وٺي ويو ويو، جتي واشنگٽن جو دوستانه استقبال ڪيو ويو. هن فرينچ ڪمانڊر [[جئڪس ليگارڊيئر ڊي سينٽ پيئر]] کي برطانوي مطالبو پيش ڪيو، پر فرينچ روانگي کان انڪار ڪيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سينٽ پيئر پنهنجو باضابطه جواب ڏنو ۽ واپسي سفر لاءِ خوراڪ ۽ سياري جا ڪپڙا به ڏنا. واشنگٽن سخت سياري جي حالتن ۾ اهو خطرناڪ مشن مڪمل ڪيو ۽ جڏهن سندس رپورٽ ورجينيا ۽ لنڊن ۾ شايع ٿي ته کيس سڃاڻپ ملي.{{sfnm|Harrison|2015|1pp=25–26|Ferling|2009|2pp=15–18}} === فرينچ ۽ انڊين جنگ === {{Main|جارج واشنگٽن فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾}} [[File:French_and_Indian_War_map.png|thumb|upright=1.2|Map showing key locations in the فرينچ ۽ انڊين جنگ]] [[File:Washington the soldier.jpg|thumb|upright=1.2|”واشنگٽن دي سولجر“، 1834 جي تصوير جنهن ۾ هو [[مونونگاهيلا جي جنگ]] دوران گهوڙي تي سوار ڏيکاريل آهي]] فيبروري 1754 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 300 سپاهين تي مشتمل [[ورجينيا رجمنٽ]] جو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو، ۽ کيس [[اوهايو جي سنگم]] وٽ فرينچ فوج سان مقابلو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. واشنگٽن اپريل ۾ اڌ فوج سان روانو ٿيو ۽ جلد ئي معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 1,000 فرينچ سپاهي اتي [[فورٽ ڊيوڪين]] تعمير ڪري رهيا آهن. مئي ۾، جڏهن هن [[فورٽ نيسيسيٽي قومي ميدان جنگ]] وٽ دفاعي مورچو قائم ڪيو، ته خبر پئي ته فرينچ فوج لڳ ڀڳ 7 ميل پري ڪيمپ ڪري رهي آهي؛ هن حملي جو فيصلو ڪيو. فرينچ ٽولي لڳ ڀڳ 50 ماڻهن تي مشتمل هئي، تنهنڪري 28 مئي تي واشنگٽن اوچتو حملو ڪيو. سندس ورجينيا ۽ مقامي ساٿين فرينچن کي قتل ڪيو، جن ۾ سندن ڪمانڊر [[جوزف ڪولون ڊي جومون وِل]] پڻ شامل هو، جيڪو برطانيا لاءِ سفارتي پيغام کڻي آيو هو. فرينچن بعد ۾ پنهنجن ساٿين کي قتل ۽ بي دردي سان مئل ڏٺو، ۽ واشنگٽن کي ذميوار قرار ڏنو، جيڪو [[فورٽ نيسيسيٽي]] ڏانهن واپس هٽي ويو. ايندڙ مهيني ورجينيا رجمنٽ جا باقي سپاهي اچي مليا، ۽ کيس مڪمل ڪرنل جي حيثيت سان سڄي رجمنٽ جو ڪمانڊ ڏنو ويو. پر ڪيپٽن [[جيمس ميڪي]] جي اڳواڻي هيٺ ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ آزاد برطانوي ڪمپني به ساڻس شامل ٿي، جنهن جي شاهي ڪميشن واشنگٽن کان مٿانهين هئي، جنهن سبب قيادت بابت تڪرار پيدا ٿيو. 3 جولاءِ تي 900 فرينچ سپاهين فورٽ نيسيسيٽي تي حملو ڪيو، ۽ جنگ آخرڪار واشنگٽن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي ختم ٿي. واشنگٽن فرينچ نه ڄاڻندو هو، پر هن هڪ دستاويز تي صحي ڪئي جنهن ۾ اڻ ڄاڻائي طور جومون ول جي ”قتل“ جي ذميواري قبول ڪئي وئي؛ هن بعد ۾ ترجمان کي قصوروار قرار ڏنو. ورجينيا رجمنٽ کي ٻيهر ورهايو ويو ۽ واشنگٽن کي ڪيپٽن جو عهدو پيش ڪيو ويو، جيڪو دراصل تنزلي هئي، تنهنڪري هن انڪار ڪيو ۽ استعيفٰي ڏئي ڇڏي. جومون ول وارو واقعو ئي فرينچ ۽ انڊين جنگ جي شروعات بڻيو. 1755 ۾ واشنگٽن جنرل [[ايڊورڊ بريڊاڪ]] جو رضاڪار مددگار بڻيو، جنهن [[بريڊاڪ مهم]] جي قيادت ڪندي فورٽ ڊيوڪين ۽ [[اوهايو ملڪ]] مان فرينچن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. واشنگٽن جي صلاح تي بريڊاڪ فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. واشنگٽن سخت پيچش ۾ مبتلا هو، تنهنڪري شروعات ۾ مهم ۾ شامل نه ٿي سگهيو. جڏهن هو مونونگاهيلا وٽ ٻيهر شامل ٿيو ته فرينچ ۽ سندن مقامي اتحادي فوج تي اوچتو حملو ڪيو. ٻن ٽين حصي برطانوي فوج مارجي وئي يا زخمي ٿي وئي، ۽ بريڊاڪ مارجي ويو. ليفٽيننٽ ڪرنل [[ٿامس گيج]] جي حڪم هيٺ واشنگٽن بچيل سپاهين کي گڏ ڪري پٺتي مورچو سنڀاليو، جنهن سان باقي فوج بچي نڪري وئي. هن جنگ دوران سندس ٻه گهوڙا مارجي ويا ۽ ٽوپي ۽ ڪوٽ گولين سان ڇني ويا. هن جي بهادريءَ سان سندس اڳوڻي ناڪاميءَ واري شهرت بحال ٿي، پر کيس پوءِ ٿيندڙ مهمن جي منصوبابندي ۾ شامل نه ڪيو ويو. آگسٽ 1755 ۾ ورجينيا رجمنٽ ٻيهر منظم ڪئي وئي ۽ ڊنويڊي کيس ٻيهر ڪرنل مقرر ڪيو. هن جلد ئي سينياريٽي بابت ڪيپٽن [[جان ڊيگورٿي]] سان تڪرار ڪيو، جيڪو [[فورٽ ڪمبرلينڊ]] ۾ ميري لينڊ جي ٽولي جي قيادت ڪري رهيو هو. واشنگٽن فورٽ ڊيوڪين خلاف حملو ڪرڻ جو خواهشمند هو ۽ شاهي ڪميشن لاءِ ڪوششون ڪيون، پر [[لارڊ لاڊون]] کيس انڪار ڪيو ۽ صرف فورٽ ڪمبرلينڊ جي ذميواري کان آزاد ڪيو. 1758 ۾ ورجينيا رجمنٽ کي [[فوربز مهم]] ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن فورٽ ڊيوڪين تي قبضو ڪيو وڃي. جنرل [[جان فوربز]] ڪجهه معاملن ۾ واشنگٽن جي صلاح مڃي، پر قلعو وٺڻ لاءِ رستي بابت سندس راءِ رد ڪئي. پوءِ به هن واشنگٽن کي اعزازي برگيڊيئر جنرل بڻايو ۽ هڪ بريگيڊ جي قيادت ڏني. پر حملي کان اڳ ئي فرينچ قلعو ڇڏي ويا. هڪ غلط فهميءَ واري فائرنگ ۾ 14 مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا. مايوس ٿي واشنگٽن جلد ئي استعيفٰي ڏني ۽ [[ماؤنٽ ورنن]] موٽي ويو. واشنگٽن جي قيادت هيٺ ورجينيا رجمنٽ ڏهه مهينن ۾ 300 ميل سرحدي علائقي جي حفاظت ڪئي ۽ ويهن مقامي حملن کي روڪيو. هن رجمنٽ کي وڌيڪ پيشاور بڻايو ۽ ان جي تعداد 300 کان وڌائي 1,000 تائين پهچائي. جيتوڻيڪ کيس شاهي ڪميشن نه ملي، جنهن سبب هو برطانيا کان ناخوش رهيو، پر هن قيادت، خود اعتمادي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جو وڏو تجربو حاصل ڪيو. نوآبادي سياستدانن جي تباهي ڪندڙ مقابلي کيس بعد ۾ مضبوط مرڪزي حڪومت جي حمايت ڪرڻ تي آمادہ ڪيو. == شادي، شهري ۽ سياسي زندگي (1759–1775) == {{Main|جارج واشنگٽن جي سياسي ارتقا}} <!-- linked from redirect "George Washington between the wars" --> {{multiple image | image1 = Washington 1772.jpg | alt1 = ڪرنل جي وردي ۾ بيٺل واشنگٽن جي رسمي تصوير | caption1 = ''ڪرنل جارج واشنگٽن''، 1772 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي | image2 = Martha Dandridge Custis, John Wollaston, 1757.jpg | alt2 = نوجوان مارٿا واشنگٽن جي تيل رنگ واري تصوير | caption2 = ''مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس''، 1757 جي تصوير جيڪا [[جان وولاسٽن]] ٺاهِي }} 6 جنوري 1759 تي، 26 ورهين جي عمر ۾، واشنگٽن 27 ورهين جي امير زميندار جي بيواهه [[مارٿا واشنگٽن|مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس]] سان شادي ڪئي. مارٿا ذهين، باوقار ۽ جاگير سنڀالڻ ۾ ماهر هئي، ۽ ٻنهي جي شادي خوشگوار رهي.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=33–34|Wiencek|2003|2p=69}} هو [[ماؤنٽ ورنن]] ۾ رهڻ لڳا، جتي واشنگٽن تمباڪو ۽ ڪڻڪ پوکي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=97–98|Fischer|2004|2p=14}} هن شاديءَ وسيلي مارٿا جي {{convert|18000|acre|ha|-2|adj=on}} [[ڊينيل پارڪ ڪَسٽِس جي جاگير]] ۾ هڪ-ٽئين حصي جي ڏاجي ملڪيت تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، ۽ باقي ٻن-ٽئين حصي کي مارٿا جي ٻارن لاءِ سنڀاليو. ان سان هو ورجينيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سندس سماجي حيثيت وڌائي.{{sfn|Wiencek|2003|pp=9–10, 67–69, 80–81}} واشنگٽن جي زور ڀرڻ تي، گورنر [[نوربورن برڪلي، چوٿون بارون بوٽيٽورٽ|لارڊ بوٽيٽورٽ]] 1754 ۾ ڊنويڊي طرفان ڪيل وعدو پورو ڪيو ته فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾ رضاڪار مليشيا سان خدمت ڪندڙن کي زمين جا انعام ڏنا ويندا.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=100|2a1=Chernow|2y=2010|2p=184}} 1770 جي آخر ۾ واشنگٽن اوهايو ۽ [[ڪاناوها درياهه]] واري علائقي جي زمينن جو جائزو ورتو ۽ سرويئر [[وليم ڪرافورڊ]] کي زمين ورهائڻ لاءِ مقرر ڪيو. ڪرافورڊ {{convert|23200|acre|ha}} زمين واشنگٽن کي الاٽ ڪئي. واشنگٽن ويٽرنز کي چيو ته زمين پوک لاءِ موزون ناهي، ۽ {{convert|20147|acre|ha}} خريد ڪرڻ تي راضي ٿيو، جنهن ڪري ڪجهه ماڻهن کي لڳو ته ساڻن دوکو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=44–45|Grizzard|2002|2pp=135–137}} هن ماؤنٽ ورنن جي پکيڙ ٻيڻي ڪري {{convert|6500|acre|ha|-2}} تائين پهچائي، ۽ 1775 تائين غلامن جو انگ به ٻيڻو ڪري سؤ کان مٿي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} هڪ معزز فوجي هيرو ۽ وڏو زميندار هئڻ سبب، واشنگٽن مقامي عهدن تي رهيو ۽ 1758 کان شروع ٿيندڙ ستن سالن تائين [[فريڊرڪ ڪائونٽي، ورجينيا]] جي نمائندگي ڪندي [[ورجينيا هائوس آف برجيزز]] لاءِ چونڊيو ويو.{{efn|هن 1755 ۽ 1757 ۾ به چونڊ وڙهي پر ناڪام ٿيو.{{sfn|Misencik|2014|p=176}}}}{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} شروعاتي قانون سازي واري دور ۾ هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1760ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيو ۽ برطانيا جي ٽيڪس ۽ [[آمريڪي نوآبادين ۾ تجارتي پابندين واري پاليسي]] جو نمايان نقاد بڻيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=49–54, 68}} هو انگلينڊ مان عياشي شيون درآمد ڪندو هو ۽ تمباڪو برآمد ڪري ادائيگي ڪندو هو. گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ وڌندڙ خرچن سبب 1764 تائين هو £1,800 جو قرضدار ٿيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=49–50}} لنڊن جي واپاري رابرٽ ڪيري تي سندس مڪمل انحصار سندس معاشي تحفظ لاءِ خطرو بڻيو.{{efn|20 سيپٽمبر 1765 جي خط ۾ واشنگٽن "رابرٽ ڪيري اينڊ ڪمپني" کي گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ لنڊن جي مهانگي شين بابت احتجاج ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=138|Ferling|2009|2p=68}}}}{{sfn|Ellis|2004|p=51}} 1764 کان 1766 جي وچ ۾ هن فصل تبديل ڪري تمباڪو بدران ڪڻڪ کي اهم نقد فصل بڻايو، ۽ [[جارج واشنگٽن جي اٽي جي چڪي]] ۽ ڀنگ جي پوک شامل ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=141|Ragsdale|2021|2pp=23, 41–42}} واشنگٽن جي سوتيلي ڌيءُ پيٽسي کي مرگي جا دورا پوندا هئا ۽ 1773 ۾ ماؤنٽ ورنن تي فوت ٿي وئي، جنهن سان واشنگٽن کي سندس وراثت مان ڪجهه حصو مليو ۽ قرض ادا ڪري سگهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=161|Gardner|2013}} === برطانوي پارليامينٽ ۽ تاج جي مخالفت === {{further|آمريڪي انقلاب|جارج واشنگٽن آمريڪي انقلاب ۾}} واشنگٽن انهن ٽيڪسن جي مخالفت ڪئي جيڪي [[برطانوي پارليامينٽ]] نمائندگي کان سواءِ نوآبادين تي لاڳو ڪيا.{{sfn|Chernow|2010|p=136}} هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765]] کي ظالماڻو قرار ڏنو ۽ ان جي خاتمي تي خوشي ظاهر ڪئي. [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي جواب ۾ هن مئي 1769 ۾ تجويز پيش ڪئي ته ورجينيا وارا برطانوي شين جو بائيڪاٽ ڪن؛ اهي قانون گهڻو ڪري 1770 ۾ ختم ڪيا ويا.{{sfnm|Glover|2014|1pp=42–46|Taylor|2016|2p=75}} واشنگٽن ۽ ٻين نوآبادين کي [[1763 جو شاهي فرمان]] تي به ڪاوڙ هئي، جنهن [[اليگيني جبلن]] جي اولهه ۾ آبادڪاري تي پابندي وڌي هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=137, 148|Taylor|2016|2pp=61, 75}} برطانيا پاران مغربي زمين جي [[زميني قياس آرائي]] ۾ مداخلت به ناراضگي جو سبب بڻي.{{sfn|Calloway|2018|p=184}} 1774 ۾ [[بوسٽن ٽي پارٽي]] جي جواب ۾ پارليامينٽ [[جبراتي قانون]] پاس ڪيا، جن کي واشنگٽن "اسان جي حقن ۽ مراعاتن تي حملو" قرار ڏنو.{{sfnm|Randall|1997|1p=262|Chernow|2010|2p=166|Taylor|2016|3p=119}} انهيءَ سال جولاءِ ۾ هن ۽ [[جارج ميسن]] [[فيرفڪس ريزولووز]] تيار ڪيا، جن ۾ [[اٽلانٽڪ غلام واپار]] ختم ڪرڻ جي اپيل شامل هئي؛ اهي منظور ڪيا ويا.{{sfn|Chernow|2010|p=167}} آگسٽ ۾ واشنگٽن [[پهريون ورجينيا ڪنوينشن]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ کيس [[پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] لاءِ نمائندو چونڊيو ويو.{{sfnm|1a1=Ferling|1y=2010|1p=100|Glenn|2014|2p=82}} 1774 ۾ تڪرار وڌڻ سان، هن ورجينيا ۾ مليشيا کي تربيت ڏني ۽ ڪانگريس طرفان لاڳو ڪيل [[ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن]] جي بائيڪاٽ تي عمل ڪرائڻ منظم ڪيو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=108|Taylor|2016|2pp=126–127}} == فوج جو ڪمانڊر اِن چيف (1775–1783) == {{further|جارج واشنگٽن جي فوجي ڪيريئر}} [[File:George Washington, 1776.jpg|thumb|alt=ڪرنل وردي ۾ بيٺل جنرل جارج واشنگٽن جي رسمي تصوير، ڪنٽينينٽل آرمي جي ڪمانڊر طور|''جنرل واشنگٽن، ڪنٽينينٽل آرمي جو ڪمانڊر''، 1776 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي]] [[آمريڪي انقلابي جنگ]] 19 اپريل 1775 تي [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪارڊ جون جنگيون]] سان شروع ٿي.{{sfn|Taylor|2016|p=132}} واشنگٽن 4 مئي تي تڪڙ ۾ [[ماؤنٽ ورنن]] ڇڏي [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[ٻئي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|p=182}} 14 جون تي ڪانگريس [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي ۽ [[جان ايڊمز]] واشنگٽن کي ان جو [[ڪمانڊر اِن چيف]] نامزد ڪيو—خاص طور تي سندس فوجي تجربي ۽ ان خيال سبب ته ورجينيا جو ماڻهو نوآبادين کي وڌيڪ متحد ڪري سگهندو. ايندڙ ڏينهن ڪانگريس يڪراءِ طور هن کي چونڊيو.{{efn|چرنو مطابق، واشنگٽن کي ڪمانڊ لاءِ بهترين چونڊ سمجهڻ جا ٻيا سبب هن جي “وڌيڪ باوقار موجودگي، تمام بهتر فيصلو، وڌيڪ سياسي هوشياري، ۽ بي مثال رعب” وغيره هئا؛ يعني هن وٽ قيادت لاءِ مناسب مزاج موجود هو.{{sfn|Chernow|2010|p=185}}}}{{sfnm|Taylor|2016|1pp=132–133|Ellis|2004|2pp=67–68|Chernow|2010|3pp=185–186|Cogliano|2024|4pp=94–95}} واشنگٽن 16 جون تي قبوليت واري تقرير ڪئي ۽ پگهار وٺڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ سندس خرچن جي ادائيگي ڪئي وئي.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=294|2a1=Rhodehamel|2y=2017|2loc=5: "Because We Are Americans"|Taylor|2016|3pp=141–142|Ferling|2009|4pp=86–87}} ڪانگريس واشنگٽن لاءِ اهم اسٽاف آفيسر چونڊيا، جن ۾ [[آرٽيمس وارڊ]]، [[هوريشيو گيٽس]]، [[چارلس لي]]، [[فلپ اسڪائيلر]]، ۽ [[نٿانيل گرين]] شامل هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=190–191|Ferling|2002|2p=108}} [[هينري ناڪس]] پنهنجي [[فوجي هٿيارن ۽ سامان]] بابت ڄاڻ سان ايڊمز ۽ واشنگٽن کي متاثر ڪيو ۽ کيس ڪرنل ۽ توپخاني جو سربراهه بڻايو ويو. اهڙي طرح، واشنگٽن [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي ذهانت ۽ بهادريءَ کان متاثر ٿيو؛ پوءِ هن هيملٽن کي ڪرنل بڻايو ۽ کيس پنهنجو [[ايڊ ڊي ڪيمپ]] مقرر ڪيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=109–110|Puls|2008|2p=31}} واشنگٽن شروع ۾ ڪارن سپاهين جي ڀرتي تي پابندي وڌي—چاهي آزاد هجن يا غلام. برطانيا نوآبادين کي ورهائڻ جو موقعو ڏٺو: ورجينيا جي نوآبادي گورنر [[ڊنمور جو اعلان]] جاري ڪيو، جنهن تحت جيڪڏهن غلام برطانوي فوج ۾ شامل ٿين ته کين آزاديءَ جو وعدو ڏنو ويو.{{sfn|Morgan|2000|pp=290–291}} هن اعلان ۽ فوجين جي ضرورت جي ڪري واشنگٽن ٿوري ئي عرصي ۾ پنهنجو پابنديءَ وارو فيصلو واپس ورتو.{{sfnm|Painter|2006|1p=65|Hirschfeld|1997|p=2}} جنگ جي پڇاڙيءَ تائين ڪنٽينينٽل آرمي جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي سپاهين جو تعلق ڪارن سان هو، ۽ ڪجهه کي آزادي به ملي.{{sfn|Taylor|2016|p=231}} === بوسٽن جو گهيرو === {{Main|بوسٽن جو گهيرو}} اپريل 1775 ۾ وڌندڙ بغاوت جي ردعمل طور برطانوي فوجين [[بوسٽن]] تي قبضي ڪيو، ۽ قيادت جنرل [[ٿامس گيج]] وٽ هئي، جيڪو آمريڪا ۾ برطانوي فوجن جو ڪمانڊر هو.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–123}} مقامي مليشيائن شهر کي گهيرو ڪري برطانوي فوجن کي ڦاسائي ڇڏيو، جنهن سان جمود واري حالت پيدا ٿي.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–122, 143}} واشنگٽن جڏهن بوسٽن طرف روانو ٿيو ته نعريباز هجوم ۽ سياسي تقريبن سان سندس آجيان ٿي؛ هو [[پيٽرياٽ]] تحريڪ جي علامت بڻجي ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=193}} 2 جولاءِ تي پهچڻ بعد هن فوج جو معائنو ڪيو، پر مليشيا کي بي ضابطه ڏٺائين.{{sfn|Taylor|2016|p=143}} صلاح مشوري کان پوءِ هن [[بينجمن فرينڪلِن]] جي تجويز ڪيل سڌارن تي عمل شروع ڪيو: فوجي مشقون لاڳو ڪيون ۽ سخت نظم وضبط جا قدم کنيا.{{sfnm|Isaacson|2003|1p=303|Ferling|2002|2p=112|Taylor|2016|3p=143|Fitzpatrick|1936|4p=514}} هن [[بنڪر هِل جي جنگ]] ۾ سٺو ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ڪجهه سپاهين کي آفيسر بڻايو، ۽ جن کي نااهل سمجهيو تن کي هٽايو.{{sfn|Ferling|2002|pp=112–113, 116}} آڪٽوبر ۾ بادشاهه [[جارج ٽيون]] اعلان ڪيو ته نوآباديون کليل بغاوت ۾ آهن، ۽ گيج کي ڪمانڊ کان هٽائي جنرل [[وليم هو]] کي مقرر ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=208|Taylor|2016|2pp=133–135}} جڏهن [[چارلس درياهه]] ڄمي ويو ته واشنگٽن بوسٽن تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر گيٽس ۽ ٻين کي اڻ تربيت يافته مليشيا کي مضبوط قلعابندين تي حملي لاءِ موڪلڻ قبول نه هو. ان بدران، واشنگٽن [[ڊورچسٽر هائٽس جي قلعي بندي]] ڪرڻ تي راضي ٿيو ته جيئن برطانوي فوج کي شهر ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪري سگهجي.{{sfn|Ferling|2009|p=100}} 17 مارچ تي 8,906 برطانوي سپاهي، 1,100 [[لويالسٽ]]، ۽ 1,220 عورتون ۽ ٻار افراتفريءَ واري سامونڊي لڏپلاڻ شروع ڪيائون. واشنگٽن 500 ماڻهن سان شهر ۾ داخل ٿيو ۽ کين صاف حڪم ڏنائين ته ڦرلٽ نه ڪن.{{sfn|McCullough|2005|pp=105–107}} هن بوسٽن ۾ فوجي اختيار استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ شهري معاملن کي مقامي اختيارين وٽ رهڻ ڏنو.{{efn|24 جنوري 1776 تي ڪانگريس جي نمائندي [[ايڊورڊ رَٽليج]] (واشنگٽن جي خدشن جي تائيد ڪندي) تجويز ڏني ته برطانيا وانگر جنگي کاتو قائم ڪيو وڃي.{{sfn|Wright|1983|p=89}} [[بورڊ آف وار]] جي تنظيم 1776 کان پوءِ ڪيترين اهم تبديلين مان گذري.{{sfn|Wright|1983|p=121f}}}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=227–228|Lengel|2005|2pp=124–126|Ferling|2002|3pp=116–119|Taylor|2016|4pp=144, 153–154}} === نيو يارڪ ۽ نيو جرسي === {{Main|نيو يارڪ ۽ نيو جرسي مهم}} ==== لانگ آئلينڊ جي جنگ ==== {{Main|لانگ آئلينڊ جي جنگ}} [[File:Battle_of_Long_Island.png|thumb|alt=نيو يارڪ ۾ برطانوي لهرائي ۽ واشنگٽن جي پوئتي هٽڻ ڏيکاريندڙ نقشو|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] جو نقشو]] بوسٽن جي فتح کان پوءِ واشنگٽن صحيح اندازو لڳايو ته برطانوي نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي ايندا ۽ بدلو وٺندا. هو 13 اپريل 1776 تي اتي پهتو ۽ قلعي بندين جي تعمير جو حڪم ڏنائين. هن پنهنجي فوجن کي اهو به حڪم ڏنو ته عام ماڻهن ۽ سندن ملڪيت سان عزت سان پيش اچن، جيئن بوسٽن وارن سان برطانوي فوجن هٿان ٿيندڙ زيادتين جهڙا واقعا نه ٿين.{{sfn|Chernow|2010|pp=229–230}} برطانوي فوجون—سؤ کان وڌيڪ جهازن ۽ هزارين سپاهين سميت—جولاءِ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي پهچڻ لڳيون ته شهر جو گهيرو ڪن.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=32–33|Taylor|2016|2pp=162–163}} هو جي فوجي طاقت 32,000 باقاعده سپاهين ۽ [[هيشن]] مددگار فوجين تي مشتمل هئي؛ واشنگٽن وٽ 23,000 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا اڻ تربيت يافته ڀرتي ۽ مليشيا هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=244–245|Taylor|2016|2pp=162–163}} آگسٽ ۾ هو 20,000 فوجين سان [[گريوزينڊ، بروڪلن]] وٽ لهرايو ۽ واشنگٽن جي قلعي بندين ڏانهن وڌيو. پنهنجن جرنيلن جي مخالفت باوجود، واشنگٽن غلط ڄاڻ جي بنياد تي وڙهڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس لڳو هو ته هو جي فوج رڳو لڳ ڀڳ 8,000 آهي.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=95–96|Chernow|2010|2p=244}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن جي پاسي (فلينڪ) تي حملو ڪيو ۽ 1,500 پيٽرياٽ جاني نقصان ڪرايا.{{sfn|Taylor|2016|p=164}} واشنگٽن [[مئنهيٽن]] ڏانهن پوئتي هٽيو.{{sfn|McCullough|2005|pp=186–195}} هو واشنگٽن ڏانهن امن ڳالهين جو پيغام موڪليو ۽ کيس “جارج واشنگٽن، ايسڪوائر” لکي مخاطب ڪيو. واشنگٽن اهو پيغام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ مطالبو ڪيو ته کيس سفارتي آداب موجب مخاطب ڪيو وڃي—باغي طور نه.{{sfnm|Chernow|2010|1p=240|Pearson|2009|2pp=157–158|Taylor|2016|3p=164}} خدشن هوندي به واشنگٽن جنرل گرين جي صلاح مڃي [[فورٽ واشنگٽن]] جي بچاءَ جو فيصلو ڪيو، پر آخرڪار کيس اهو ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfnm|McCullough|2005|1pp=236–237|Chernow|2010|2pp=257–262|Rhodehamel|2017|3loc=6: Winter Soldier}} هو پيڇو ڪيو ۽ واشنگٽن [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[فورٽ لي]] ڏانهن هٽيو. نومبر ۾ هو [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ فورٽ واشنگٽن تي قبضو ڪري ويو. نيو يارڪ شهر جي لويالسٽن هو کي آزاد ڪندڙ سمجهيو ۽ افواهه ڦهلايو ته شهر کي باهه واشنگٽن لڳائي هئي.{{sfnm|Alden|1996|1p=137|Taylor|2016|2p=165}} هاڻي 5,400 سپاهين تائين محدود ٿي ويل واشنگٽن جي فوج [[نيو جرسي جي صوبي]] مان پوئتي هٽندي وئي.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=224–226|Taylor|2016|2pp=166–169}} ==== ڊيلاوير پار ڪرڻ، ٽرينٽن، ۽ پرنسٽن ==== {{Main|جارج واشنگٽن جو ڊيلاوير درياهه پار ڪرڻ|ٽرينٽن جي جنگ|پرنسٽن جي جنگ}} [[File:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|upright=1.4|alt=برفاني پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ ۾ بيٺل واشنگٽن جي تصوير|[[واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي (1851 جون تصويرون)|''واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي''، ايمانوئل لوئٽز]] (1851)]] واشنگٽن [[ڊيلاوير درياهه]] پار ڪري [[پنسلوانيا]] ۾ داخل ٿيو، جتي جنرل [[جان سليوان]] 2,000 وڌيڪ سپاهين سان اچي هن سان مليو.{{sfn|Taylor|2016|pp=166–167, 169}} سامان جي کوٽ، سخت سياري، ڀرتين جي مدي پوري ٿيڻ، ۽ [[فرار]] ٿيڻ سبب ڪنٽينينٽل آرمي جو مستقبل شڪ ۾ پئجي ويو.{{sfnm|Ketchum|1999|1p=235|Chernow|2010|2p=264}} هو [[ٽرينٽن، نيو جرسي]] ۾ هڪ [[هيشن]] ڇانوڻي قائم ڪئي ته اولهندي نيو جرسي ۽ ڊيلاوير جي اوڀرئين ڪناري تي ڪنٽرول رهي.{{sfn|Taylor|2016|p=169}} 26 ڊسمبر 1776 جي سحر وقت، واشنگٽن—ڪرنل ناڪس ۽ توپخاني جي مدد سان—پنهنجن ماڻهن جي اڳواڻي ڪندي [[ٽرينٽن جي جنگ]] ۾ هيشنن تي ڪامياب اوچتو حملو ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=270, 275–276|Ferling|2002|2pp=146–147|Fischer|2004|3pp=170, 232–234, 254, 405}} 3 جنوري 1777 تي واشنگٽن نيو جرسي موٽي آيو ۽ [[پرنسٽن جي جنگ]] ۾ [[پرنسٽن، نيو جرسي]] وٽ برطانوي باقاعده فوجين تي حملو ڪيو؛ 40 آمريڪي مارجي يا زخمي ٿيا ۽ 273 برطانوي مارجي يا قيد ٿيا.{{sfnm|Fischer|2004|1p=254|Ketchum|1999|2pp=306–307|Alden|1996|3p=146}} هو سياري لاءِ نيو يارڪ شهر ڏانهن واپس هٽيو.{{sfn|Taylor|2016|p=172}} واشنگٽن پنهنجي سياري واري هيڊڪوارٽر [[مورِس ٽائون، نيو جرسي]] ۾ قائم ڪيو.{{sfn|Patterson|2004|p=101}} حڪمتِ عمليءَ موجب، ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون فتحون انتهائي اهم هيون: انهن پيٽرياٽس جو حوصلو بحال ڪيو ۽ برطانوي حڪمتِ عمليءَ کي ناڪام ڪيو، جيڪا زور ڏيکاري پوءِ نرم شرطن سان صلح ڪرائڻ تي مبني هئي—اهڙي طرح جنگ جو رُخ بدلجي ويو.{{sfnm|1a1=Taylor|1y=2016|1p=172|2a1=Fischer|2y=2004|2p=367|3a1=Willcox|3a2=Arnstein|3y=1988|3p=164}} === فلاڊيلفيا === {{Main|فلاڊيلفيا مهم}} ==== برينڊيوائن، جرمن ٽائون، ۽ سيراٽوگا ==== {{Main|برينڊيوائن جي جنگ|جرمن ٽائون جي جنگ|سيراٽوگا جون جنگيون}} جولاءِ 1777 ۾ برطانوي جنرل [[جان برگوئين]] [[ڪيوبيڪ]] مان پنهنجي فوجن کي ڏکڻ ڏانهن آندو، [[سيراٽوگا مهم]] ۾؛ هن [[فورٽ ٽائڪانڊيروگا جو گهيرو (1777)]] ٻيهر هٿ ڪيو، ۽ ارادو ڪيو ته [[نيو انگلينڊ]] کي جدا ڪري. بهرحال، جنرل هو نيو يارڪ شهر مان پنهنجي فوج کي ڏکڻ طرف فلاڊيلفيا کڻي ويو ۽ [[آلبني، نيو يارڪ]] ڀرسان برگوئين سان شامل نه ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=300–301}} واشنگٽن ۽ [[مارڪيز ڊي لا فاييٽ|گِلبرٽ، مارڪيز ڊي لا فاييٽ]] هو سان مقابلي لاءِ تڪڙو فلاڊيلفيا ڏانهن وڌيا. 11 سيپٽمبر 1777 تي [[برينڊيوائن جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن کي چالاڪيءَ سان مات ڏني ۽ بنا مزاحمت آمريڪي گادي واري شهر فلاڊيلفيا ۾ داخل ٿيو. آڪٽوبر ۾ [[جرمن ٽائون، فلاڊيلفيا]] وٽ برطانوي فوج تي هڪ پيٽرياٽ [[جرمن ٽائون جي جنگ|حملو]] ناڪام ٿيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=340–341|Chernow|2010|2pp=301–304}} [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] ۾ پيٽرياٽس جي اڳواڻي جنرل [[هوريشيو گيٽس]] ڪندو هو. برگوئين جي ڏکڻ طرف حرڪت بابت فڪر سبب، واشنگٽن جنرل [[بينڊڪٽ آرنولڊ]] ۽ [[بينجمن لنڪن]] سان وڌيڪ فوجون اتر طرف موڪليون. 7 آڪٽوبر 1777 تي برگوئين [[سيراٽوگا جون جنگيون|بيمس هائٽس]] وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مدد کان ڪٽجي ويو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. گيٽس جي فتح واشنگٽن جي نقادن کي همٿائي ڇڏيو، جيڪي گيٽس کي بهتر فوجي اڳواڻ سمجهندا هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=312–313}} حياتي نويس جان آلڊن مطابق، “واشنگٽن جي فوجن جي هار ۽ مٿئين نيو يارڪ ۾ فتحن جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيڻ لازمي هو.”{{sfn|Alden|1996|p=163}} واشنگٽن لاءِ ساراهه گهٽجڻ لڳي.{{sfn|Lender|Stone|2016|pp=36–37}} ==== ويلِي فورج ۽ مون مَٿ ==== {{Main|ويلِي فورج|مون مَٿ جي جنگ}} [[File:Washington and Lafayette at Valley Forge.jpg|thumb|alt=سياري جي ماحول ۾ ويلِي فورج تي گھوڙن تي سوار واشنگٽن ۽ مارڪيز ڊي لا فاييٽ ڏيکاريندڙ تصوير|''ويلِي فورج تي واشنگٽن ۽ لا فاييٽ''، 1907 جي تصوير جيڪا [[جان وارڊ ڊنس مور]] ٺاهِي]] ڊسمبر 1777 ۾ واشنگٽن ۽ سندس 11,000 سپاهين واري فوج فلاڊيلفيا جي اتر ۾ [[ويلِي فورج]] ۾ سياري جا ڪئمپ لڳايا. اتي بيمارين ۽ کاڌي، ڪپڙن ۽ رهائش جي کوٽ سبب 2,000 کان 3,000 ماڻهو فوت ٿيا، ۽ فوج 9,000 کان به گهٽ رهجي وئي.{{sfnm|Ferling|2002|1p=186|Alden|1996|2pp=165, 167}} فيبروري تائين واشنگٽن کي سپاهين جي حوصلن جي گهٽتائي ۽ وڌندڙ ڀڄڻ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Alden|1996|p=165}} آفيسرن جي [[ڪانوَي سازش|اندروني بغاوت]] سبب ڪانگريس جي ڪجهه ميمبرن واشنگٽن کي ڪمانڊ تان هٽائڻ تي غور ڪيو، پر واشنگٽن جي حامين مزاحمت ڪئي ۽ آخرڪار اهو معاملو ختم ڪيو ويو.{{sfn|Heydt|2005}} واشنگٽن بار بار ڪانگريس کي سامان ۽ خوراڪ بابت درخواستون موڪليون ۽ ڪانگريس جي وفد آڏو صورتحال جي تڪڙ کي واضح ڪيو.{{sfn|Stewart|2021|pp=242–244}} ڪانگريس فراهمي جي لائينن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ [[ڪوارٽر ماسٽر]] ۽ [[ڪميسري]] کاتن جي تنظيمِ نو تي راضي ٿي، جڏهن ته واشنگٽن [[1778 جو گرينڊ فورج]]{{efn|مثال طور ڏسو: ٽاڊ ڊبليو. برايسٽيڊ، ''گرينڊ فورج 1778''، ويسٽ هولم پبلشنگ، 2016.}} شروع ڪري ڀرپاسي مان خوراڪ گڏ ڪئي.{{sfnm|Carp|2017|1pp=44–47|Herrera|2022|2p=2|Bodle|2004|3pp=36–40, 215–216}} ان دوران بارون [[فريڊرِش وِلهيلم فون شٽيو بن]] جي لڳاتار مشقن واشنگٽن جي نون ڀرتي ٿيل ماڻهن کي نظم وضبط واري جنگي قوت ۾ بدلائي ڇڏيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=342, 356, 359|Ferling|2009|2p=172|Alden|1996|3p=168}} واشنگٽن کيس [[آمريڪي فوج جي انسپيڪٽر جنرل جو دفتر|انسپيڪٽر جنرل]] مقرر ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=281}} 1778 جي شروعات ۾ فرانس آمريڪن سان [[اتحاد جو معاهدو (1778)]] ڪيو.{{sfn|Taylor|2016|p=188}} مئي ۾ هو استعيفيٰ ڏني ۽ ان جي جاءِ تي [[هينري ڪلنٽن (برطانوي فوجي آفيسر، ڄائو 1730)|سر هينري ڪلنٽن]] مقرر ٿيو.{{sfn|Ferling|2007|p=296}} ان ئي جون ۾ برطانوي فوج فلاڊيلفيا خالي ڪري نيو يارڪ ڏانهن نڪري وئي ۽ واشنگٽن آمريڪي ۽ فرينچ جرنيلن جي جنگي صلاحڪار ڪائونسل گهرائي. هن پوئتي هٽندڙ برطانوي فوج تي محدود حملو ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. جنرل لي ۽ لا فاييٽ 4,000 ماڻهن سان واشنگٽن جي ڄاڻ کان سواءِ اڳتي وڌيا ۽ 28 جون تي پهرئين حملو خراب طريقي سان ڪيا. واشنگٽن لي کي ڪمانڊ تان هٽايو ۽ [[مون مَٿ جي جنگ]] ۾ وڏي ويڙهه کان پوءِ نتيجو برابر رهيو. برطانوي فوجون نيو يارڪ ڏانهن پوئتي هٽنديون رهيون.{{sfnm|Alden|1996|1pp=176–177|Ferling|2002|2pp=195–198}} هي جنگ “اتر ۽ وچين رياستن ۾ مهم جو خاتمو” ثابت ٿي؛ واشنگٽن ٽن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برطانيا سان ٻيهر ڪنهن وڏي مقابلي واري جنگ ۾ نه لڳو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=7: Brandywine, Germantown, and Monmouth}} برطانوي ڌيان ڏکڻ واري محاذ ڏانهن هليو ويو؛ 1778 جي آخر ۾ جنرل ڪلنٽن [[ساوانا، جارجيا]] تي قبضو ڪيو، جيڪو آمريڪي ڏکڻ جو اهم بندرگاهه هو.{{sfn|Taylor|2016|p=230}} واشنگٽن، ان دوران، برطانيا جا مقامي اتحادي [[ايروكوئس]] خلاف [[سليوان مهم|هڪ مهم]] جو حڪم ڏنو ۽ سندن ڳوٺ تباهه ڪيا.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} === جاسوسي ۽ ويسٽ پوائنٽ === {{Main|ڪلپر رنگ|بينڊڪٽ آرنولڊ جو فوجي ڪيريئر، 1777–1779}} واشنگٽن برطانيا خلاف جاسوسي نظام جوڙڻ سان آمريڪا جو پهريون [[جاسوسن جو سربراهه]] بڻيو.{{sfn|Nagy|2016|p=274}} 1778 ۾ ميجر [[بينجمن ٽالمج]] واشنگٽن جي هدايت تي [[ڪلپر رنگ]] قائم ڪيو ته نيو يارڪ ۾ برطانوي فوج بابت ڳجهي معلومات گڏ ڪئي وڃي.{{sfn|Rose|2006|pp=75, 224, 258–261}} ڪلپر رنگ جي انٽيليجنس فرينچ فوجن کي برطانوي اوچتي حملي کان بچايو؛ اهو برطانوي حملو پاڻ به واشنگٽن جي جنرل مان برطانيا جو جاسوس بڻيل بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڄاڻ تي ٻڌل هو.{{sfn|Rose|2006|loc=[https://archive.org/details/washingtonsspies00alex/page/n207/mode/2up n207]}} واشنگٽن آرنولڊ جي بي وفائيءَ وارن ڪيترا واقعا اڳ به نظرانداز ڪيا هئا، حالانڪه آرنولڊ ڪيترين مهمن ۾ نمايان رهيو هو، جن ۾ [[بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڪيوبيڪ مهم|ڪيوبيڪ تي چڙهائي]] به شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=378–387|Philbrick|2016|2p=35}} 1779 ۾ آرنولڊ برطانوي جاسوسي سربراهه [[جان آندري]] کي حساس ڄاڻ ڏيڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد برطانيا کي [[ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ]] تي قبضو ڪرائڻ هو—هڊسن درياهه تي آمريڪا جي هڪ اهم دفاعي جاءِ.{{sfn|Philbrick|2016|pp=250–251, 269}} 21 سيپٽمبر تي آرنولڊ آندري کي ڇانوڻي تي قبضي جا منصوبا ڏنا.{{sfnm|Palmer|2006|pp=306, 315, 319, 320}} مليشيا آندري کي پڪڙي ورتو ۽ منصوبن جا ڪاغذ هٿ آيا، جنهن کان پوءِ آرنولڊ نيو يارڪ ڀڄي ويو.{{sfnm|Rhodehamel|2017|1loc=8: The Great Man|Palmer|2006|2p=410}} آرنولڊ جي غداريءَ جي خبر ملڻ تي واشنگٽن فورٽ جي چوڌاري اهم هنڌن تي آرنولڊ هيٺ مقرر ڪمانڊرن کي واپس گهرايو ته ڪنهن به ملي ڀڳت جو امڪان ختم ڪيو وڃي. هن ويسٽ پوائنٽ تي ذاتي طور ڪمانڊ سنڀالي ۽ ان جي دفاعن کي ٻيهر منظم ڪيو.{{sfnm|Palmer|2006|1pp=370–371|Middlekauff|2015|2p=232}} === ڏکڻ وارو محاذ ۽ يارڪ ٽائون === {{Main|آمريڪي انقلابي جنگ جو ڏکڻ وارو محاذ|يارڪ ٽائون جو گهيرو}} [[File:Plan_of_the_Battle_of_Yorktown_1875.png|thumb|alt=يارڪ ٽائون تي آمريڪي ۽ فرينچ فوجن جي اڳڀرائي ڏيکاريندڙ نقشو|[[يارڪ ٽائون جو گهيرو]] جو نقشو]] جون 1780 تائين برطانيا [[ڏکڻ ڪيرولائنا]] جي [[پائيڊمونٽ]] تي قبضو ڪري چڪي هئي ۽ ڏکڻ تي ان جو مضبوط ڪنٽرول هو. تنهن هوندي به، واشنگٽن ۾ نئون جوش تڏهن پيدا ٿيو جڏهن لا فاييٽ فرانس مان وڌيڪ جهازن، ماڻهن ۽ رسدن سان واپس آيو،{{sfnm|Taylor|2016|1p=234|Alden|1996|2pp=187–188}} ۽ جولاءِ ۾ مارشل [[جان-بپتِست ڊوناٽيان ڊي ويمور، ڪومت ڊي روشامبو|روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ 5,000 تجربيڪار فرينچ سپاهي [[نيوپورٽ، روڊ آئلينڊ]] تي پهتا.{{sfn|Lancaster|Plumb|1985|p=311}} جنرل ڪلنٽن ڊسمبر ۾ آرنولڊ کي—هاڻي برطانيا جو بريگيڊيئر جنرل—1,700 سپاهين سان ورجينيا موڪليو ته [[پورٽسمَٿ، ورجينيا]] تي قبضو ڪري ۽ پيٽرياٽ فوجن تي ڇاپا هڻي. واشنگٽن آرنولڊ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ لا فاييٽ کي ڏکڻ طرف موڪليو.{{sfn|Chernow|2010|p=403}} شروعات ۾ واشنگٽن جي اميد هئي ته جنگ جو رخ نيو يارڪ ڏانهن کڻي وڃي، جيئن ورجينيا مان برطانوي فوجون هٽجن ۽ جنگ اتي ختم ٿئي؛ پر روشامبو کيس صلاح ڏني ته ورجينيا ۾ [[چارلس ڪارنوالس، پهريون مارڪيز آف ڪارنوالس|ڪارنوالس]] وڌيڪ مناسب هدف آهي.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=403–404}} 19 آگسٽ 1781 تي واشنگٽن ۽ روشامبو [[يارڪ ٽائون، ورجينيا]] ڏانهن مارچ شروع ڪيو، جيڪو اڄ “[[:en:Washington–Rochambeau Revolutionary Route|واشنگٽن–روشامبو انقلابي رستو]]” جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Lengel|2005|p=335}} واشنگٽن وٽ 7,800 فرينچ سپاهي، 3,100 مليشيا، ۽ 8,000 ڪنٽينينٽل فوجي موجود هئا. گهيري واري جنگ (سيج وارفيئر) ۾ نا تجربيڪار هجڻ سبب، هو اڪثر روشامبو جي راءِ تي ڀاڙيندو هو. ان هوندي به، روشامبو ڪڏهن به جنگ جي ڪمانڊنگ آفيسر طور واشنگٽن جي اختيار کي للڪاريو نه.{{sfn|Chernow|2010|p=413}} سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ تائين پيٽرياٽ-فرينچ فوجن يارڪ ٽائون کي گهيرو ڪري برطانوي فوج کي ڦاسائي ڇڏيو، جڏهن ته فرينچ بحريه [[چيساپيڪ جي جنگ]] ۾ ڪامياب ٿي نڪتي. آخري آمريڪي جارحيت جي شروعات واشنگٽن جي فائر ڪيل هڪ گولي سان ٿي.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} گهيرو 19 آڪٽوبر 1781 تي برطانوي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان ختم ٿيو؛ 7,000 کان وڌيڪ برطانوي سپاهي [[جنگي قيدي]] بڻيا.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198, 201|Chernow|2010|2pp=372–373, 418|Lengel|2005|3p=337}} واشنگٽن ٻن ڏينهن تائين هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تي ڳالهين ڪندو رهيو، ۽ سرڪاري دستخطي تقريب 19 آڪٽوبر تي ٿي.{{sfnm|1a1=Mann|1y=2008|1p=38|2a1=Lancaster|2a2=Plumb|2y=1985|2p=254|3a1=Chernow|3y=2010|3p=419}} جيتوڻيڪ امن معاهدي بابت ڳالهين کي اڃا ٻه سال لڳا، پر يارڪ ٽائون انقلابي جنگ جي آخري اهم جنگ ثابت ٿي، ۽ برطانوي پارليامينٽ مارچ 1782 ۾ جنگي ڪارروائيون روڪڻ تي راضي ٿي.{{sfn|Fleming|2007|pp=194, 312}} === فوج جي برطرفي ۽ استعيفيٰ === {{Main|جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ}} [[File:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|upright=1.2|alt=جان ٽرمبل جي تصوير: جنرل واشنگٽن ميري لينڊ اسٽيٽ هائوس جي هال ۾ ورديءَ ۾ بيٺل، چوڌاري رياستدان وغيره، ۽ هو پنهنجو عهدو ڇڏيندي (ڪميشن واپس ڏيندي) ڏيکاريل|''[[جنرل جارج واشنگٽن پنهنجي ڪميشن تان استعيفيٰ ڏئي رهيو آهي]]''، 1824 جي تصوير جيڪا [[جان ٽرمبل]] ٺاهِي]] اپريل 1782 ۾ جڏهن امن ڳالهين جي شروعات ٿي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ٻنهي آهستي آهستي پنهنجون فوجون ڪڍڻ شروع ڪيون.{{sfn|Taylor|2016|pp=313–315}} مارچ 1783 ۾ واشنگٽن ڪاميابيءَ سان [[نيوبرگ سازش]] کي ٿڌو ڪيو—هي آمريڪي آفيسرن جي هڪ رٿيل بغاوت هئي، جيڪا پگهار نه ملڻ سبب پيدا ٿي هئي.<ref name=anb/>{{sfn|Browne|2016|pp=11–16}} واشنگٽن خرچن جو $450,000 جو حساب پيش ڪيو، جيڪو هن فوج لاءِ اڳواٽ ادا ڪيو هو. اهو حساب طئه ڪيو ويو، پر وڏين رقمن بابت غير واضح هو، ۽ ان ۾ اهي خرچ به شامل هئا جيڪي سندس زال هيڊڪوارٽر تي ملاقاتن دوران ڪيا هئا.{{sfn|Alden|1996|p=209}} 3 سيپٽمبر 1783 تي جڏهن [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]] دستخط ٿيو ته برطانيا سرڪاري طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي. واشنگٽن پنهنجي فوج کي برطرف ڪيو ۽ 2 نومبر تي سپاهين کي الوداعي خطاب ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=350}} هن [[نيو يارڪ ۾ برطانوي فوجن جي انخلا جو ڏينهن]] جي نگراني ڪئي ۽ جلوسن ۽ جشنن سان سندس آجيان ڪئي وئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=446, 448–449, 451|Puls|2008|2pp=184–186}} ڊسمبر 1783 جي شروعات ۾ واشنگٽن [[فرانسز ٽاورن]] تي پنهنجن آفيسرن کان ودا ڪئي، ۽ ٿوري ئي عرصي بعد [[جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ|ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ ڏئي ڇڏي]].{{sfn|Taylor|2016|p=319}} ورديءَ ۾ آخري ڀيرو ظاهر ٿيندي هن ڪانگريس آڏو هڪ بيان ڏنو: “مان ان کي پنهنجي سرڪاري حياتيءَ جي هن آخري سنجيده عمل کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ اڻ ٽر فرض سمجهان ٿو، ته پنهنجي انتهائي پيارِي ملڪ جي مفادن کي قادرِ مطلق خدا جي حفاظت ۾ ڏيان، ۽ انهن ماڻهن کي—جن کي انهن مفادن جي نگراني سونپي وئي آهي—سندس پاڪ نگهبانيءَ حوالي ڪريان.”{{sfnm|Alden|1996|1p=210|Chernow|2010|2pp=451–452, 455}} واشنگٽن جي استعيفيٰ ملڪ ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ساراهي وئي؛ تاريخدان [[ايڊورڊ جَي. لارسَن]] مطابق، پوءِ وارن تاريخدانن ان کي “هڪ نمايان واقعو” قرار ڏنو جنهن ملڪ جي سياسي رخ کي ترتيب ڏنو.{{sfnm|Larson|2014|1p=10|Wood|1992|2p=206}}{{efn|[[ٿامس جيفرسن]] واشنگٽن جي “اعتدال ۽ فضيلت” جي ساراهه ڪئي، ڇو ته هن ڪمانڊ ڇڏڻ قبول ڪئي. ٻڌايو وڃي ٿو ته جڏهن مصور [[بينجمن ويسٽ]] بادشاهه جارج ٽئين کي واشنگٽن جي ارادن بابت ٻڌايو ته بادشاهه چيو: “جيڪڏهن هو ائين ڪري، ته هو دنيا جو سڀ کان وڏو ماڻهو هوندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=454|Taylor|2016|2pp=319–320}}}} ساڳئي مهيني واشنگٽن کي [[سوسائٽي آف دي سنسناٽي]] جو “پريزيڊنٽ-جنرل” مقرر ڪيو ويو—هي انقلابي جنگ جي آفيسرن جي هڪ نئين قائم ٿيل موروثي برادري هئي.{{sfn|Chernow|2010|p=444}} == ابتدائي جمهوري دور (1783–1789) == {{Further|ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز}} === مائونٽ ورنن ڏانهن واپسي === {{Quote box |align=right |width=26em |quote="مان رڳو سڀني سرڪاري خدمتن کان رٽائر نه ٿيو آهيان، پر مان پاڻ پنهنجي اندر به واپس موٽي رهيو آهيان، ۽ مون کي دل جي گهراين سان اطمينان ٿيندو ته مان اڪيلائيءَ جي سير ڏسان ۽ خانگي حياتيءَ جي رستن تي قدم رکان&nbsp;... مان زندگيءَ جي ڌارا سان نرم نرميءَ سان هيٺ لهي هلندس، جيستائين مان پنهنجن ابن ڏاڏن سان گڏ ننڊ ڪريان." |author= — جارج واشنگٽن، لا فاييٽ ڏانهن خط ۾.<br> 1 فيبروري 1784.{{sfnm|Randall|1997|1p=410|Flexner|1974|2pp=182–183|3a1=Dalzell|3a2= Dalzell|3y=1998|3p=112}}}} جنگ جي {{frac|8|1|2}} سالن مان مائونٽ ورنن تي فقط ڏهه ڏينهن گذارڻ کان پوءِ، واشنگٽن پنهنجي گهر موٽڻ لاءِ بي چين هو. هو ڪرسمس جي شام تي پهتو؛ پروفيسر [[جان اي. فرلِنگ]] لکيو ته هو خوش هو ته “ڪيمپ جي شور غوغا ۽ عوامي حياتيءَ جي مصروف منظرن” کان آزاد ٿي ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=246}} مائونٽ ورنن تي کيس عزت ڏيڻ لاءِ ملندڙ مهمانن جو وهڪرو لڳاتار جاري رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=462|Ferling|2009|2pp=255–256}} واشنگٽن جنگ کان اڳ شروع ڪيل [[گريٽ ڊسمَل سوايمپ]] ۽ [[پوٽو ميڪ ڪمپني|پوٽو ميڪ ڪينال]] وارن منصوبن ۾ پنهنجون دلچسپيون ٻيهر سرگرم ڪيون، پر انهن مان ڪنهن به کيس ڪا ڪمائي نه ڏني.{{sfn|Ferling|2010|pp=332–334}} هن 1784 ۾ پنهنجي اوهايو ملڪيتن جي جائزي لاءِ 34 ڏينهن جو، {{convert|680|mi|km|adj=on}} سفر ڪيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=247–255}} هن مائونٽ ورنن ۾ نئين سر تعمير ۽ سجاوٽ جي ڪم جي تڪميل جي نگراني ڪئي، جنهن سندس رهائش کي اهڙي حويليءَ ۾ بدلائي ڇڏيو جيڪا اڄ تائين موجود آهي—پر سندس مالي حالت مضبوط نه هئي. قرض ڏيندڙ کيس جنگي دور جي [[depreciation|قدر گهٽيل]] ڪرنسي ۾ ادائيگيون ڪندا هئا، ۽ هن تي ٽيڪسن ۽ اجرتن جا وڏا بقايائون هئا. سندس غير موجودگيءَ دوران مائونٽ ورنن مان ڪو منافعو نه ٿيو، ۽ وبائي آفتن ۽ خراب موسم سبب فصلن جي پيداوار لڳاتار خراب رهي. 1787 ۾ سندس جاگير مسلسل يارهين سال به خساري ۾ رهي.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=246–247|Chernow|2010|2pp=552–553|Ellis|2004|3p=167}} پنهنجي جاگير کي ٻيهر منافعي بخش بڻائڻ لاءِ واشنگٽن نئين زمين سازيءَ (لينڊ اسڪيپنگ) جو منصوبو اختيار ڪيو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ وڻن ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن جي هڪ حد پوکڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfnm|Wulf|2011|1p=52|Subak|2018|2pp=43–44}} هن 1785 ۾ اسپين جي بادشاهه [[چارلس ٽئين (اسپين)|چارلس ٽئين]] کان تحفي طور هڪ [[Stud (animal)|نسلي نر جانور]] ملڻ کان پوءِ [[خچر]]ن جي نسل وڌائڻ (بريڊنگ) به شروع ڪئي؛{{sfn|Coe|2020|p=xxii}} هن جو خيال هو ته اهي زراعت ۾ انقلاب آڻيندا.<ref>{{cite magazine |last=Coe|first=Alexis |url=https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |title=George Washington Saw a Future for America: Mules |date=February 12, 2020 |magazine=Smithsonian|ref=none |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121085447/https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |archivedate=November 21, 2025}}</ref> === 1787 جي آئيني ڪنوينشن === {{Main|آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)}} [[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|upright=1.2|alt=هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي جي تصوير: آمريڪا جي آئين تي صحيح ٿيندي ڏيکاريل؛ واشنگٽن بطور صدارت ڪندڙ آفيسر ساڄي پاسي بيٺل|''[[آمريڪا جي آئين تي صحيح جو منظر]]''، 1940 جي تصوير جيڪا [[هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي]] ٺاهِي؛ 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] تي واشنگٽن کي صدارت ڪندڙ آفيسر طور ڏيکاري ٿي]] جون 1783 ۾ خانگي حياتي ڏانهن موٽڻ کان اڳ، واشنگٽن مضبوط اتحاد (يونين) لاءِ سڏ ڏنو. جيتوڻيڪ کيس خدشو هو ته سول معاملن ۾ مداخلت جي الزام هيٺ اچي سگهي ٿو، تنهن هوندي به هن رياستن ڏانهن هڪ سرڪيولر خط موڪليو، جنهن ۾ هن چيو ته [[ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز]] “ريتيءَ جي رسّي” کان وڌيڪ ڪجهه به ناهن. هن سمجهيو ته قوم “انتشار ۽ افراتفري” جي ڪناري تي آهي، ٻاهرين مداخلت لاءِ ڪمزور آهي، ۽ هڪ قومي آئين مضبوط مرڪزي حڪومت هيٺ رياستن کي متحد ڪري ڇڏيندو.{{sfnm|Alden|1996|1p=221|Chernow|2010|2p=518|Ferling|2009|3p=266}} جڏهن [[شيئز جي بغاوت]] آگسٽ 1786 ۾ ميساچوسٽس ۾ ڀڙڪي، تڏهن واشنگٽن وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳو ته قومي آئين ضروري آهي.{{sfn|Chernow|2010|pp=517–519}}<ref name=anb/> ڪجهه قومپرست (نيشنلسٽ) خوفزده هئا ته نئين جمهوريه قانون کان خالي حالت ڏانهن لهي رهي آهي؛ انهن 11 سيپٽمبر 1786 تي [[اناپولس ڪنوينشن (1786)|اناپولس]] ۾ ملاقات ڪري ڪانگريس کان مطالبو ڪيو ته ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز نظرِثاني ڪيا وڃن.{{sfnm|Taylor|2016|1pp=373–374|Ferling|2009|2p=266}} ڪانگريس 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] فلاڊيلفيا ۾ رکڻ تي راضي ٿي، ۽ هر رياست کي نمائندا موڪلڻ لاءِ چيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=523|Taylor|2016|2pp=373–374}} واشنگٽن کي ورجينيا وفد جو اڳواڻ چونڊيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. هن کي ڪنوينشن جي قانوني حيثيت بابت خدشا هئا، ۽ هن [[جيمس ميڊيسن]]، هينري ناڪس، ۽ ٻين سان صلاح ڪئي. انهن کيس شرڪت لاءِ قائل ڪيو، ڇو ته سندن خيال هو ته سندس موجودگي شايد هٻڪائيندڙ رياستن کي نمائندا موڪلڻ تي آماده ڪري، توثيق (ريٽيفڪيشن) واري عمل کي هموار ڪري، ۽ ڪنوينشن کي جواز به ڏئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=220–221|Ferling|2009|2p=266}} واشنگٽن 9 مئي 1787 تي فلاڊيلفيا پهتو، ۽ ڪنوينشن 25 مئي تي شروع ٿيو. بينجمن فرينڪلِن واشنگٽن کي اجلاس جي صدارت لاءِ نامزد ڪيو، ۽ هو متفقه طور چونڊيو ويو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=520–521, 523, 526, 529|Unger|2013|2p=33}} نمائندي [[ايڊمنڊ رئنڊالف]]، ميڊيسن جي [[ورجينيا منصوبي]] کي پيش ڪيو؛ ان ۾ مڪمل نئون آئين ۽ هڪ خودمختيار قومي حڪومت تجويز ٿيل هئي، جنهن جي واشنگٽن تمام گهڻي سفارش ڪئي.{{sfn|Ferling|2010|pp=359–360}} پر نمائندگيءَ بابت تفصيل انتهائي تڪراري ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ مقابلي طور [[نيو جرسي منصوبي]] کي به اڳيان آندو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=553}} 10 جولاءِ تي واشنگٽن اليگزينڊر هئملٽن کي لکيو: “مان تقريبن هن ڪنوينشن جي ڪارروائين مان ڪنهن موافق نتيجي ڏسڻ کان نا اميد ٿي ويو آهيان، ۽ تنهن ڪري هن ڪم ۾ ڪنهن به طرح شامل ٿيڻ تي پڇتاءُ ٿو ڪريان.”{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} ان هوندي به، هن پنهنجي وقار کي ٻين نمائندن جي ڪم لاءِ استعمال ڪيو، ۽ ڪيترن کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ته [[آمريڪا جو آئين|آئين]] جي توثيق جي حمايت ڪن.{{sfn|Alden|1996|p=229}} آخري متن ٻنهي منصوبن وچ ۾ [[ڪنڪٽيڪٽ ٺاهه]] اختيار ڪيو، ۽ 17 سيپٽمبر 1787 تي 55 مان 39 نمائندن ان تي صحيحون ڪيون.{{sfnm|Alden|1996|p=229}}<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|publisher=The White House|accessdate=January 12, 2025|title=The Constitution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109041436/https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/ |archivedate=January 9, 2026}}</ref> === پهرين صدارتي چونڊ === {{Main|1788–1789 آمريڪا جي صدارتي چونڊ}} 1789 جي پهرين صدارتي چونڊ کان ٿورو اڳ، 1788 ۾ واشنگٽن کي [[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] جو [[چانسلر]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Morrison|2009|p=6}} هو پنهنجي صدارت دوران به اهو عهدو نڀائيندو رهيو، ۽ پنهنجي وفات تائين ان تي رهيو.<ref name="chancellor">{{cite web |title=Duties and History |url=https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |publisher=[[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] |accessdate=April 2, 2021 |archivedate=March 7, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307230012/https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |url-status=live }}</ref> پهرين صدارتي چونڊ لاءِ ڪنوينشن جي نمائندن اڳ ئي واشنگٽن جي صدارت جو اندازو لڳايو هو، ۽ چونڊ کان پوءِ عهدي جي تعريف ڪرڻ (آفيس جي صورت) کيس پاڻ طئي ڪرڻ لاءِ ڇڏي ڏني.{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} جڏهن رياستي اليڪٽرن 4 فيبروري 1789 تي ووٽ ڏنا،{{sfnm|1a1=Chernow|1y=2010|1pp=559–560|2a1=Ferling|2y=2009|2p=361}} تڏهن واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو—آمريڪي صدرن ۾ اها انوکي ڳالهه آهي.{{sfn|Chernow|2010|p=551}} [[جان ايڊمز]] نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=274}} جيتوڻيڪ واشنگٽن لکيو ته مائونٽ ورنن ڇڏڻ بابت کيس “پريشان ۽ تڪليف ڏيندڙ احساس” ٿيا، تڏهن به هو 16 اپريل تي نيو يارڪ شهر ڏانهن روانو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=274–275|Chernow|2010|2pp=559–561|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} == صدارت (1789–1797) == {{Main|[[جارج واشنگٽن]] جي صدارت}} {{Infobox U.S. Cabinet |align=right |Name=واشنگٽن |President=[[جارج واشنگٽن]] |President start=1789 |President end=1797 |Vice President=[[جان ايڊمز]] |Vice President start=1789 |Vice President end=1797 |State=[[جان جي]] (عارضي) |State start=1789 |State end=1790 |State 2=[[ٿامس جيفرسن]] |State start 2=1790 |State end 2=1793 |State 3=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |State start 3=1794 |State end 3=1795 |State 4=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |State start 4=1795 |State end 4=1797 |Treasury=[[اليگزينڊر هئملٽن]] |Treasury start=1789 |Treasury end=1795 |Treasury 2=[[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start 2=1795 |Treasury end 2=1797 |War=[[هينري ناڪس]] |War start=1789 |War end=1794 |War 2=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |War date 2=1795 |War 3=[[جيمس مڪ هينري]] |War start 3=1796 |War end 3=1797 |Justice=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |Justice start=1789 |Justice end=1794 |Justice 2=[[وليم براڊفورڊ (اٽارني جنرل)|وليم براڊفورڊ]] |Justice start 2=1794 |Justice end 2=1795 |Justice 3=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)|چارلس لي]] |Justice start 3=1795 |Justice end 3=1797 }} === پهريون مدو === {{Further|واشنگٽن، ڊي. سي. جي تاريخ|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|وِسڪي بغاوت|اتر-اولهه هندستاني جنگ|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|آمريڪا جي ڪابينه|آمريڪا جي ڪابينه}} [[File:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|thumb|''جارج واشنگٽن''، {{circa|1795}}، [[گِلبرٽ اسٽيوئرٽ]] جي ٺهيل، شروعاتي حلف برداريءَ واري تصوير، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]|left]]واشنگٽن 30 اپريل 1789 تي [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري|حلف بردار]] ٿيو، ۽ نيو يارڪ شهر ۾ [[فيڊرل هال]] تي [[آمريڪا جي صدر جي عهدي جو حلف|عهدو سنڀالڻ جو حلف]] کنيو.{{efn|هن ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته ڇا واشنگٽن حلف جي پڇاڙيءَ ۾ “سو هلپ مي گاڊ” (خدا منهنجي مدد ڪري) شامل ڪيو يا نه.{{sfnm|Henriques|2020|1loc=3: "I Cannot Tell a Lie"|Alden|1996|2p=236}}}}{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2pp=550–551|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} سندس گاڏي کي مليشيا ۽ هڪ مارچنگ بينڊ اڳيان وٺي هليا، ۽ حلف برداريءَ جي جلوس ۾ رياستي اڳواڻن ۽ پرڏيهي معزز مهمانن به شرڪت ڪئي؛ هجوم لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن جو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=566–567|Randall|1997|2p=448}} [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] ماسن طرفان فراهم ڪيل [[جارج واشنگٽن جي حلف برداريءَ واري بائيبل|بائيبل]] تي حلف کڻايو.{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2p=568}} واشنگٽن سينيٽ چيمبر ۾ تقرير پڙهي، جنهن ۾ هن دعا ڪئي ته “اهو قادرِ مطلق وجود ... آمريڪا جي ماڻهن جي آزادي ۽ خوشحاليءَ کي مقدس بڻائي.”{{sfnm|Randall|1997|1p=448|Alden|1996|2p=236}} جيتوڻيڪ هو بنا پگهار خدمت ڪرڻ گهري پيو، ڪانگريس زور ڀريو ته هو پگهار وٺي،<ref name="anb" /> ۽ واشنگٽن لاءِ ساليانو $25,000 مقرر ڪيا (جڏهن ته نائب صدر لاءِ ساليانو $5,000).{{sfnm|Chernow|2010|1p=552|Rhodehamel|2017|2loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي لکيو: “اسان جي حالت ۾ هر ڳالهه جو پهريون قدم اڳئين مثال (precedent) بڻجندو، تنهن ڪري منهنجي دل جي خواهش آهي ته اهي مثال سچن اصولن تي قائم ٿين.”{{sfn|Unger|2013|p=76}} انهيءَ مقصد لاءِ هن سينيٽ طرفان تجويز ڪيل وڏا خطابي لقب—جهڙوڪ “هز ميجسٽي” يا “هز هائينس دي پريزيڊنٽ”—رد ڪيا، ۽ “مِسٽر پريزيڊنٽ” کي ترجيح ڏني.{{sfnm|Bartoloni-Tuazon|2014|1pp=1, 9|Unger|2013|2p=80}} سندس ايگزيڪيوٽو اڳيون مثال (executive precedents) ۾ حلف برداريءَ جي تقرير، ڪانگريس ڏانهن پيغام، ۽ [[آمريڪا جي ڪابينه|ڪابينه واري صورت]] سان [[آمريڪا جي وفاقي حڪومت|ايگزيڪيوٽو شاخ]] کي ترتيب ڏيڻ شامل هئا.{{sfn|Unger|2013|pp=236–237}} هن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] لاءِ پهريان جج به چونڊيا.{{sfn|Banner|2024|p=13}} واشنگٽن انتظامي صلاحيت رکندڙ ۽ ماڻهوءَ جي قابليت ۽ ڪردار جو سٺو پرکيندڙ هو.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=197–198|Unger|2013|2pp=236–237}} پراڻي [[ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن]] وٽ ڪم سنڀالڻ لاءِ اختيار گهٽ هئا: قيادت ڪمزور، ڪو ايگزيڪيوٽو نه، ڪلارڪن جي ننڍڙي بيوروڪريسي، وڏو قرض، بي قدر ڪاغذي ڪرنسي، ۽ ٽيڪس لڳائڻ جو اختيار نه هو.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} ڪانگريس 1789 ۾ ايگزيڪيوٽو کاتا قائم ڪيا، جن ۾ [[آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ|اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ]]، [[آمريڪا جو وار ڊپارٽمينٽ|وار ڊپارٽمينٽ]]، ۽ [[آمريڪا جو ٽريزري ڊپارٽمينٽ|ٽريزري ڊپارٽمينٽ]] شامل هئا. واشنگٽن [[ايڊمنڊ رئنڊالف]] کي [[آمريڪا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ساموئل اوسگُڊ]] کي [[پوسٽ ماسٽر جنرل]]، [[ٿامس جيفرسن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[هينري ناڪس]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف وار|سيڪريٽري آف وار]]، ۽ [[اليگزينڊر هئملٽن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف ٽريزري|سيڪريٽري آف ٽريزري]] مقرر ڪيو. واشنگٽن جي ڪابينه صلاح مشوري ۽ راءِ ڏيڻ وارو ادارو بڻجي وئي؛ آئين ان کي لازمي قرار نه ڏنو هو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=281–282|Cooke|2002|2pp=4–5|Chervinsky|2020|3pp=4–5}} واشنگٽن ڪابينه جي بحث کي پنهنجي چونڊيل موضوعن تائين محدود رکندو هو، ۽ کاتي جي سربراهن کان توقع رکندو هو ته هو خوشدلي سان سندس فيصلا لاڳو ڪن.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} هن [[آمريڪا جي صدرن جا ويٽو|ويٽو]] جي اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ به احتياط ڪيو، ۽ لکيو: “مان ڪيترن بلن تي صحيح ڪريان ٿو، جيتوڻيڪ منهنجو فيصلو انهن جي ابتڙ هوندو آهي.”{{sfn|Ellis|1999|p=133}} واشنگٽن سياسي ڌڙابنديءَ جو مخالف هو ۽ پنهنجي سموري صدارت دوران غير جماعتِي رهيو (آمريڪا جو واحد صدر جنهن اهڙو ڪيو).{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} هو وفاقيت (federalist) واري طرزِ حڪومت لاءِ همدرد هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} سندس ويجها صلاحڪار ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، جيڪي پوءِ [[پهريون پارٽي نظام]] جو پيش خيمو ثابت ٿيا. هئملٽن [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] ٺاهي ته قومي قرض/ڪريڊٽ مضبوط ٿئي ۽ ملڪ مالي طور طاقتور بڻجي. جيفرسن هئملٽن جي ايجنڊا جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪن]] قائم ڪيا. واشنگٽن، البت، هئملٽن جي ايجنڊا کي ترجيح ڏني، ۽ اها آخرڪار لاڳو ٿي—جنهن سبب سخت تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Cooke|2002|p=7}} واشنگٽن جي پهرين مدي جا ٻيا اندروني مسئلا مستقل گاديءَ جي رٿابندي،{{sfn|Bordewich|2016|pp=150–157}} ڪيترن آئيني ترميمن جي منظوري جن ۾ [[آمريڪا جو بل آف رائيٽس|بل آف رائيٽس]] شامل هو، ۽ غلامي بابت جاري بحث،{{sfn|Bordewich|2016|pp=198–206, 213–220}} توڙي مقامي آمريڪي علائقن ڏانهن توسيع بابت تڪرار هئا.{{sfn|Genovese|Landry|2021|pp=34–38}} واشنگٽن قومي اتحاد وڌائڻ لاءِ 26 نومبر 1789 کي [[آمريڪا ۾ ٿئنڪس گِونگ|ٿئنڪس گِونگ]] جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=585, 609|Henriques|2006|2p=65|3a1=Novak|3a2=Novak|3y=2007|3pp=144–146}} === ٻيون مدو === [[File:Official_Presidential_portrait_of_Thomas_Jefferson_(by_Rembrandt_Peale,_1800).jpg|thumb|alt=مٿي ۽ ڪلها ڏيکاريندڙ تصوير|[[ٿامس جيفرسن]] جي تصوير]] واشنگٽن شروعات ۾ پنهنجي پهرين مدي کان پوءِ رٽائر ٿيڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو عهدي کان ٿڪجي پيو هو ۽ صحت به خراب هئي. ڪابينه اندر ڇڪتاڻ ۽ جماعتِي تنقيدن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، هن ٻئي مدي لاءِ گهٽ دلچسپي ڏيکاري، ۽ مارٿا به نه ٿي چاهيو ته هو ٻيهر بيهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=674-675, 678|Ferling|2009|2p=362|Randall|1997|3p=484}} واشنگٽن جو ڀاڻيجو [[جارج آگسٽين واشنگٽن (جارج واشنگٽن جو ڀاڻيجو)|جارج آگسٽين واشنگٽن]]، جيڪو سندس غيرموجودگيءَ ۾ مائونٽ ورنن سنڀالي رهيو هو، سخت بيمار هو، جنهن واشنگٽن جي رٽائر ٿيڻ واري خواهش کي وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Chernow|2010|p=687}} پر ڪيترن ماڻهن کيس ٻيهر بيهڻ لاءِ زور ڀريو. ميڊيسن چيو ته سندس غيرحاضري ڪابينه ۽ ايوان ۾ خطرناڪ سياسي ڦوٽ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيندي. جيفرسن به التجا ڪئي ته هو رٽائر نه ٿئي، ۽ وعدو ڪيو ته هئملٽن خلاف پنهنجا حملا ڇڏي ڏيندو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=421|Randall|1997|2p=482|Chernow|2010|3pp=675, 678}} هئملٽن چيو ته واشنگٽن جي غيرحاضري ملڪ لاءِ “سڀ کان وڏي برائي” ثابت ٿيندي.{{sfn|Chernow|2005|p=403}} جڏهن [[1792 جي آمريڪا جي صدارتي چونڊ|1792 جي چونڊ]] ويجهو آئي، واشنگٽن راضي ٿيو ته هو بيهي.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} 13 فيبروري 1793 تي [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] متفقه طور واشنگٽن کي ٻيهر صدر چونڊيو، جڏهن ته [[جان ايڊمز]] 77 بمقابله 50 ووٽن سان ٻيهر نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} واشنگٽن 4 مارچ 1793 تي فلاڊيلفيا ۾ [[ڪانگريس هال]] تي ايسوسيئيٽ جسٽس [[وليم ڪشنگ]] کان حلف کنيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=687|Cooke|2002|2pp=10–11}} 22 اپريل 1793 تي، جڏهن [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] شروع ٿيون، واشنگٽن [[غيرجانبداريءَ جو اعلان (واشنگٽن)|غيرجانبداريءَ جو اعلان]] جاري ڪيو ۽ آمريڪي غيرجانبداري بيان ڪئي. هن جو ارادو هو ته “جنگ ڪندڙ طاقتن ڏانهن دوستاڻو ۽ غيرجانبدار رويو” اختيار ڪيو وڃي، ۽ آمريڪين کي خبردار ڪيو ته هو تڪرار ۾ دخل نه ڏين.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=299, 304, 308–311|Banning|1974|2p=2|Cooke|2002|3pp=11–12}} جيتوڻيڪ واشنگٽن فرانس جي انقلابي حڪومت کي تسليم ڪيو، پر آخرڪار هن آمريڪا ۾ فرانسيسي وزير [[ايڊمنڊ-چارلس ژني|ايڊمنڊ-چارلس ژني]] کي واپس گهرايو (ريڪال) ڪرڻ جي درخواست ڪئي.{{sfn|Cooke|2002|pp=12–13}} ژني هڪ سفارتي تڪراري شخص هو، جيڪو واشنگٽن جي غيرجانبداريءَ واري پاليسيءَ سان کلي مخالفت ڪندو هو. هن چار آمريڪي جهاز پرائيويٽير طور تيار ڪرايا ته هو اسپين جي فوجن تي حملا ڪن (جيڪي برطانيا جا اتحادي هئا) [[فلوريڊا]] ۾، ۽ گڏوگڏ مليشيائون منظم ڪري ٻين برطانوي قبضي وارن علائقن تي حملي لاءِ ڪوشش ڪئي. پر سندس ڪوششون آمريڪا کي جنگ ۾ گهلي نه سگهيون.{{sfnm|Chernow|2010|1p=692|Cooke|2002|2p=12}} ٻئي مدي ۾ واشنگٽن کي ٻه وڏا اندروني تڪرار درپيش ٿيا. پهريون [[وِسڪي بغاوت]] (1791–1794) هو، جيڪو پنسلوانيا ۾ شراب جي ٽيڪس خلاف بغاوت هئي. واشنگٽن مليشيا کي متحرڪ ڪيو ۽ پاڻ بغاوت خلاف مهم جي قيادت ڪئي، جنهن سان بغاوت دٻجي وئي.{{sfn|Ellis|2004|p=225}}<ref name=anb/> ٻيو تڪرار [[اتر-اولهه هندستاني جنگ]] هو، جيڪو سفيد آبادڪارن ۽ مقامي آمريڪين وچ ۾ ٿيو؛ مقامي آمريڪي برطانيا جي مدد سان هئا، ۽ برطانيا انهن قلعن ۾ موجود هئي جن کي هن انقلابي جنگ کان پوءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name=anb/>{{sfn|Benn|1993|p=17}} 1794 ۾ آمريڪي فوجن [[فالِن ٽِمبرز جي جنگ]] ۾ مقامي آمريڪي فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان تڪرار ختم ٿيو.<ref name=anb/> هئملٽن [[جي معاهدو]] ترتيب ڏنو ته برطانيا سان واپاري لاڳاپا نارمل ٿين، اولهه وارن قلعن مان برطانيا نڪري، ۽ انقلاب کان رهيل مالي قرضن جا مسئلا حل ٿين.{{sfn|Elkins|McKitrick|1995|loc=ch. 9}} چيف جسٽس [[جان جي]] واشنگٽن جي موقف جي نمائندگي ڪئي ۽ 19 نومبر 1794 تي معاهدي تي صحيح ڪئي. واشنگٽن هن معاهدي جي حمايت ڪئي ڇو ته ان سان جنگ کان بچاءُ ٿيو،{{sfn|Chernow|2010|p=730}} پر هو مايوس به هو ته شقون برطانيا کي وڌيڪ فائدو ڏين ٿيون.{{sfn|Ferling|2009|p=340}} هن عوامي راءِ منظم ڪئي ۽ توثيق ڪرائي،{{sfnm|Estes|2000|1pp=409–420|Estes|2001|2p=127}} پر کيس بار بار عوامي تنقيد ۽ سياسي تڪرار کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Ferling|2009|p=344}}<ref name=anb/> جڏهن برطانيا [[گريٽ ليڪس]] ڀرسان پنهنجا قلعا ڇڏيا، تڏهن [[ڪينيڊا–آمريڪا سرحد]] بابت تجويز ڪيل حد بندي [[arbitration|ثالثي]] ڏانهن موڪلي وئي. ڪيترائي انقلاب کان اڳ جا قرض طئي ڪيا ويا، ۽ برطانيا [[برطانوي ويسٽ انڊيز]] کي آمريڪي واپارين لاءِ کوليو. هن معاهدي سان برطانيا سان امن ۽ ڏهاڪي جي خوشحال واپار کي يقين مليو؛ پر جيفرسن چيو ته ان سان فرانس ناراض ٿيو ۽ “جنگ کان بچڻ بدران جنگ کي دعوت” ملي.{{sfn|Ferling|2009|p=343}} جيفرسن جو دعويٰ پوءِ درست ثابت ٿيو جڏهن معاهدي تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ فرانس سان لاڳاپا خراب ٿيا، ۽ [[فرانسيسي ڊائريڪٽري]] واشنگٽن جي مدي جي پڄاڻيءَ کان ٻه ڏينهن اڳ آمريڪي جهازن جي ضبطگيءَ جي اجازت ڏني.{{sfn|Akers|2002|p=27}} ايندڙ صدر [[جان ايڊمز]] کي جنگ جو امڪان ورثي ۾ مليو.{{sfnm|Grizzard|2005|1p=263|Lengel|2005|2p=357}} اسپين سان لاڳاپا وڌيڪ ڪامياب رهيا: [[ٿامس پِنڪني]] 1795 ۾ [[سان لورينزو جو معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۽ اسپين جي علائقن جي سرحد طئي ٿي ۽ [[مسيسيپي درياهه]] تي آمريڪا لاءِ آمدرفت (نيويگيشن) جو حق ضمانت ٿيو.<ref name=anb/>{{sfn|Nowlan|2014|p=55}} 31 جولاءِ 1793 تي جيفرسن ڪابينه مان استعيفا ڏني.{{sfn|Cooke|2002|p=13}} هئملٽن جنوري 1795 ۾ عهدو ڇڏِي ويو، ۽ سندس جاءِ تي [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] آيو. وار سيڪريٽري هينري ناڪس سان واشنگٽن جا لاڳاپا انهن افواهن سبب خراب ٿيا ته ناڪس، آمريڪي فرگيٽن جي تعمير وارن ٺيڪن مان فائدو ورتو—اهي فرگيٽون مبينا طور [[باربري قذاق]]ن خلاف [[1794 جو نيويل ايڪٽ|1794 جو نيويل ايڪٽ]] تحت ٺهرائيون ويون هيون. ناڪس کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=713}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=726–727|Cooke|2002|2p=15}} پنهنجي صدارت جي آخري مهينن ۾ واشنگٽن سياسي مخالفن ۽ جماعتِي پريس جي حملي هيٺ رهيو، جن کيس جاه طلب ۽ لالچي سڏيو. هن پريس کي قومي وحدت کي ٽوڙيندڙ قوت سمجهڻ شروع ڪيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=491–492|Chernow|2010|2pp=752–754}} واشنگٽن ڪانگريس جي اُن مطالبن جي به مخالفت ڪئي ته [[جي معاهدو]] سان لاڳاپيل ڪاغذ ڏنا وڃن؛ هن دليل ڏنو ته اهي “ايوانِ نمائندگان جي اختيار هيٺ ڪنهن مقصد سان لاڳاپيل ناهن، سواءِ مواخذو (impeachment) جي، جنهن جو ذڪر قرارداد ۾ ئي ڪونهي.”<ref name=anb/> === ودا نامو (رٽائرمينٽ) === {{Main|جارج واشنگٽن جو ودا نامو}} [[File:Washington's Farewell Address.jpg|thumb|alt=اخبار جنهن ۾ واشنگٽن جو ودا نامو ڇپيل آهي|[[جارج واشنگٽن جو ودا نامو|واشنگٽن جو ودا نامو]]، 19 سيپٽمبر 1796 تي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ شايع ٿيو]] ٻئي مدي جي پڄاڻيءَ تي واشنگٽن رٽائر ٿي ويو. هن تي ٿيندڙ ذاتي حملن کان هو دلگير هو ۽ اهو به چاهيو ٿي ته واقعي مقابلي واري صدارتي چونڊ جو امڪان پيدا ٿئي. هو پاڻ کي ٻه-مدي حد (two-term limit) سان قانوني طور پابند نه سمجهندو هو، پر سندس رٽائرمينٽ هڪ وڏو مثال بڻجي وئي.{{sfn|Peabody|2001|pp=440–446}} مئي 1792 ۾، رٽائرمينٽ جي امڪان کي ذهن ۾ رکندي، واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي هدايت ڪئي ته هو هڪ “[[Valedictorian|وداعي خطاب]]” جو مسودو تيار ڪري؛ ان جو شروعاتي عنوان “وداع نامو” هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|pp=46–47}} مئي 1796 ۾ واشنگٽن اهو مسودو هئملٽن ڏانهن موڪليو، جنهن وڏي پيماني تي ٻيهر لکت ڪئي، ۽ واشنگٽن آخري تبديليون ڪيون.{{sfnm|Flexner|1972|1p=292|Chernow|2010|2pp=752–753|3a1=Spalding|3a2=Garrity|3y=1996|3p=4744|Hayes|2017|4pp=287–298}} 19 سيپٽمبر 1796 تي ڊيِوڊ ڪلي پول جي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ اهو خطاب ڇپيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=754|Avlon|2017|2pp=89–90}} واشنگٽن زور ڏنو ته قومي سڃاڻپ سڀ کان مٿانهين آهي، ۽ چيو ته “آمريڪن... نالو هميشه حب الوطني جي جائز فخر کي بلند ڪندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=755|Nowlan|2014|2pp=55–56}} هن سياسي پارٽين جي خطرن ۽ پرڏيهي اتحادين جي اندروني معاملن سان ڳنڍجڻ واري خطري کان خبردار ڪيو.{{sfnm|1a1=Randall|1y=1997|1p=492|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2pp=48, 72}} هن سڀني ملڪن سان دوستي ۽ واپار جي صلاح ڏني، پر يورپي جنگين ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جو چيو.{{sfnm|1a1=Fishman|1a2=Pederson|1a3=Rozell|1y=2001|1pp=119–120|2a1=Gregg|2a2=Spalding|2y=1999|2pp=199–216}} هن مذهب جي اهميت تي زور ڏيندي چيو ته “مذهب ۽ اخلاق” جمهوريه ۾ “لازمي سهارا” آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=133}} هن آخر ۾ پنهنجي ورثي بابت لکيو: “مان دل سان قادرِ مطلق کان دعا ٿو گهران ته هو اُن بڇڙائين کي روڪي يا گهٽائي، جن ڏانهن [منهنجي اڻ ڄاتل غلطيون] وٺي وڃن ٿيون. مان اها اميد به ساڻ کڻي هلندس ته منهنجو ملڪ ڪڏهن به انهن کي درگذر جي نگاهه سان ڏسڻ ڇڏي نه ڏيندو، ۽ منهنجي حياتيءَ جا پنجيتاليهه سال، سڌي نيت سان ان جي خدمت لاءِ وقف ٿيڻ کان پوءِ، ناڪافي قابليت جون خطائون وسارڻ ۾ موڪليون وينديون—جيئن پاڻ مان به جلد [[يوحنا 14|آرامگاهن]] ڏانهن ويندس.”{{sfn|Avlon|2017|p=280}} شروعاتي اشاعت کان پوءِ ڪيترن ريپبلڪن، جن ۾ ميڊيسن به شامل هو، هن خطاب تي تنقيد ڪئي ۽ ان کي فرانس مخالف مهم جو دستاويز سڏيو؛ ميڊيسن جو خيال هو ته واشنگٽن گهڻو برطانيا نواز هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|p=143}} 1972 ۾ واشنگٽن جي محقق [[جيمس ٿامس فليڪسنر|جيمس فليڪسنر]] چيو ته ودا نامي کي اوتري ئي ساراهه ملي جيتري [[ٿامس جيفرسن]] جي [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] جي [[گيٽسبرگ خطاب]] کي ملي.{{sfnm|1a1=Flexner|1y=1972|1p=292|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2p=142}} 2010 ۾ چيرنو “وداع نامي” کي [[ريپبلڪنزم]] بابت سڀ کان اثرائتي بيانن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Chernow|2010|pp=752–754}} == صدارت کان پوءِ وارو دور (1797–1799) == {{further|جارج واشنگٽن جي صدارت کان پوءِ وارو دور}} === رٽائرمينٽ === {{See also|جارج واشنگٽن جون مالي حالتون}} [[File:Gilbert_Stuart,_George_Washington_(Lansdowne_portrait,_1796).jpg|thumb|upright=0.7|alt=واشنگٽن جي بيٺل تصوير، هڪ هٿ اڳتي وڌايل|[[لينسڊائون پورٽريٽ]] (1796)]] جڏهن واشنگٽن مارچ 1797 ۾ مائونٽ ورنن ڏانهن رٽائر ٿيو، تڏهن هن پنهنجن ڪاروباري مفادن لاءِ وقت ڪڍيو، جيتوڻيڪ سندس پوک-پالڻ واريون سرگرميون رڳو تمام ٿورڙو منافعو ڏينديون هيون.{{sfn|Ragsdale|2021|pp=5–6}}{{sfn|Chernow|2010|p=53}} سندس تقريبن سموري دولت نقد رقم بدران زمين ۽ غلامن جي صورت ۾ هئي. پنهنجي آمدني وڌائڻ لاءِ واشنگٽن پنهنجي غلام بڻايل مزدورن کان ڪم وٺي [[ڊسٽلري]] قائم ڪئي ته [[وِسڪي]] ٺاهي وڃي.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=44–45|Ferling|2009|2p=351}} هو زمينن جو سٽي باز به هو: هو ويجهو نئين گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] (1791 ۾ سندس عزاز ۾ نالو رکيو ويو) جي چوڌاري ترقي وڌائڻ لاءِ زمين جا ٽڪرا خريد ڪندو هو، جيڪو مائونٽ ورنن کان پوٽو ميڪ درياهه جي مٿان طرف هو. هن گاديءَ ۾ انفرادي پلاٽ وچولي آمدني وارن سيڙپڪارن کي وڪرو ڪيا، وڏي سيڙپڪارن کي ڪيترائي پلاٽ گڏ ڏئي وڪرو ڪرڻ بدران، ڇو ته هن جو خيال هو ته وچولي سيڙپڪار سڌارن ۽ تعمير ۾ وڌيڪ سنجيدگي سان حصو وٺندا.{{sfn|Chernow|2010|pp=663, 704–705}} هن وٽ اولهه ۾ ([[پائڊمونٽ (آمريڪا)|پائڊمونٽ]] تي) زمينون به هيون، جيڪي ٿورڙي آمدني ڏينديون هيون، ۽ هن ناڪاميءَ سان انهن کي وڪڻڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ellis|2004|pp=255–261}} 1799 ۾ پنهنجي وفات وقت، هن وٽ ورجينيا، اوهائيو، ميري لينڊ، پنسلوانيا، نيو يارڪ، [[ڪينٽڪي]] ۽ اتر اولهه علائقي ۾ گڏيل طور تي {{convert|58000|acre}} کان وڌيڪ زمين جو مالڪاڻو حق هو.{{sfn|Lengel|2015|p=246}} رٽائرمينٽ ۾ واشنگٽن وڌيڪ پڪو فيڊرلِسٽ بڻجي ويو. هن کليءَ طرح [[اجنبي ۽ بغاوتي قانون]] (Alien and Sedition) جي حمايت ڪئي ۽ فيڊرلِسٽ [[جان مارشل]] کي قائل ڪيو ته هو ڪانگريس لاءِ بيهي، جيئن [[ٿامس جيفرسن|جيفرسني]] اثر کي [[ورجينيا]] ۾ ڪمزور ڪري سگهجي.{{sfn|Flexner|1974|p=386}} جڏهن فرانسيسي [[privateer|پرائيويٽير]] 1798 ۾ آمريڪي جهاز ضبط ڪرڻ لڳا، ۽ لاڳاپا بگڙڻ سان “[[Quasi-War|[[نيم جنگ]]]]” (Quasi-War) پيدا ٿي، ته واشنگٽن [[جيمس مڪ هينري]] (سيڪريٽري آف وار) کي لکيو ۽ آڇ ڪئي ته هو صدر [[جان ايڊمز]] جي فوج منظم ڪري ڏيندو.{{sfn|Randall|1997|p=497}} ايڊمز 4 جولاءِ 1798 تي کيس ليفٽيننٽ جنرل جي ڪميشن ۽ فوجن جو ڪمانڊر-اِن-چيف نامزد ڪيو.{{sfnm|Flexner|1974|1pp=376–377|Bell|1992|2p=64}} واشنگٽن 13 جولاءِ 1798 کان وٺي پنهنجي وفات تائين (17 مهينا) ڪمانڊنگ جنرل رهيو.{{sfn|Bell|1992|p=64}} هن رٿابندي ۾ حصو ورتو، پر فوج جي عملي قيادت هئملٽن حوالي ڪئي. هن عرصي دوران ڪا به فوج آمريڪا تي چڙهائي نه ڪئي، ۽ واشنگٽن ميدانِ جنگ ۾ حڪم سنڀالڻ لاءِ نه نڪتو.{{sfnm|Kohn|1975|1pp=225–242|Grizzard|2005|2p=264}} === وفات === <!-- linked from redirect "Death of George Washington" --> [[File:Life of George Washington, Deathbed.jpg|thumb|left|alt=واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي، چوڌاري ڊاڪٽر ۽ ڪٽنب جا ماڻهو|''واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي''، 1851 جي تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] جي ٺهيل]] 12 ڊسمبر 1799 تي واشنگٽن خراب موسم ۾ پنج ڪلاڪ گهوڙي تي سوار ٿي پنهنجي فارمن جو جائزو ورتو. پوءِ هن مهمانن سان گڏ ماني کاڌي، پر سڪا ڪپڙا نه بدلايا.{{sfn|Chernow|2010|p=806}} ايندڙ ڏينهن سندس ڳلو سور ٿيو، پر هو ايترو ٺيڪ هو جو وڻن کي ڪٽڻ لاءِ نشان لڳائي سگهيو.{{sfn|Ferling|2010|p=505}} ان کان پوءِ سوير صبح هو ڳلي جي سوزش ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف سان جاڳيو. هن پنهنجي اسٽيٽ جي نگران، [[جارج راولِنز]] کي چيو ته سندس لڳ ڀڳ هڪ پائينٽ رت ڪڍي (ان وقت [[رت ڪڍڻ]] عام رواج هو). خاندان ڊاڪٽر [[جيمس ڪريڪ]]، [[گسٽاوس رچرڊ براون]] ۽ [[اليشا سي. ڊِڪ]] کي گهرايو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810|Morens|1999}} براون شروعات ۾ سمجهيو ته واشنگٽن کي [[پيرِي ٽانسلر ايبسس|ڪوئنسي]] آهي؛ ڊِڪ چيو ته اها حالت ڳلي جي پردن جي “شدید ۽ تڪليفدہ سوزش” آهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–807|Flexner|1974|2p=399}} ڊاڪٽرن رت ڪڍڻ جاري رکيو ۽ لڳ ڀڳ پنج پائينٽ تائين پهچايو، پر واشنگٽن جي حالت وڌيڪ بگڙندي وئي. ڊِڪ [[ٽريڪيوٽامي]] تجويز ڪئي؛ ٻيا ڊاڪٽر ان عمل کان واقف نه هئا ۽ ان جي مخالفت ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=806–810}} واشنگٽن براون ۽ ڊِڪ کي ڪمري مان ٻاهر وڃڻ جو چيو، ۽ پوءِ ڪريڪ کي يقين ڏياريندي چيو: “ڊاڪٽر، مان ڏکيو مران ٿو، پر وڃڻ کان ڊڄان ناهيان.”{{sfn|Ellis|2004|p=269}} موت جي کٽ تي، جيئرو دفن ٿيڻ جي خوف سبب، واشنگٽن پنهنجي ذاتي سيڪريٽري [[ٽوبياس ليئر]] کي هدايت ڪئي ته دفنائڻ کان اڳ ٽي ڏينهن انتظار ڪيو وڃي.{{sfn|Chernow|2010|p=808}} ليئر موجب، واشنگٽن 14 ڊسمبر 1799 تي رات 10 وڳي ۽ 11 وڳي جي وچ ۾ فوت ٿيو، جڏهن مارٿا سندس کٽ جي پيرن وٽ ويٺي هئي. سندس آخري لفظ هئا {{"'}}Tis well."{{sfnm|Flexner|1974|1pp=401–402|Chernow|2010|2pp=808–809}} واشنگٽن جي بيماريءَ جي تشخيص ۽ فوري سببِ وفات بابت گهڻو بحث ٿيو آهي. ڪريڪ ۽ براون جي ڇپيل بيان موجب، سندس علامتون “cynanche trachealis” سان ٺهڪندڙ هيون—اهو اصطلاح ان زماني ۾ مٿئين ساهه جي نلي جي شديد سوزش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪوئنسي به شامل سمجهي ويندي هئي.{{efn|واشنگٽن جي وفات بابت پهريون بيان ڊاڪٽرن ڪريڪ ۽ براون لکيو، جيڪو [[اليگزينڊريا، ورجينيا]] جي ''دي ٽائيمز'' ۾ وفات کان پنج ڏينهن پوءِ ڇپيو. ان جو مڪمل متن ''دي اليڪٽڪ ميڊيڪل جرنل'' (1858) ۾ موجود آهي.{{sfn|Newton|Freeman|Bickley|1858|pp=273–274}}}} واشنگٽن جي وفات کان وٺي [[طبي لاپرواهي]] جا الزام به جاري رهيا آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810}} جديد طبي ليکڪن جو گهڻو ڪري نتيجو اهو رهيو آهي ته شايد هو شديد [[ايپيگلوٽائٽس]] (epiglottitis) سبب فوت ٿيو، ۽ جيڪي علاج کيس ڏنا ويا—جن ۾ [[مرڪري (آءِ) ڪلورائيڊ|ڪيلومل]] (بطور جلاب) جون گهڻيون خوراکون ۽ وڏي پيماني تي رت ڪڍڻ شامل هو—انهن حالت کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو، ۽ ممڪن آهي ته ان سان [[هايپووليميا]] (hypovolemia) سبب [[هايپووليمِڪ شاڪ]] ٿيو.{{efn|جديد طبي ماهرن مان جن طبي لاپرواهي کي ذميوار ڄاڻايو، انهن ۾ 1999 ۾ مورينس ۽ والين بورن شامل آهن،{{sfnm|Morens|1999|1pp=1845–1849|Chernow|2010|2p=809}}<ref>{{cite web|last=Wallenborn|first=White McKenzie|title=George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington|year=1999|url=https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|work=[[The Papers of George Washington]]|publisher=University of Virginia|archivedate=July 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722060731/https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|url-status=live}}</ref> ۽ 2008 ۾ چيٿم.{{sfn|Cheatham|2008}}}} === جنازو ۽ تدفين === واشنگٽن جو جنازو 18 ڊسمبر 1799 تي، وفات کان چار ڏينهن پوءِ، مائونٽ ورنن ۾ ٿيو. سواري (ڪيولري) ۽ پيادل سپاهي جلوس جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا، ۽ ڇهه ڪرنل ڪفن بردار هئا. مائونٽ ورنن جي جنازي جي رسمون گهڻو ڪري خاندان ۽ دوستن تائين محدود رهيون.{{sfn|Chernow|2010|pp=808–810}} پادرِي [[ٿامس ڊيوس]] مختصر جنازي جي رسم پڙهي، جنهن کان پوءِ واشنگٽن جي ميسونڪ لاج جا ميمبرن پاران تقريب ٿي؛ واشنگٽن 1752 کان [[Freemason|فري ميسن]] هو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}}{{sfn|Tabbert|2022|pp=196–197}} سندس وفات جي خبر آهستي آهستي پکڙجي، پر جيئن جيئن ٻين علائقن تائين پهتي، چرچن جا گهنڊ وڳا ۽ ڪيترائي ڪاروبار بند ٿيا.{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ يادگاري جلوس ڪڍيا ويا. مارٿا پنهنجي ۽ واشنگٽن جي خط و ڪتابت رازداري بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏي، پر جوڙي جا پنج خط اڄ تائين بچيل ڄاتا وڃن ٿا.{{sfn|Chernow|2010|p=814}} [[File:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|thumb|right|alt=مائونٽ ورنن واري موجوده مقبري ۾ جارج (ساڄي پاسي) ۽ مارٿا واشنگٽن جا ٻه سرڪو فيگس|مائونٽ ورنن ۾ سندن مقبري جي داخليءَ وٽ جارج (ساڄي) ۽ [[مارٿا واشنگٽن]] جا [[سرڪو فيگس]] (Sarcophagus)]] واشنگٽن کي 18 ڊسمبر 1799 تي مائونٽ ورنن ۾ واشنگٽن خاندان جي والٽ ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Lengel|2005|p=vii}} پنهنجي وصيت ۾ هن نئين والٽ جي تعمير جون هدايتون ڇڏيون؛{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} اها 1831 ۾ مڪمل ٿي، جڏهن اسٽيٽ جي هڪ ناراض اڳوڻي ملازم جارج واشنگٽن جي کوپڙي چوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfnm|Nowlan|2014|1p=59|Costello|2021|2pp=77–78}} 1832 ۾ ڪانگريس جي گڏيل ڪميٽي بحث ڪيو ته واشنگٽن جو جسد مائونٽ ورنن مان کڻي [[آمريڪا جي ڪيپيٽول]] ۾ هڪ ڪرپٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. ڏکڻ وارن جي مخالفت سخت هئي، ڇو ته اتر ۽ ڏکڻ جي وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خدشو هو ته ملڪ ورهائجي ويو ته واشنگٽن جا آثارِ جسماني، نمائندي [[وائيلي ٿامپسن]] جي لفظن ۾، “پنهنجي جنم ڀوميءَ کان پرائي ڪناري” تي وڃي پوندا؛ تنهن ڪري واشنگٽن جا باقيات مائونٽ ورنن ۾ ئي رهندا.{{sfn|Boorstin|2010|pp=349–350}} 7 آڪٽوبر 1837 تي، واشنگٽن جا باقيات، جيڪي اڃا تائين پراڻي سيسي واري تابوت ۾ هئا، هڪ سنگ مرمر جي [[سرڪو فيگس]] اندر رکيائون، جيڪو [[وليم اسٽرِڪلينڊ]] جو ڊزائين ڪيل ۽ [[جان اسٽرَٿرز]] جو تعمير ڪيل هو.{{sfnm|Costello|2021|1p=182|Carlson|2016|2loc=chapter 1}} == فلسفو ۽ نظريا == === غلامي === {{Main|[[جارج واشنگٽن]] ۽ غلامي}} {{further|نوآبادي دور واري آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ خاتمو پسند تحريڪ}} [[File:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|thumb|alt=واشنگٽن کي هڪ زميندار طور پنهنجي اسٽيٽ تي بيٺل ڏيکاريو ويو آهي، هو هڪ نگران سان ڳالهائي رهيو آهي، جڏهن ته ٻار کيڏن ٿا ۽ غلام ڪم ڪن ٿا. هي ڪم جونيئس اسٽيرنز جو آهي.|1851 جي هڪ تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] پاران، جيڪا پوکيءَ واري اسٽيٽ جي ڪم جي هڪ مثالي بڻايل تصوير پيش ڪري ٿي<ref>{{Cite web|title=Washington as a Farmer at Mount Vernon|url=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|website=Encyclopedia Virginia|accessdate=January 31, 2026}}</ref>]] واشنگٽن جي حياتيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 577 غلام مائونٽ ورنن ۾ رهندا ۽ ڪم ڪندا هئا.<ref name="Mount Vernon Slaves">{{cite web |title=The Growth of Mount Vernon's Enslaved Community |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |website=George Washington's Mount Vernon |publisher=Mount Vernon Ladies' Association|accessdate=July 13, 2021 |archivedate=July 13, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713012318/https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |url-status=live }}</ref>{{sfnm|Morgan|2000|1p=279|Ellis|2004|2p=45}} هن ڪي غلام ورثي ۾ ورتا، [[مارٿا]] سان شاديءَ وقت 84 [[ڊوئر]] غلامن تي ڪنٽرول حاصل ڪيائين، ۽ 1752 کان 1773 جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 71 غلام خريد ڪيائين.{{sfnm|Morgan|2000|1pp=279–280|Morgan|2005|2pp=405, 407 n7|Hirschfeld|1997|3p=12}} 1786 کان هن پاڙيسري اسٽيٽ بابت هڪ معاهدي جي تحت غلام ڪرائي تي به ورتا؛ 1799 ۾ انهن جو تعداد 40 هو.{{sfn|Hirschfeld|1997|p=19}} [[ورجينيا جي تاريخ ۾ غلامي]] [[ورجينيا جي نوآبادي]] جي معاشي ۽ سماجي ڍانچي ۾ گهريءَ طرح رچي وئي هئي.{{sfn|Henriques|2006|p=146}}{{sfn|Willcox|Arnstein|1988|pp=41–42}} انقلابي جنگ کان اڳ، غلامي بابت واشنگٽن جا خيال ان دور جي اڪثر ورجينيا جي [[زميندار طبقو|زميندارن]] جهڙا هئا: “سندس بنيادي دلچسپي اڃا به اسٽيٽ جي معاشي زندگيءَ ۾ سندن حصي تي هئي.”{{sfn|Twohig|2001|p=116}} پر 1760ع واري ڏهاڪي کان واشنگٽن آهستي آهستي غلاميءَ جو مخالف بڻجڻ لڳو. سندس پهريون شڪ ان وقت پيدا ٿيو جڏهن هن تمباڪو بدران اناج واريون پوکيون اختيار ڪيون؛ ان تبديليءَ کان پوءِ وٽس غلامن جو مهانگو “اضافي ذخيرو” رهجي ويو، جنهن کيس نظام جي معاشي ڪارڪردگيءَ تي سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Morgan|2005|p=413}} 1778 ۾ [[لنڊ واشنگٽن]] ڏانهن هڪ خط ۾ هن “نگرن کان جان ڇڏائڻ” جي پنهنجي خواهش صاف ظاهر ڪئي.{{sfn|Morgan|2005|pp=416–417}} هن اداري بابت سندس وڌندڙ بيزاري انقلاب جي اصولن ۽ لافايٽ ۽ هئملٽن جهڙن انقلابي دوستن سبب وڌيڪ وڌي.{{sfnm|Twohig|2001|1p=121|Morgan|2005|2p=426}} گهڻا مورخ متفق آهن ته انقلاب واشنگٽن جي روين جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو؛{{sfn|Furstenberg|2011|p=260}} ڪينيٿ مورگن لکي ٿو ته 1783 کان پوءِ “[[جارج واشنگٽن]] غلاميءَ جي مسئلي بابت اندروني تڪرار گهڻو وڌيڪ ظاهر ڪرڻ لڳو، پر هميشه خانگي طور”.{{sfn|Morgan|2000|p=299}} صدر طور، هو هن موضوع تي علانيه خاموش رهيو، ڇو ته هن کي لڳندو هو ته اهو قومي سطح تي تڪراري معاملو آهي ۽ اتحاد کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|Ellis|2004|1p=202|Twohig|2001|2p=126}} هن لافايٽ جي هڪ تجويز کي اخلاقي سهارو ڏنو ته زمين خريد ڪري غلام آزاد ڪيا وڃن ۽ اهي آزاد ٿي ان تي ڪم ڪن، پر هن پاڻ ان تجربي ۾ حصو وٺڻ نه چاهيو.{{sfn|Twohig|2001}} 1785 ۾ واشنگٽن ممتاز ميٿڊسٽ اڳواڻن [[ٿامس ڪوڪ]] ۽ [[فرانسس اَسبري]] کي خانگي طور آزادي (ايمانسپيشن) جي حمايت جو تاثر ڏنو، پر سندن درخواست تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيائين.{{sfn|Morgan|2000|p=292}} ايندڙ سال ذاتي خط و ڪتابت ۾ هن واضح ڪيو ته هو غلاميءَ جي اداري کي تدريجي قانون سازيءَ ذريعي ختم ٿيندو ڏسڻ گهري ٿو؛ اهو خيال 1780ع واري ڏهاڪي ۾ ڇپيل مکيه مخالف غلامي ادب سان به هم آهنگ هو.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=418–419|Furstenberg|2011|2pp=273–274, 284–285}} واشنگٽن 123 يا 124 غلام آزاد ڪيا، جيڪو انقلابي دور ۾ وڏن ورجينيا جي غلام مالڪن ۾ تمام غيرمعمولي ڳالهه هئي.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=1404–405|Wiencek|2003|2pp=352–35|Hirschfeld|1997|3p=20}} پر ساڳئي وقت، هو پنهنجن فارمن لاءِ غلام مزدوريءَ تي ڀاڙيندو رهيو.{{sfnm|Twohig|2001|1pp=122–123|Morgan|2000|2pp=283, 289}} [[File:Oney Judge Runaway Ad.jpg|thumb|upright=0.8|alt=ڀڄي ويل غلام بابت اشتهار، 24 مئي 1796، پنسلوانيا گزيٽ، فلاڊيلفيا، پنسلوانيا.|left|[[اوني جج|اونا جج]] بابت “ڀڄي ويل” اشتهار، جيڪا واشنگٽن جي صدارتي گهراڻي ۾ غلام بڻايل خادمه هئي]] واشنگٽن جي خانگي ڪاغذن ۽ همعصرن جي بيانن جي بنياد تي، واشنگٽن آهستي آهستي خاتمو پسندي ڏانهن هڪ محتاط همدردي پيدا ڪئي، جنهن جو انجام سندس وصيت ۾ ٿيو: هن پنهنجي پراڻي خادم [[مانيو ميشن|آزاد ڪرڻ]] سان پنهنجي ڊگهي عرصي جي ويلٽ [[وليم لي (ويلٽ)|بِلي لي]] کي آزاد ڪيو، ۽ پنهنجي ذاتي ملڪيت وارن باقي غلامن کي به مارٿا جي وفات کان پوءِ مڪمل طور آزاد ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=3, 108, 209|Morgan|2000|2p=29}} 1 جنوري 1801 تي، [[جارج واشنگٽن]] جي وفات کان هڪ سال پوءِ، [[مارٿا واشنگٽن]] واشنگٽن جي غلامن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم نامو جاري ڪيو. انهن مان گهڻا وڃڻ کان لنوائيندا رهيا؛ ٻيا انهن زالن يا ٻارن کي ڇڏي وڃڻ لاءِ تيار نه هئا جيڪي اڃا به ڪَسٽِس اسٽيٽ جي [[ڊوئر]] غلامن طور رکيل هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=802}} واشنگٽن جي وصيت موجب، پئسا ان لاءِ استعمال ڪيا ويا ته ننڍن، پوڙهن ۽ ڪمزور غلامن کي 1830ع جي شروعات تائين کارايو ۽ ڪپڙا ڏنا وڃن.{{sfn|Chernow|2010|p=815}}<ref name=anb/> === مذهبي ۽ روحاني نظريا === {{Main|جارج واشنگٽن جا مذهبي نظريا}} [[File:George_Washington,_freemason_02796u_originalFXD.jpg|thumb|upright=1|alt=واشنگٽن ميسونڪ نشانين سان|واشنگٽن هڪ [[فري ميسن]] طور]] واشنگٽن کي اپريل 1732 ۾ ننڍپڻ ۾ بپتسما ڏني وئي، ۽ هو هڪ پابند [[اينگليڪن]] هو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=6|Morrison|2009|2p=136|Alden|1996|3pp=2, 26|Randall|1997|4p=17}} هن 20 سالن کان وڌيڪ عرصو ورجينيا ۾ [[فيئرفيڪس پيرش]] ۽ [[ٽرورو پيرش]] جي گرجائن ۾ [[ويستري مئن]] ۽ چرچوارڊن طور خدمت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=130|Thompson|2008|2p=40}} هو خانگي طور دعا ڪندو ۽ روزانو بائيبل پڙهندو هو، ۽ علانيه طور دعا جي همٿ افزائي ڪندو هو.{{sfnm|Frazer|2012|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=119, 132|Vicchio|2019|3p=27|4a1=Novak|4a2=Novak|4y=2007|4p=xvi}} ممڪن آهي ته انقلاب کان اڳ هو باقاعدي [[يوڪيرسٽ|ڪميونين]] وٺندو هو، پر ان کان پوءِ هن ائين نه ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131, 470|Holmes|2006|2p=62|Frazer|2012|3pp=201–203}} واشنگٽن خدا بابت [[آمريڪي روشن خيالي]] واري اصطلاحن ۾ ڳالهائيندو هو، جن ۾ ''[[الاھي تقدير|پروويڊنس]]''، ''آل مائيٽي'' ۽ ''الاھي مصنف'' شامل آهن.{{sfnm|Randall|1997|p=67|Vicchio|2019|2p=101}} هو هڪ اهڙي الٰهي قوت تي ايمان رکندو هو جيڪا جنگي ميدانن تي نظر رکندي هئي، جنگ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندي هئي، سندس زندگيءَ جي حفاظت ڪندي هئي، ۽ آمريڪي سياست ۾—خاص طور [[آمريڪا]] جي قيام ۾—شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|p=131|2a1=Novak|2a2=Novak|2y=2007|2p=152}} چيرنو دليل ڏنو آهي ته واشنگٽن تبليغي عيسائيت، دوزخ جي باهه ۽ وعظ واري سخت ٻوليءَ کان پاسو ڪندو هو، ۽ اهڙين ڳالهين کان به جيڪي “سندس دينداريءَ کي نمايان ڪري ڏيکارين”؛ چيرنو موجب، هن “ڪڏهن به پنهنجي مذهب کي ڌڙابنديءَ لاءِ يا سرڪاري ڪم ۾ هڪ اوزار طور استعمال نه ڪيو”.{{sfn|Chernow|2010|pp=131–132}} ساڳي وقت، واشنگٽن اڪثر بائيبل مان حوالا ڏيندو يا ان جو مطلب پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو هو، ۽ گهڻو ڪري اينگليڪن ''[[ڪامن پرئير ڪتاب]]'' ڏانهن به اشارو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131–132|Morrison|2009|2p=136}} صدر طور، واشنگٽن وڏن مذهبي فرقن کي مڃتا ڏني، مذهبي رواداريءَ بابت تقريرون ڪيون، ۽ [[رياستي مذهب]] جي مخالفت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=131|Vicchio|2019|2p=60}} هن روشن خياليءَ جا خيال، قدر ۽ سوچ جا طريقا اختيار ڪيا،{{sfn|Wood|2001|p=313}} پر منظم عيسائيت ۽ ان جي پادرين لاءِ سندس دل ۾ ڪا به حقارت نه هئي.{{sfn|Wood|2001|p=313}} 1793 ۾ [[نيو چرچ]] جي ميمبرن سان [[بالٽيمور]] ۾ ڳالهائيندي واشنگٽن چيو: “اسان وٽ وڏي سبب آهي خوش ٿيڻ جو ته هن ملڪ ۾ سچ ۽ عقل جي روشني، تنگ نظري ۽ وهم پرستيءَ جي طاقت تي غالب آئي آهي.”{{sfn|Novak|Novak|2007|p=117, n. 52}} [[فري ميسنري]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيل ادارو هو، جيڪو اخلاقي تعليمات جي وڪالت لاءِ مشهور هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=132, 500|Morrison|2009|2p=136|Stavish|2007|3pp=XIX, XXI|Tabbert|2022|4pp=2–3}} آمريڪي [[ميسونڪ لاج]]ن وٽ يورپي لاجن جهڙا سخت ضد-ڪليرڪي خيال نه هئا، جيڪي [[ضد-ڪليرڪيت ۽ فري ميسنري]] واري تڪراري بحث ۾ شامل ڪيا ويندا آهن.{{sfn|Chernow|2010|pp=27, 704}} سيپٽمبر 1752 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ۾ هڪ ميسونڪ لاج قائم ٿيو، ۽ واشنگٽن کي ٻه مهينا پوءِ 20 سالن جي عمر ۾ ان جي پهرين “اينٽرڊ اپرينٽس” مان هڪ طور داخل ڪيو ويو. هڪ سال اندر هو ان جي درجن مان گذري “ماسٽر ميسن” بڻيو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}} 1777 ۾ هن کي نئين قائم ٿيل [[ورجينيا جي گرينڊ لاج]] لاءِ [[گرينڊ ماسٽر]] جي عهدي لاءِ سفارش ڪيو ويو؛ ذريعا اختلاف ڪن ٿا ته هن انڪار ڪيو يا کيس ڪڏهن پڇيو ئي نه ويو، پر هن اهو ڪردار سنڀاليو نه.{{sfn|Tabbert|2022|pp=58–59}} هن 1788–1789 ۾ اليگزينڊريا ميسونڪ لاج نمبر 22 جو چارٽر [[ماسٽر (ميسونڪ لاج آفيسر)|ماسٽر]] طور خدمت ڪئي.{{sfn|Tabbert|2022|p=103}} == ذاتي زندگي == واشنگٽن کي 1751 ۾ ٿيندڙ [[چيچڪ]] جي بيماري شايد کيس بانجھ بڻائي ڇڏيو هجي، پر چيرنو لکي ٿو ته اهو به ممڪن آهي ته [[مارٿا]] کي پنهنجي آخري ٻار [[پيٽسي]] جي ڄمڻ دوران ڪو زخم يا نقصان پهتو هجي، جنهن ڪري وڌيڪ ڄمڻ ناممڪن ٿي پيو هجي.{{sfn|Chernow|2010|p=103}} ٻنهي زال مڙس کي اهو ڏک رهيو ته سندن گڏيل ڪو به ٻار نه ٿيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=103|Flexner|1974|2pp=42–43}} هنن مارٿا جي ٻارن [[جان پارڪ ڪَسٽِس]] (جيڪي) ۽ [[مارٿا پارڪ ڪَسٽِس]] (پيٽسي) جي پرورش ڪئي، ۽ پوءِ جيڪيءَ جي ٻن ننڍن ٻارن [[ايلينر پارڪ ڪَسٽِس لِيوس|ايلينر پارڪ ڪَسٽِس]] (نيلي) ۽ [[جارج واشنگٽن پارڪ ڪَسٽِس]] (واشي) کي پڻ پاليو، ۽ ڪيترن ئي ڀاڻيجن ۽ ڀائيٽين جي به سنڀال ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=101, 463}} [[ويسٽ فورڊ (غلام)|ويسٽ فورڊ]] جي ڪجهه نسلن—جيڪو واشنگٽن جي ننڍي ڀاءُ [[جان آگسٽين واشنگٽن]] جو غلام هو—خانداني [[زباني روايت]] جي بنياد تي اهو دعويٰ برقرار رکن ٿا ته فورڊ جو پيءُ [[جارج واشنگٽن]] هو؛ پر هن پدريت بابت اختلاف پڻ موجود آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=492–493|Wiencek|2003|2pp=291–310}} واشنگٽن مزاج ۾ ڪافي حد تائين سنجيده ۽ پاڻ ۾ رهندڙ هو، پر سندس شخصيت ۾ هڪ مضبوط وقار ۽ اثر موجود هو. ضرورت پوندي ته تقريرون ۽ اعلان ڪندو هو، پر هو نه ڪو وڏو خطيب سڃاتو ويندو هو ۽ نه ئي مناظري باز.{{sfnm|Ferling|2002|1p=16|Randall|1997|2pp=34, 436|Chernow|2010|3pp=29–30}} هو شراب اعتدال سان پيئندو هو، پر حد کان وڌيڪ پيئڻ، تمباڪو پيئڻ، جوا، گاريون ۽ بدزبانيءَ جي اخلاقي طور مخالفت ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|p=134}} هو پنهنجن گهڻن همعصرن کان ڊگهو هو؛{{sfn|Ferling|2002|p=16}} سندس قد بابت بيان {{convert|6|ft|m|2|abbr=on}} کان وٺي {{convert|6|ft|3.5|in|m|2|abbr=on}} تائين مختلف آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=29}} هو پنهنجي طاقت لاءِ مشهور هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=123–125}} سندس اکيون ڀوري-نيريون (گري-بلو) ۽ وار ڊگها ڳاڙهسرا-ڀورا هئا.{{sfn|Nowlan|2014|p=26}} هن [[وِگ#اوڻيهين ۽ ويهين صديون|پائوڊر لڳايل وِگ]] نه پاتي؛ ان بدران هو پنهنجا وار وڪڙيل، پائوڊر لڳايل، ۽ پٺيان ٻڌل [[ڪيو (وارن جو انداز)#ٻيا ڪيو|ڪيو]] جي صورت ۾ رکندو هو، جيڪو [[1775–1795 ۾ مغربي فيشن#مردن جو فيشن|ان دور جي فيشن]] موجب هو.{{sfn|Chernow|2010|p=30}}<ref>{{cite magazine |last1=Fessenden |first1=Maris |title=How George Washington Did His Hair |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |magazine=Smithsonian |date=June 9, 2015|archivedate=April 30, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240430211918/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |url-status=live }}</ref> واشنگٽن کي سخت [[ڏندن جو ساڙو]] هو، ۽ آخرڪار جارج واشنگٽن جا تقريباً سڀ ڏند ڪري پيا، صرف هڪ بچي ويو. صدارتي عرصي دوران هن وٽ ڪوڙا (مصنوعي) ڏندن جا ڪيترائي سيٽ هئا. عام مشهور ڳالهه جي ابتڙ، اهي ڪاٺ جا نه هئا؛ پر ڌاتو، [[عاج]]، هڏي، جانورن جي ڏندن، ۽ ممڪن آهي ته انسانن جا ڏندن —جيڪي شايد غلامن کان حاصل ڪيا ويا هجن—مان ٺهيل هئا.{{sfn|Mackowiak|2021}}<ref>{{cite magazine |last1=Schultz |first1=Colin |title=George Washington Didn't Have Wooden Teeth—They Were Ivory |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |magazine=Smithsonian |date=November 7, 2014 |archivedate=April 24, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424173829/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |url-status=live }}</ref> سندس ڏندن جا مسئلا کيس لڳاتار تڪليف ۾ رکندا هئا، جنهن لاءِ هو [[لاڊينم]] استعمال ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=30, 290, 437–439, 642–643}} هن کي پنهنجي پهرين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ران ۾ هڪ ڏکوئيندڙ سوڄ/ڳنڍ پڻ ٿي، ۽ پوءِ 1790 ۾ [[نمونيا]] جو اهڙو شديد جھٽڪوظ آيو جيڪو سندس جان لاءِ خطرو بڻيو؛ جنهن کان پوءِ هو ڪڏهن به مڪمل طور تي صحتياب نه ٿي سگهيو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن هڪ ماهر گهوڙي سوار هو. [[ٿامس جيفرسن]] کيس “پنهنجي دور جو بهترين گهوڙي سوار” سڏيو.{{sfn|Chernow|2010|p=124}} هن مائونٽ ورنن ۾ نسلدار گهوڙا گڏ ڪيا؛ سندس ٻه سڀ کان پسنديده گهوڙا [[بلوسڪِن (گهوڙو)|بلوسڪِن]] ۽ [[نيلسن (گهوڙو)|نيلسن]] هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=124, 469}} == ورثو == {{further|جارج واشنگٽن جو ورثو|آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي}} {{see also|جارج واشنگٽن جا ثقافتي عڪس}} [[File:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|thumb|alt=جبل جي پاسي تي واشنگٽن ۽ ٻيا اڳواڻ تراشيل آهن|[[مائونٽ رش مور قومي يادگار]]|upright=1.2]] واشنگٽن آمريڪي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن شخصيتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|date=November 17, 2014|last=Frail|first=T.A.|title=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|magazine=Smithsonian|archivedate=December 11, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211102804/https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/}}</ref> ورجينيا جي گورنر [[هنري لي ٽئين]] هن کي “جنگ ۾ پهريون، امن ۾ پهريون، ۽ پنهنجي هم وطنن جي دلين ۾ پهريون” قرار ڏنو.<ref name=anb/> سروي ۽ ماهر راءِ شماريون واشنگٽن کي مسلسل سڀ کان اعليٰ درجي وارن صدرن ۾ شامل ڪنديون رهيون آهن.{{sfn|Murray|Blessing|1994|pp=7–9, 15}}<ref>{{Cite web |publisher=Siena College Research Institute|url=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |title=Siena's 6th Presidential Expert Poll 1982–2018 |date=February 13, 2019 |archivedate=July 19, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719163759/https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=George Washington |series=Presidential Historians Survey |year=2021 |website=[[سي-اسپين]] |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |archivedate=August 22, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210822004246/https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |url-status=live }}</ref> واشنگٽن هڪ نوآبادي سلطنت خلاف پهرين ڪامياب انقلاب جي اڳواڻ طور آزادي ۽ قوم پرستيءَ جو بين الاقوامي نشان بڻيو.{{sfn|Cunliffe|1958|pp=24–26}} 1879 ۾ ڪانگريس [[صدرن جو ڏينهن|واشنگٽن جي سالگرهه]] کي وفاقي موڪل قرار ڏنو.{{sfn|Ferling|2009|p=4}} 1976 ۾، [[آمريڪا جي ٻه سئو ساله جشن]] دوران، کيس وفات کان پوءِ “آمريڪا جي فوجن جو جنرل” مقرر ڪيو ويو. صدر [[جيرالڊ فورڊ]] چيو ته واشنگٽن “گذريل ۽ موجود سڀني فوجي آفيسرن ۾ پهرين نمبر تي رهندو”.{{efn|وليم گارڊنر بيل پنهنجي ڪتاب ''Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer'' ۾ لکي ٿو ته واشنگٽن کي 1798 ۾ رٽائرمينٽ مان فوجي خدمت لاءِ ٻيهر سڏيو ويو، ۽ “ڪانگريس اهڙو قانون پاس ڪيو جيڪو کيس آمريڪا جي فوجن جو جنرل بڻائي سگهي ها، پر ميدان ۾ سندس خدمتن جي ضرورت پيش نه آئي، ۽ اها مقرري 1976 جي جشن تائين نه ڪئي وئي، جڏهن اها اعزازي طور وفات کان پوءِ ڏني وئي.”{{sfn|Bell|1992|pp=52, 66}}}}<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|title=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|year=2017|publisher=U.S. Army Center of Military History|accessdate=November 1, 2018|archivedate=May 29, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210529123258/https://history.army.mil/html/faq/5star.html|url-status=dead}}</ref> 13 مارچ 1978 تي فوج طرفان سرڪاري طور سندس درجو وڌايو ويو.{{sfn|Kleber|1978}} 1809 ۾ [[ميسن لاڪ ويمس]] واشنگٽن کي عزت ڏيڻ لاءِ هڪ [[مدح نگارانه سوانح عمري]] لکي.{{sfn|Weems|1918|p=22}} چيرنو موجب ويمس واشنگٽن کي انساني روپ ڏيڻ، “قوم پرستي ۽ اخلاقيت” کي اُڀارڻ، ۽ اهڙيون “دائمي ڪهاڻيون” پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جهڙوڪ [[ميسن لاڪ ويمس#چيري وڻ وارو قصو|واشنگٽن جو پنهنجي پيءُ جي چيري وڻ بابت ڪوڙ نه ڳالهائڻ]].{{sfnm|Chernow|2010|1pp=813–814|Levy|2013|2pp=6, 217|Weems|1918|3p=22}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|title=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|first=Andrew|last=Delbanco|date=July 4, 1999|archivedate=December 31, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231231005904/https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|url-status=live|authorlink=Andrew Delbanco}}</ref> ويمس جا بيان نه پڪ سان ثابت ٿيا آهن ۽ نه ئي مڪمل طور رد ڪيا ويا آهن.{{sfn|Levy|2013|p=6}} 21هين صدي ۾ واشنگٽن جي شهرت تي تنقيدي نظرثاني پڻ ٿي آهي. تاريخدان [[جان فرلنگ]] لکي ٿو ته واشنگٽن واحد باني ۽ صدر آهي جنهن کي “ديوتائي جهڙو” سڏيو ويو، ۽ سندس ڪردار تاريخدانن پاران سڀ کان وڌيڪ جاچيو ويو آهي.{{sfn|Ferling|2009|pp=xviii–xix}} ليکڪ [[ڊيوڊ هيڪٽ فشر]] واشنگٽن جي شخصيت کي “ايمانداري، خود ضبط، همت، مڪمل سچائي، عزم ۽ فيصلي، پر گڏوگڏ برداشت، شرافت ۽ ٻين لاءِ احترام” طور بيان ڪيو.{{sfn|Fischer|2004|p=446}} واشنگٽن جو [[ريڊ انڊين]] قومن سان تعلق ملي جلي ورثي جو حامل آهي. چيرنو موجب واشنگٽن هميشه مقامي ماڻهن سان انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اميد رکندو هو ته هو پنهنجو گهمندڙ شڪار وارو طرزِ زندگي ڇڏي مقرر زرعي آبادين اختيار ڪندا. هو اهو به دليل ڏئي ٿو ته واشنگٽن ڪڏهن به قبيلائي زمين جي کلي ضبط يا قبيلن جي جبري لڏپلاڻ جي وڪالت نه ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|p=666}} ان جي ابتڙ، [[ڪولن جي. ڪيلووي]] لکي ٿو ته “واشنگٽن وٽ هندستاني زمين حاصل ڪرڻ جو عمر ڀر شوق هو، چاهي پنهنجي لاءِ هجي يا پنهنجي قوم لاءِ، ۽ هن اهڙيون پاليسيون ۽ مهمون شروع ڪيون جن جا هندستاني علائقن تي تباهه ڪن اثر پيا.”{{sfn|Calloway|2018|p=38}} هن وڌيڪ چيو: {{blockquote|قوم جي واڌاري لاءِ ريڊ انڊين ماڻهن جي بي دخلي ضروري سمجهي وئي... پر جيڪڏهن هو انڪار ڪندا يا مزاحمت ڪندا، جيئن هو گهڻو ڪري ڪندا هئا، ته هن محسوس ڪيو ته وٽس “انهن کي صفا ختم ڪرڻ” کانسواءِ ڪو چارو ناهي، ۽ هن جيڪي مهمون ريڊ انڊين ڳوٺ تباهه ڪرڻ لاءِ موڪليون، اهي مڪمل طور جائز سمجهيون ويون.<ref>{{Cite web|last=Ammerman|first=Cassandra|date=October 18, 2018|title=Sitting down with author and historian Colin G. Calloway|url=https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|publisher=Oxford University Press|archivedate=June 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609224953/https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|url-status=live}}</ref>}} ٻين باني اڳواڻن سان گڏ، واشنگٽن کي غلام رکڻ تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن قانون ذريعي غلاميءَ جي خاتمي جي خواهش ظاهر ڪئي، پر هن ان جي خاتمي لاءِ ڪا عملي قانوني شروعات نه ڪئي ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي تحريڪ جي حمايت ڪئي. ان سبب ڪجهه حلقن مان مطالبا اٿيا ته سرڪاري عمارتن تان سندس نالو هٽايو وڃي ۽ عوامي هنڌن تان سندس مجسما ڪڍيا وڃن.<ref>{{cite magazine| last=Hirsh| first=Michael| title=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing| url=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| magazine=[[فارين پاليسي]]| date=June 24, 2020| archive-date=August 18, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| url-status=live}}</ref>{{sfnm|Morgan|2005|1pp=419, 422|Twohig|2001}} واشنگٽن جي [[صدارتي لائبريري]] مائونٽ ورنن ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web|work=NPR|title=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|date=September 27, 2013|last=Peralta|first=Eyder|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|archivedate=August 15, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240815054422/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library}}</ref> جيڪو هاڻي هڪ [[قومي تاريخي ماڳ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|publisher=National Park Service|title=Mount Vernon Place Historic District|accessdate=December 24, 2024|archivedate=November 30, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130132458/https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm}}</ref> سندس ڪاغذ ۽ دستاويز [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ محفوظ آهن.{{sfn|Nowlan|2014|p=56}} === نالي سان منسوب ماڳ ۽ يادگار === {{further|[[جارج واشنگٽن جا يادگار]]|[[جارج واشنگٽن جا مجسما]]}} [[File:Washington Monument 2022.jpg|thumb|alt=اڇو اوبيليسڪ|[[واشنگٽن يادگار]]|upright=0.8]] ڪيترائي هنڌ ۽ يادگار واشنگٽن جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=George Washington: The First Face of America|last=Perry|first=Warren|work=Face to Face|publisher=National Portrait Gallery| date=February 22, 2013|url=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503033922/https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archivedate=May 3, 2022}}</ref> 21 فيبروري 1885 تي [[واشنگٽن يادگار]] جي افتتاحي تقريب ٿي؛ اهو {{convert|555|ft|adj=on}} اوچو سنگ مرمر جو [[اوبيليسڪ]] آهي، جيڪو [[نيشنل مال]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Washington Monument |url=https://www.nps.gov/wamo/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=July 1, 2023 |archivedate=March 22, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322001937/https://www.nps.gov/wamo/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} واشنگٽن چار صدرن مان هڪ آهي جيڪي [[گٽسن بورگلم]] جي عظيم مجسمي “[[شراين آف ڊيموڪريسي]]” ۾ [[مائونٽ رش مور]] تي [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] ۾ تراشيل آهن.<ref>{{cite web |title=Mount Rushmore National Memorial |url=https://www.nps.gov/moru/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=June 13, 2024 |archivedate=June 12, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612233759/https://www.nps.gov/moru/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪا 1931 ۾ کولِي وئي، نيويارڪ شهر کي [[نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي.{{sfn|Rockland|2020|p=71}} ڪيترائي [[واشنگٽن (توضيح)#تعليم|ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽيون]] واشنگٽن جي نالي سان آهن، جن ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |title=A Brief History of GW |publisher=GW Libraries |accessdate=August 19, 2019 |archivedate=September 14, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914225450/https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wustl.edu/about/history-traditions/|title=History and Traditions|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]]|accessdate=August 19, 2019|archivedate=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/|url-status=live}}</ref> هو جديد آمريڪي ڪرنسي تي پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جنهن ۾ [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ]]، [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] ۽ [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|چوٿون ڊالر سڪو]] (يعني [[واشنگٽن ڪوآرٽر]]) شامل آهن.{{sfn|Tschachler|2020}}<ref>{{cite web|url=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|title=The History of Presidents on Our Coins|date=July 2006|publisher=United States Mint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240907135412/https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|archivedate=September 7, 2024}}</ref> واشنگٽن 1847 ۾ قوم جي [[آمريڪا جي ٽپال ٽڪيٽن جي تاريخ#پهريون قومي ٽپال ٽڪيٽ|پهريئن ٽپال ٽڪيٽ]] تي ظاهر ٿيو، ۽ ان کان پوءِ هو ٻين سڀني کان وڌيڪ آمريڪي ٽپال ٽڪيٽن تي ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|West|2014|p=8}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | total_width = 750 | image1 = Washington 1862 Issue-24c.jpg | alt1 = 24 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جي ڪاري اڇي تصوير | caption1 = 1862 جو واشنگٽن اشو | image2 = Washington WF 1917 Issue-5c (cropped).jpg | alt2 = 5 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جو پاسو ڏيکاريل | caption2 = [[واشنگٽن–فرينڪلِن اشوز|واشنگٽن–فرينڪلِن]] 1917 جو اشو | image3 = 2006 Quarter Proof.png | alt3 = آمريڪا جو چوٿون ڊالر سڪو جنهن تي واشنگٽن جي پاسا واري تصوير | caption3 = واشنگٽن [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|ڪوآرٽر]] | image4 = George Washington Presidential $1 Coin obverse.png | alt4 = سڪو جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ عبارت “George Washington 1st President 1789-1797” | caption4 = واشنگٽن [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] | image5 = Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg | alt5 = ڪاغذي ڪرنسي جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ هڪ ڊالر جي قيمت | caption5 = 2021 جي [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ|ڊالر نوٽ]] تي واشنگٽن }} == پڻ ڏسو == * [[آمريڪا جي انقلابي جنگ]] * [[آمريڪا جو صدر]] * [[جارج واشنگٽن جو خاڪو]] == حوالا == {{reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == {{For|جارج واشنگٽن بابت ڇپيل چونڊيل ڪتابن جي فهرست لاءِ|[[جارج واشنگٽن جي ڪتابيات]]}} {{Refbegin|30em}} === ڪتاب === <!-- A --> * {{cite book|last=ايڪرز|first=چارلس ڊبليو.|authorlink=چارلس ڊبليو. ايڪرز|chapter=[[جان ايڊمز]]|editor-last=گراف|editor-first=هينري|editor-link=هينري گراف|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ|edition=ٽيون ايڊيشن|year=2002|pages=23–38|isbn=9780684312262|publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=آلڊن|first=جان آر.|title=جارج واشنگٽن: هڪ سوانح عمري|year=1996|publisher=لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|isbn=9780807121269|url=https://archive.org/details/georgewashington00alde}} * {{cite book|last=اينڊرسن|first=فريڊ|author-link=فريڊ اينڊرسن (تاريخدان)|title=جنگ جو ڪُورهڙو: ست سالن جي جنگ ۽ برطانوي اتر آمريڪا ۾ سلطنت جو انجام، 1754–1766|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2007|isbn=9780307425393}} * {{cite book|last=ايولان|first=جان|title=واشنگٽن جو الوداعي پيغام: باني پيءُ جي ايندڙ نسلن لاءِ وارننگ|author-link=جان ايولان|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2017|isbn=9781476746463|url=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ}} <!-- B --> * {{cite book|last=بينر|first=اسٽوارٽ|authorlink=اسٽوارٽ بينر|chapter=عدالت جو قيام|doi=10.1093/oso/9780197780350.003.0002|pages=6–36|date=2024|title=دنيا جي سڀ کان طاقتور عدالت: آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي تاريخ|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|edition=آن لائين|isbn=9780197780350 }} * {{cite book|last=بيننگ|first=لانس|editor-last=ووڊورڊ|editor-first=سي. وين ووڊورڊ|editor-link=سي. وين ووڊورڊ|title=بدسلوڪيءَ جي الزامن تي صدرن جا جواب|author-link=لانس بيننگ|publisher=ڊيلاڪورٽ پريس|year=1974|isbn=9780440059233|url=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|url-access=registration}} * {{cite book|last=بارتولوني-ٽوئزن|first=ڪيٿلين|title=اليڪٽي بادشاهه جي خوف سبب: جارج واشنگٽن ۽ 1789 جو صدارتي لقب وارو تڪرار|publisher=ڪارنيل يونيورسٽي پريس|date=2014|isbn=9780801452987}} * {{cite book|last=بيل|first=وليم گارڊنر|title=ڪمانڊنگ جنرل ۽ چيف آف اسٽاف، 1775–2005: آمريڪا جي فوج جي سينيئر آفيسر جا پورٽريٽ ۽ حياتياتي خاڪا|url=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|year=1992|orig-year=1983|publisher=سينٽر آف ملٽري هسٽري، آمريڪا جي فوج|isbn=9780160359125}} * {{cite book|last=بين|first=ڪارل|title=تاريخي فورٽ يارڪ، 1793–1993|url=https://archive.org/details/historicfortyork0000benn|publisher=ڊنڊرن|date=1993|isbn=9780920474792}} * {{cite book|last=بوڊل|first=وئين|title=ويلي فورج جي سياري: جنگ ۾ شهرين ۽ سپاهين جي ڪهاڻي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=2004|isbn=9780271025261}} * {{cite book|last=بورسٽن|first=ڊينيل جے.|author-link=ڊينيل جے. بورسٽن|title=آمريڪي ماڻهو: قومي تجربو|year=2010|publisher=ونٽيچ بُڪس|url=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|isbn=9780307756473}} * {{cite book|last1=بورڊيوچ|first1=فرگس ايم.|authorlink=فرگس بورڊيوچ|title=پهريون ڪانگريس|date=2016|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9781451691931}} * {{cite book|last=برائون|first=اسٽيڦن هاورڊ|date=2016|title=جنگ جا ايڊس: جارج واشنگٽن ۽ نيوبرگ بحران|publisher=يونيورسٽي آف سائوٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781611176599}} <!-- C --> * {{cite book|last=ڪيلووي|first=ڪولن جي.|authorlink=ڪولن جي. ڪيلووي|title=جارج واشنگٽن جي ريڊ انڊين دنيا: پهريون صدر، پهريان آمريڪي، ۽ قوم جي پيدائش|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2018|isbn=9780190652166|url=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ}} * {{cite book|last=ڪارلسن|first=بريڊي|title=مُئا صدر: آمريڪي مهم—اسان جي قوم جي اڳواڻن جي عجيب موتن ۽ حيران ڪندڙ پوءِ واري زندگي ۾|year=2016|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|url=https://books.google.com/books?id=2_R1CQAAQBAJ|isbn=9780393243949}} * {{cite book|last=ڪارپ|first=اي. وئين|date=2017|title=فوج کي پنهنجي مرضيءَ سان بکيو رکڻ: ڪنٽينينٽل آرمي انتظاميا ۽ آمريڪي سياسي ثقافت، 1775–1783|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469639444}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|title=[[اليگزينڊر هيملٽن]]|year=2005|publisher=پينگوئن پريس|isbn=9781101200858|author-link=رون چيرنو|url=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|author-mask=2|title=واشنگٽن: هڪ زندگي|publisher=پينگوئن پريس|year=2010|isbn=9781594202667|url=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher}} * {{cite book|last=چيوروِنسڪي|first=لنڊسي|authorlink=لنڊسي چيوروِنسڪي|date=2020|title=ڪيبنٽ: جارج واشنگٽن ۽ هڪ آمريڪي اداري جو قيام|url=https://archive.org/details/cabinetgeorgewas0000cher|publisher=بيلڪنيپ پريس|isbn=9780674986480}} * {{cite book |last1=ڪو|first1=اليڪسس |author-link=اليڪسس ڪو |title=تون پنهنجو پهريون ڪڏهن نه وسارين: جارج واشنگٽن جي سوانح عمري |date=2020 |publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780735224100}} * {{cite book|last=ڪوگليانو|first=فرانسس|date=2024|title=انقلابي دوستي: واشنگٽن، جيفرسن، ۽ آمريڪي جمهوريه|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780674296596}} * {{cite book |last=ڪوڪ|first=جيڪب اي.|chapter=جارج واشنگٽن|editor-last=گراف|editor-first=هينري|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ |edition=ٽيون ايڊيشن |year=2002|pages=1–21|isbn=9780684312262 |publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=ڪوسٽيلو|first=ميٿيو|date=2021|title=قوم جي ملڪيت: جارج واشنگٽن جي مقبري، مائونٽ ورنن، ۽ پهرين صدر جي ياد|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|isbn=9780700633364}} * {{cite book |editor-last=ڪريسويل|editor-first=جوليا|title=آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورڊ اوريجنز|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_p6k3|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|isbn=9780199547937}} * {{cite book|last=ڪنلِف|first=مارڪس|title=جارج واشنگٽن: ماڻهو ۽ يادگار|year=1958|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316164344|author-link=مارڪس ڪنلِف|url=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|url-access=registration}} <!-- D --> * {{cite book |last1=ڊيلزيل |first1=رابرٽ ايف. جونيئر |last2=ڊيلزيل |first2=لي بالڊون |title=جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن: انقلابي آمريڪا ۾ گهر اندر |year=1998 |url=https://archive.org/details/georgewashington00dalz |url-access=registration |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=9780195121148 }} <!-- E --> * {{cite book|last1=ايلڪنس|first1=اسٽينلي ايم.|author-link1=اسٽينلي ايلڪنس|first2=ايريڪ|last2=مڪٽرڪ|author-link2=ايريڪ مڪٽرڪ|title=وفاقيت جو دور|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=1995|orig-year=1993|url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|isbn=9780195093810}} * {{cite book|last=ايلس|first=جوزف جي.|author-link=جوزف ايلس|title=سندس عالي جناب: جارج واشنگٽن|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2004|isbn=9781400040315|url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|url-access=registration}} * {{Cite book|last=ايلس|first=رچرڊ جي.|url=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|title=آمريڪي صدارت جو قيام|year=1999|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|isbn=9780847694990|url-access=registration}} <!-- F --> * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-link=جان اي. فرلنگ|title=دنيا کي باهه لڳائڻ: واشنگٽن، ايڊمز، جيفرسن، ۽ آمريڪي انقلاب|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2002|isbn=9780195134094|url=https://books.google.com/books?id=lifQ0G0m9WwC}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=تقريباً معجزو: آزاديءَ جي جنگ ۾ آمريڪي فتح|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2007|isbn=9780199758470|url=https://archive.org/details/almostmiracleam00ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن جو عروج: آمريڪي آئيڪن جي لڪل سياسي ڏاهپ|publisher=بلومزبري پريس|year=2009|isbn=9781608191826|url=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|title=مردن ۾ پهريون: جارج واشنگٽن جي زندگي|author-mask=2|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|orig-date=1988|isbn=9780199752751|url=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC}} * {{cite book|last=فشر|first=ڊيوڊ هيڪٽ|title=واشنگٽن جو عبور|year=2004|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195170344|author-link=ڊيوڊ هيڪٽ فشر|url=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC}} * {{cite book|last1=فِش مين|first1=ايتھن ايم.|last2=پيڊرسن|first2=وليم ڊي.|last3=روزيل|first3=مارڪ جے.|author-link3=مارڪ جے. روزيل|title=جارج واشنگٽن: صدارتي قيادت ۽ ڪردار جي بنياد|publisher=پريگر|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|isbn=9780275968687}} * {{cite encyclopedia|year=1936|title=واشنگٽن، جارج|encyclopedia=ڊڪشنري آف اميريڪن بايوگرافي|last1=فِٽزپيٽرڪ|first1=جان سي.|author-link=جان ڪليمنٽ فِٽزپيٽرڪ|editor-first=ڊيومس|editor-last=ميلون|editor-link=ڊيومس ميلون|volume=19|pages=509–527|publisher=اسڪرِبنر|url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer19amer#page/509/mode/1up}} * {{cite book |last1=فليمنگ |first1=ٿامس |authorlink=ٿامس فليمنگ (تاريخدان) |title=امن جا خطرا: يارڪ ٽائون کان پوءِ بقا لاءِ آمريڪا جي جدوجهد |year=2007 |publisher=سميٿسونيئن |isbn=9780061139109 |url=https://archive.org/details/perilsofpeaceame00flem/page/n7/mode/2up }} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|title=جارج واشنگٽن: تجربي جو ڳڙهه (1732–1775)|year=1965|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316285971|author-link=جيمس ٿامس فليڪسنر|url=https://archive.org/details/georgewashington0000flex_u0e8|url-access=registration}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن: ڪرب ۽ الوداع (1793–1799)|publisher=لِٽل، برائون|year=1972|isbn=9780316286022|url=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=واشنگٽن: اڻ ٽر انسان|year=1974|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316286053}} * {{cite book|last=فريزر|first=گريگ ايل.|title=آمريڪا جي باني ماڻهن جا مذهبي عقيدا: عقل، وحي، ۽ انقلاب|url=https://archive.org/details/religiousbel_fraz_2012_000_10692050|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|year=2012|isbn=9780700618453}} <!-- G --> * {{cite book|last1=جينوويس|first1=مائيڪل|last2=لينڊري|first2=اليسا|date=2021|title=آمريڪي صدر ۽ ريڊ انڊين قومن جي تباهي|publisher=پالگريو ميڪملن|isbn=9783030835736}} * {{cite book|last=گلين|first=جسٽن|year=2014|volume=1|title=واشنگٽن خاندان: خانداني تاريخ|publisher=ساواس پبلشنگ|url=https://books.google.com/books?id=gpzwAwAAQBAJ|isbn=9781940669267}} * {{cite book|last=گلوور|first=لورّي|authorlink=لورّي گلوور|date=2014|title=باني جيئن والد: آمريڪي انقلابي اڳواڻن جي ذاتي زندگي ۽ سياست|url=https://archive.org/details/foundersasfather0000glov|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300178609}} * {{cite book |editor1-first=گيري ايل. |editor1-last=گريگ |editor1-link=گيري ايل. گريگ |editor2-first=ميٿيو |editor2-last=اسپالڊنگ |title=محبِ وطن داناءُ: جارج واشنگٽن ۽ آمريڪي سياسي روايت |url=https://archive.org/details/patriotsagegeorg00greg |year=1999 |publisher=آئي ايس آئي بُڪس |isbn=9781882926381}} * {{cite book |last=گريزارڊ |first=فرينڪ اي. جونيئر |title=جارج واشنگٽن: حياتياتي ساٿي ڪتاب |year=2002 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=9781576070826 |author-link=فرينڪ اي. گريزارڊ جونيئر |url=https://books.google.com/books?id=RioTGCygpT8C }} * {{cite book|last=گريزارڊ| first=فرينڪ اي. جونيئر |author-mask=2|title=جارج!: واشنگٽن سان لاڳاپيل هر شيءِ لاءِ رهنما|year=2005 |publisher=ميري نار|isbn=9780976823889}} <!-- H --> * {{cite book|last=هيرِسن|first=ايڊرين|title=طاقتور ذهن: جارج واشنگٽن جي خود-تعليم|publisher=پوٽوميڪ بُڪس|date=2015|isbn=9781612347257}} * {{cite book|last=هيز|first=ڪيڦن جے. |title=جارج واشنگٽن: ڪتابن ۾ هڪ زندگي|url=https://archive.org/details/georgewashington0000haye|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2017|isbn=9780190456672}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|year=2006|title=حقيقت پسند خواببين: جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ|url=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813927411}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|author-mask=2|year=2020|title=پهريون ۽ هميشه: جارج واشنگٽن جو نئون پورٽريٽ|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813944807}} * {{cite book|last=هيريرا|first=رڪارڊو|date=2022|title=واشنگٽن جي فوج کي کارائڻ: 1778 ۾ ويلي فورج جو سيارو جيئرو گذارڻ|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469667324}} * {{cite book|last=هيرش فِيلڊ|first=فريٽز|title=جارج واشنگٽن ۽ غلامي: دستاويزي پيشڪش|year=1997|publisher=يونيورسٽي آف ميزوري پريس|isbn=9780826211354|url=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|url-access=registration}} * {{cite book|last=هولمز|first=ڊيوڊ|authorlink=ڊيوڊ ايل. هولمز|title=باني والدن جا مذهب|date=2006|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780199740963}} <!-- I --> * {{cite book|last=آئيزڪسَن|first=والٽر|authorlink=والٽر آئيزڪسَن|title=بينجامن فرينڪلِن: هڪ آمريڪي زندگي|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2003|isbn=9780743260848|url=https://books.google.com/books?id=oIW915dDMBwC}} <!-- K --> * {{cite book|last=ڪيچم|first=رچرڊ ايم.|authorlink=رچرڊ ايم. ڪيچم|title=سياري جا سپاهي: ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون جنگيون|year=1999|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805060980|orig-year=1973}} * {{cite book|last=ڪوهن|first=رچرڊ ايڇ.|title=چيل ۽ تلوار: وفاقين ۽ آمريڪا ۾ فوجي اداري جي قيام، 1783–1802|year=1975|publisher=فري پريس|isbn=9780029175514|url=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|url-access=registration}} <!-- L --> * {{cite book|last1=لنڪاسٽر|first1=بروس|title=آمريڪي انقلاب|year=1985|publisher=اميريڪن هيريٽيج پريس|isbn=9780828102810|first2=جان ايڇ.|last2=پلمب|author-link2=جان ايڇ. پلمب}} * {{cite book|last=لارسن|first=ايڊورڊ|authorlink=ايڊورڊ جي. لارسن|title=جارج واشنگٽن جي واپسي: رياستن کي گڏ ڪرڻ، 1783–1789|date=2014|publisher=هارپرڪالنس|isbn=9780062248695}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|title=جنرل جارج واشنگٽن: فوجي زندگي|year=2005|publisher=رينڊم هائوس|isbn=9781400060818|author-link=ايڊورڊ جي. لينگل|url=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|url-access=registration}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|author-mask=2|date=2015|title=پهريون ڪاروباري: جارج واشنگٽن ڪيئن پنهنجي—۽ قوم جي—خوشحالي ٺاهي|url=https://archive.org/details/firstentrepreneu0000leng|publisher=ڊا ڪيپو پريس|isbn=9780306823473}} * {{cite book|last1=لينڊر|first1=مارڪ|last2=اسٽون|first2=گيري|date=2016|title=موتمار آچر: جارج واشنگٽن، مونمٿ مهم، ۽ جنگ جي سياست|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=9780806155135}} * {{cite book|last=ليوي|first=فِلپ|authorlink=فِلپ ليوي (تاريخدان)|title=جتي چيريءَ جو وڻ هو: فيري فارم جي ڪهاڻي، جارج واشنگٽن جو ٻالڪپڻ وارو گهر|publisher=ميڪملن|year=2013|isbn=9781250023148|url=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC}} <!-- M --> * {{cite book |title=ريڊ انڊين آمريڪا خلاف جارج واشنگٽن جي جنگ |first=باربرا|last=مئن |year=2008 |publisher=يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس |isbn=9780803216358}} * {{cite book|last=مڪڪلا|first=ڊيوڊ|title=1776|year=2005|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9780743226714|author-link=ڊيوڊ مڪڪلا|url=https://books.google.com/books?id=uu1mC6zWNTwC}} * {{cite book|last=مڊلڪاف|first=رابرٽ|title=واشنگٽن جو انقلاب: آمريڪا جي پهرين اڳواڻ جي ٺهڻ|author-link=رابرٽ مڊلڪاف|publisher=نوپف ڊبل ڊي پبلشنگ گروپ|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=F01ABAAAQBAJ|isbn=9781101874240}} * {{cite book|last=ميسينسِڪ|first=پال|date=2014|title=جارج واشنگٽن ۽ هاف-ڪنگ چيف تانچاريسن|publisher=ميڪفارلينڊ|isbn=9781476615400}} * {{cite book|last=موريسن|first=جيفري ايڇ.|title=جارج واشنگٽن جو سياسي فلسفو|publisher=جان هاپڪنز يونيورسٽي پريس|year=2009|isbn=9780801891090|url=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC}} * {{cite book|title=وائيٽ هائوس ۾ عظمت: واشنگٽن کان رونالڊ ريگن تائين صدرن جي درجابندي|last1=مرّي|first1=رابرٽ ڪي.|author-link1=رابرٽ ڪي. مرّي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=1994|isbn=9780271010892|edition=ٻيون، تازه ڪاري ٿيل |last2=بليسنگ|first2=ٽِم ايڇ.}} <!-- N --> * {{cite book|last=ناگي|first=جان|authorlink=جان اي. ناگي|title=جارج واشنگٽن جي ڳجهي جاسوسي جنگ: آمريڪا جي پهرين جاسوس-ماهر جي ٺهڻ|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2016|isbn=9781250096821|url=https://books.google.com/books?id=uDinCwAAQBAJ}} * {{cite book|last1=نوواڪ|first1=مائيڪل|authorlink=مائيڪل نوواڪ|last2=نوواڪ|first2=جانا|title=واشنگٽن جو خدا: مذهب، آزادي، ۽ اسان جي وطن جو پيءُ|publisher=بيسڪ بُڪس|year=2007|isbn=9780465051267|url=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up}} * {{cite book|last=نوولن|first=رابرٽ اي.|title=آمريڪي صدر: واشنگٽن کان ٽائلر تائين—هنن ڇا ڪيو، ڇا چيو، ۽ هنن بابت ڇا چيو ويو، مڪمل ماخذي نوٽن سميت|year=2014|isbn=9781476601182|publisher=ميڪفارلينڊ|url=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC}} <!-- O, P --> * {{cite book|last=پينٽر|first=نيل اِروِن|authorlink=نيل اِروِن پينٽر|date=2006|title=ڪاري آمريڪين جي تخليق: آفريڪي-آمريڪي تاريخ ۽ ان جا مطلب، 1619 کان اڄ تائين|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195137552}} * {{cite book|last=پالمر|first=ڊيو رچرڊ|authorlink=ڊيو رچرڊ پالمر|title=جارج واشنگٽن ۽ بينڊڪٽ آرنلڊ: ٻن محب وطنن جي ڪهاڻي|publisher=ريجنري پبلشنگ|year=2006|isbn=9781596981645|url=https://books.google.com/books?id=zANrP6rOOJkC}} * {{cite book|last=پيٽرسن|first=بينٽن|title=واشنگٽن ۽ ڪارنوالِس: آمريڪا لاءِ جنگ، 1775–1783|date=2004|publisher=گلوب پيڪوٽ|isbn=9781461734703}} * {{cite book|last=پيرسن|first=مائيڪل|date=2009|title=اهي لعنتي بغاوتي: آمريڪي انقلاب برطانوي نگاهه سان|publisher=هاشيٽ بُڪس|isbn=9780786749782}} * {{cite book|last=فِلبرڪ|first=نٿنيل|authorlink=نٿنيل فِلبرڪ|title=بهادرانه امنگ: جارج واشنگٽن، بينڊڪٽ آرنلڊ، ۽ آمريڪي انقلاب جو انجام|year=2016|publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780143110194|url=https://books.google.com/books?id=wZ1iCgAAQBAJ}} * {{cite book|last=پلس|first=مارڪ|title=هينري ناڪس: آمريڪي انقلاب جو دور انديش جنرل|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2008|isbn=9780230611429|url=https://books.google.com/books?id=Xf5Kmmp-yycC}} <!-- Q, R --> * {{cite book|last=ريگسڊيل|first=بروس|title=هار وٽ واشنگٽن: باني پيءُ ۽ غلاميءَ جو سوال|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|date=2021|isbn=9780674246386}} * {{cite book|last=رينڊل|first=وِلرڊ اسٽيرن|authorlink=وِلرڊ اسٽيرن رينڊل|title=جارج واشنگٽن: هڪ زندگي|year=1997|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805027792|url=https://archive.org/details/georgewashington00rand|url-access=registration}} * {{cite book|last1=راسْمُسن|first1=وِلِم ايم. ايس.|title=جارج واشنگٽن: ڏند ڪٿائن پٺيان ماڻهو|url=https://archive.org/details/georgewashington00rasm|year=1999|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813919003|first2=رابرٽ ايس.|last2=ٽِلٽن}} * {{cite book|last=روڊهيمل|first=جان|authorlink=جان روڊهيمل|date=2017|title=جارج واشنگٽن: دور جو عجوبو|url=https://archive.org/details/georgewashington0000rhod|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300219975}} * {{cite book|last=راڪلينڊ|first=مائيڪل|date=2020|title=جارج واشنگٽن پل: فولاد ۾ شاعري|publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس|isbn=9780813594644}} * {{cite book|last=روز|first=اليگزينڊر|authorlink=اليگزينڊر روز (ليکڪ)|title=واشنگٽن جا جاسوس: آمريڪا جي پهرين جاسوسي انگٺي جي ڪهاڻي|url=https://archive.org/details/washingtonsspies00alex|publisher=رينڊم هائوس پبلشنگ گروپ|year=2006|isbn=9780553804218}} <!-- S --> * {{cite book|last1=اسپالڊنگ|first1=ميٿيو|last2=گيريٽي|first2=پيٽرڪ جے.|title=شهرين جي مقدس اتحاد: واشنگٽن جو الوداعي خطاب ۽ آمريڪي ڪردار|url=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|url-access=registration|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|year=1996|isbn=9780847682621}} * {{cite book |last=اسٽيوش |first=مارڪ |title=فري ميسنري: رسومات، نشانين ۽ ڳجهي سوسائٽيءَ جي تاريخ |publisher=ليويلن پبليڪيشنز |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC |isbn=9780738711485 }} * {{cite book|last=اسٽيورٽ|first=ڊيوڊ|date=2021|title=جارج واشنگٽن: {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻيون == <!-- مهرباني ڪري اهڙن مضمونن بابت ٻاهريان ڳنڍڻيون نه وڌايو، جيڪي هتي يا جارج واشنگٽن جي ڪتابيات ۾ اڳي ئي شامل آهن. --> {{Sister project links|auto=yes}} {{Library resources box}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=1 جارج واشنگٽن] تي [[سي-اسپين]] * {{Gutenberg author}} * [https://www.mountvernon.org جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن] * [https://founders.archives.gov/about/Washington جارج واشنگٽن جا ڪاغذ]، ذيلي مجموعو [[فائونڊرز آن لائين]] مان، [[قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊس انتظاميه|قومي آرڪائيوز]] وٽان * ''[[اسان جي وقت ۾ (ريڊيو سلسلو)|اسان جي وقت ۾]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y28v واشنگٽن ۽ آمريڪي انقلاب]، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي بحث: ڪيرول برڪن، سائمن مڊلٽن، ۽ ڪولن بونويڪ (24 جون 2004) * ''[[عظيم زندگيون]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00804yk جارج واشنگٽن]، [[بي بي سي ريڊيو]]{{nbsp}}4 تي بحث: ميٿيو پيرس، مائيڪل روز، ۽ فرينڪ گريزارڊ (21 آڪٽوبر 2016) * [https://millercenter.org/president/washington واشنگٽن بابت علمي جائزو] [[ملر سينٽر آف پبلڪ افيئرز|ملر سينٽر، يونيورسٽي آف ورجينيا]] تي {{s-start}} {{s-mil}} {{s-break}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=ڪمانڊر اِن چيف آف دي [[ڪنٽينينٽل آرمي]]|years=1775–1783}} {{s-aft|after=[[هينري ناڪس]]|as=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|سينيئر آفيسر]]}} {{s-bef|before=[[جيمس وِلڪنسن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|آمريڪا جي فوج جو سينيئر آفيسر]]|years=1798–1799}} {{s-aft|after=[[اليگزينڊر هيملٽن]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=هيو ويسٽ}} {{s-ttl|title=ممبر آف دي [[هاوس آف برگيسز|ورجينيا هاوس آف برگيسز]]|years=1758–1775}} {{s-non|reason=عهدو ختم ڪيو ويو}} {{s-break}} { == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي انقلاب جون شخصيتون]] [[زمرو:1732ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1799ع جون وفاتون]] [[زمرو:جارج واشنگٽن]] hv3heyrldimvwezf1tdjn1hhndpiqyg 416283 416282 2026-10-01T20:29:07Z Intisar Ali 8681 416283 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جارج واشنگٽن<br /><small>George Washington</small> | image = Gilbert-Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | alt = جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ | caption = پورٽريٽ، {{circa|1803}} | order = پهرين | office = گڏيل رياستن جو صدر | vicepresident = جان ايڊمز | term_start = 30 اپريل، 1789ع | term_end = 4 مارچ، 1797ع | predecessor = عهدو قائم ڪيو ويو | successor = [[جان ايڊمز]] | office2 = [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جو ڪمانڊر ان چيف | appointer2 = [[ڪانٽيننٽل ڪانگريس]] | term_start2 = 19 جون، 1775ع | term_end2 = 23 ڊسمبر، 1783ع | predecessor2 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor2 = هينري ناڪس | birth_date = 22 فيبروري، 1732ع | birth_place = پوپس ڪريڪ، ورجينيا، برطانوي آمريڪا | death_date = {{death date and age|1799|12|14|1732|2|22}} | death_place = [[مائونٽ ورنن]]، ورجينيا، آمريڪا | resting_place = مائونٽ ورنن | party = [[آزاد سياستدان|آزاد]] | spouse = مارٿا واشنگٽن | occupation = فوجي آفيسر، سياستدان، زميندار | signature = George Washington signature.svg | branch = ورجينيا مليشيا، ڪانٽيننٽل آرمي، يو ايس آرمي | rank = جنرل آف دي آرميز }} '''جارج واشنگٽن''' (George Washington؛ پيدائش: 22 فيبروري، 1732ع، وفات: 14 ڊسمبر، 1799ع) گڏيل رياستن جي بنياد وجهندڙ پيلن ([[Founding Fathers of the United States|باني پيئرن]]) مان هڪ ۽ آمريڪا جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو، جنهن 1789ع کان 1797ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن آمريڪي انقلابي جنگ دوران [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جي ڪمانڊر طور آمريڪي فوجن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي سلطنت تي فتح حاصل ڪئي. آمريڪي آزاديءَ ۾ سندس اهم ڪردار جي ڪري کيس ”قوم جو ابو“ ([[Father of the Nation]]) سڏيو ويندو آهي. ورجينيا ۾ پيدا ٿيندڙ واشنگٽن فرانسيسي ۽ انڊين جنگ (1754ع-1763ع) دوران ورجينيا رجمينٽ جو ڪمانڊر رهيو. جڏهن 1775ع ۾ برطانيه خلاف آمريڪي انقلابي جنگ شروع ٿي، ته کيس ڪانٽيننٽل آرمي جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو. هن جي اڳواڻي ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 1781ع ۾ [[يارڪ ٽائون جو گهيرو|يارڪ ٽائون]] واري جنگ ۾ برطانوي فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي. واشنگٽن کي 1788ع ۽ 1792ع ۾ بنا مقابلي آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو. هن هڪ مضبوط قومي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ پنهنجي ڪابينا ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي اختلافن دوران غير جانبدار رهيو. هن ٻن مدن کانپوءِ صدارت تان هٽي ڪري هڪ اهم جمهوري مثال قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي آمريڪي آئين جي 22 هين ترميم ذريعي قانوني شڪل ڏني وئي. جارج واشنگٽن جي تصوير آمريڪي ثقافت جو هڪ اهم نشان آهي. آمريڪا جو گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] سندس نالي سان منسوب آهن. تاريخي ماهرن ۽ عوامي راءِ جي سروي موجب، کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين صدرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==ابتدائي زندگي (1732–1752)== <!-- linked from redirect "Early life of George Washington"--> {{Further|واشنگٽن خاندان}} [[File:Residence of the Washington Family on the Rappahannock.jpg|left|thumb|alt=واشنگٽن خاندان جي رهائش جو خاڪو|[[فيري فارم]]، [[واشنگٽن خاندان]] جي رهائشگاهه [[راپاها نڪ درياهه]] جي ڪناري تي [[اسٽافورڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾، جتي واشنگٽن پنهنجي نوجوانيءَ جو وڏو حصو گذاريو]] {{جارج واشنگٽن سلسلو}} جارج واشنگٽن 22 فيبروري 1732 تي {{efn|name=fn1|همعصر رڪارڊن ۾ سندس جنم [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون|پراڻي انداز]] جي جوليئن ڪئلينڊر ۽ [[نئين سال جون تاريخي يورپي تاريخون|اعلان واري انداز]] موجب 11 فيبروري 1731 طور درج ڪيو ويو. 1752 ۾ برطانوي [[نئون انداز ڪئلينڊر قانون 1750]] نافذ ٿيو، جنهن موجب سرڪاري تاريخي نظام گريگورين ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ سال جي شروعات 1 جنوري کان قرار ڏني وئي (اڳ ۾ 25 مارچ هوندي هئي). انهن تبديلين سبب تاريخن ۾ 11 ڏينهن جو اضافو ٿيو ۽ جنوري 1 کان مارچ 25 جي وچ واري تاريخن ۾ هڪ سال جو فرق پئجي ويو. وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون]].}} [[جارج واشنگٽن جنم يادگار]]، پوپس ڪريڪ، [[ويسٽمورلينڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=3–6}} هو [[آگسٽين واشنگٽن]] ۽ [[ميري بال واشنگٽن]] جي ڇهن ٻارن مان وڏو هو. سندس والد امن جو جج ۽ بااثر شخصيت هو، جنهن جي پهرين شادي جين بٽلر سان ٿي هئي ۽ ان مان چار ٻيا ٻار هئا. واشنگٽن پنهنجي والد سان گهڻو ويجهو نه رهيو ۽ بعد ۾ کيس گهٽ ياد ڪيو؛ سندس ماءُ سان به سندس لاڳاپا ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيا. ڀائرن ۾ هو خاص طور پنهنجي سڳو وڏو ڀاءُ [[لارنس واشنگٽن]] سان گهڻو ويجهو هو.{{sfn|Lengel|2005|p=7}} 1735 ۾ خاندان [[لٽل هنٽنگ ڪريڪ]] جي پوکيءَ واري زمين تي منتقل ٿيو، ۽ پوءِ 1738 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ويجهو [[فيري فارم]] تي اچي رهيو. جڏهن 1743 ۾ آگسٽين فوت ٿيو ته واشنگٽن کي فيري فارم ۽ ڏهه غلام ورثي ۾ مليا؛ لارنس کي لٽل هنٽنگ ڪريڪ مليو، جنهن جو نالو هن بدلائي [[ماؤنٽ ورنن]] رکيو.{{sfnm|Levy|2013|1pp=39, 55, 56|Morgan|2005|2p=407}} والد جي وفات سبب واشنگٽن کي پنهنجي سڳن اڌ ڀائرن جهڙي رسمي تعليم حاصل نه ٿي، جيڪي انگلينڊ جي [[ايپلبي گرامر اسڪول]] ۾ پڙهيا هئا. هن بدران [[لوئر چرچ اسڪول]]، [[هارٽفيلڊ، ورجينيا]] ۾ تعليم ورتي. هن رياضي ۽ زمين جي [[سروي]] سکيا ۽ هڪ ماهر [[خاڪا ٺاهيندڙ]] ۽ [[نقشه سازي]] ڪندڙ بڻيو. سندس سوانح نگار [[رون چرنو]] موجب، نوجوانيءَ تائين هو لکڻ ۾ “قابلِ ذڪر طاقت” ۽ “درستگي” جو مظاهرو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10–12|Ferling|2002|2p=14}} نوجوانيءَ ۾ هن سماجي روين بابت سو کان وڌيڪ اصول گڏ ڪري لکيا، جيڪي ”اخلاقي قاعدا“ جي نالي سان مشهور ٿيا؛ اهي اصول هڪ فرينچ ڪتاب جي انگريزي ترجمي مان نقل ڪيل هئا.{{sfn|Harrison|2015|p=19}} واشنگٽن اڪثر [[بيل ووار]] نالي جاگير تي ويندو هو، جيڪا [[وليم فيئرفيڪس]] جي ملڪيت هئي، جيڪو لارنس جو سسر هو. فيئرفيڪس سندس سرپرست ۽ ڄڻ ٻيو والد بڻيو. 1748 ۾ واشنگٽن فيئرفيڪس جي [[شينانڊوا وادي]] واري ملڪيت جي سروي لاءِ هڪ مهيني تائين ٽيم سان گڏ رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10, 19|Ferling|2002|2pp=14–15|Randall|1997|3p=36}} اڳين سال کيس [[وليم ۽ ميري ڪاليج]] مان سرويئر جو لائسنس مليو.{{efn|[[وليم ۽ ميري ڪاليج]] جي چارٽر موجب ان کي ورجينيا جي ڪائونٽين ۾ سرويئر مقرر ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته واشنگٽن اتي باقاعده ڪلاس اٽينڊ ڪيا هئا.}} جيتوڻيڪ هن روايتي شاگردي (اپرنٽس شپ) نه ڪئي هئي، پر [[ٿامس فيئرفيڪس]] کيس [[ڪلپيپر ڪائونٽي، ورجينيا]] جو سرويئر مقرر ڪيو. هن 20 جولاءِ 1749 تي عهدي جو حلف کنيو ۽ 1750 ۾ استعيفٰي ڏني. 1752 تائين هن شينانڊوا وادي ۾ لڳ ڀڳ 1500 ايڪڙ زمين خريد ڪري ورتي هئي ۽ مجموعي طور 2315 ايڪڙ زمين جو مالڪ بڻجي چڪو هو.{{sfnm|Fitzpatrick|1936|1loc=v. 19, p. 510|Chernow|2010|2pp=22–23}} 1751 ۾ واشنگٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ واحد ڀيرو اتر آمريڪا جي سرزمين کان ٻاهر سفر ڪيو، جڏهن هو لارنس سان گڏ [[بارباڊوس]] ويو، اميد ته اتي جي موسم سندس ڀاءُ جي [[ٽي بي]] (سل) کي فائدو ڏيندي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=24|Rhodehamel|2017|2loc=2: Powerful Ambitions, Powerful Friends}} ان سفر دوران واشنگٽن کي [[چيچڪ]] ٿي پئي، جنهن سندس چهري تي هلڪا نشان ڇڏيا، پر مستقبل جي بيماري کان مدافعت فراهم ڪئي. لارنس 1752 ۾ فوت ٿيو؛ واشنگٽن ماؤنٽ ورنن کي سندس بيواهه اين کان ليز تي ورتو، ۽ 1761 ۾ سندس وفات کان پوءِ مڪمل مالڪي حاصل ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=26, 52, 98}} بارباڊوس جو سفر واشنگٽن کي برطانوي ائٽلانٽڪ دنيا، پوکيءَ واري سماج ۽ سلطنتي انتظاميه جي انهن پهلوئن سان روشناس ڪرايو، جيڪي ورجينيا کان ٻاهر موجود هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=25}} == نوآبادي دور جي فوجي زندگي (1752–1758) == لارنس واشنگٽن جي [[ورجينيا مليشيا]] ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل طور خدمت جارج کي فوجي ڪميشن حاصل ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورجينيا جي ليفٽيننٽ گورنر [[رابرٽ ڊنويڊي]] واشنگٽن کي ميجر مقرر ڪيو ۽ چار مليشيا ضلعن مان هڪ جو ڪمانڊر بڻايو. برطانوي ۽ فرينچ فوجون [[اوهايو درياهه وادي]] تي ڪنٽرول لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون: برطانيا درياهه جي ڪناري تي قلعن جي تعمير ڪري رهيو هو، جڏهن ته فرينچ فوج درياهه ۽ [[ايري ڍنڍ]] جي وچ واري علائقي ۾ مضبوط ٿي رهي هئي.{{sfnm|Anderson|2007|1pp=31–32|Chernow|2010|2pp=26–27}} آڪٽوبر 1753 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي خاص نمائندي طور مقرر ڪيو ته هو فرينچ فوج کان مطالبو ڪري ته اهي برطانوي دعويٰ ڪيل زمين خالي ڪن. واشنگٽن کي [[ايروكوا اتحاد]] سان امن قائم ڪرڻ ۽ فرينچ فوج بابت ڄاڻ گڏ ڪرڻ جي به هدايت ڏني وئي. واشنگٽن [[ٽاناچيريسن]] نالي ايروكوا اڳواڻ سان [[لاگس ٽائون]] ۾ ملاقات ڪئي. واشنگٽن موجب، انهيءَ ملاقات ۾ ٽاناچيريسن کيس ”ڪونوتوڪوريوس“ سڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڳوٺن کي ڳڙڪائيندڙ“ هئي؛ اهو لقب اڳ ۾ سترهين صديءَ جي آخر ۾ سندس پردادا [[جان واشنگٽن]] کي [[سَسڪوهينڪ]] قوم طرفان ڏنو ويو هو.{{sfn|Calloway|2018|pp=25, 69}} واشنگٽن جو قافلو نومبر 1753 ۾ اوهايو درياهه تائين پهتو، جتي هڪ فرينچ گشتي ٽولي کين روڪيو. کين [[فورٽ لي بوف]] ڏانهن وٺي ويو ويو، جتي واشنگٽن جو دوستانه استقبال ڪيو ويو. هن فرينچ ڪمانڊر [[جئڪس ليگارڊيئر ڊي سينٽ پيئر]] کي برطانوي مطالبو پيش ڪيو، پر فرينچ روانگي کان انڪار ڪيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سينٽ پيئر پنهنجو باضابطه جواب ڏنو ۽ واپسي سفر لاءِ خوراڪ ۽ سياري جا ڪپڙا به ڏنا. واشنگٽن سخت سياري جي حالتن ۾ اهو خطرناڪ مشن مڪمل ڪيو ۽ جڏهن سندس رپورٽ ورجينيا ۽ لنڊن ۾ شايع ٿي ته کيس سڃاڻپ ملي.{{sfnm|Harrison|2015|1pp=25–26|Ferling|2009|2pp=15–18}} === فرينچ ۽ انڊين جنگ === {{Main|جارج واشنگٽن فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾}} [[File:French_and_Indian_War_map.png|thumb|upright=1.2|Map showing key locations in the فرينچ ۽ انڊين جنگ]] [[File:Washington the soldier.jpg|thumb|upright=1.2|”واشنگٽن دي سولجر“، 1834 جي تصوير جنهن ۾ هو [[مونونگاهيلا جي جنگ]] دوران گهوڙي تي سوار ڏيکاريل آهي]] فيبروري 1754 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 300 سپاهين تي مشتمل [[ورجينيا رجمنٽ]] جو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو، ۽ کيس [[اوهايو جي سنگم]] وٽ فرينچ فوج سان مقابلو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. واشنگٽن اپريل ۾ اڌ فوج سان روانو ٿيو ۽ جلد ئي معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 1,000 فرينچ سپاهي اتي [[فورٽ ڊيوڪين]] تعمير ڪري رهيا آهن. مئي ۾، جڏهن هن [[فورٽ نيسيسيٽي قومي ميدان جنگ]] وٽ دفاعي مورچو قائم ڪيو، ته خبر پئي ته فرينچ فوج لڳ ڀڳ 7 ميل پري ڪيمپ ڪري رهي آهي؛ هن حملي جو فيصلو ڪيو. فرينچ ٽولي لڳ ڀڳ 50 ماڻهن تي مشتمل هئي، تنهنڪري 28 مئي تي واشنگٽن اوچتو حملو ڪيو. سندس ورجينيا ۽ مقامي ساٿين فرينچن کي قتل ڪيو، جن ۾ سندن ڪمانڊر [[جوزف ڪولون ڊي جومون وِل]] پڻ شامل هو، جيڪو برطانيا لاءِ سفارتي پيغام کڻي آيو هو. فرينچن بعد ۾ پنهنجن ساٿين کي قتل ۽ بي دردي سان مئل ڏٺو، ۽ واشنگٽن کي ذميوار قرار ڏنو، جيڪو [[فورٽ نيسيسيٽي]] ڏانهن واپس هٽي ويو. ايندڙ مهيني ورجينيا رجمنٽ جا باقي سپاهي اچي مليا، ۽ کيس مڪمل ڪرنل جي حيثيت سان سڄي رجمنٽ جو ڪمانڊ ڏنو ويو. پر ڪيپٽن [[جيمس ميڪي]] جي اڳواڻي هيٺ ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ آزاد برطانوي ڪمپني به ساڻس شامل ٿي، جنهن جي شاهي ڪميشن واشنگٽن کان مٿانهين هئي، جنهن سبب قيادت بابت تڪرار پيدا ٿيو. 3 جولاءِ تي 900 فرينچ سپاهين فورٽ نيسيسيٽي تي حملو ڪيو، ۽ جنگ آخرڪار واشنگٽن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي ختم ٿي. واشنگٽن فرينچ نه ڄاڻندو هو، پر هن هڪ دستاويز تي صحي ڪئي جنهن ۾ اڻ ڄاڻائي طور جومون ول جي ”قتل“ جي ذميواري قبول ڪئي وئي؛ هن بعد ۾ ترجمان کي قصوروار قرار ڏنو. ورجينيا رجمنٽ کي ٻيهر ورهايو ويو ۽ واشنگٽن کي ڪيپٽن جو عهدو پيش ڪيو ويو، جيڪو دراصل تنزلي هئي، تنهنڪري هن انڪار ڪيو ۽ استعيفٰي ڏئي ڇڏي. جومون ول وارو واقعو ئي فرينچ ۽ انڊين جنگ جي شروعات بڻيو. 1755 ۾ واشنگٽن جنرل [[ايڊورڊ بريڊاڪ]] جو رضاڪار مددگار بڻيو، جنهن [[بريڊاڪ مهم]] جي قيادت ڪندي فورٽ ڊيوڪين ۽ [[اوهايو ملڪ]] مان فرينچن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. واشنگٽن جي صلاح تي بريڊاڪ فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. واشنگٽن سخت پيچش ۾ مبتلا هو، تنهنڪري شروعات ۾ مهم ۾ شامل نه ٿي سگهيو. جڏهن هو مونونگاهيلا وٽ ٻيهر شامل ٿيو ته فرينچ ۽ سندن مقامي اتحادي فوج تي اوچتو حملو ڪيو. ٻن ٽين حصي برطانوي فوج مارجي وئي يا زخمي ٿي وئي، ۽ بريڊاڪ مارجي ويو. ليفٽيننٽ ڪرنل [[ٿامس گيج]] جي حڪم هيٺ واشنگٽن بچيل سپاهين کي گڏ ڪري پٺتي مورچو سنڀاليو، جنهن سان باقي فوج بچي نڪري وئي. هن جنگ دوران سندس ٻه گهوڙا مارجي ويا ۽ ٽوپي ۽ ڪوٽ گولين سان ڇني ويا. هن جي بهادريءَ سان سندس اڳوڻي ناڪاميءَ واري شهرت بحال ٿي، پر کيس پوءِ ٿيندڙ مهمن جي منصوبابندي ۾ شامل نه ڪيو ويو. آگسٽ 1755 ۾ ورجينيا رجمنٽ ٻيهر منظم ڪئي وئي ۽ ڊنويڊي کيس ٻيهر ڪرنل مقرر ڪيو. هن جلد ئي سينياريٽي بابت ڪيپٽن [[جان ڊيگورٿي]] سان تڪرار ڪيو، جيڪو [[فورٽ ڪمبرلينڊ]] ۾ ميري لينڊ جي ٽولي جي قيادت ڪري رهيو هو. واشنگٽن فورٽ ڊيوڪين خلاف حملو ڪرڻ جو خواهشمند هو ۽ شاهي ڪميشن لاءِ ڪوششون ڪيون، پر [[لارڊ لاڊون]] کيس انڪار ڪيو ۽ صرف فورٽ ڪمبرلينڊ جي ذميواري کان آزاد ڪيو. 1758 ۾ ورجينيا رجمنٽ کي [[فوربز مهم]] ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن فورٽ ڊيوڪين تي قبضو ڪيو وڃي. جنرل [[جان فوربز]] ڪجهه معاملن ۾ واشنگٽن جي صلاح مڃي، پر قلعو وٺڻ لاءِ رستي بابت سندس راءِ رد ڪئي. پوءِ به هن واشنگٽن کي اعزازي برگيڊيئر جنرل بڻايو ۽ هڪ بريگيڊ جي قيادت ڏني. پر حملي کان اڳ ئي فرينچ قلعو ڇڏي ويا. هڪ غلط فهميءَ واري فائرنگ ۾ 14 مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا. مايوس ٿي واشنگٽن جلد ئي استعيفٰي ڏني ۽ [[ماؤنٽ ورنن]] موٽي ويو. واشنگٽن جي قيادت هيٺ ورجينيا رجمنٽ ڏهه مهينن ۾ 300 ميل سرحدي علائقي جي حفاظت ڪئي ۽ ويهن مقامي حملن کي روڪيو. هن رجمنٽ کي وڌيڪ پيشاور بڻايو ۽ ان جي تعداد 300 کان وڌائي 1,000 تائين پهچائي. جيتوڻيڪ کيس شاهي ڪميشن نه ملي، جنهن سبب هو برطانيا کان ناخوش رهيو، پر هن قيادت، خود اعتمادي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جو وڏو تجربو حاصل ڪيو. نوآبادي سياستدانن جي تباهي ڪندڙ مقابلي کيس بعد ۾ مضبوط مرڪزي حڪومت جي حمايت ڪرڻ تي آمادہ ڪيو. == شادي، شهري ۽ سياسي زندگي (1759–1775) == {{Main|جارج واشنگٽن جي سياسي ارتقا}} <!-- linked from redirect "George Washington between the wars" --> {{multiple image | image1 = Washington 1772.jpg | alt1 = ڪرنل جي وردي ۾ بيٺل واشنگٽن جي رسمي تصوير | caption1 = ''ڪرنل جارج واشنگٽن''، 1772 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي | image2 = Martha Dandridge Custis, John Wollaston, 1757.jpg | alt2 = نوجوان مارٿا واشنگٽن جي تيل رنگ واري تصوير | caption2 = ''مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس''، 1757 جي تصوير جيڪا [[جان وولاسٽن]] ٺاهِي }} 6 جنوري 1759 تي، 26 ورهين جي عمر ۾، واشنگٽن 27 ورهين جي امير زميندار جي بيواهه [[مارٿا واشنگٽن|مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس]] سان شادي ڪئي. مارٿا ذهين، باوقار ۽ جاگير سنڀالڻ ۾ ماهر هئي، ۽ ٻنهي جي شادي خوشگوار رهي.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=33–34|Wiencek|2003|2p=69}} هو [[ماؤنٽ ورنن]] ۾ رهڻ لڳا، جتي واشنگٽن تمباڪو ۽ ڪڻڪ پوکي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=97–98|Fischer|2004|2p=14}} هن شاديءَ وسيلي مارٿا جي {{convert|18000|acre|ha|-2|adj=on}} [[ڊينيل پارڪ ڪَسٽِس جي جاگير]] ۾ هڪ-ٽئين حصي جي ڏاجي ملڪيت تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، ۽ باقي ٻن-ٽئين حصي کي مارٿا جي ٻارن لاءِ سنڀاليو. ان سان هو ورجينيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سندس سماجي حيثيت وڌائي.{{sfn|Wiencek|2003|pp=9–10, 67–69, 80–81}} واشنگٽن جي زور ڀرڻ تي، گورنر [[نوربورن برڪلي، چوٿون بارون بوٽيٽورٽ|لارڊ بوٽيٽورٽ]] 1754 ۾ ڊنويڊي طرفان ڪيل وعدو پورو ڪيو ته فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾ رضاڪار مليشيا سان خدمت ڪندڙن کي زمين جا انعام ڏنا ويندا.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=100|2a1=Chernow|2y=2010|2p=184}} 1770 جي آخر ۾ واشنگٽن اوهايو ۽ [[ڪاناوها درياهه]] واري علائقي جي زمينن جو جائزو ورتو ۽ سرويئر [[وليم ڪرافورڊ]] کي زمين ورهائڻ لاءِ مقرر ڪيو. ڪرافورڊ {{convert|23200|acre|ha}} زمين واشنگٽن کي الاٽ ڪئي. واشنگٽن ويٽرنز کي چيو ته زمين پوک لاءِ موزون ناهي، ۽ {{convert|20147|acre|ha}} خريد ڪرڻ تي راضي ٿيو، جنهن ڪري ڪجهه ماڻهن کي لڳو ته ساڻن دوکو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=44–45|Grizzard|2002|2pp=135–137}} هن ماؤنٽ ورنن جي پکيڙ ٻيڻي ڪري {{convert|6500|acre|ha|-2}} تائين پهچائي، ۽ 1775 تائين غلامن جو انگ به ٻيڻو ڪري سؤ کان مٿي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} هڪ معزز فوجي هيرو ۽ وڏو زميندار هئڻ سبب، واشنگٽن مقامي عهدن تي رهيو ۽ 1758 کان شروع ٿيندڙ ستن سالن تائين [[فريڊرڪ ڪائونٽي، ورجينيا]] جي نمائندگي ڪندي [[ورجينيا هائوس آف برجيزز]] لاءِ چونڊيو ويو.{{efn|هن 1755 ۽ 1757 ۾ به چونڊ وڙهي پر ناڪام ٿيو.{{sfn|Misencik|2014|p=176}}}}{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} شروعاتي قانون سازي واري دور ۾ هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1760ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيو ۽ برطانيا جي ٽيڪس ۽ [[آمريڪي نوآبادين ۾ تجارتي پابندين واري پاليسي]] جو نمايان نقاد بڻيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=49–54, 68}} هو انگلينڊ مان عياشي شيون درآمد ڪندو هو ۽ تمباڪو برآمد ڪري ادائيگي ڪندو هو. گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ وڌندڙ خرچن سبب 1764 تائين هو £1,800 جو قرضدار ٿيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=49–50}} لنڊن جي واپاري رابرٽ ڪيري تي سندس مڪمل انحصار سندس معاشي تحفظ لاءِ خطرو بڻيو.{{efn|20 سيپٽمبر 1765 جي خط ۾ واشنگٽن "رابرٽ ڪيري اينڊ ڪمپني" کي گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ لنڊن جي مهانگي شين بابت احتجاج ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=138|Ferling|2009|2p=68}}}}{{sfn|Ellis|2004|p=51}} 1764 کان 1766 جي وچ ۾ هن فصل تبديل ڪري تمباڪو بدران ڪڻڪ کي اهم نقد فصل بڻايو، ۽ [[جارج واشنگٽن جي اٽي جي چڪي]] ۽ ڀنگ جي پوک شامل ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=141|Ragsdale|2021|2pp=23, 41–42}} واشنگٽن جي سوتيلي ڌيءُ پيٽسي کي مرگي جا دورا پوندا هئا ۽ 1773 ۾ ماؤنٽ ورنن تي فوت ٿي وئي، جنهن سان واشنگٽن کي سندس وراثت مان ڪجهه حصو مليو ۽ قرض ادا ڪري سگهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=161|Gardner|2013}} === برطانوي پارليامينٽ ۽ تاج جي مخالفت === {{further|آمريڪي انقلاب|جارج واشنگٽن آمريڪي انقلاب ۾}} واشنگٽن انهن ٽيڪسن جي مخالفت ڪئي جيڪي [[برطانوي پارليامينٽ]] نمائندگي کان سواءِ نوآبادين تي لاڳو ڪيا.{{sfn|Chernow|2010|p=136}} هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765]] کي ظالماڻو قرار ڏنو ۽ ان جي خاتمي تي خوشي ظاهر ڪئي. [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي جواب ۾ هن مئي 1769 ۾ تجويز پيش ڪئي ته ورجينيا وارا برطانوي شين جو بائيڪاٽ ڪن؛ اهي قانون گهڻو ڪري 1770 ۾ ختم ڪيا ويا.{{sfnm|Glover|2014|1pp=42–46|Taylor|2016|2p=75}} واشنگٽن ۽ ٻين نوآبادين کي [[1763 جو شاهي فرمان]] تي به ڪاوڙ هئي، جنهن [[اليگيني جبلن]] جي اولهه ۾ آبادڪاري تي پابندي وڌي هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=137, 148|Taylor|2016|2pp=61, 75}} برطانيا پاران مغربي زمين جي [[زميني قياس آرائي]] ۾ مداخلت به ناراضگي جو سبب بڻي.{{sfn|Calloway|2018|p=184}} 1774 ۾ [[بوسٽن ٽي پارٽي]] جي جواب ۾ پارليامينٽ [[جبراتي قانون]] پاس ڪيا، جن کي واشنگٽن "اسان جي حقن ۽ مراعاتن تي حملو" قرار ڏنو.{{sfnm|Randall|1997|1p=262|Chernow|2010|2p=166|Taylor|2016|3p=119}} انهيءَ سال جولاءِ ۾ هن ۽ [[جارج ميسن]] [[فيرفڪس ريزولووز]] تيار ڪيا، جن ۾ [[اٽلانٽڪ غلام واپار]] ختم ڪرڻ جي اپيل شامل هئي؛ اهي منظور ڪيا ويا.{{sfn|Chernow|2010|p=167}} آگسٽ ۾ واشنگٽن [[پهريون ورجينيا ڪنوينشن]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ کيس [[پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] لاءِ نمائندو چونڊيو ويو.{{sfnm|1a1=Ferling|1y=2010|1p=100|Glenn|2014|2p=82}} 1774 ۾ تڪرار وڌڻ سان، هن ورجينيا ۾ مليشيا کي تربيت ڏني ۽ ڪانگريس طرفان لاڳو ڪيل [[ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن]] جي بائيڪاٽ تي عمل ڪرائڻ منظم ڪيو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=108|Taylor|2016|2pp=126–127}} == فوج جو ڪمانڊر اِن چيف (1775–1783) == {{further|جارج واشنگٽن جي فوجي ڪيريئر}} [[File:George Washington, 1776.jpg|thumb|alt=ڪرنل وردي ۾ بيٺل جنرل جارج واشنگٽن جي رسمي تصوير، ڪنٽينينٽل آرمي جي ڪمانڊر طور|''جنرل واشنگٽن، ڪنٽينينٽل آرمي جو ڪمانڊر''، 1776 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي]] [[آمريڪي انقلابي جنگ]] 19 اپريل 1775 تي [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪارڊ جون جنگيون]] سان شروع ٿي.{{sfn|Taylor|2016|p=132}} واشنگٽن 4 مئي تي تڪڙ ۾ [[ماؤنٽ ورنن]] ڇڏي [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[ٻئي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|p=182}} 14 جون تي ڪانگريس [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي ۽ [[جان ايڊمز]] واشنگٽن کي ان جو [[ڪمانڊر اِن چيف]] نامزد ڪيو—خاص طور تي سندس فوجي تجربي ۽ ان خيال سبب ته ورجينيا جو ماڻهو نوآبادين کي وڌيڪ متحد ڪري سگهندو. ايندڙ ڏينهن ڪانگريس يڪراءِ طور هن کي چونڊيو.{{efn|چرنو مطابق، واشنگٽن کي ڪمانڊ لاءِ بهترين چونڊ سمجهڻ جا ٻيا سبب هن جي “وڌيڪ باوقار موجودگي، تمام بهتر فيصلو، وڌيڪ سياسي هوشياري، ۽ بي مثال رعب” وغيره هئا؛ يعني هن وٽ قيادت لاءِ مناسب مزاج موجود هو.{{sfn|Chernow|2010|p=185}}}}{{sfnm|Taylor|2016|1pp=132–133|Ellis|2004|2pp=67–68|Chernow|2010|3pp=185–186|Cogliano|2024|4pp=94–95}} واشنگٽن 16 جون تي قبوليت واري تقرير ڪئي ۽ پگهار وٺڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ سندس خرچن جي ادائيگي ڪئي وئي.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=294|2a1=Rhodehamel|2y=2017|2loc=5: "Because We Are Americans"|Taylor|2016|3pp=141–142|Ferling|2009|4pp=86–87}} ڪانگريس واشنگٽن لاءِ اهم اسٽاف آفيسر چونڊيا، جن ۾ [[آرٽيمس وارڊ]]، [[هوريشيو گيٽس]]، [[چارلس لي]]، [[فلپ اسڪائيلر]]، ۽ [[نٿانيل گرين]] شامل هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=190–191|Ferling|2002|2p=108}} [[هينري ناڪس]] پنهنجي [[فوجي هٿيارن ۽ سامان]] بابت ڄاڻ سان ايڊمز ۽ واشنگٽن کي متاثر ڪيو ۽ کيس ڪرنل ۽ توپخاني جو سربراهه بڻايو ويو. اهڙي طرح، واشنگٽن [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي ذهانت ۽ بهادريءَ کان متاثر ٿيو؛ پوءِ هن هيملٽن کي ڪرنل بڻايو ۽ کيس پنهنجو [[ايڊ ڊي ڪيمپ]] مقرر ڪيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=109–110|Puls|2008|2p=31}} واشنگٽن شروع ۾ ڪارن سپاهين جي ڀرتي تي پابندي وڌي—چاهي آزاد هجن يا غلام. برطانيا نوآبادين کي ورهائڻ جو موقعو ڏٺو: ورجينيا جي نوآبادي گورنر [[ڊنمور جو اعلان]] جاري ڪيو، جنهن تحت جيڪڏهن غلام برطانوي فوج ۾ شامل ٿين ته کين آزاديءَ جو وعدو ڏنو ويو.{{sfn|Morgan|2000|pp=290–291}} هن اعلان ۽ فوجين جي ضرورت جي ڪري واشنگٽن ٿوري ئي عرصي ۾ پنهنجو پابنديءَ وارو فيصلو واپس ورتو.{{sfnm|Painter|2006|1p=65|Hirschfeld|1997|p=2}} جنگ جي پڇاڙيءَ تائين ڪنٽينينٽل آرمي جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي سپاهين جو تعلق ڪارن سان هو، ۽ ڪجهه کي آزادي به ملي.{{sfn|Taylor|2016|p=231}} === بوسٽن جو گهيرو === {{Main|بوسٽن جو گهيرو}} اپريل 1775 ۾ وڌندڙ بغاوت جي ردعمل طور برطانوي فوجين [[بوسٽن]] تي قبضي ڪيو، ۽ قيادت جنرل [[ٿامس گيج]] وٽ هئي، جيڪو آمريڪا ۾ برطانوي فوجن جو ڪمانڊر هو.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–123}} مقامي مليشيائن شهر کي گهيرو ڪري برطانوي فوجن کي ڦاسائي ڇڏيو، جنهن سان جمود واري حالت پيدا ٿي.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–122, 143}} واشنگٽن جڏهن بوسٽن طرف روانو ٿيو ته نعريباز هجوم ۽ سياسي تقريبن سان سندس آجيان ٿي؛ هو [[پيٽرياٽ]] تحريڪ جي علامت بڻجي ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=193}} 2 جولاءِ تي پهچڻ بعد هن فوج جو معائنو ڪيو، پر مليشيا کي بي ضابطه ڏٺائين.{{sfn|Taylor|2016|p=143}} صلاح مشوري کان پوءِ هن [[بينجمن فرينڪلِن]] جي تجويز ڪيل سڌارن تي عمل شروع ڪيو: فوجي مشقون لاڳو ڪيون ۽ سخت نظم وضبط جا قدم کنيا.{{sfnm|Isaacson|2003|1p=303|Ferling|2002|2p=112|Taylor|2016|3p=143|Fitzpatrick|1936|4p=514}} هن [[بنڪر هِل جي جنگ]] ۾ سٺو ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ڪجهه سپاهين کي آفيسر بڻايو، ۽ جن کي نااهل سمجهيو تن کي هٽايو.{{sfn|Ferling|2002|pp=112–113, 116}} آڪٽوبر ۾ بادشاهه [[جارج ٽيون]] اعلان ڪيو ته نوآباديون کليل بغاوت ۾ آهن، ۽ گيج کي ڪمانڊ کان هٽائي جنرل [[وليم هو]] کي مقرر ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=208|Taylor|2016|2pp=133–135}} جڏهن [[چارلس درياهه]] ڄمي ويو ته واشنگٽن بوسٽن تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر گيٽس ۽ ٻين کي اڻ تربيت يافته مليشيا کي مضبوط قلعابندين تي حملي لاءِ موڪلڻ قبول نه هو. ان بدران، واشنگٽن [[ڊورچسٽر هائٽس جي قلعي بندي]] ڪرڻ تي راضي ٿيو ته جيئن برطانوي فوج کي شهر ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪري سگهجي.{{sfn|Ferling|2009|p=100}} 17 مارچ تي 8,906 برطانوي سپاهي، 1,100 [[لويالسٽ]]، ۽ 1,220 عورتون ۽ ٻار افراتفريءَ واري سامونڊي لڏپلاڻ شروع ڪيائون. واشنگٽن 500 ماڻهن سان شهر ۾ داخل ٿيو ۽ کين صاف حڪم ڏنائين ته ڦرلٽ نه ڪن.{{sfn|McCullough|2005|pp=105–107}} هن بوسٽن ۾ فوجي اختيار استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ شهري معاملن کي مقامي اختيارين وٽ رهڻ ڏنو.{{efn|24 جنوري 1776 تي ڪانگريس جي نمائندي [[ايڊورڊ رَٽليج]] (واشنگٽن جي خدشن جي تائيد ڪندي) تجويز ڏني ته برطانيا وانگر جنگي کاتو قائم ڪيو وڃي.{{sfn|Wright|1983|p=89}} [[بورڊ آف وار]] جي تنظيم 1776 کان پوءِ ڪيترين اهم تبديلين مان گذري.{{sfn|Wright|1983|p=121f}}}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=227–228|Lengel|2005|2pp=124–126|Ferling|2002|3pp=116–119|Taylor|2016|4pp=144, 153–154}} === نيو يارڪ ۽ نيو جرسي === {{Main|نيو يارڪ ۽ نيو جرسي مهم}} ==== لانگ آئلينڊ جي جنگ ==== {{Main|لانگ آئلينڊ جي جنگ}} [[File:Battle_of_Long_Island.png|thumb|alt=نيو يارڪ ۾ برطانوي لهرائي ۽ واشنگٽن جي پوئتي هٽڻ ڏيکاريندڙ نقشو|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] جو نقشو]] بوسٽن جي فتح کان پوءِ واشنگٽن صحيح اندازو لڳايو ته برطانوي نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي ايندا ۽ بدلو وٺندا. هو 13 اپريل 1776 تي اتي پهتو ۽ قلعي بندين جي تعمير جو حڪم ڏنائين. هن پنهنجي فوجن کي اهو به حڪم ڏنو ته عام ماڻهن ۽ سندن ملڪيت سان عزت سان پيش اچن، جيئن بوسٽن وارن سان برطانوي فوجن هٿان ٿيندڙ زيادتين جهڙا واقعا نه ٿين.{{sfn|Chernow|2010|pp=229–230}} برطانوي فوجون—سؤ کان وڌيڪ جهازن ۽ هزارين سپاهين سميت—جولاءِ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي پهچڻ لڳيون ته شهر جو گهيرو ڪن.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=32–33|Taylor|2016|2pp=162–163}} هو جي فوجي طاقت 32,000 باقاعده سپاهين ۽ [[هيشن]] مددگار فوجين تي مشتمل هئي؛ واشنگٽن وٽ 23,000 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا اڻ تربيت يافته ڀرتي ۽ مليشيا هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=244–245|Taylor|2016|2pp=162–163}} آگسٽ ۾ هو 20,000 فوجين سان [[گريوزينڊ، بروڪلن]] وٽ لهرايو ۽ واشنگٽن جي قلعي بندين ڏانهن وڌيو. پنهنجن جرنيلن جي مخالفت باوجود، واشنگٽن غلط ڄاڻ جي بنياد تي وڙهڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس لڳو هو ته هو جي فوج رڳو لڳ ڀڳ 8,000 آهي.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=95–96|Chernow|2010|2p=244}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن جي پاسي (فلينڪ) تي حملو ڪيو ۽ 1,500 پيٽرياٽ جاني نقصان ڪرايا.{{sfn|Taylor|2016|p=164}} واشنگٽن [[مئنهيٽن]] ڏانهن پوئتي هٽيو.{{sfn|McCullough|2005|pp=186–195}} هو واشنگٽن ڏانهن امن ڳالهين جو پيغام موڪليو ۽ کيس “جارج واشنگٽن، ايسڪوائر” لکي مخاطب ڪيو. واشنگٽن اهو پيغام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ مطالبو ڪيو ته کيس سفارتي آداب موجب مخاطب ڪيو وڃي—باغي طور نه.{{sfnm|Chernow|2010|1p=240|Pearson|2009|2pp=157–158|Taylor|2016|3p=164}} خدشن هوندي به واشنگٽن جنرل گرين جي صلاح مڃي [[فورٽ واشنگٽن]] جي بچاءَ جو فيصلو ڪيو، پر آخرڪار کيس اهو ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfnm|McCullough|2005|1pp=236–237|Chernow|2010|2pp=257–262|Rhodehamel|2017|3loc=6: Winter Soldier}} هو پيڇو ڪيو ۽ واشنگٽن [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[فورٽ لي]] ڏانهن هٽيو. نومبر ۾ هو [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ فورٽ واشنگٽن تي قبضو ڪري ويو. نيو يارڪ شهر جي لويالسٽن هو کي آزاد ڪندڙ سمجهيو ۽ افواهه ڦهلايو ته شهر کي باهه واشنگٽن لڳائي هئي.{{sfnm|Alden|1996|1p=137|Taylor|2016|2p=165}} هاڻي 5,400 سپاهين تائين محدود ٿي ويل واشنگٽن جي فوج [[نيو جرسي جي صوبي]] مان پوئتي هٽندي وئي.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=224–226|Taylor|2016|2pp=166–169}} ==== ڊيلاوير پار ڪرڻ، ٽرينٽن، ۽ پرنسٽن ==== {{Main|جارج واشنگٽن جو ڊيلاوير درياهه پار ڪرڻ|ٽرينٽن جي جنگ|پرنسٽن جي جنگ}} [[File:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|upright=1.4|alt=برفاني پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ ۾ بيٺل واشنگٽن جي تصوير|[[واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي (1851 جون تصويرون)|''واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي''، ايمانوئل لوئٽز]] (1851)]] واشنگٽن [[ڊيلاوير درياهه]] پار ڪري [[پنسلوانيا]] ۾ داخل ٿيو، جتي جنرل [[جان سليوان]] 2,000 وڌيڪ سپاهين سان اچي هن سان مليو.{{sfn|Taylor|2016|pp=166–167, 169}} سامان جي کوٽ، سخت سياري، ڀرتين جي مدي پوري ٿيڻ، ۽ [[فرار]] ٿيڻ سبب ڪنٽينينٽل آرمي جو مستقبل شڪ ۾ پئجي ويو.{{sfnm|Ketchum|1999|1p=235|Chernow|2010|2p=264}} هو [[ٽرينٽن، نيو جرسي]] ۾ هڪ [[هيشن]] ڇانوڻي قائم ڪئي ته اولهندي نيو جرسي ۽ ڊيلاوير جي اوڀرئين ڪناري تي ڪنٽرول رهي.{{sfn|Taylor|2016|p=169}} 26 ڊسمبر 1776 جي سحر وقت، واشنگٽن—ڪرنل ناڪس ۽ توپخاني جي مدد سان—پنهنجن ماڻهن جي اڳواڻي ڪندي [[ٽرينٽن جي جنگ]] ۾ هيشنن تي ڪامياب اوچتو حملو ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=270, 275–276|Ferling|2002|2pp=146–147|Fischer|2004|3pp=170, 232–234, 254, 405}} 3 جنوري 1777 تي واشنگٽن نيو جرسي موٽي آيو ۽ [[پرنسٽن جي جنگ]] ۾ [[پرنسٽن، نيو جرسي]] وٽ برطانوي باقاعده فوجين تي حملو ڪيو؛ 40 آمريڪي مارجي يا زخمي ٿيا ۽ 273 برطانوي مارجي يا قيد ٿيا.{{sfnm|Fischer|2004|1p=254|Ketchum|1999|2pp=306–307|Alden|1996|3p=146}} هو سياري لاءِ نيو يارڪ شهر ڏانهن واپس هٽيو.{{sfn|Taylor|2016|p=172}} واشنگٽن پنهنجي سياري واري هيڊڪوارٽر [[مورِس ٽائون، نيو جرسي]] ۾ قائم ڪيو.{{sfn|Patterson|2004|p=101}} حڪمتِ عمليءَ موجب، ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون فتحون انتهائي اهم هيون: انهن پيٽرياٽس جو حوصلو بحال ڪيو ۽ برطانوي حڪمتِ عمليءَ کي ناڪام ڪيو، جيڪا زور ڏيکاري پوءِ نرم شرطن سان صلح ڪرائڻ تي مبني هئي—اهڙي طرح جنگ جو رُخ بدلجي ويو.{{sfnm|1a1=Taylor|1y=2016|1p=172|2a1=Fischer|2y=2004|2p=367|3a1=Willcox|3a2=Arnstein|3y=1988|3p=164}} === فلاڊيلفيا === {{Main|فلاڊيلفيا مهم}} ==== برينڊيوائن، جرمن ٽائون، ۽ سيراٽوگا ==== {{Main|برينڊيوائن جي جنگ|جرمن ٽائون جي جنگ|سيراٽوگا جون جنگيون}} جولاءِ 1777 ۾ برطانوي جنرل [[جان برگوئين]] [[ڪيوبيڪ]] مان پنهنجي فوجن کي ڏکڻ ڏانهن آندو، [[سيراٽوگا مهم]] ۾؛ هن [[فورٽ ٽائڪانڊيروگا جو گهيرو (1777)]] ٻيهر هٿ ڪيو، ۽ ارادو ڪيو ته [[نيو انگلينڊ]] کي جدا ڪري. بهرحال، جنرل هو نيو يارڪ شهر مان پنهنجي فوج کي ڏکڻ طرف فلاڊيلفيا کڻي ويو ۽ [[آلبني، نيو يارڪ]] ڀرسان برگوئين سان شامل نه ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=300–301}} واشنگٽن ۽ [[مارڪيز ڊي لا فاييٽ|گِلبرٽ، مارڪيز ڊي لا فاييٽ]] هو سان مقابلي لاءِ تڪڙو فلاڊيلفيا ڏانهن وڌيا. 11 سيپٽمبر 1777 تي [[برينڊيوائن جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن کي چالاڪيءَ سان مات ڏني ۽ بنا مزاحمت آمريڪي گادي واري شهر فلاڊيلفيا ۾ داخل ٿيو. آڪٽوبر ۾ [[جرمن ٽائون، فلاڊيلفيا]] وٽ برطانوي فوج تي هڪ پيٽرياٽ [[جرمن ٽائون جي جنگ|حملو]] ناڪام ٿيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=340–341|Chernow|2010|2pp=301–304}} [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] ۾ پيٽرياٽس جي اڳواڻي جنرل [[هوريشيو گيٽس]] ڪندو هو. برگوئين جي ڏکڻ طرف حرڪت بابت فڪر سبب، واشنگٽن جنرل [[بينڊڪٽ آرنولڊ]] ۽ [[بينجمن لنڪن]] سان وڌيڪ فوجون اتر طرف موڪليون. 7 آڪٽوبر 1777 تي برگوئين [[سيراٽوگا جون جنگيون|بيمس هائٽس]] وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مدد کان ڪٽجي ويو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. گيٽس جي فتح واشنگٽن جي نقادن کي همٿائي ڇڏيو، جيڪي گيٽس کي بهتر فوجي اڳواڻ سمجهندا هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=312–313}} حياتي نويس جان آلڊن مطابق، “واشنگٽن جي فوجن جي هار ۽ مٿئين نيو يارڪ ۾ فتحن جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيڻ لازمي هو.”{{sfn|Alden|1996|p=163}} واشنگٽن لاءِ ساراهه گهٽجڻ لڳي.{{sfn|Lender|Stone|2016|pp=36–37}} ==== ويلِي فورج ۽ مون مَٿ ==== {{Main|ويلِي فورج|مون مَٿ جي جنگ}} [[File:Washington and Lafayette at Valley Forge.jpg|thumb|alt=سياري جي ماحول ۾ ويلِي فورج تي گھوڙن تي سوار واشنگٽن ۽ مارڪيز ڊي لا فاييٽ ڏيکاريندڙ تصوير|''ويلِي فورج تي واشنگٽن ۽ لا فاييٽ''، 1907 جي تصوير جيڪا [[جان وارڊ ڊنس مور]] ٺاهِي]] ڊسمبر 1777 ۾ واشنگٽن ۽ سندس 11,000 سپاهين واري فوج فلاڊيلفيا جي اتر ۾ [[ويلِي فورج]] ۾ سياري جا ڪئمپ لڳايا. اتي بيمارين ۽ کاڌي، ڪپڙن ۽ رهائش جي کوٽ سبب 2,000 کان 3,000 ماڻهو فوت ٿيا، ۽ فوج 9,000 کان به گهٽ رهجي وئي.{{sfnm|Ferling|2002|1p=186|Alden|1996|2pp=165, 167}} فيبروري تائين واشنگٽن کي سپاهين جي حوصلن جي گهٽتائي ۽ وڌندڙ ڀڄڻ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Alden|1996|p=165}} آفيسرن جي [[ڪانوَي سازش|اندروني بغاوت]] سبب ڪانگريس جي ڪجهه ميمبرن واشنگٽن کي ڪمانڊ تان هٽائڻ تي غور ڪيو، پر واشنگٽن جي حامين مزاحمت ڪئي ۽ آخرڪار اهو معاملو ختم ڪيو ويو.{{sfn|Heydt|2005}} واشنگٽن بار بار ڪانگريس کي سامان ۽ خوراڪ بابت درخواستون موڪليون ۽ ڪانگريس جي وفد آڏو صورتحال جي تڪڙ کي واضح ڪيو.{{sfn|Stewart|2021|pp=242–244}} ڪانگريس فراهمي جي لائينن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ [[ڪوارٽر ماسٽر]] ۽ [[ڪميسري]] کاتن جي تنظيمِ نو تي راضي ٿي، جڏهن ته واشنگٽن [[1778 جو گرينڊ فورج]]{{efn|مثال طور ڏسو: ٽاڊ ڊبليو. برايسٽيڊ، ''گرينڊ فورج 1778''، ويسٽ هولم پبلشنگ، 2016.}} شروع ڪري ڀرپاسي مان خوراڪ گڏ ڪئي.{{sfnm|Carp|2017|1pp=44–47|Herrera|2022|2p=2|Bodle|2004|3pp=36–40, 215–216}} ان دوران بارون [[فريڊرِش وِلهيلم فون شٽيو بن]] جي لڳاتار مشقن واشنگٽن جي نون ڀرتي ٿيل ماڻهن کي نظم وضبط واري جنگي قوت ۾ بدلائي ڇڏيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=342, 356, 359|Ferling|2009|2p=172|Alden|1996|3p=168}} واشنگٽن کيس [[آمريڪي فوج جي انسپيڪٽر جنرل جو دفتر|انسپيڪٽر جنرل]] مقرر ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=281}} 1778 جي شروعات ۾ فرانس آمريڪن سان [[اتحاد جو معاهدو (1778)]] ڪيو.{{sfn|Taylor|2016|p=188}} مئي ۾ هو استعيفيٰ ڏني ۽ ان جي جاءِ تي [[هينري ڪلنٽن (برطانوي فوجي آفيسر، ڄائو 1730)|سر هينري ڪلنٽن]] مقرر ٿيو.{{sfn|Ferling|2007|p=296}} ان ئي جون ۾ برطانوي فوج فلاڊيلفيا خالي ڪري نيو يارڪ ڏانهن نڪري وئي ۽ واشنگٽن آمريڪي ۽ فرينچ جرنيلن جي جنگي صلاحڪار ڪائونسل گهرائي. هن پوئتي هٽندڙ برطانوي فوج تي محدود حملو ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. جنرل لي ۽ لا فاييٽ 4,000 ماڻهن سان واشنگٽن جي ڄاڻ کان سواءِ اڳتي وڌيا ۽ 28 جون تي پهرئين حملو خراب طريقي سان ڪيا. واشنگٽن لي کي ڪمانڊ تان هٽايو ۽ [[مون مَٿ جي جنگ]] ۾ وڏي ويڙهه کان پوءِ نتيجو برابر رهيو. برطانوي فوجون نيو يارڪ ڏانهن پوئتي هٽنديون رهيون.{{sfnm|Alden|1996|1pp=176–177|Ferling|2002|2pp=195–198}} هي جنگ “اتر ۽ وچين رياستن ۾ مهم جو خاتمو” ثابت ٿي؛ واشنگٽن ٽن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برطانيا سان ٻيهر ڪنهن وڏي مقابلي واري جنگ ۾ نه لڳو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=7: Brandywine, Germantown, and Monmouth}} برطانوي ڌيان ڏکڻ واري محاذ ڏانهن هليو ويو؛ 1778 جي آخر ۾ جنرل ڪلنٽن [[ساوانا، جارجيا]] تي قبضو ڪيو، جيڪو آمريڪي ڏکڻ جو اهم بندرگاهه هو.{{sfn|Taylor|2016|p=230}} واشنگٽن، ان دوران، برطانيا جا مقامي اتحادي [[ايروكوئس]] خلاف [[سليوان مهم|هڪ مهم]] جو حڪم ڏنو ۽ سندن ڳوٺ تباهه ڪيا.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} === جاسوسي ۽ ويسٽ پوائنٽ === {{Main|ڪلپر رنگ|بينڊڪٽ آرنولڊ جو فوجي ڪيريئر، 1777–1779}} واشنگٽن برطانيا خلاف جاسوسي نظام جوڙڻ سان آمريڪا جو پهريون [[جاسوسن جو سربراهه]] بڻيو.{{sfn|Nagy|2016|p=274}} 1778 ۾ ميجر [[بينجمن ٽالمج]] واشنگٽن جي هدايت تي [[ڪلپر رنگ]] قائم ڪيو ته نيو يارڪ ۾ برطانوي فوج بابت ڳجهي معلومات گڏ ڪئي وڃي.{{sfn|Rose|2006|pp=75, 224, 258–261}} ڪلپر رنگ جي انٽيليجنس فرينچ فوجن کي برطانوي اوچتي حملي کان بچايو؛ اهو برطانوي حملو پاڻ به واشنگٽن جي جنرل مان برطانيا جو جاسوس بڻيل بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڄاڻ تي ٻڌل هو.{{sfn|Rose|2006|loc=[https://archive.org/details/washingtonsspies00alex/page/n207/mode/2up n207]}} واشنگٽن آرنولڊ جي بي وفائيءَ وارن ڪيترا واقعا اڳ به نظرانداز ڪيا هئا، حالانڪه آرنولڊ ڪيترين مهمن ۾ نمايان رهيو هو، جن ۾ [[بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڪيوبيڪ مهم|ڪيوبيڪ تي چڙهائي]] به شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=378–387|Philbrick|2016|2p=35}} 1779 ۾ آرنولڊ برطانوي جاسوسي سربراهه [[جان آندري]] کي حساس ڄاڻ ڏيڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد برطانيا کي [[ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ]] تي قبضو ڪرائڻ هو—هڊسن درياهه تي آمريڪا جي هڪ اهم دفاعي جاءِ.{{sfn|Philbrick|2016|pp=250–251, 269}} 21 سيپٽمبر تي آرنولڊ آندري کي ڇانوڻي تي قبضي جا منصوبا ڏنا.{{sfnm|Palmer|2006|pp=306, 315, 319, 320}} مليشيا آندري کي پڪڙي ورتو ۽ منصوبن جا ڪاغذ هٿ آيا، جنهن کان پوءِ آرنولڊ نيو يارڪ ڀڄي ويو.{{sfnm|Rhodehamel|2017|1loc=8: The Great Man|Palmer|2006|2p=410}} آرنولڊ جي غداريءَ جي خبر ملڻ تي واشنگٽن فورٽ جي چوڌاري اهم هنڌن تي آرنولڊ هيٺ مقرر ڪمانڊرن کي واپس گهرايو ته ڪنهن به ملي ڀڳت جو امڪان ختم ڪيو وڃي. هن ويسٽ پوائنٽ تي ذاتي طور ڪمانڊ سنڀالي ۽ ان جي دفاعن کي ٻيهر منظم ڪيو.{{sfnm|Palmer|2006|1pp=370–371|Middlekauff|2015|2p=232}} === ڏکڻ وارو محاذ ۽ يارڪ ٽائون === {{Main|آمريڪي انقلابي جنگ جو ڏکڻ وارو محاذ|يارڪ ٽائون جو گهيرو}} [[File:Plan_of_the_Battle_of_Yorktown_1875.png|thumb|alt=يارڪ ٽائون تي آمريڪي ۽ فرينچ فوجن جي اڳڀرائي ڏيکاريندڙ نقشو|[[يارڪ ٽائون جو گهيرو]] جو نقشو]] جون 1780 تائين برطانيا [[ڏکڻ ڪيرولائنا]] جي [[پائيڊمونٽ]] تي قبضو ڪري چڪي هئي ۽ ڏکڻ تي ان جو مضبوط ڪنٽرول هو. تنهن هوندي به، واشنگٽن ۾ نئون جوش تڏهن پيدا ٿيو جڏهن لا فاييٽ فرانس مان وڌيڪ جهازن، ماڻهن ۽ رسدن سان واپس آيو،{{sfnm|Taylor|2016|1p=234|Alden|1996|2pp=187–188}} ۽ جولاءِ ۾ مارشل [[جان-بپتِست ڊوناٽيان ڊي ويمور، ڪومت ڊي روشامبو|روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ 5,000 تجربيڪار فرينچ سپاهي [[نيوپورٽ، روڊ آئلينڊ]] تي پهتا.{{sfn|Lancaster|Plumb|1985|p=311}} جنرل ڪلنٽن ڊسمبر ۾ آرنولڊ کي—هاڻي برطانيا جو بريگيڊيئر جنرل—1,700 سپاهين سان ورجينيا موڪليو ته [[پورٽسمَٿ، ورجينيا]] تي قبضو ڪري ۽ پيٽرياٽ فوجن تي ڇاپا هڻي. واشنگٽن آرنولڊ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ لا فاييٽ کي ڏکڻ طرف موڪليو.{{sfn|Chernow|2010|p=403}} شروعات ۾ واشنگٽن جي اميد هئي ته جنگ جو رخ نيو يارڪ ڏانهن کڻي وڃي، جيئن ورجينيا مان برطانوي فوجون هٽجن ۽ جنگ اتي ختم ٿئي؛ پر روشامبو کيس صلاح ڏني ته ورجينيا ۾ [[چارلس ڪارنوالس، پهريون مارڪيز آف ڪارنوالس|ڪارنوالس]] وڌيڪ مناسب هدف آهي.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=403–404}} 19 آگسٽ 1781 تي واشنگٽن ۽ روشامبو [[يارڪ ٽائون، ورجينيا]] ڏانهن مارچ شروع ڪيو، جيڪو اڄ “[[:en:Washington–Rochambeau Revolutionary Route|واشنگٽن–روشامبو انقلابي رستو]]” جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Lengel|2005|p=335}} واشنگٽن وٽ 7,800 فرينچ سپاهي، 3,100 مليشيا، ۽ 8,000 ڪنٽينينٽل فوجي موجود هئا. گهيري واري جنگ (سيج وارفيئر) ۾ نا تجربيڪار هجڻ سبب، هو اڪثر روشامبو جي راءِ تي ڀاڙيندو هو. ان هوندي به، روشامبو ڪڏهن به جنگ جي ڪمانڊنگ آفيسر طور واشنگٽن جي اختيار کي للڪاريو نه.{{sfn|Chernow|2010|p=413}} سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ تائين پيٽرياٽ-فرينچ فوجن يارڪ ٽائون کي گهيرو ڪري برطانوي فوج کي ڦاسائي ڇڏيو، جڏهن ته فرينچ بحريه [[چيساپيڪ جي جنگ]] ۾ ڪامياب ٿي نڪتي. آخري آمريڪي جارحيت جي شروعات واشنگٽن جي فائر ڪيل هڪ گولي سان ٿي.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} گهيرو 19 آڪٽوبر 1781 تي برطانوي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان ختم ٿيو؛ 7,000 کان وڌيڪ برطانوي سپاهي [[جنگي قيدي]] بڻيا.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198, 201|Chernow|2010|2pp=372–373, 418|Lengel|2005|3p=337}} واشنگٽن ٻن ڏينهن تائين هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تي ڳالهين ڪندو رهيو، ۽ سرڪاري دستخطي تقريب 19 آڪٽوبر تي ٿي.{{sfnm|1a1=Mann|1y=2008|1p=38|2a1=Lancaster|2a2=Plumb|2y=1985|2p=254|3a1=Chernow|3y=2010|3p=419}} جيتوڻيڪ امن معاهدي بابت ڳالهين کي اڃا ٻه سال لڳا، پر يارڪ ٽائون انقلابي جنگ جي آخري اهم جنگ ثابت ٿي، ۽ برطانوي پارليامينٽ مارچ 1782 ۾ جنگي ڪارروائيون روڪڻ تي راضي ٿي.{{sfn|Fleming|2007|pp=194, 312}} === فوج جي برطرفي ۽ استعيفيٰ === {{Main|جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ}} [[File:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|upright=1.2|alt=جان ٽرمبل جي تصوير: جنرل واشنگٽن ميري لينڊ اسٽيٽ هائوس جي هال ۾ ورديءَ ۾ بيٺل، چوڌاري رياستدان وغيره، ۽ هو پنهنجو عهدو ڇڏيندي (ڪميشن واپس ڏيندي) ڏيکاريل|''[[جنرل جارج واشنگٽن پنهنجي ڪميشن تان استعيفيٰ ڏئي رهيو آهي]]''، 1824 جي تصوير جيڪا [[جان ٽرمبل]] ٺاهِي]] اپريل 1782 ۾ جڏهن امن ڳالهين جي شروعات ٿي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ٻنهي آهستي آهستي پنهنجون فوجون ڪڍڻ شروع ڪيون.{{sfn|Taylor|2016|pp=313–315}} مارچ 1783 ۾ واشنگٽن ڪاميابيءَ سان [[نيوبرگ سازش]] کي ٿڌو ڪيو—هي آمريڪي آفيسرن جي هڪ رٿيل بغاوت هئي، جيڪا پگهار نه ملڻ سبب پيدا ٿي هئي.<ref name=anb/>{{sfn|Browne|2016|pp=11–16}} واشنگٽن خرچن جو $450,000 جو حساب پيش ڪيو، جيڪو هن فوج لاءِ اڳواٽ ادا ڪيو هو. اهو حساب طئه ڪيو ويو، پر وڏين رقمن بابت غير واضح هو، ۽ ان ۾ اهي خرچ به شامل هئا جيڪي سندس زال هيڊڪوارٽر تي ملاقاتن دوران ڪيا هئا.{{sfn|Alden|1996|p=209}} 3 سيپٽمبر 1783 تي جڏهن [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]] دستخط ٿيو ته برطانيا سرڪاري طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي. واشنگٽن پنهنجي فوج کي برطرف ڪيو ۽ 2 نومبر تي سپاهين کي الوداعي خطاب ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=350}} هن [[نيو يارڪ ۾ برطانوي فوجن جي انخلا جو ڏينهن]] جي نگراني ڪئي ۽ جلوسن ۽ جشنن سان سندس آجيان ڪئي وئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=446, 448–449, 451|Puls|2008|2pp=184–186}} ڊسمبر 1783 جي شروعات ۾ واشنگٽن [[فرانسز ٽاورن]] تي پنهنجن آفيسرن کان ودا ڪئي، ۽ ٿوري ئي عرصي بعد [[جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ|ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ ڏئي ڇڏي]].{{sfn|Taylor|2016|p=319}} ورديءَ ۾ آخري ڀيرو ظاهر ٿيندي هن ڪانگريس آڏو هڪ بيان ڏنو: “مان ان کي پنهنجي سرڪاري حياتيءَ جي هن آخري سنجيده عمل کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ اڻ ٽر فرض سمجهان ٿو، ته پنهنجي انتهائي پيارِي ملڪ جي مفادن کي قادرِ مطلق خدا جي حفاظت ۾ ڏيان، ۽ انهن ماڻهن کي—جن کي انهن مفادن جي نگراني سونپي وئي آهي—سندس پاڪ نگهبانيءَ حوالي ڪريان.”{{sfnm|Alden|1996|1p=210|Chernow|2010|2pp=451–452, 455}} واشنگٽن جي استعيفيٰ ملڪ ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ساراهي وئي؛ تاريخدان [[ايڊورڊ جَي. لارسَن]] مطابق، پوءِ وارن تاريخدانن ان کي “هڪ نمايان واقعو” قرار ڏنو جنهن ملڪ جي سياسي رخ کي ترتيب ڏنو.{{sfnm|Larson|2014|1p=10|Wood|1992|2p=206}}{{efn|[[ٿامس جيفرسن]] واشنگٽن جي “اعتدال ۽ فضيلت” جي ساراهه ڪئي، ڇو ته هن ڪمانڊ ڇڏڻ قبول ڪئي. ٻڌايو وڃي ٿو ته جڏهن مصور [[بينجمن ويسٽ]] بادشاهه جارج ٽئين کي واشنگٽن جي ارادن بابت ٻڌايو ته بادشاهه چيو: “جيڪڏهن هو ائين ڪري، ته هو دنيا جو سڀ کان وڏو ماڻهو هوندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=454|Taylor|2016|2pp=319–320}}}} ساڳئي مهيني واشنگٽن کي [[سوسائٽي آف دي سنسناٽي]] جو “پريزيڊنٽ-جنرل” مقرر ڪيو ويو—هي انقلابي جنگ جي آفيسرن جي هڪ نئين قائم ٿيل موروثي برادري هئي.{{sfn|Chernow|2010|p=444}} == ابتدائي جمهوري دور (1783–1789) == {{Further|ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز}} === مائونٽ ورنن ڏانهن واپسي === {{Quote box |align=right |width=26em |quote="مان رڳو سڀني سرڪاري خدمتن کان رٽائر نه ٿيو آهيان، پر مان پاڻ پنهنجي اندر به واپس موٽي رهيو آهيان، ۽ مون کي دل جي گهراين سان اطمينان ٿيندو ته مان اڪيلائيءَ جي سير ڏسان ۽ خانگي حياتيءَ جي رستن تي قدم رکان&nbsp;... مان زندگيءَ جي ڌارا سان نرم نرميءَ سان هيٺ لهي هلندس، جيستائين مان پنهنجن ابن ڏاڏن سان گڏ ننڊ ڪريان." |author= — جارج واشنگٽن، لا فاييٽ ڏانهن خط ۾.<br> 1 فيبروري 1784.{{sfnm|Randall|1997|1p=410|Flexner|1974|2pp=182–183|3a1=Dalzell|3a2= Dalzell|3y=1998|3p=112}}}} جنگ جي {{frac|8|1|2}} سالن مان مائونٽ ورنن تي فقط ڏهه ڏينهن گذارڻ کان پوءِ، واشنگٽن پنهنجي گهر موٽڻ لاءِ بي چين هو. هو ڪرسمس جي شام تي پهتو؛ پروفيسر [[جان اي. فرلِنگ]] لکيو ته هو خوش هو ته “ڪيمپ جي شور غوغا ۽ عوامي حياتيءَ جي مصروف منظرن” کان آزاد ٿي ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=246}} مائونٽ ورنن تي کيس عزت ڏيڻ لاءِ ملندڙ مهمانن جو وهڪرو لڳاتار جاري رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=462|Ferling|2009|2pp=255–256}} واشنگٽن جنگ کان اڳ شروع ڪيل [[گريٽ ڊسمَل سوايمپ]] ۽ [[پوٽو ميڪ ڪمپني|پوٽو ميڪ ڪينال]] وارن منصوبن ۾ پنهنجون دلچسپيون ٻيهر سرگرم ڪيون، پر انهن مان ڪنهن به کيس ڪا ڪمائي نه ڏني.{{sfn|Ferling|2010|pp=332–334}} هن 1784 ۾ پنهنجي اوهايو ملڪيتن جي جائزي لاءِ 34 ڏينهن جو، {{convert|680|mi|km|adj=on}} سفر ڪيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=247–255}} هن مائونٽ ورنن ۾ نئين سر تعمير ۽ سجاوٽ جي ڪم جي تڪميل جي نگراني ڪئي، جنهن سندس رهائش کي اهڙي حويليءَ ۾ بدلائي ڇڏيو جيڪا اڄ تائين موجود آهي—پر سندس مالي حالت مضبوط نه هئي. قرض ڏيندڙ کيس جنگي دور جي [[depreciation|قدر گهٽيل]] ڪرنسي ۾ ادائيگيون ڪندا هئا، ۽ هن تي ٽيڪسن ۽ اجرتن جا وڏا بقايائون هئا. سندس غير موجودگيءَ دوران مائونٽ ورنن مان ڪو منافعو نه ٿيو، ۽ وبائي آفتن ۽ خراب موسم سبب فصلن جي پيداوار لڳاتار خراب رهي. 1787 ۾ سندس جاگير مسلسل يارهين سال به خساري ۾ رهي.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=246–247|Chernow|2010|2pp=552–553|Ellis|2004|3p=167}} پنهنجي جاگير کي ٻيهر منافعي بخش بڻائڻ لاءِ واشنگٽن نئين زمين سازيءَ (لينڊ اسڪيپنگ) جو منصوبو اختيار ڪيو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ وڻن ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن جي هڪ حد پوکڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfnm|Wulf|2011|1p=52|Subak|2018|2pp=43–44}} هن 1785 ۾ اسپين جي بادشاهه [[چارلس ٽئين (اسپين)|چارلس ٽئين]] کان تحفي طور هڪ [[Stud (animal)|نسلي نر جانور]] ملڻ کان پوءِ [[خچر]]ن جي نسل وڌائڻ (بريڊنگ) به شروع ڪئي؛{{sfn|Coe|2020|p=xxii}} هن جو خيال هو ته اهي زراعت ۾ انقلاب آڻيندا.<ref>{{cite magazine |last=Coe|first=Alexis |url=https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |title=George Washington Saw a Future for America: Mules |date=February 12, 2020 |magazine=Smithsonian|ref=none |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121085447/https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |archivedate=November 21, 2025}}</ref> === 1787 جي آئيني ڪنوينشن === {{Main|آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)}} [[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|upright=1.2|alt=هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي جي تصوير: آمريڪا جي آئين تي صحيح ٿيندي ڏيکاريل؛ واشنگٽن بطور صدارت ڪندڙ آفيسر ساڄي پاسي بيٺل|''[[آمريڪا جي آئين تي صحيح جو منظر]]''، 1940 جي تصوير جيڪا [[هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي]] ٺاهِي؛ 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] تي واشنگٽن کي صدارت ڪندڙ آفيسر طور ڏيکاري ٿي]] جون 1783 ۾ خانگي حياتي ڏانهن موٽڻ کان اڳ، واشنگٽن مضبوط اتحاد (يونين) لاءِ سڏ ڏنو. جيتوڻيڪ کيس خدشو هو ته سول معاملن ۾ مداخلت جي الزام هيٺ اچي سگهي ٿو، تنهن هوندي به هن رياستن ڏانهن هڪ سرڪيولر خط موڪليو، جنهن ۾ هن چيو ته [[ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز]] “ريتيءَ جي رسّي” کان وڌيڪ ڪجهه به ناهن. هن سمجهيو ته قوم “انتشار ۽ افراتفري” جي ڪناري تي آهي، ٻاهرين مداخلت لاءِ ڪمزور آهي، ۽ هڪ قومي آئين مضبوط مرڪزي حڪومت هيٺ رياستن کي متحد ڪري ڇڏيندو.{{sfnm|Alden|1996|1p=221|Chernow|2010|2p=518|Ferling|2009|3p=266}} جڏهن [[شيئز جي بغاوت]] آگسٽ 1786 ۾ ميساچوسٽس ۾ ڀڙڪي، تڏهن واشنگٽن وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳو ته قومي آئين ضروري آهي.{{sfn|Chernow|2010|pp=517–519}}<ref name=anb/> ڪجهه قومپرست (نيشنلسٽ) خوفزده هئا ته نئين جمهوريه قانون کان خالي حالت ڏانهن لهي رهي آهي؛ انهن 11 سيپٽمبر 1786 تي [[اناپولس ڪنوينشن (1786)|اناپولس]] ۾ ملاقات ڪري ڪانگريس کان مطالبو ڪيو ته ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز نظرِثاني ڪيا وڃن.{{sfnm|Taylor|2016|1pp=373–374|Ferling|2009|2p=266}} ڪانگريس 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] فلاڊيلفيا ۾ رکڻ تي راضي ٿي، ۽ هر رياست کي نمائندا موڪلڻ لاءِ چيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=523|Taylor|2016|2pp=373–374}} واشنگٽن کي ورجينيا وفد جو اڳواڻ چونڊيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. هن کي ڪنوينشن جي قانوني حيثيت بابت خدشا هئا، ۽ هن [[جيمس ميڊيسن]]، هينري ناڪس، ۽ ٻين سان صلاح ڪئي. انهن کيس شرڪت لاءِ قائل ڪيو، ڇو ته سندن خيال هو ته سندس موجودگي شايد هٻڪائيندڙ رياستن کي نمائندا موڪلڻ تي آماده ڪري، توثيق (ريٽيفڪيشن) واري عمل کي هموار ڪري، ۽ ڪنوينشن کي جواز به ڏئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=220–221|Ferling|2009|2p=266}} واشنگٽن 9 مئي 1787 تي فلاڊيلفيا پهتو، ۽ ڪنوينشن 25 مئي تي شروع ٿيو. بينجمن فرينڪلِن واشنگٽن کي اجلاس جي صدارت لاءِ نامزد ڪيو، ۽ هو متفقه طور چونڊيو ويو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=520–521, 523, 526, 529|Unger|2013|2p=33}} نمائندي [[ايڊمنڊ رئنڊالف]]، ميڊيسن جي [[ورجينيا منصوبي]] کي پيش ڪيو؛ ان ۾ مڪمل نئون آئين ۽ هڪ خودمختيار قومي حڪومت تجويز ٿيل هئي، جنهن جي واشنگٽن تمام گهڻي سفارش ڪئي.{{sfn|Ferling|2010|pp=359–360}} پر نمائندگيءَ بابت تفصيل انتهائي تڪراري ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ مقابلي طور [[نيو جرسي منصوبي]] کي به اڳيان آندو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=553}} 10 جولاءِ تي واشنگٽن اليگزينڊر هئملٽن کي لکيو: “مان تقريبن هن ڪنوينشن جي ڪارروائين مان ڪنهن موافق نتيجي ڏسڻ کان نا اميد ٿي ويو آهيان، ۽ تنهن ڪري هن ڪم ۾ ڪنهن به طرح شامل ٿيڻ تي پڇتاءُ ٿو ڪريان.”{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} ان هوندي به، هن پنهنجي وقار کي ٻين نمائندن جي ڪم لاءِ استعمال ڪيو، ۽ ڪيترن کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ته [[آمريڪا جو آئين|آئين]] جي توثيق جي حمايت ڪن.{{sfn|Alden|1996|p=229}} آخري متن ٻنهي منصوبن وچ ۾ [[ڪنڪٽيڪٽ ٺاهه]] اختيار ڪيو، ۽ 17 سيپٽمبر 1787 تي 55 مان 39 نمائندن ان تي صحيحون ڪيون.{{sfnm|Alden|1996|p=229}}<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|publisher=The White House|accessdate=January 12, 2025|title=The Constitution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109041436/https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/ |archivedate=January 9, 2026}}</ref> === پهرين صدارتي چونڊ === {{Main|1788–1789 آمريڪا جي صدارتي چونڊ}} 1789 جي پهرين صدارتي چونڊ کان ٿورو اڳ، 1788 ۾ واشنگٽن کي [[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] جو [[چانسلر]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Morrison|2009|p=6}} هو پنهنجي صدارت دوران به اهو عهدو نڀائيندو رهيو، ۽ پنهنجي وفات تائين ان تي رهيو.<ref name="chancellor">{{cite web |title=Duties and History |url=https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |publisher=[[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] |accessdate=April 2, 2021 |archivedate=March 7, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307230012/https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |url-status=live }}</ref> پهرين صدارتي چونڊ لاءِ ڪنوينشن جي نمائندن اڳ ئي واشنگٽن جي صدارت جو اندازو لڳايو هو، ۽ چونڊ کان پوءِ عهدي جي تعريف ڪرڻ (آفيس جي صورت) کيس پاڻ طئي ڪرڻ لاءِ ڇڏي ڏني.{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} جڏهن رياستي اليڪٽرن 4 فيبروري 1789 تي ووٽ ڏنا،{{sfnm|1a1=Chernow|1y=2010|1pp=559–560|2a1=Ferling|2y=2009|2p=361}} تڏهن واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو—آمريڪي صدرن ۾ اها انوکي ڳالهه آهي.{{sfn|Chernow|2010|p=551}} [[جان ايڊمز]] نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=274}} جيتوڻيڪ واشنگٽن لکيو ته مائونٽ ورنن ڇڏڻ بابت کيس “پريشان ۽ تڪليف ڏيندڙ احساس” ٿيا، تڏهن به هو 16 اپريل تي نيو يارڪ شهر ڏانهن روانو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=274–275|Chernow|2010|2pp=559–561|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} == صدارت (1789–1797) == {{Main|[[جارج واشنگٽن]] جي صدارت}} {{Infobox U.S. Cabinet |align=right |Name=واشنگٽن |President=[[جارج واشنگٽن]] |President start=1789 |President end=1797 |Vice President=[[جان ايڊمز]] |Vice President start=1789 |Vice President end=1797 |State=[[جان جي]] (عارضي) |State start=1789 |State end=1790 |State 2=[[ٿامس جيفرسن]] |State start 2=1790 |State end 2=1793 |State 3=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |State start 3=1794 |State end 3=1795 |State 4=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |State start 4=1795 |State end 4=1797 |Treasury=[[اليگزينڊر هئملٽن]] |Treasury start=1789 |Treasury end=1795 |Treasury 2=[[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start 2=1795 |Treasury end 2=1797 |War=[[هينري ناڪس]] |War start=1789 |War end=1794 |War 2=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |War date 2=1795 |War 3=[[جيمس مڪ هينري]] |War start 3=1796 |War end 3=1797 |Justice=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |Justice start=1789 |Justice end=1794 |Justice 2=[[وليم براڊفورڊ (اٽارني جنرل)|وليم براڊفورڊ]] |Justice start 2=1794 |Justice end 2=1795 |Justice 3=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)|چارلس لي]] |Justice start 3=1795 |Justice end 3=1797 }} === پهريون مدو === {{Further|واشنگٽن، ڊي. سي. جي تاريخ|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|وِسڪي بغاوت|اتر-اولهه هندستاني جنگ|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|آمريڪا جي ڪابينه|آمريڪا جي ڪابينه}} [[File:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|thumb|''جارج واشنگٽن''، {{circa|1795}}، [[گِلبرٽ اسٽيوئرٽ]] جي ٺهيل، شروعاتي حلف برداريءَ واري تصوير، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]|left]]واشنگٽن 30 اپريل 1789 تي [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري|حلف بردار]] ٿيو، ۽ نيو يارڪ شهر ۾ [[فيڊرل هال]] تي [[آمريڪا جي صدر جي عهدي جو حلف|عهدو سنڀالڻ جو حلف]] کنيو.{{efn|هن ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته ڇا واشنگٽن حلف جي پڇاڙيءَ ۾ “سو هلپ مي گاڊ” (خدا منهنجي مدد ڪري) شامل ڪيو يا نه.{{sfnm|Henriques|2020|1loc=3: "I Cannot Tell a Lie"|Alden|1996|2p=236}}}}{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2pp=550–551|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} سندس گاڏي کي مليشيا ۽ هڪ مارچنگ بينڊ اڳيان وٺي هليا، ۽ حلف برداريءَ جي جلوس ۾ رياستي اڳواڻن ۽ پرڏيهي معزز مهمانن به شرڪت ڪئي؛ هجوم لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن جو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=566–567|Randall|1997|2p=448}} [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] ماسن طرفان فراهم ڪيل [[جارج واشنگٽن جي حلف برداريءَ واري بائيبل|بائيبل]] تي حلف کڻايو.{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2p=568}} واشنگٽن سينيٽ چيمبر ۾ تقرير پڙهي، جنهن ۾ هن دعا ڪئي ته “اهو قادرِ مطلق وجود ... آمريڪا جي ماڻهن جي آزادي ۽ خوشحاليءَ کي مقدس بڻائي.”{{sfnm|Randall|1997|1p=448|Alden|1996|2p=236}} جيتوڻيڪ هو بنا پگهار خدمت ڪرڻ گهري پيو، ڪانگريس زور ڀريو ته هو پگهار وٺي،<ref name="anb" /> ۽ واشنگٽن لاءِ ساليانو $25,000 مقرر ڪيا (جڏهن ته نائب صدر لاءِ ساليانو $5,000).{{sfnm|Chernow|2010|1p=552|Rhodehamel|2017|2loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي لکيو: “اسان جي حالت ۾ هر ڳالهه جو پهريون قدم اڳئين مثال (precedent) بڻجندو، تنهن ڪري منهنجي دل جي خواهش آهي ته اهي مثال سچن اصولن تي قائم ٿين.”{{sfn|Unger|2013|p=76}} انهيءَ مقصد لاءِ هن سينيٽ طرفان تجويز ڪيل وڏا خطابي لقب—جهڙوڪ “هز ميجسٽي” يا “هز هائينس دي پريزيڊنٽ”—رد ڪيا، ۽ “مِسٽر پريزيڊنٽ” کي ترجيح ڏني.{{sfnm|Bartoloni-Tuazon|2014|1pp=1, 9|Unger|2013|2p=80}} سندس ايگزيڪيوٽو اڳيون مثال (executive precedents) ۾ حلف برداريءَ جي تقرير، ڪانگريس ڏانهن پيغام، ۽ [[آمريڪا جي ڪابينه|ڪابينه واري صورت]] سان [[آمريڪا جي وفاقي حڪومت|ايگزيڪيوٽو شاخ]] کي ترتيب ڏيڻ شامل هئا.{{sfn|Unger|2013|pp=236–237}} هن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] لاءِ پهريان جج به چونڊيا.{{sfn|Banner|2024|p=13}} واشنگٽن انتظامي صلاحيت رکندڙ ۽ ماڻهوءَ جي قابليت ۽ ڪردار جو سٺو پرکيندڙ هو.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=197–198|Unger|2013|2pp=236–237}} پراڻي [[ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن]] وٽ ڪم سنڀالڻ لاءِ اختيار گهٽ هئا: قيادت ڪمزور، ڪو ايگزيڪيوٽو نه، ڪلارڪن جي ننڍڙي بيوروڪريسي، وڏو قرض، بي قدر ڪاغذي ڪرنسي، ۽ ٽيڪس لڳائڻ جو اختيار نه هو.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} ڪانگريس 1789 ۾ ايگزيڪيوٽو کاتا قائم ڪيا، جن ۾ [[آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ|اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ]]، [[آمريڪا جو وار ڊپارٽمينٽ|وار ڊپارٽمينٽ]]، ۽ [[آمريڪا جو ٽريزري ڊپارٽمينٽ|ٽريزري ڊپارٽمينٽ]] شامل هئا. واشنگٽن [[ايڊمنڊ رئنڊالف]] کي [[آمريڪا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ساموئل اوسگُڊ]] کي [[پوسٽ ماسٽر جنرل]]، [[ٿامس جيفرسن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[هينري ناڪس]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف وار|سيڪريٽري آف وار]]، ۽ [[اليگزينڊر هئملٽن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف ٽريزري|سيڪريٽري آف ٽريزري]] مقرر ڪيو. واشنگٽن جي ڪابينه صلاح مشوري ۽ راءِ ڏيڻ وارو ادارو بڻجي وئي؛ آئين ان کي لازمي قرار نه ڏنو هو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=281–282|Cooke|2002|2pp=4–5|Chervinsky|2020|3pp=4–5}} واشنگٽن ڪابينه جي بحث کي پنهنجي چونڊيل موضوعن تائين محدود رکندو هو، ۽ کاتي جي سربراهن کان توقع رکندو هو ته هو خوشدلي سان سندس فيصلا لاڳو ڪن.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} هن [[آمريڪا جي صدرن جا ويٽو|ويٽو]] جي اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ به احتياط ڪيو، ۽ لکيو: “مان ڪيترن بلن تي صحيح ڪريان ٿو، جيتوڻيڪ منهنجو فيصلو انهن جي ابتڙ هوندو آهي.”{{sfn|Ellis|1999|p=133}} واشنگٽن سياسي ڌڙابنديءَ جو مخالف هو ۽ پنهنجي سموري صدارت دوران غير جماعتِي رهيو (آمريڪا جو واحد صدر جنهن اهڙو ڪيو).{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} هو وفاقيت (federalist) واري طرزِ حڪومت لاءِ همدرد هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} سندس ويجها صلاحڪار ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، جيڪي پوءِ [[پهريون پارٽي نظام]] جو پيش خيمو ثابت ٿيا. هئملٽن [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] ٺاهي ته قومي قرض/ڪريڊٽ مضبوط ٿئي ۽ ملڪ مالي طور طاقتور بڻجي. جيفرسن هئملٽن جي ايجنڊا جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪن]] قائم ڪيا. واشنگٽن، البت، هئملٽن جي ايجنڊا کي ترجيح ڏني، ۽ اها آخرڪار لاڳو ٿي—جنهن سبب سخت تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Cooke|2002|p=7}} واشنگٽن جي پهرين مدي جا ٻيا اندروني مسئلا مستقل گاديءَ جي رٿابندي،{{sfn|Bordewich|2016|pp=150–157}} ڪيترن آئيني ترميمن جي منظوري جن ۾ [[آمريڪا جو بل آف رائيٽس|بل آف رائيٽس]] شامل هو، ۽ غلامي بابت جاري بحث،{{sfn|Bordewich|2016|pp=198–206, 213–220}} توڙي مقامي آمريڪي علائقن ڏانهن توسيع بابت تڪرار هئا.{{sfn|Genovese|Landry|2021|pp=34–38}} واشنگٽن قومي اتحاد وڌائڻ لاءِ 26 نومبر 1789 کي [[آمريڪا ۾ ٿئنڪس گِونگ|ٿئنڪس گِونگ]] جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=585, 609|Henriques|2006|2p=65|3a1=Novak|3a2=Novak|3y=2007|3pp=144–146}} === ٻيون مدو === [[File:Official_Presidential_portrait_of_Thomas_Jefferson_(by_Rembrandt_Peale,_1800).jpg|thumb|alt=مٿي ۽ ڪلها ڏيکاريندڙ تصوير|[[ٿامس جيفرسن]] جي تصوير]] واشنگٽن شروعات ۾ پنهنجي پهرين مدي کان پوءِ رٽائر ٿيڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو عهدي کان ٿڪجي پيو هو ۽ صحت به خراب هئي. ڪابينه اندر ڇڪتاڻ ۽ جماعتِي تنقيدن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، هن ٻئي مدي لاءِ گهٽ دلچسپي ڏيکاري، ۽ مارٿا به نه ٿي چاهيو ته هو ٻيهر بيهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=674-675, 678|Ferling|2009|2p=362|Randall|1997|3p=484}} واشنگٽن جو ڀاڻيجو [[جارج آگسٽين واشنگٽن (جارج واشنگٽن جو ڀاڻيجو)|جارج آگسٽين واشنگٽن]]، جيڪو سندس غيرموجودگيءَ ۾ مائونٽ ورنن سنڀالي رهيو هو، سخت بيمار هو، جنهن واشنگٽن جي رٽائر ٿيڻ واري خواهش کي وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Chernow|2010|p=687}} پر ڪيترن ماڻهن کيس ٻيهر بيهڻ لاءِ زور ڀريو. ميڊيسن چيو ته سندس غيرحاضري ڪابينه ۽ ايوان ۾ خطرناڪ سياسي ڦوٽ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيندي. جيفرسن به التجا ڪئي ته هو رٽائر نه ٿئي، ۽ وعدو ڪيو ته هئملٽن خلاف پنهنجا حملا ڇڏي ڏيندو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=421|Randall|1997|2p=482|Chernow|2010|3pp=675, 678}} هئملٽن چيو ته واشنگٽن جي غيرحاضري ملڪ لاءِ “سڀ کان وڏي برائي” ثابت ٿيندي.{{sfn|Chernow|2005|p=403}} جڏهن [[1792 جي آمريڪا جي صدارتي چونڊ|1792 جي چونڊ]] ويجهو آئي، واشنگٽن راضي ٿيو ته هو بيهي.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} 13 فيبروري 1793 تي [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] متفقه طور واشنگٽن کي ٻيهر صدر چونڊيو، جڏهن ته [[جان ايڊمز]] 77 بمقابله 50 ووٽن سان ٻيهر نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} واشنگٽن 4 مارچ 1793 تي فلاڊيلفيا ۾ [[ڪانگريس هال]] تي ايسوسيئيٽ جسٽس [[وليم ڪشنگ]] کان حلف کنيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=687|Cooke|2002|2pp=10–11}} 22 اپريل 1793 تي، جڏهن [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] شروع ٿيون، واشنگٽن [[غيرجانبداريءَ جو اعلان (واشنگٽن)|غيرجانبداريءَ جو اعلان]] جاري ڪيو ۽ آمريڪي غيرجانبداري بيان ڪئي. هن جو ارادو هو ته “جنگ ڪندڙ طاقتن ڏانهن دوستاڻو ۽ غيرجانبدار رويو” اختيار ڪيو وڃي، ۽ آمريڪين کي خبردار ڪيو ته هو تڪرار ۾ دخل نه ڏين.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=299, 304, 308–311|Banning|1974|2p=2|Cooke|2002|3pp=11–12}} جيتوڻيڪ واشنگٽن فرانس جي انقلابي حڪومت کي تسليم ڪيو، پر آخرڪار هن آمريڪا ۾ فرانسيسي وزير [[ايڊمنڊ-چارلس ژني|ايڊمنڊ-چارلس ژني]] کي واپس گهرايو (ريڪال) ڪرڻ جي درخواست ڪئي.{{sfn|Cooke|2002|pp=12–13}} ژني هڪ سفارتي تڪراري شخص هو، جيڪو واشنگٽن جي غيرجانبداريءَ واري پاليسيءَ سان کلي مخالفت ڪندو هو. هن چار آمريڪي جهاز پرائيويٽير طور تيار ڪرايا ته هو اسپين جي فوجن تي حملا ڪن (جيڪي برطانيا جا اتحادي هئا) [[فلوريڊا]] ۾، ۽ گڏوگڏ مليشيائون منظم ڪري ٻين برطانوي قبضي وارن علائقن تي حملي لاءِ ڪوشش ڪئي. پر سندس ڪوششون آمريڪا کي جنگ ۾ گهلي نه سگهيون.{{sfnm|Chernow|2010|1p=692|Cooke|2002|2p=12}} ٻئي مدي ۾ واشنگٽن کي ٻه وڏا اندروني تڪرار درپيش ٿيا. پهريون [[وِسڪي بغاوت]] (1791–1794) هو، جيڪو پنسلوانيا ۾ شراب جي ٽيڪس خلاف بغاوت هئي. واشنگٽن مليشيا کي متحرڪ ڪيو ۽ پاڻ بغاوت خلاف مهم جي قيادت ڪئي، جنهن سان بغاوت دٻجي وئي.{{sfn|Ellis|2004|p=225}}<ref name=anb/> ٻيو تڪرار [[اتر-اولهه هندستاني جنگ]] هو، جيڪو سفيد آبادڪارن ۽ مقامي آمريڪين وچ ۾ ٿيو؛ مقامي آمريڪي برطانيا جي مدد سان هئا، ۽ برطانيا انهن قلعن ۾ موجود هئي جن کي هن انقلابي جنگ کان پوءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name=anb/>{{sfn|Benn|1993|p=17}} 1794 ۾ آمريڪي فوجن [[فالِن ٽِمبرز جي جنگ]] ۾ مقامي آمريڪي فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان تڪرار ختم ٿيو.<ref name=anb/> هئملٽن [[جي معاهدو]] ترتيب ڏنو ته برطانيا سان واپاري لاڳاپا نارمل ٿين، اولهه وارن قلعن مان برطانيا نڪري، ۽ انقلاب کان رهيل مالي قرضن جا مسئلا حل ٿين.{{sfn|Elkins|McKitrick|1995|loc=ch. 9}} چيف جسٽس [[جان جي]] واشنگٽن جي موقف جي نمائندگي ڪئي ۽ 19 نومبر 1794 تي معاهدي تي صحيح ڪئي. واشنگٽن هن معاهدي جي حمايت ڪئي ڇو ته ان سان جنگ کان بچاءُ ٿيو،{{sfn|Chernow|2010|p=730}} پر هو مايوس به هو ته شقون برطانيا کي وڌيڪ فائدو ڏين ٿيون.{{sfn|Ferling|2009|p=340}} هن عوامي راءِ منظم ڪئي ۽ توثيق ڪرائي،{{sfnm|Estes|2000|1pp=409–420|Estes|2001|2p=127}} پر کيس بار بار عوامي تنقيد ۽ سياسي تڪرار کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Ferling|2009|p=344}}<ref name=anb/> جڏهن برطانيا [[گريٽ ليڪس]] ڀرسان پنهنجا قلعا ڇڏيا، تڏهن [[ڪينيڊا–آمريڪا سرحد]] بابت تجويز ڪيل حد بندي [[arbitration|ثالثي]] ڏانهن موڪلي وئي. ڪيترائي انقلاب کان اڳ جا قرض طئي ڪيا ويا، ۽ برطانيا [[برطانوي ويسٽ انڊيز]] کي آمريڪي واپارين لاءِ کوليو. هن معاهدي سان برطانيا سان امن ۽ ڏهاڪي جي خوشحال واپار کي يقين مليو؛ پر جيفرسن چيو ته ان سان فرانس ناراض ٿيو ۽ “جنگ کان بچڻ بدران جنگ کي دعوت” ملي.{{sfn|Ferling|2009|p=343}} جيفرسن جو دعويٰ پوءِ درست ثابت ٿيو جڏهن معاهدي تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ فرانس سان لاڳاپا خراب ٿيا، ۽ [[فرانسيسي ڊائريڪٽري]] واشنگٽن جي مدي جي پڄاڻيءَ کان ٻه ڏينهن اڳ آمريڪي جهازن جي ضبطگيءَ جي اجازت ڏني.{{sfn|Akers|2002|p=27}} ايندڙ صدر [[جان ايڊمز]] کي جنگ جو امڪان ورثي ۾ مليو.{{sfnm|Grizzard|2005|1p=263|Lengel|2005|2p=357}} اسپين سان لاڳاپا وڌيڪ ڪامياب رهيا: [[ٿامس پِنڪني]] 1795 ۾ [[سان لورينزو جو معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۽ اسپين جي علائقن جي سرحد طئي ٿي ۽ [[مسيسيپي درياهه]] تي آمريڪا لاءِ آمدرفت (نيويگيشن) جو حق ضمانت ٿيو.<ref name=anb/>{{sfn|Nowlan|2014|p=55}} 31 جولاءِ 1793 تي جيفرسن ڪابينه مان استعيفا ڏني.{{sfn|Cooke|2002|p=13}} هئملٽن جنوري 1795 ۾ عهدو ڇڏِي ويو، ۽ سندس جاءِ تي [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] آيو. وار سيڪريٽري هينري ناڪس سان واشنگٽن جا لاڳاپا انهن افواهن سبب خراب ٿيا ته ناڪس، آمريڪي فرگيٽن جي تعمير وارن ٺيڪن مان فائدو ورتو—اهي فرگيٽون مبينا طور [[باربري قذاق]]ن خلاف [[1794 جو نيويل ايڪٽ|1794 جو نيويل ايڪٽ]] تحت ٺهرائيون ويون هيون. ناڪس کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=713}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=726–727|Cooke|2002|2p=15}} پنهنجي صدارت جي آخري مهينن ۾ واشنگٽن سياسي مخالفن ۽ جماعتِي پريس جي حملي هيٺ رهيو، جن کيس جاه طلب ۽ لالچي سڏيو. هن پريس کي قومي وحدت کي ٽوڙيندڙ قوت سمجهڻ شروع ڪيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=491–492|Chernow|2010|2pp=752–754}} واشنگٽن ڪانگريس جي اُن مطالبن جي به مخالفت ڪئي ته [[جي معاهدو]] سان لاڳاپيل ڪاغذ ڏنا وڃن؛ هن دليل ڏنو ته اهي “ايوانِ نمائندگان جي اختيار هيٺ ڪنهن مقصد سان لاڳاپيل ناهن، سواءِ مواخذو (impeachment) جي، جنهن جو ذڪر قرارداد ۾ ئي ڪونهي.”<ref name=anb/> === ودا نامو (رٽائرمينٽ) === {{Main|جارج واشنگٽن جو ودا نامو}} [[File:Washington's Farewell Address.jpg|thumb|alt=اخبار جنهن ۾ واشنگٽن جو ودا نامو ڇپيل آهي|[[جارج واشنگٽن جو ودا نامو|واشنگٽن جو ودا نامو]]، 19 سيپٽمبر 1796 تي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ شايع ٿيو]] ٻئي مدي جي پڄاڻيءَ تي واشنگٽن رٽائر ٿي ويو. هن تي ٿيندڙ ذاتي حملن کان هو دلگير هو ۽ اهو به چاهيو ٿي ته واقعي مقابلي واري صدارتي چونڊ جو امڪان پيدا ٿئي. هو پاڻ کي ٻه-مدي حد (two-term limit) سان قانوني طور پابند نه سمجهندو هو، پر سندس رٽائرمينٽ هڪ وڏو مثال بڻجي وئي.{{sfn|Peabody|2001|pp=440–446}} مئي 1792 ۾، رٽائرمينٽ جي امڪان کي ذهن ۾ رکندي، واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي هدايت ڪئي ته هو هڪ “[[Valedictorian|وداعي خطاب]]” جو مسودو تيار ڪري؛ ان جو شروعاتي عنوان “وداع نامو” هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|pp=46–47}} مئي 1796 ۾ واشنگٽن اهو مسودو هئملٽن ڏانهن موڪليو، جنهن وڏي پيماني تي ٻيهر لکت ڪئي، ۽ واشنگٽن آخري تبديليون ڪيون.{{sfnm|Flexner|1972|1p=292|Chernow|2010|2pp=752–753|3a1=Spalding|3a2=Garrity|3y=1996|3p=4744|Hayes|2017|4pp=287–298}} 19 سيپٽمبر 1796 تي ڊيِوڊ ڪلي پول جي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ اهو خطاب ڇپيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=754|Avlon|2017|2pp=89–90}} واشنگٽن زور ڏنو ته قومي سڃاڻپ سڀ کان مٿانهين آهي، ۽ چيو ته “آمريڪن... نالو هميشه حب الوطني جي جائز فخر کي بلند ڪندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=755|Nowlan|2014|2pp=55–56}} هن سياسي پارٽين جي خطرن ۽ پرڏيهي اتحادين جي اندروني معاملن سان ڳنڍجڻ واري خطري کان خبردار ڪيو.{{sfnm|1a1=Randall|1y=1997|1p=492|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2pp=48, 72}} هن سڀني ملڪن سان دوستي ۽ واپار جي صلاح ڏني، پر يورپي جنگين ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جو چيو.{{sfnm|1a1=Fishman|1a2=Pederson|1a3=Rozell|1y=2001|1pp=119–120|2a1=Gregg|2a2=Spalding|2y=1999|2pp=199–216}} هن مذهب جي اهميت تي زور ڏيندي چيو ته “مذهب ۽ اخلاق” جمهوريه ۾ “لازمي سهارا” آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=133}} هن آخر ۾ پنهنجي ورثي بابت لکيو: “مان دل سان قادرِ مطلق کان دعا ٿو گهران ته هو اُن بڇڙائين کي روڪي يا گهٽائي، جن ڏانهن [منهنجي اڻ ڄاتل غلطيون] وٺي وڃن ٿيون. مان اها اميد به ساڻ کڻي هلندس ته منهنجو ملڪ ڪڏهن به انهن کي درگذر جي نگاهه سان ڏسڻ ڇڏي نه ڏيندو، ۽ منهنجي حياتيءَ جا پنجيتاليهه سال، سڌي نيت سان ان جي خدمت لاءِ وقف ٿيڻ کان پوءِ، ناڪافي قابليت جون خطائون وسارڻ ۾ موڪليون وينديون—جيئن پاڻ مان به جلد [[يوحنا 14|آرامگاهن]] ڏانهن ويندس.”{{sfn|Avlon|2017|p=280}} شروعاتي اشاعت کان پوءِ ڪيترن ريپبلڪن، جن ۾ ميڊيسن به شامل هو، هن خطاب تي تنقيد ڪئي ۽ ان کي فرانس مخالف مهم جو دستاويز سڏيو؛ ميڊيسن جو خيال هو ته واشنگٽن گهڻو برطانيا نواز هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|p=143}} 1972 ۾ واشنگٽن جي محقق [[جيمس ٿامس فليڪسنر|جيمس فليڪسنر]] چيو ته ودا نامي کي اوتري ئي ساراهه ملي جيتري [[ٿامس جيفرسن]] جي [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] جي [[گيٽسبرگ خطاب]] کي ملي.{{sfnm|1a1=Flexner|1y=1972|1p=292|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2p=142}} 2010 ۾ چيرنو “وداع نامي” کي [[ريپبلڪنزم]] بابت سڀ کان اثرائتي بيانن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Chernow|2010|pp=752–754}} == صدارت کان پوءِ وارو دور (1797–1799) == {{further|جارج واشنگٽن جي صدارت کان پوءِ وارو دور}} === رٽائرمينٽ === {{See also|جارج واشنگٽن جون مالي حالتون}} [[File:Gilbert_Stuart,_George_Washington_(Lansdowne_portrait,_1796).jpg|thumb|upright=0.7|alt=واشنگٽن جي بيٺل تصوير، هڪ هٿ اڳتي وڌايل|[[لينسڊائون پورٽريٽ]] (1796)]] جڏهن واشنگٽن مارچ 1797 ۾ مائونٽ ورنن ڏانهن رٽائر ٿيو، تڏهن هن پنهنجن ڪاروباري مفادن لاءِ وقت ڪڍيو، جيتوڻيڪ سندس پوک-پالڻ واريون سرگرميون رڳو تمام ٿورڙو منافعو ڏينديون هيون.{{sfn|Ragsdale|2021|pp=5–6}}{{sfn|Chernow|2010|p=53}} سندس تقريبن سموري دولت نقد رقم بدران زمين ۽ غلامن جي صورت ۾ هئي. پنهنجي آمدني وڌائڻ لاءِ واشنگٽن پنهنجي غلام بڻايل مزدورن کان ڪم وٺي [[ڊسٽلري]] قائم ڪئي ته [[وِسڪي]] ٺاهي وڃي.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=44–45|Ferling|2009|2p=351}} هو زمينن جو سٽي باز به هو: هو ويجهو نئين گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] (1791 ۾ سندس عزاز ۾ نالو رکيو ويو) جي چوڌاري ترقي وڌائڻ لاءِ زمين جا ٽڪرا خريد ڪندو هو، جيڪو مائونٽ ورنن کان پوٽو ميڪ درياهه جي مٿان طرف هو. هن گاديءَ ۾ انفرادي پلاٽ وچولي آمدني وارن سيڙپڪارن کي وڪرو ڪيا، وڏي سيڙپڪارن کي ڪيترائي پلاٽ گڏ ڏئي وڪرو ڪرڻ بدران، ڇو ته هن جو خيال هو ته وچولي سيڙپڪار سڌارن ۽ تعمير ۾ وڌيڪ سنجيدگي سان حصو وٺندا.{{sfn|Chernow|2010|pp=663, 704–705}} هن وٽ اولهه ۾ ([[پائڊمونٽ (آمريڪا)|پائڊمونٽ]] تي) زمينون به هيون، جيڪي ٿورڙي آمدني ڏينديون هيون، ۽ هن ناڪاميءَ سان انهن کي وڪڻڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ellis|2004|pp=255–261}} 1799 ۾ پنهنجي وفات وقت، هن وٽ ورجينيا، اوهائيو، ميري لينڊ، پنسلوانيا، نيو يارڪ، [[ڪينٽڪي]] ۽ اتر اولهه علائقي ۾ گڏيل طور تي {{convert|58000|acre}} کان وڌيڪ زمين جو مالڪاڻو حق هو.{{sfn|Lengel|2015|p=246}} رٽائرمينٽ ۾ واشنگٽن وڌيڪ پڪو فيڊرلِسٽ بڻجي ويو. هن کليءَ طرح [[اجنبي ۽ بغاوتي قانون]] (Alien and Sedition) جي حمايت ڪئي ۽ فيڊرلِسٽ [[جان مارشل]] کي قائل ڪيو ته هو ڪانگريس لاءِ بيهي، جيئن [[ٿامس جيفرسن|جيفرسني]] اثر کي [[ورجينيا]] ۾ ڪمزور ڪري سگهجي.{{sfn|Flexner|1974|p=386}} جڏهن فرانسيسي [[privateer|پرائيويٽير]] 1798 ۾ آمريڪي جهاز ضبط ڪرڻ لڳا، ۽ لاڳاپا بگڙڻ سان “[[Quasi-War|[[نيم جنگ]]]]” (Quasi-War) پيدا ٿي، ته واشنگٽن [[جيمس مڪ هينري]] (سيڪريٽري آف وار) کي لکيو ۽ آڇ ڪئي ته هو صدر [[جان ايڊمز]] جي فوج منظم ڪري ڏيندو.{{sfn|Randall|1997|p=497}} ايڊمز 4 جولاءِ 1798 تي کيس ليفٽيننٽ جنرل جي ڪميشن ۽ فوجن جو ڪمانڊر-اِن-چيف نامزد ڪيو.{{sfnm|Flexner|1974|1pp=376–377|Bell|1992|2p=64}} واشنگٽن 13 جولاءِ 1798 کان وٺي پنهنجي وفات تائين (17 مهينا) ڪمانڊنگ جنرل رهيو.{{sfn|Bell|1992|p=64}} هن رٿابندي ۾ حصو ورتو، پر فوج جي عملي قيادت هئملٽن حوالي ڪئي. هن عرصي دوران ڪا به فوج آمريڪا تي چڙهائي نه ڪئي، ۽ واشنگٽن ميدانِ جنگ ۾ حڪم سنڀالڻ لاءِ نه نڪتو.{{sfnm|Kohn|1975|1pp=225–242|Grizzard|2005|2p=264}} === وفات === <!-- linked from redirect "Death of George Washington" --> [[File:Life of George Washington, Deathbed.jpg|thumb|left|alt=واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي، چوڌاري ڊاڪٽر ۽ ڪٽنب جا ماڻهو|''واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي''، 1851 جي تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] جي ٺهيل]] 12 ڊسمبر 1799 تي واشنگٽن خراب موسم ۾ پنج ڪلاڪ گهوڙي تي سوار ٿي پنهنجي فارمن جو جائزو ورتو. پوءِ هن مهمانن سان گڏ ماني کاڌي، پر سڪا ڪپڙا نه بدلايا.{{sfn|Chernow|2010|p=806}} ايندڙ ڏينهن سندس ڳلو سور ٿيو، پر هو ايترو ٺيڪ هو جو وڻن کي ڪٽڻ لاءِ نشان لڳائي سگهيو.{{sfn|Ferling|2010|p=505}} ان کان پوءِ سوير صبح هو ڳلي جي سوزش ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف سان جاڳيو. هن پنهنجي اسٽيٽ جي نگران، [[جارج راولِنز]] کي چيو ته سندس لڳ ڀڳ هڪ پائينٽ رت ڪڍي (ان وقت [[رت ڪڍڻ]] عام رواج هو). خاندان ڊاڪٽر [[جيمس ڪريڪ]]، [[گسٽاوس رچرڊ براون]] ۽ [[اليشا سي. ڊِڪ]] کي گهرايو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810|Morens|1999}} براون شروعات ۾ سمجهيو ته واشنگٽن کي [[پيرِي ٽانسلر ايبسس|ڪوئنسي]] آهي؛ ڊِڪ چيو ته اها حالت ڳلي جي پردن جي “شدید ۽ تڪليفدہ سوزش” آهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–807|Flexner|1974|2p=399}} ڊاڪٽرن رت ڪڍڻ جاري رکيو ۽ لڳ ڀڳ پنج پائينٽ تائين پهچايو، پر واشنگٽن جي حالت وڌيڪ بگڙندي وئي. ڊِڪ [[ٽريڪيوٽامي]] تجويز ڪئي؛ ٻيا ڊاڪٽر ان عمل کان واقف نه هئا ۽ ان جي مخالفت ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=806–810}} واشنگٽن براون ۽ ڊِڪ کي ڪمري مان ٻاهر وڃڻ جو چيو، ۽ پوءِ ڪريڪ کي يقين ڏياريندي چيو: “ڊاڪٽر، مان ڏکيو مران ٿو، پر وڃڻ کان ڊڄان ناهيان.”{{sfn|Ellis|2004|p=269}} موت جي کٽ تي، جيئرو دفن ٿيڻ جي خوف سبب، واشنگٽن پنهنجي ذاتي سيڪريٽري [[ٽوبياس ليئر]] کي هدايت ڪئي ته دفنائڻ کان اڳ ٽي ڏينهن انتظار ڪيو وڃي.{{sfn|Chernow|2010|p=808}} ليئر موجب، واشنگٽن 14 ڊسمبر 1799 تي رات 10 وڳي ۽ 11 وڳي جي وچ ۾ فوت ٿيو، جڏهن مارٿا سندس کٽ جي پيرن وٽ ويٺي هئي. سندس آخري لفظ هئا {{"'}}Tis well."{{sfnm|Flexner|1974|1pp=401–402|Chernow|2010|2pp=808–809}} واشنگٽن جي بيماريءَ جي تشخيص ۽ فوري سببِ وفات بابت گهڻو بحث ٿيو آهي. ڪريڪ ۽ براون جي ڇپيل بيان موجب، سندس علامتون “cynanche trachealis” سان ٺهڪندڙ هيون—اهو اصطلاح ان زماني ۾ مٿئين ساهه جي نلي جي شديد سوزش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪوئنسي به شامل سمجهي ويندي هئي.{{efn|واشنگٽن جي وفات بابت پهريون بيان ڊاڪٽرن ڪريڪ ۽ براون لکيو، جيڪو [[اليگزينڊريا، ورجينيا]] جي ''دي ٽائيمز'' ۾ وفات کان پنج ڏينهن پوءِ ڇپيو. ان جو مڪمل متن ''دي اليڪٽڪ ميڊيڪل جرنل'' (1858) ۾ موجود آهي.{{sfn|Newton|Freeman|Bickley|1858|pp=273–274}}}} واشنگٽن جي وفات کان وٺي [[طبي لاپرواهي]] جا الزام به جاري رهيا آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810}} جديد طبي ليکڪن جو گهڻو ڪري نتيجو اهو رهيو آهي ته شايد هو شديد [[ايپيگلوٽائٽس]] (epiglottitis) سبب فوت ٿيو، ۽ جيڪي علاج کيس ڏنا ويا—جن ۾ [[مرڪري (آءِ) ڪلورائيڊ|ڪيلومل]] (بطور جلاب) جون گهڻيون خوراکون ۽ وڏي پيماني تي رت ڪڍڻ شامل هو—انهن حالت کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو، ۽ ممڪن آهي ته ان سان [[هايپووليميا]] (hypovolemia) سبب [[هايپووليمِڪ شاڪ]] ٿيو.{{efn|جديد طبي ماهرن مان جن طبي لاپرواهي کي ذميوار ڄاڻايو، انهن ۾ 1999 ۾ مورينس ۽ والين بورن شامل آهن،{{sfnm|Morens|1999|1pp=1845–1849|Chernow|2010|2p=809}}<ref>{{cite web|last=Wallenborn|first=White McKenzie|title=George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington|year=1999|url=https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|work=[[The Papers of George Washington]]|publisher=University of Virginia|archivedate=July 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722060731/https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|url-status=live}}</ref> ۽ 2008 ۾ چيٿم.{{sfn|Cheatham|2008}}}} === جنازو ۽ تدفين === واشنگٽن جو جنازو 18 ڊسمبر 1799 تي، وفات کان چار ڏينهن پوءِ، مائونٽ ورنن ۾ ٿيو. سواري (ڪيولري) ۽ پيادل سپاهي جلوس جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا، ۽ ڇهه ڪرنل ڪفن بردار هئا. مائونٽ ورنن جي جنازي جي رسمون گهڻو ڪري خاندان ۽ دوستن تائين محدود رهيون.{{sfn|Chernow|2010|pp=808–810}} پادرِي [[ٿامس ڊيوس]] مختصر جنازي جي رسم پڙهي، جنهن کان پوءِ واشنگٽن جي ميسونڪ لاج جا ميمبرن پاران تقريب ٿي؛ واشنگٽن 1752 کان [[Freemason|فري ميسن]] هو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}}{{sfn|Tabbert|2022|pp=196–197}} سندس وفات جي خبر آهستي آهستي پکڙجي، پر جيئن جيئن ٻين علائقن تائين پهتي، چرچن جا گهنڊ وڳا ۽ ڪيترائي ڪاروبار بند ٿيا.{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ يادگاري جلوس ڪڍيا ويا. مارٿا پنهنجي ۽ واشنگٽن جي خط و ڪتابت رازداري بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏي، پر جوڙي جا پنج خط اڄ تائين بچيل ڄاتا وڃن ٿا.{{sfn|Chernow|2010|p=814}} [[File:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|thumb|right|alt=مائونٽ ورنن واري موجوده مقبري ۾ جارج (ساڄي پاسي) ۽ مارٿا واشنگٽن جا ٻه سرڪو فيگس|مائونٽ ورنن ۾ سندن مقبري جي داخليءَ وٽ جارج (ساڄي) ۽ [[مارٿا واشنگٽن]] جا [[سرڪو فيگس]] (Sarcophagus)]] واشنگٽن کي 18 ڊسمبر 1799 تي مائونٽ ورنن ۾ واشنگٽن خاندان جي والٽ ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Lengel|2005|p=vii}} پنهنجي وصيت ۾ هن نئين والٽ جي تعمير جون هدايتون ڇڏيون؛{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} اها 1831 ۾ مڪمل ٿي، جڏهن اسٽيٽ جي هڪ ناراض اڳوڻي ملازم جارج واشنگٽن جي کوپڙي چوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfnm|Nowlan|2014|1p=59|Costello|2021|2pp=77–78}} 1832 ۾ ڪانگريس جي گڏيل ڪميٽي بحث ڪيو ته واشنگٽن جو جسد مائونٽ ورنن مان کڻي [[آمريڪا جي ڪيپيٽول]] ۾ هڪ ڪرپٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. ڏکڻ وارن جي مخالفت سخت هئي، ڇو ته اتر ۽ ڏکڻ جي وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خدشو هو ته ملڪ ورهائجي ويو ته واشنگٽن جا آثارِ جسماني، نمائندي [[وائيلي ٿامپسن]] جي لفظن ۾، “پنهنجي جنم ڀوميءَ کان پرائي ڪناري” تي وڃي پوندا؛ تنهن ڪري واشنگٽن جا باقيات مائونٽ ورنن ۾ ئي رهندا.{{sfn|Boorstin|2010|pp=349–350}} 7 آڪٽوبر 1837 تي، واشنگٽن جا باقيات، جيڪي اڃا تائين پراڻي سيسي واري تابوت ۾ هئا، هڪ سنگ مرمر جي [[سرڪو فيگس]] اندر رکيائون، جيڪو [[وليم اسٽرِڪلينڊ]] جو ڊزائين ڪيل ۽ [[جان اسٽرَٿرز]] جو تعمير ڪيل هو.{{sfnm|Costello|2021|1p=182|Carlson|2016|2loc=chapter 1}} == فلسفو ۽ نظريا == === غلامي === {{Main|[[جارج واشنگٽن]] ۽ غلامي}} {{further|نوآبادي دور واري آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ خاتمو پسند تحريڪ}} [[File:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|thumb|alt=واشنگٽن کي هڪ زميندار طور پنهنجي اسٽيٽ تي بيٺل ڏيکاريو ويو آهي، هو هڪ نگران سان ڳالهائي رهيو آهي، جڏهن ته ٻار کيڏن ٿا ۽ غلام ڪم ڪن ٿا. هي ڪم جونيئس اسٽيرنز جو آهي.|1851 جي هڪ تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] پاران، جيڪا پوکيءَ واري اسٽيٽ جي ڪم جي هڪ مثالي بڻايل تصوير پيش ڪري ٿي<ref>{{Cite web|title=Washington as a Farmer at Mount Vernon|url=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|website=Encyclopedia Virginia|accessdate=January 31, 2026}}</ref>]] واشنگٽن جي حياتيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 577 غلام مائونٽ ورنن ۾ رهندا ۽ ڪم ڪندا هئا.<ref name="Mount Vernon Slaves">{{cite web |title=The Growth of Mount Vernon's Enslaved Community |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |website=George Washington's Mount Vernon |publisher=Mount Vernon Ladies' Association|accessdate=July 13, 2021 |archivedate=July 13, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713012318/https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |url-status=live }}</ref>{{sfnm|Morgan|2000|1p=279|Ellis|2004|2p=45}} هن ڪي غلام ورثي ۾ ورتا، [[مارٿا]] سان شاديءَ وقت 84 [[ڊوئر]] غلامن تي ڪنٽرول حاصل ڪيائين، ۽ 1752 کان 1773 جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 71 غلام خريد ڪيائين.{{sfnm|Morgan|2000|1pp=279–280|Morgan|2005|2pp=405, 407 n7|Hirschfeld|1997|3p=12}} 1786 کان هن پاڙيسري اسٽيٽ بابت هڪ معاهدي جي تحت غلام ڪرائي تي به ورتا؛ 1799 ۾ انهن جو تعداد 40 هو.{{sfn|Hirschfeld|1997|p=19}} [[ورجينيا جي تاريخ ۾ غلامي]] [[ورجينيا جي نوآبادي]] جي معاشي ۽ سماجي ڍانچي ۾ گهريءَ طرح رچي وئي هئي.{{sfn|Henriques|2006|p=146}}{{sfn|Willcox|Arnstein|1988|pp=41–42}} انقلابي جنگ کان اڳ، غلامي بابت واشنگٽن جا خيال ان دور جي اڪثر ورجينيا جي [[زميندار طبقو|زميندارن]] جهڙا هئا: “سندس بنيادي دلچسپي اڃا به اسٽيٽ جي معاشي زندگيءَ ۾ سندن حصي تي هئي.”{{sfn|Twohig|2001|p=116}} پر 1760ع واري ڏهاڪي کان واشنگٽن آهستي آهستي غلاميءَ جو مخالف بڻجڻ لڳو. سندس پهريون شڪ ان وقت پيدا ٿيو جڏهن هن تمباڪو بدران اناج واريون پوکيون اختيار ڪيون؛ ان تبديليءَ کان پوءِ وٽس غلامن جو مهانگو “اضافي ذخيرو” رهجي ويو، جنهن کيس نظام جي معاشي ڪارڪردگيءَ تي سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Morgan|2005|p=413}} 1778 ۾ [[لنڊ واشنگٽن]] ڏانهن هڪ خط ۾ هن “نگرن کان جان ڇڏائڻ” جي پنهنجي خواهش صاف ظاهر ڪئي.{{sfn|Morgan|2005|pp=416–417}} هن اداري بابت سندس وڌندڙ بيزاري انقلاب جي اصولن ۽ لافايٽ ۽ هئملٽن جهڙن انقلابي دوستن سبب وڌيڪ وڌي.{{sfnm|Twohig|2001|1p=121|Morgan|2005|2p=426}} گهڻا مورخ متفق آهن ته انقلاب واشنگٽن جي روين جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو؛{{sfn|Furstenberg|2011|p=260}} ڪينيٿ مورگن لکي ٿو ته 1783 کان پوءِ “[[جارج واشنگٽن]] غلاميءَ جي مسئلي بابت اندروني تڪرار گهڻو وڌيڪ ظاهر ڪرڻ لڳو، پر هميشه خانگي طور”.{{sfn|Morgan|2000|p=299}} صدر طور، هو هن موضوع تي علانيه خاموش رهيو، ڇو ته هن کي لڳندو هو ته اهو قومي سطح تي تڪراري معاملو آهي ۽ اتحاد کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|Ellis|2004|1p=202|Twohig|2001|2p=126}} هن لافايٽ جي هڪ تجويز کي اخلاقي سهارو ڏنو ته زمين خريد ڪري غلام آزاد ڪيا وڃن ۽ اهي آزاد ٿي ان تي ڪم ڪن، پر هن پاڻ ان تجربي ۾ حصو وٺڻ نه چاهيو.{{sfn|Twohig|2001}} 1785 ۾ واشنگٽن ممتاز ميٿڊسٽ اڳواڻن [[ٿامس ڪوڪ]] ۽ [[فرانسس اَسبري]] کي خانگي طور آزادي (ايمانسپيشن) جي حمايت جو تاثر ڏنو، پر سندن درخواست تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيائين.{{sfn|Morgan|2000|p=292}} ايندڙ سال ذاتي خط و ڪتابت ۾ هن واضح ڪيو ته هو غلاميءَ جي اداري کي تدريجي قانون سازيءَ ذريعي ختم ٿيندو ڏسڻ گهري ٿو؛ اهو خيال 1780ع واري ڏهاڪي ۾ ڇپيل مکيه مخالف غلامي ادب سان به هم آهنگ هو.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=418–419|Furstenberg|2011|2pp=273–274, 284–285}} واشنگٽن 123 يا 124 غلام آزاد ڪيا، جيڪو انقلابي دور ۾ وڏن ورجينيا جي غلام مالڪن ۾ تمام غيرمعمولي ڳالهه هئي.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=1404–405|Wiencek|2003|2pp=352–35|Hirschfeld|1997|3p=20}} پر ساڳئي وقت، هو پنهنجن فارمن لاءِ غلام مزدوريءَ تي ڀاڙيندو رهيو.{{sfnm|Twohig|2001|1pp=122–123|Morgan|2000|2pp=283, 289}} [[File:Oney Judge Runaway Ad.jpg|thumb|upright=0.8|alt=ڀڄي ويل غلام بابت اشتهار، 24 مئي 1796، پنسلوانيا گزيٽ، فلاڊيلفيا، پنسلوانيا.|left|[[اوني جج|اونا جج]] بابت “ڀڄي ويل” اشتهار، جيڪا واشنگٽن جي صدارتي گهراڻي ۾ غلام بڻايل خادمه هئي]] واشنگٽن جي خانگي ڪاغذن ۽ همعصرن جي بيانن جي بنياد تي، واشنگٽن آهستي آهستي خاتمو پسندي ڏانهن هڪ محتاط همدردي پيدا ڪئي، جنهن جو انجام سندس وصيت ۾ ٿيو: هن پنهنجي پراڻي خادم [[مانيو ميشن|آزاد ڪرڻ]] سان پنهنجي ڊگهي عرصي جي ويلٽ [[وليم لي (ويلٽ)|بِلي لي]] کي آزاد ڪيو، ۽ پنهنجي ذاتي ملڪيت وارن باقي غلامن کي به مارٿا جي وفات کان پوءِ مڪمل طور آزاد ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=3, 108, 209|Morgan|2000|2p=29}} 1 جنوري 1801 تي، [[جارج واشنگٽن]] جي وفات کان هڪ سال پوءِ، [[مارٿا واشنگٽن]] واشنگٽن جي غلامن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم نامو جاري ڪيو. انهن مان گهڻا وڃڻ کان لنوائيندا رهيا؛ ٻيا انهن زالن يا ٻارن کي ڇڏي وڃڻ لاءِ تيار نه هئا جيڪي اڃا به ڪَسٽِس اسٽيٽ جي [[ڊوئر]] غلامن طور رکيل هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=802}} واشنگٽن جي وصيت موجب، پئسا ان لاءِ استعمال ڪيا ويا ته ننڍن، پوڙهن ۽ ڪمزور غلامن کي 1830ع جي شروعات تائين کارايو ۽ ڪپڙا ڏنا وڃن.{{sfn|Chernow|2010|p=815}}<ref name=anb/> === مذهبي ۽ روحاني نظريا === {{Main|جارج واشنگٽن جا مذهبي نظريا}} [[File:George_Washington,_freemason_02796u_originalFXD.jpg|thumb|upright=1|alt=واشنگٽن ميسونڪ نشانين سان|واشنگٽن هڪ [[فري ميسن]] طور]] واشنگٽن کي اپريل 1732 ۾ ننڍپڻ ۾ بپتسما ڏني وئي، ۽ هو هڪ پابند [[اينگليڪن]] هو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=6|Morrison|2009|2p=136|Alden|1996|3pp=2, 26|Randall|1997|4p=17}} هن 20 سالن کان وڌيڪ عرصو ورجينيا ۾ [[فيئرفيڪس پيرش]] ۽ [[ٽرورو پيرش]] جي گرجائن ۾ [[ويستري مئن]] ۽ چرچوارڊن طور خدمت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=130|Thompson|2008|2p=40}} هو خانگي طور دعا ڪندو ۽ روزانو بائيبل پڙهندو هو، ۽ علانيه طور دعا جي همٿ افزائي ڪندو هو.{{sfnm|Frazer|2012|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=119, 132|Vicchio|2019|3p=27|4a1=Novak|4a2=Novak|4y=2007|4p=xvi}} ممڪن آهي ته انقلاب کان اڳ هو باقاعدي [[يوڪيرسٽ|ڪميونين]] وٺندو هو، پر ان کان پوءِ هن ائين نه ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131, 470|Holmes|2006|2p=62|Frazer|2012|3pp=201–203}} واشنگٽن خدا بابت [[آمريڪي روشن خيالي]] واري اصطلاحن ۾ ڳالهائيندو هو، جن ۾ ''[[الاھي تقدير|پروويڊنس]]''، ''آل مائيٽي'' ۽ ''الاھي مصنف'' شامل آهن.{{sfnm|Randall|1997|p=67|Vicchio|2019|2p=101}} هو هڪ اهڙي الٰهي قوت تي ايمان رکندو هو جيڪا جنگي ميدانن تي نظر رکندي هئي، جنگ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندي هئي، سندس زندگيءَ جي حفاظت ڪندي هئي، ۽ آمريڪي سياست ۾—خاص طور [[آمريڪا]] جي قيام ۾—شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|p=131|2a1=Novak|2a2=Novak|2y=2007|2p=152}} چيرنو دليل ڏنو آهي ته واشنگٽن تبليغي عيسائيت، دوزخ جي باهه ۽ وعظ واري سخت ٻوليءَ کان پاسو ڪندو هو، ۽ اهڙين ڳالهين کان به جيڪي “سندس دينداريءَ کي نمايان ڪري ڏيکارين”؛ چيرنو موجب، هن “ڪڏهن به پنهنجي مذهب کي ڌڙابنديءَ لاءِ يا سرڪاري ڪم ۾ هڪ اوزار طور استعمال نه ڪيو”.{{sfn|Chernow|2010|pp=131–132}} ساڳي وقت، واشنگٽن اڪثر بائيبل مان حوالا ڏيندو يا ان جو مطلب پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو هو، ۽ گهڻو ڪري اينگليڪن ''[[ڪامن پرئير ڪتاب]]'' ڏانهن به اشارو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131–132|Morrison|2009|2p=136}} صدر طور، واشنگٽن وڏن مذهبي فرقن کي مڃتا ڏني، مذهبي رواداريءَ بابت تقريرون ڪيون، ۽ [[رياستي مذهب]] جي مخالفت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=131|Vicchio|2019|2p=60}} هن روشن خياليءَ جا خيال، قدر ۽ سوچ جا طريقا اختيار ڪيا،{{sfn|Wood|2001|p=313}} پر منظم عيسائيت ۽ ان جي پادرين لاءِ سندس دل ۾ ڪا به حقارت نه هئي.{{sfn|Wood|2001|p=313}} 1793 ۾ [[نيو چرچ]] جي ميمبرن سان [[بالٽيمور]] ۾ ڳالهائيندي واشنگٽن چيو: “اسان وٽ وڏي سبب آهي خوش ٿيڻ جو ته هن ملڪ ۾ سچ ۽ عقل جي روشني، تنگ نظري ۽ وهم پرستيءَ جي طاقت تي غالب آئي آهي.”{{sfn|Novak|Novak|2007|p=117, n. 52}} [[فري ميسنري]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيل ادارو هو، جيڪو اخلاقي تعليمات جي وڪالت لاءِ مشهور هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=132, 500|Morrison|2009|2p=136|Stavish|2007|3pp=XIX, XXI|Tabbert|2022|4pp=2–3}} آمريڪي [[ميسونڪ لاج]]ن وٽ يورپي لاجن جهڙا سخت ضد-ڪليرڪي خيال نه هئا، جيڪي [[ضد-ڪليرڪيت ۽ فري ميسنري]] واري تڪراري بحث ۾ شامل ڪيا ويندا آهن.{{sfn|Chernow|2010|pp=27, 704}} سيپٽمبر 1752 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ۾ هڪ ميسونڪ لاج قائم ٿيو، ۽ واشنگٽن کي ٻه مهينا پوءِ 20 سالن جي عمر ۾ ان جي پهرين “اينٽرڊ اپرينٽس” مان هڪ طور داخل ڪيو ويو. هڪ سال اندر هو ان جي درجن مان گذري “ماسٽر ميسن” بڻيو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}} 1777 ۾ هن کي نئين قائم ٿيل [[ورجينيا جي گرينڊ لاج]] لاءِ [[گرينڊ ماسٽر]] جي عهدي لاءِ سفارش ڪيو ويو؛ ذريعا اختلاف ڪن ٿا ته هن انڪار ڪيو يا کيس ڪڏهن پڇيو ئي نه ويو، پر هن اهو ڪردار سنڀاليو نه.{{sfn|Tabbert|2022|pp=58–59}} هن 1788–1789 ۾ اليگزينڊريا ميسونڪ لاج نمبر 22 جو چارٽر [[ماسٽر (ميسونڪ لاج آفيسر)|ماسٽر]] طور خدمت ڪئي.{{sfn|Tabbert|2022|p=103}} == ذاتي زندگي == واشنگٽن کي 1751 ۾ ٿيندڙ [[چيچڪ]] جي بيماري شايد کيس بانجھ بڻائي ڇڏيو هجي، پر چيرنو لکي ٿو ته اهو به ممڪن آهي ته [[مارٿا]] کي پنهنجي آخري ٻار [[پيٽسي]] جي ڄمڻ دوران ڪو زخم يا نقصان پهتو هجي، جنهن ڪري وڌيڪ ڄمڻ ناممڪن ٿي پيو هجي.{{sfn|Chernow|2010|p=103}} ٻنهي زال مڙس کي اهو ڏک رهيو ته سندن گڏيل ڪو به ٻار نه ٿيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=103|Flexner|1974|2pp=42–43}} هنن مارٿا جي ٻارن [[جان پارڪ ڪَسٽِس]] (جيڪي) ۽ [[مارٿا پارڪ ڪَسٽِس]] (پيٽسي) جي پرورش ڪئي، ۽ پوءِ جيڪيءَ جي ٻن ننڍن ٻارن [[ايلينر پارڪ ڪَسٽِس لِيوس|ايلينر پارڪ ڪَسٽِس]] (نيلي) ۽ [[جارج واشنگٽن پارڪ ڪَسٽِس]] (واشي) کي پڻ پاليو، ۽ ڪيترن ئي ڀاڻيجن ۽ ڀائيٽين جي به سنڀال ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=101, 463}} [[ويسٽ فورڊ (غلام)|ويسٽ فورڊ]] جي ڪجهه نسلن—جيڪو واشنگٽن جي ننڍي ڀاءُ [[جان آگسٽين واشنگٽن]] جو غلام هو—خانداني [[زباني روايت]] جي بنياد تي اهو دعويٰ برقرار رکن ٿا ته فورڊ جو پيءُ [[جارج واشنگٽن]] هو؛ پر هن پدريت بابت اختلاف پڻ موجود آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=492–493|Wiencek|2003|2pp=291–310}} واشنگٽن مزاج ۾ ڪافي حد تائين سنجيده ۽ پاڻ ۾ رهندڙ هو، پر سندس شخصيت ۾ هڪ مضبوط وقار ۽ اثر موجود هو. ضرورت پوندي ته تقريرون ۽ اعلان ڪندو هو، پر هو نه ڪو وڏو خطيب سڃاتو ويندو هو ۽ نه ئي مناظري باز.{{sfnm|Ferling|2002|1p=16|Randall|1997|2pp=34, 436|Chernow|2010|3pp=29–30}} هو شراب اعتدال سان پيئندو هو، پر حد کان وڌيڪ پيئڻ، تمباڪو پيئڻ، جوا، گاريون ۽ بدزبانيءَ جي اخلاقي طور مخالفت ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|p=134}} هو پنهنجن گهڻن همعصرن کان ڊگهو هو؛{{sfn|Ferling|2002|p=16}} سندس قد بابت بيان {{convert|6|ft|m|2|abbr=on}} کان وٺي {{convert|6|ft|3.5|in|m|2|abbr=on}} تائين مختلف آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=29}} هو پنهنجي طاقت لاءِ مشهور هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=123–125}} سندس اکيون ڀوري-نيريون (گري-بلو) ۽ وار ڊگها ڳاڙهسرا-ڀورا هئا.{{sfn|Nowlan|2014|p=26}} هن [[وِگ#اوڻيهين ۽ ويهين صديون|پائوڊر لڳايل وِگ]] نه پاتي؛ ان بدران هو پنهنجا وار وڪڙيل، پائوڊر لڳايل، ۽ پٺيان ٻڌل [[ڪيو (وارن جو انداز)#ٻيا ڪيو|ڪيو]] جي صورت ۾ رکندو هو، جيڪو [[1775–1795 ۾ مغربي فيشن#مردن جو فيشن|ان دور جي فيشن]] موجب هو.{{sfn|Chernow|2010|p=30}}<ref>{{cite magazine |last1=Fessenden |first1=Maris |title=How George Washington Did His Hair |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |magazine=Smithsonian |date=June 9, 2015|archivedate=April 30, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240430211918/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |url-status=live }}</ref> واشنگٽن کي سخت [[ڏندن جو ساڙو]] هو، ۽ آخرڪار جارج واشنگٽن جا تقريباً سڀ ڏند ڪري پيا، صرف هڪ بچي ويو. صدارتي عرصي دوران هن وٽ ڪوڙا (مصنوعي) ڏندن جا ڪيترائي سيٽ هئا. عام مشهور ڳالهه جي ابتڙ، اهي ڪاٺ جا نه هئا؛ پر ڌاتو، [[عاج]]، هڏي، جانورن جي ڏندن، ۽ ممڪن آهي ته انسانن جا ڏندن —جيڪي شايد غلامن کان حاصل ڪيا ويا هجن—مان ٺهيل هئا.{{sfn|Mackowiak|2021}}<ref>{{cite magazine |last1=Schultz |first1=Colin |title=George Washington Didn't Have Wooden Teeth—They Were Ivory |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |magazine=Smithsonian |date=November 7, 2014 |archivedate=April 24, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424173829/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |url-status=live }}</ref> سندس ڏندن جا مسئلا کيس لڳاتار تڪليف ۾ رکندا هئا، جنهن لاءِ هو [[لاڊينم]] استعمال ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=30, 290, 437–439, 642–643}} هن کي پنهنجي پهرين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ران ۾ هڪ ڏکوئيندڙ سوڄ/ڳنڍ پڻ ٿي، ۽ پوءِ 1790 ۾ [[نمونيا]] جو اهڙو شديد جھٽڪوظ آيو جيڪو سندس جان لاءِ خطرو بڻيو؛ جنهن کان پوءِ هو ڪڏهن به مڪمل طور تي صحتياب نه ٿي سگهيو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن هڪ ماهر گهوڙي سوار هو. [[ٿامس جيفرسن]] کيس “پنهنجي دور جو بهترين گهوڙي سوار” سڏيو.{{sfn|Chernow|2010|p=124}} هن مائونٽ ورنن ۾ نسلدار گهوڙا گڏ ڪيا؛ سندس ٻه سڀ کان پسنديده گهوڙا [[بلوسڪِن (گهوڙو)|بلوسڪِن]] ۽ [[نيلسن (گهوڙو)|نيلسن]] هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=124, 469}} == ورثو == {{further|جارج واشنگٽن جو ورثو|آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي}} {{see also|جارج واشنگٽن جا ثقافتي عڪس}} [[File:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|thumb|alt=جبل جي پاسي تي واشنگٽن ۽ ٻيا اڳواڻ تراشيل آهن|[[مائونٽ رش مور قومي يادگار]]|upright=1.2]] واشنگٽن آمريڪي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن شخصيتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|date=November 17, 2014|last=Frail|first=T.A.|title=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|magazine=Smithsonian|archivedate=December 11, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211102804/https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/}}</ref> ورجينيا جي گورنر [[هنري لي ٽئين]] هن کي “جنگ ۾ پهريون، امن ۾ پهريون، ۽ پنهنجي هم وطنن جي دلين ۾ پهريون” قرار ڏنو.<ref name=anb/> سروي ۽ ماهر راءِ شماريون واشنگٽن کي مسلسل سڀ کان اعليٰ درجي وارن صدرن ۾ شامل ڪنديون رهيون آهن.{{sfn|Murray|Blessing|1994|pp=7–9, 15}}<ref>{{Cite web |publisher=Siena College Research Institute|url=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |title=Siena's 6th Presidential Expert Poll 1982–2018 |date=February 13, 2019 |archivedate=July 19, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719163759/https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=George Washington |series=Presidential Historians Survey |year=2021 |website=[[سي-اسپين]] |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |archivedate=August 22, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210822004246/https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |url-status=live }}</ref> واشنگٽن هڪ نوآبادي سلطنت خلاف پهرين ڪامياب انقلاب جي اڳواڻ طور آزادي ۽ قوم پرستيءَ جو بين الاقوامي نشان بڻيو.{{sfn|Cunliffe|1958|pp=24–26}} 1879 ۾ ڪانگريس [[صدرن جو ڏينهن|واشنگٽن جي سالگرهه]] کي وفاقي موڪل قرار ڏنو.{{sfn|Ferling|2009|p=4}} 1976 ۾، [[آمريڪا جي ٻه سئو ساله جشن]] دوران، کيس وفات کان پوءِ “آمريڪا جي فوجن جو جنرل” مقرر ڪيو ويو. صدر [[جيرالڊ فورڊ]] چيو ته واشنگٽن “گذريل ۽ موجود سڀني فوجي آفيسرن ۾ پهرين نمبر تي رهندو”.{{efn|وليم گارڊنر بيل پنهنجي ڪتاب ''Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer'' ۾ لکي ٿو ته واشنگٽن کي 1798 ۾ رٽائرمينٽ مان فوجي خدمت لاءِ ٻيهر سڏيو ويو، ۽ “ڪانگريس اهڙو قانون پاس ڪيو جيڪو کيس آمريڪا جي فوجن جو جنرل بڻائي سگهي ها، پر ميدان ۾ سندس خدمتن جي ضرورت پيش نه آئي، ۽ اها مقرري 1976 جي جشن تائين نه ڪئي وئي، جڏهن اها اعزازي طور وفات کان پوءِ ڏني وئي.”{{sfn|Bell|1992|pp=52, 66}}}}<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|title=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|year=2017|publisher=U.S. Army Center of Military History|accessdate=November 1, 2018|archivedate=May 29, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210529123258/https://history.army.mil/html/faq/5star.html|url-status=dead}}</ref> 13 مارچ 1978 تي فوج طرفان سرڪاري طور سندس درجو وڌايو ويو.{{sfn|Kleber|1978}} 1809 ۾ [[ميسن لاڪ ويمس]] واشنگٽن کي عزت ڏيڻ لاءِ هڪ [[مدح نگارانه سوانح عمري]] لکي.{{sfn|Weems|1918|p=22}} چيرنو موجب ويمس واشنگٽن کي انساني روپ ڏيڻ، “قوم پرستي ۽ اخلاقيت” کي اُڀارڻ، ۽ اهڙيون “دائمي ڪهاڻيون” پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جهڙوڪ [[ميسن لاڪ ويمس#چيري وڻ وارو قصو|واشنگٽن جو پنهنجي پيءُ جي چيري وڻ بابت ڪوڙ نه ڳالهائڻ]].{{sfnm|Chernow|2010|1pp=813–814|Levy|2013|2pp=6, 217|Weems|1918|3p=22}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|title=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|first=Andrew|last=Delbanco|date=July 4, 1999|archivedate=December 31, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231231005904/https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|url-status=live|authorlink=Andrew Delbanco}}</ref> ويمس جا بيان نه پڪ سان ثابت ٿيا آهن ۽ نه ئي مڪمل طور رد ڪيا ويا آهن.{{sfn|Levy|2013|p=6}} 21هين صدي ۾ واشنگٽن جي شهرت تي تنقيدي نظرثاني پڻ ٿي آهي. تاريخدان [[جان فرلنگ]] لکي ٿو ته واشنگٽن واحد باني ۽ صدر آهي جنهن کي “ديوتائي جهڙو” سڏيو ويو، ۽ سندس ڪردار تاريخدانن پاران سڀ کان وڌيڪ جاچيو ويو آهي.{{sfn|Ferling|2009|pp=xviii–xix}} ليکڪ [[ڊيوڊ هيڪٽ فشر]] واشنگٽن جي شخصيت کي “ايمانداري، خود ضبط، همت، مڪمل سچائي، عزم ۽ فيصلي، پر گڏوگڏ برداشت، شرافت ۽ ٻين لاءِ احترام” طور بيان ڪيو.{{sfn|Fischer|2004|p=446}} واشنگٽن جو [[ريڊ انڊين]] قومن سان تعلق ملي جلي ورثي جو حامل آهي. چيرنو موجب واشنگٽن هميشه مقامي ماڻهن سان انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اميد رکندو هو ته هو پنهنجو گهمندڙ شڪار وارو طرزِ زندگي ڇڏي مقرر زرعي آبادين اختيار ڪندا. هو اهو به دليل ڏئي ٿو ته واشنگٽن ڪڏهن به قبيلائي زمين جي کلي ضبط يا قبيلن جي جبري لڏپلاڻ جي وڪالت نه ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|p=666}} ان جي ابتڙ، [[ڪولن جي. ڪيلووي]] لکي ٿو ته “واشنگٽن وٽ هندستاني زمين حاصل ڪرڻ جو عمر ڀر شوق هو، چاهي پنهنجي لاءِ هجي يا پنهنجي قوم لاءِ، ۽ هن اهڙيون پاليسيون ۽ مهمون شروع ڪيون جن جا هندستاني علائقن تي تباهه ڪن اثر پيا.”{{sfn|Calloway|2018|p=38}} هن وڌيڪ چيو: {{blockquote|قوم جي واڌاري لاءِ ريڊ انڊين ماڻهن جي بي دخلي ضروري سمجهي وئي... پر جيڪڏهن هو انڪار ڪندا يا مزاحمت ڪندا، جيئن هو گهڻو ڪري ڪندا هئا، ته هن محسوس ڪيو ته وٽس “انهن کي صفا ختم ڪرڻ” کانسواءِ ڪو چارو ناهي، ۽ هن جيڪي مهمون ريڊ انڊين ڳوٺ تباهه ڪرڻ لاءِ موڪليون، اهي مڪمل طور جائز سمجهيون ويون.<ref>{{Cite web|last=Ammerman|first=Cassandra|date=October 18, 2018|title=Sitting down with author and historian Colin G. Calloway|url=https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|publisher=Oxford University Press|archivedate=June 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609224953/https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|url-status=live}}</ref>}} ٻين باني اڳواڻن سان گڏ، واشنگٽن کي غلام رکڻ تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن قانون ذريعي غلاميءَ جي خاتمي جي خواهش ظاهر ڪئي، پر هن ان جي خاتمي لاءِ ڪا عملي قانوني شروعات نه ڪئي ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي تحريڪ جي حمايت ڪئي. ان سبب ڪجهه حلقن مان مطالبا اٿيا ته سرڪاري عمارتن تان سندس نالو هٽايو وڃي ۽ عوامي هنڌن تان سندس مجسما ڪڍيا وڃن.<ref>{{cite magazine| last=Hirsh| first=Michael| title=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing| url=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| magazine=[[فارين پاليسي]]| date=June 24, 2020| archive-date=August 18, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| url-status=live}}</ref>{{sfnm|Morgan|2005|1pp=419, 422|Twohig|2001}} واشنگٽن جي [[صدارتي لائبريري]] مائونٽ ورنن ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web|work=NPR|title=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|date=September 27, 2013|last=Peralta|first=Eyder|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|archivedate=August 15, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240815054422/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library}}</ref> جيڪو هاڻي هڪ [[قومي تاريخي ماڳ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|publisher=National Park Service|title=Mount Vernon Place Historic District|accessdate=December 24, 2024|archivedate=November 30, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130132458/https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm}}</ref> سندس ڪاغذ ۽ دستاويز [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ محفوظ آهن.{{sfn|Nowlan|2014|p=56}} === نالي سان منسوب ماڳ ۽ يادگار === {{further|جارج واشنگٽن جا يادگار|جارج واشنگٽن جا مجسما}} [[File:Washington Monument 2022.jpg|thumb|alt=اڇو اوبيليسڪ|[[واشنگٽن يادگار]]|upright=0.8]] ڪيترائي هنڌ ۽ يادگار واشنگٽن جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=George Washington: The First Face of America|last=Perry|first=Warren|work=Face to Face|publisher=National Portrait Gallery| date=February 22, 2013|url=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503033922/https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archivedate=May 3, 2022}}</ref> 21 فيبروري 1885 تي [[واشنگٽن يادگار]] جي افتتاحي تقريب ٿي؛ اهو {{convert|555|ft|adj=on}} اوچو سنگ مرمر جو [[اوبيليسڪ]] آهي، جيڪو [[نيشنل مال]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Washington Monument |url=https://www.nps.gov/wamo/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=July 1, 2023 |archivedate=March 22, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322001937/https://www.nps.gov/wamo/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} واشنگٽن چار صدرن مان هڪ آهي جيڪي [[گٽسن بورگلم]] جي عظيم مجسمي “[[شراين آف ڊيموڪريسي]]” ۾ [[مائونٽ رش مور]] تي [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] ۾ تراشيل آهن.<ref>{{cite web |title=Mount Rushmore National Memorial |url=https://www.nps.gov/moru/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=June 13, 2024 |archivedate=June 12, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612233759/https://www.nps.gov/moru/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪا 1931 ۾ کولِي وئي، نيويارڪ شهر کي [[نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي.{{sfn|Rockland|2020|p=71}} ڪيترائي [[واشنگٽن (توضيح)#تعليم|ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽيون]] واشنگٽن جي نالي سان آهن، جن ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |title=A Brief History of GW |publisher=GW Libraries |accessdate=August 19, 2019 |archivedate=September 14, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914225450/https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wustl.edu/about/history-traditions/|title=History and Traditions|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]]|accessdate=August 19, 2019|archivedate=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/|url-status=live}}</ref> هو جديد آمريڪي ڪرنسي تي پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جنهن ۾ [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ]]، [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] ۽ [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|چوٿون ڊالر سڪو]] (يعني [[واشنگٽن ڪوآرٽر]]) شامل آهن.{{sfn|Tschachler|2020}}<ref>{{cite web|url=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|title=The History of Presidents on Our Coins|date=July 2006|publisher=United States Mint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240907135412/https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|archivedate=September 7, 2024}}</ref> واشنگٽن 1847 ۾ قوم جي [[آمريڪا جي ٽپال ٽڪيٽن جي تاريخ#پهريون قومي ٽپال ٽڪيٽ|پهريئن ٽپال ٽڪيٽ]] تي ظاهر ٿيو، ۽ ان کان پوءِ هو ٻين سڀني کان وڌيڪ آمريڪي ٽپال ٽڪيٽن تي ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|West|2014|p=8}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | total_width = 750 | image1 = Washington 1862 Issue-24c.jpg | alt1 = 24 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جي ڪاري اڇي تصوير | caption1 = 1862 جو واشنگٽن اشو | image2 = Washington WF 1917 Issue-5c (cropped).jpg | alt2 = 5 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جو پاسو ڏيکاريل | caption2 = [[واشنگٽن–فرينڪلِن اشوز|واشنگٽن–فرينڪلِن]] 1917 جو اشو | image3 = 2006 Quarter Proof.png | alt3 = آمريڪا جو چوٿون ڊالر سڪو جنهن تي واشنگٽن جي پاسا واري تصوير | caption3 = واشنگٽن [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|ڪوآرٽر]] | image4 = George Washington Presidential $1 Coin obverse.png | alt4 = سڪو جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ عبارت “George Washington 1st President 1789-1797” | caption4 = واشنگٽن [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] | image5 = Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg | alt5 = ڪاغذي ڪرنسي جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ هڪ ڊالر جي قيمت | caption5 = 2021 جي [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ|ڊالر نوٽ]] تي واشنگٽن }} == پڻ ڏسو == * [[آمريڪا جي انقلابي جنگ]] * [[آمريڪا جو صدر]] * [[جارج واشنگٽن جو خاڪو]] == حوالا == {{reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == {{For|جارج واشنگٽن بابت ڇپيل چونڊيل ڪتابن جي فهرست لاءِ|[[جارج واشنگٽن جي ڪتابيات]]}} {{Refbegin|30em}} === ڪتاب === <!-- A --> * {{cite book|last=ايڪرز|first=چارلس ڊبليو.|authorlink=چارلس ڊبليو. ايڪرز|chapter=[[جان ايڊمز]]|editor-last=گراف|editor-first=هينري|editor-link=هينري گراف|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ|edition=ٽيون ايڊيشن|year=2002|pages=23–38|isbn=9780684312262|publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=آلڊن|first=جان آر.|title=جارج واشنگٽن: هڪ سوانح عمري|year=1996|publisher=لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|isbn=9780807121269|url=https://archive.org/details/georgewashington00alde}} * {{cite book|last=اينڊرسن|first=فريڊ|author-link=فريڊ اينڊرسن (تاريخدان)|title=جنگ جو ڪُورهڙو: ست سالن جي جنگ ۽ برطانوي اتر آمريڪا ۾ سلطنت جو انجام، 1754–1766|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2007|isbn=9780307425393}} * {{cite book|last=ايولان|first=جان|title=واشنگٽن جو الوداعي پيغام: باني پيءُ جي ايندڙ نسلن لاءِ وارننگ|author-link=جان ايولان|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2017|isbn=9781476746463|url=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ}} <!-- B --> * {{cite book|last=بينر|first=اسٽوارٽ|authorlink=اسٽوارٽ بينر|chapter=عدالت جو قيام|doi=10.1093/oso/9780197780350.003.0002|pages=6–36|date=2024|title=دنيا جي سڀ کان طاقتور عدالت: آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي تاريخ|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|edition=آن لائين|isbn=9780197780350 }} * {{cite book|last=بيننگ|first=لانس|editor-last=ووڊورڊ|editor-first=سي. وين ووڊورڊ|editor-link=سي. وين ووڊورڊ|title=بدسلوڪيءَ جي الزامن تي صدرن جا جواب|author-link=لانس بيننگ|publisher=ڊيلاڪورٽ پريس|year=1974|isbn=9780440059233|url=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|url-access=registration}} * {{cite book|last=بارتولوني-ٽوئزن|first=ڪيٿلين|title=اليڪٽي بادشاهه جي خوف سبب: جارج واشنگٽن ۽ 1789 جو صدارتي لقب وارو تڪرار|publisher=ڪارنيل يونيورسٽي پريس|date=2014|isbn=9780801452987}} * {{cite book|last=بيل|first=وليم گارڊنر|title=ڪمانڊنگ جنرل ۽ چيف آف اسٽاف، 1775–2005: آمريڪا جي فوج جي سينيئر آفيسر جا پورٽريٽ ۽ حياتياتي خاڪا|url=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|year=1992|orig-year=1983|publisher=سينٽر آف ملٽري هسٽري، آمريڪا جي فوج|isbn=9780160359125}} * {{cite book|last=بين|first=ڪارل|title=تاريخي فورٽ يارڪ، 1793–1993|url=https://archive.org/details/historicfortyork0000benn|publisher=ڊنڊرن|date=1993|isbn=9780920474792}} * {{cite book|last=بوڊل|first=وئين|title=ويلي فورج جي سياري: جنگ ۾ شهرين ۽ سپاهين جي ڪهاڻي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=2004|isbn=9780271025261}} * {{cite book|last=بورسٽن|first=ڊينيل جے.|author-link=ڊينيل جے. بورسٽن|title=آمريڪي ماڻهو: قومي تجربو|year=2010|publisher=ونٽيچ بُڪس|url=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|isbn=9780307756473}} * {{cite book|last1=بورڊيوچ|first1=فرگس ايم.|authorlink=فرگس بورڊيوچ|title=پهريون ڪانگريس|date=2016|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9781451691931}} * {{cite book|last=برائون|first=اسٽيڦن هاورڊ|date=2016|title=جنگ جا ايڊس: جارج واشنگٽن ۽ نيوبرگ بحران|publisher=يونيورسٽي آف سائوٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781611176599}} <!-- C --> * {{cite book|last=ڪيلووي|first=ڪولن جي.|authorlink=ڪولن جي. ڪيلووي|title=جارج واشنگٽن جي ريڊ انڊين دنيا: پهريون صدر، پهريان آمريڪي، ۽ قوم جي پيدائش|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2018|isbn=9780190652166|url=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ}} * {{cite book|last=ڪارلسن|first=بريڊي|title=مُئا صدر: آمريڪي مهم—اسان جي قوم جي اڳواڻن جي عجيب موتن ۽ حيران ڪندڙ پوءِ واري زندگي ۾|year=2016|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|url=https://books.google.com/books?id=2_R1CQAAQBAJ|isbn=9780393243949}} * {{cite book|last=ڪارپ|first=اي. وئين|date=2017|title=فوج کي پنهنجي مرضيءَ سان بکيو رکڻ: ڪنٽينينٽل آرمي انتظاميا ۽ آمريڪي سياسي ثقافت، 1775–1783|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469639444}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|title=[[اليگزينڊر هيملٽن]]|year=2005|publisher=پينگوئن پريس|isbn=9781101200858|author-link=رون چيرنو|url=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|author-mask=2|title=واشنگٽن: هڪ زندگي|publisher=پينگوئن پريس|year=2010|isbn=9781594202667|url=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher}} * {{cite book|last=چيوروِنسڪي|first=لنڊسي|authorlink=لنڊسي چيوروِنسڪي|date=2020|title=ڪيبنٽ: جارج واشنگٽن ۽ هڪ آمريڪي اداري جو قيام|url=https://archive.org/details/cabinetgeorgewas0000cher|publisher=بيلڪنيپ پريس|isbn=9780674986480}} * {{cite book |last1=ڪو|first1=اليڪسس |author-link=اليڪسس ڪو |title=تون پنهنجو پهريون ڪڏهن نه وسارين: جارج واشنگٽن جي سوانح عمري |date=2020 |publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780735224100}} * {{cite book|last=ڪوگليانو|first=فرانسس|date=2024|title=انقلابي دوستي: واشنگٽن، جيفرسن، ۽ آمريڪي جمهوريه|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780674296596}} * {{cite book |last=ڪوڪ|first=جيڪب اي.|chapter=جارج واشنگٽن|editor-last=گراف|editor-first=هينري|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ |edition=ٽيون ايڊيشن |year=2002|pages=1–21|isbn=9780684312262 |publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=ڪوسٽيلو|first=ميٿيو|date=2021|title=قوم جي ملڪيت: جارج واشنگٽن جي مقبري، مائونٽ ورنن، ۽ پهرين صدر جي ياد|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|isbn=9780700633364}} * {{cite book |editor-last=ڪريسويل|editor-first=جوليا|title=آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورڊ اوريجنز|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_p6k3|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|isbn=9780199547937}} * {{cite book|last=ڪنلِف|first=مارڪس|title=جارج واشنگٽن: ماڻهو ۽ يادگار|year=1958|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316164344|author-link=مارڪس ڪنلِف|url=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|url-access=registration}} <!-- D --> * {{cite book |last1=ڊيلزيل |first1=رابرٽ ايف. جونيئر |last2=ڊيلزيل |first2=لي بالڊون |title=جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن: انقلابي آمريڪا ۾ گهر اندر |year=1998 |url=https://archive.org/details/georgewashington00dalz |url-access=registration |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=9780195121148 }} <!-- E --> * {{cite book|last1=ايلڪنس|first1=اسٽينلي ايم.|author-link1=اسٽينلي ايلڪنس|first2=ايريڪ|last2=مڪٽرڪ|author-link2=ايريڪ مڪٽرڪ|title=وفاقيت جو دور|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=1995|orig-year=1993|url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|isbn=9780195093810}} * {{cite book|last=ايلس|first=جوزف جي.|author-link=جوزف ايلس|title=سندس عالي جناب: جارج واشنگٽن|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2004|isbn=9781400040315|url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|url-access=registration}} * {{Cite book|last=ايلس|first=رچرڊ جي.|url=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|title=آمريڪي صدارت جو قيام|year=1999|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|isbn=9780847694990|url-access=registration}} <!-- F --> * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-link=جان اي. فرلنگ|title=دنيا کي باهه لڳائڻ: واشنگٽن، ايڊمز، جيفرسن، ۽ آمريڪي انقلاب|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2002|isbn=9780195134094|url=https://books.google.com/books?id=lifQ0G0m9WwC}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=تقريباً معجزو: آزاديءَ جي جنگ ۾ آمريڪي فتح|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2007|isbn=9780199758470|url=https://archive.org/details/almostmiracleam00ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن جو عروج: آمريڪي آئيڪن جي لڪل سياسي ڏاهپ|publisher=بلومزبري پريس|year=2009|isbn=9781608191826|url=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|title=مردن ۾ پهريون: جارج واشنگٽن جي زندگي|author-mask=2|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|orig-date=1988|isbn=9780199752751|url=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC}} * {{cite book|last=فشر|first=ڊيوڊ هيڪٽ|title=واشنگٽن جو عبور|year=2004|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195170344|author-link=ڊيوڊ هيڪٽ فشر|url=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC}} * {{cite book|last1=فِش مين|first1=ايتھن ايم.|last2=پيڊرسن|first2=وليم ڊي.|last3=روزيل|first3=مارڪ جے.|author-link3=مارڪ جے. روزيل|title=جارج واشنگٽن: صدارتي قيادت ۽ ڪردار جي بنياد|publisher=پريگر|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|isbn=9780275968687}} * {{cite encyclopedia|year=1936|title=واشنگٽن، جارج|encyclopedia=ڊڪشنري آف اميريڪن بايوگرافي|last1=فِٽزپيٽرڪ|first1=جان سي.|author-link=جان ڪليمنٽ فِٽزپيٽرڪ|editor-first=ڊيومس|editor-last=ميلون|editor-link=ڊيومس ميلون|volume=19|pages=509–527|publisher=اسڪرِبنر|url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer19amer#page/509/mode/1up}} * {{cite book |last1=فليمنگ |first1=ٿامس |authorlink=ٿامس فليمنگ (تاريخدان) |title=امن جا خطرا: يارڪ ٽائون کان پوءِ بقا لاءِ آمريڪا جي جدوجهد |year=2007 |publisher=سميٿسونيئن |isbn=9780061139109 |url=https://archive.org/details/perilsofpeaceame00flem/page/n7/mode/2up }} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|title=جارج واشنگٽن: تجربي جو ڳڙهه (1732–1775)|year=1965|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316285971|author-link=جيمس ٿامس فليڪسنر|url=https://archive.org/details/georgewashington0000flex_u0e8|url-access=registration}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن: ڪرب ۽ الوداع (1793–1799)|publisher=لِٽل، برائون|year=1972|isbn=9780316286022|url=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=واشنگٽن: اڻ ٽر انسان|year=1974|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316286053}} * {{cite book|last=فريزر|first=گريگ ايل.|title=آمريڪا جي باني ماڻهن جا مذهبي عقيدا: عقل، وحي، ۽ انقلاب|url=https://archive.org/details/religiousbel_fraz_2012_000_10692050|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|year=2012|isbn=9780700618453}} <!-- G --> * {{cite book|last1=جينوويس|first1=مائيڪل|last2=لينڊري|first2=اليسا|date=2021|title=آمريڪي صدر ۽ ريڊ انڊين قومن جي تباهي|publisher=پالگريو ميڪملن|isbn=9783030835736}} * {{cite book|last=گلين|first=جسٽن|year=2014|volume=1|title=واشنگٽن خاندان: خانداني تاريخ|publisher=ساواس پبلشنگ|url=https://books.google.com/books?id=gpzwAwAAQBAJ|isbn=9781940669267}} * {{cite book|last=گلوور|first=لورّي|authorlink=لورّي گلوور|date=2014|title=باني جيئن والد: آمريڪي انقلابي اڳواڻن جي ذاتي زندگي ۽ سياست|url=https://archive.org/details/foundersasfather0000glov|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300178609}} * {{cite book |editor1-first=گيري ايل. |editor1-last=گريگ |editor1-link=گيري ايل. گريگ |editor2-first=ميٿيو |editor2-last=اسپالڊنگ |title=محبِ وطن داناءُ: جارج واشنگٽن ۽ آمريڪي سياسي روايت |url=https://archive.org/details/patriotsagegeorg00greg |year=1999 |publisher=آئي ايس آئي بُڪس |isbn=9781882926381}} * {{cite book |last=گريزارڊ |first=فرينڪ اي. جونيئر |title=جارج واشنگٽن: حياتياتي ساٿي ڪتاب |year=2002 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=9781576070826 |author-link=فرينڪ اي. گريزارڊ جونيئر |url=https://books.google.com/books?id=RioTGCygpT8C }} * {{cite book|last=گريزارڊ| first=فرينڪ اي. جونيئر |author-mask=2|title=جارج!: واشنگٽن سان لاڳاپيل هر شيءِ لاءِ رهنما|year=2005 |publisher=ميري نار|isbn=9780976823889}} <!-- H --> * {{cite book|last=هيرِسن|first=ايڊرين|title=طاقتور ذهن: جارج واشنگٽن جي خود-تعليم|publisher=پوٽوميڪ بُڪس|date=2015|isbn=9781612347257}} * {{cite book|last=هيز|first=ڪيڦن جے. |title=جارج واشنگٽن: ڪتابن ۾ هڪ زندگي|url=https://archive.org/details/georgewashington0000haye|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2017|isbn=9780190456672}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|year=2006|title=حقيقت پسند خواببين: جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ|url=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813927411}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|author-mask=2|year=2020|title=پهريون ۽ هميشه: جارج واشنگٽن جو نئون پورٽريٽ|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813944807}} * {{cite book|last=هيريرا|first=رڪارڊو|date=2022|title=واشنگٽن جي فوج کي کارائڻ: 1778 ۾ ويلي فورج جو سيارو جيئرو گذارڻ|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469667324}} * {{cite book|last=هيرش فِيلڊ|first=فريٽز|title=جارج واشنگٽن ۽ غلامي: دستاويزي پيشڪش|year=1997|publisher=يونيورسٽي آف ميزوري پريس|isbn=9780826211354|url=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|url-access=registration}} * {{cite book|last=هولمز|first=ڊيوڊ|authorlink=ڊيوڊ ايل. هولمز|title=باني والدن جا مذهب|date=2006|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780199740963}} <!-- I --> * {{cite book|last=آئيزڪسَن|first=والٽر|authorlink=والٽر آئيزڪسَن|title=بينجامن فرينڪلِن: هڪ آمريڪي زندگي|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2003|isbn=9780743260848|url=https://books.google.com/books?id=oIW915dDMBwC}} <!-- K --> * {{cite book|last=ڪيچم|first=رچرڊ ايم.|authorlink=رچرڊ ايم. ڪيچم|title=سياري جا سپاهي: ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون جنگيون|year=1999|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805060980|orig-year=1973}} * {{cite book|last=ڪوهن|first=رچرڊ ايڇ.|title=چيل ۽ تلوار: وفاقين ۽ آمريڪا ۾ فوجي اداري جي قيام، 1783–1802|year=1975|publisher=فري پريس|isbn=9780029175514|url=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|url-access=registration}} <!-- L --> * {{cite book|last1=لنڪاسٽر|first1=بروس|title=آمريڪي انقلاب|year=1985|publisher=اميريڪن هيريٽيج پريس|isbn=9780828102810|first2=جان ايڇ.|last2=پلمب|author-link2=جان ايڇ. پلمب}} * {{cite book|last=لارسن|first=ايڊورڊ|authorlink=ايڊورڊ جي. لارسن|title=جارج واشنگٽن جي واپسي: رياستن کي گڏ ڪرڻ، 1783–1789|date=2014|publisher=هارپرڪالنس|isbn=9780062248695}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|title=جنرل جارج واشنگٽن: فوجي زندگي|year=2005|publisher=رينڊم هائوس|isbn=9781400060818|author-link=ايڊورڊ جي. لينگل|url=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|url-access=registration}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|author-mask=2|date=2015|title=پهريون ڪاروباري: جارج واشنگٽن ڪيئن پنهنجي—۽ قوم جي—خوشحالي ٺاهي|url=https://archive.org/details/firstentrepreneu0000leng|publisher=ڊا ڪيپو پريس|isbn=9780306823473}} * {{cite book|last1=لينڊر|first1=مارڪ|last2=اسٽون|first2=گيري|date=2016|title=موتمار آچر: جارج واشنگٽن، مونمٿ مهم، ۽ جنگ جي سياست|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=9780806155135}} * {{cite book|last=ليوي|first=فِلپ|authorlink=فِلپ ليوي (تاريخدان)|title=جتي چيريءَ جو وڻ هو: فيري فارم جي ڪهاڻي، جارج واشنگٽن جو ٻالڪپڻ وارو گهر|publisher=ميڪملن|year=2013|isbn=9781250023148|url=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC}} <!-- M --> * {{cite book |title=ريڊ انڊين آمريڪا خلاف جارج واشنگٽن جي جنگ |first=باربرا|last=مئن |year=2008 |publisher=يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس |isbn=9780803216358}} * {{cite book|last=مڪڪلا|first=ڊيوڊ|title=1776|year=2005|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9780743226714|author-link=ڊيوڊ مڪڪلا|url=https://books.google.com/books?id=uu1mC6zWNTwC}} * {{cite book|last=مڊلڪاف|first=رابرٽ|title=واشنگٽن جو انقلاب: آمريڪا جي پهرين اڳواڻ جي ٺهڻ|author-link=رابرٽ مڊلڪاف|publisher=نوپف ڊبل ڊي پبلشنگ گروپ|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=F01ABAAAQBAJ|isbn=9781101874240}} * {{cite book|last=ميسينسِڪ|first=پال|date=2014|title=جارج واشنگٽن ۽ هاف-ڪنگ چيف تانچاريسن|publisher=ميڪفارلينڊ|isbn=9781476615400}} * {{cite book|last=موريسن|first=جيفري ايڇ.|title=جارج واشنگٽن جو سياسي فلسفو|publisher=جان هاپڪنز يونيورسٽي پريس|year=2009|isbn=9780801891090|url=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC}} * {{cite book|title=وائيٽ هائوس ۾ عظمت: واشنگٽن کان رونالڊ ريگن تائين صدرن جي درجابندي|last1=مرّي|first1=رابرٽ ڪي.|author-link1=رابرٽ ڪي. مرّي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=1994|isbn=9780271010892|edition=ٻيون، تازه ڪاري ٿيل |last2=بليسنگ|first2=ٽِم ايڇ.}} <!-- N --> * {{cite book|last=ناگي|first=جان|authorlink=جان اي. ناگي|title=جارج واشنگٽن جي ڳجهي جاسوسي جنگ: آمريڪا جي پهرين جاسوس-ماهر جي ٺهڻ|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2016|isbn=9781250096821|url=https://books.google.com/books?id=uDinCwAAQBAJ}} * {{cite book|last1=نوواڪ|first1=مائيڪل|authorlink=مائيڪل نوواڪ|last2=نوواڪ|first2=جانا|title=واشنگٽن جو خدا: مذهب، آزادي، ۽ اسان جي وطن جو پيءُ|publisher=بيسڪ بُڪس|year=2007|isbn=9780465051267|url=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up}} * {{cite book|last=نوولن|first=رابرٽ اي.|title=آمريڪي صدر: واشنگٽن کان ٽائلر تائين—هنن ڇا ڪيو، ڇا چيو، ۽ هنن بابت ڇا چيو ويو، مڪمل ماخذي نوٽن سميت|year=2014|isbn=9781476601182|publisher=ميڪفارلينڊ|url=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC}} <!-- O, P --> * {{cite book|last=پينٽر|first=نيل اِروِن|authorlink=نيل اِروِن پينٽر|date=2006|title=ڪاري آمريڪين جي تخليق: آفريڪي-آمريڪي تاريخ ۽ ان جا مطلب، 1619 کان اڄ تائين|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195137552}} * {{cite book|last=پالمر|first=ڊيو رچرڊ|authorlink=ڊيو رچرڊ پالمر|title=جارج واشنگٽن ۽ بينڊڪٽ آرنلڊ: ٻن محب وطنن جي ڪهاڻي|publisher=ريجنري پبلشنگ|year=2006|isbn=9781596981645|url=https://books.google.com/books?id=zANrP6rOOJkC}} * {{cite book|last=پيٽرسن|first=بينٽن|title=واشنگٽن ۽ ڪارنوالِس: آمريڪا لاءِ جنگ، 1775–1783|date=2004|publisher=گلوب پيڪوٽ|isbn=9781461734703}} * {{cite book|last=پيرسن|first=مائيڪل|date=2009|title=اهي لعنتي بغاوتي: آمريڪي انقلاب برطانوي نگاهه سان|publisher=هاشيٽ بُڪس|isbn=9780786749782}} * {{cite book|last=فِلبرڪ|first=نٿنيل|authorlink=نٿنيل فِلبرڪ|title=بهادرانه امنگ: جارج واشنگٽن، بينڊڪٽ آرنلڊ، ۽ آمريڪي انقلاب جو انجام|year=2016|publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780143110194|url=https://books.google.com/books?id=wZ1iCgAAQBAJ}} * {{cite book|last=پلس|first=مارڪ|title=هينري ناڪس: آمريڪي انقلاب جو دور انديش جنرل|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2008|isbn=9780230611429|url=https://books.google.com/books?id=Xf5Kmmp-yycC}} <!-- Q, R --> * {{cite book|last=ريگسڊيل|first=بروس|title=هار وٽ واشنگٽن: باني پيءُ ۽ غلاميءَ جو سوال|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|date=2021|isbn=9780674246386}} * {{cite book|last=رينڊل|first=وِلرڊ اسٽيرن|authorlink=وِلرڊ اسٽيرن رينڊل|title=جارج واشنگٽن: هڪ زندگي|year=1997|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805027792|url=https://archive.org/details/georgewashington00rand|url-access=registration}} * {{cite book|last1=راسْمُسن|first1=وِلِم ايم. ايس.|title=جارج واشنگٽن: ڏند ڪٿائن پٺيان ماڻهو|url=https://archive.org/details/georgewashington00rasm|year=1999|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813919003|first2=رابرٽ ايس.|last2=ٽِلٽن}} * {{cite book|last=روڊهيمل|first=جان|authorlink=جان روڊهيمل|date=2017|title=جارج واشنگٽن: دور جو عجوبو|url=https://archive.org/details/georgewashington0000rhod|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300219975}} * {{cite book|last=راڪلينڊ|first=مائيڪل|date=2020|title=جارج واشنگٽن پل: فولاد ۾ شاعري|publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس|isbn=9780813594644}} * {{cite book|last=روز|first=اليگزينڊر|authorlink=اليگزينڊر روز (ليکڪ)|title=واشنگٽن جا جاسوس: آمريڪا جي پهرين جاسوسي انگٺي جي ڪهاڻي|url=https://archive.org/details/washingtonsspies00alex|publisher=رينڊم هائوس پبلشنگ گروپ|year=2006|isbn=9780553804218}} <!-- S --> * {{cite book|last1=اسپالڊنگ|first1=ميٿيو|last2=گيريٽي|first2=پيٽرڪ جے.|title=شهرين جي مقدس اتحاد: واشنگٽن جو الوداعي خطاب ۽ آمريڪي ڪردار|url=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|url-access=registration|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|year=1996|isbn=9780847682621}} * {{cite book |last=اسٽيوش |first=مارڪ |title=فري ميسنري: رسومات، نشانين ۽ ڳجهي سوسائٽيءَ جي تاريخ |publisher=ليويلن پبليڪيشنز |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC |isbn=9780738711485 }} * {{cite book|last=اسٽيورٽ|first=ڊيوڊ|date=2021|title=جارج واشنگٽن: {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻيون == <!-- مهرباني ڪري اهڙن مضمونن بابت ٻاهريان ڳنڍڻيون نه وڌايو، جيڪي هتي يا جارج واشنگٽن جي ڪتابيات ۾ اڳي ئي شامل آهن. --> {{Sister project links|auto=yes}} {{Library resources box}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=1 جارج واشنگٽن] تي [[سي-اسپين]] * {{Gutenberg author}} * [https://www.mountvernon.org جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن] * [https://founders.archives.gov/about/Washington جارج واشنگٽن جا ڪاغذ]، ذيلي مجموعو [[فائونڊرز آن لائين]] مان، [[قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊس انتظاميه|قومي آرڪائيوز]] وٽان * ''[[اسان جي وقت ۾ (ريڊيو سلسلو)|اسان جي وقت ۾]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y28v واشنگٽن ۽ آمريڪي انقلاب]، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي بحث: ڪيرول برڪن، سائمن مڊلٽن، ۽ ڪولن بونويڪ (24 جون 2004) * ''[[عظيم زندگيون]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00804yk جارج واشنگٽن]، [[بي بي سي ريڊيو]]{{nbsp}}4 تي بحث: ميٿيو پيرس، مائيڪل روز، ۽ فرينڪ گريزارڊ (21 آڪٽوبر 2016) * [https://millercenter.org/president/washington واشنگٽن بابت علمي جائزو] [[ملر سينٽر آف پبلڪ افيئرز|ملر سينٽر، يونيورسٽي آف ورجينيا]] تي {{s-start}} {{s-mil}} {{s-break}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=ڪمانڊر اِن چيف آف دي [[ڪنٽينينٽل آرمي]]|years=1775–1783}} {{s-aft|after=[[هينري ناڪس]]|as=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|سينيئر آفيسر]]}} {{s-bef|before=[[جيمس وِلڪنسن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|آمريڪا جي فوج جو سينيئر آفيسر]]|years=1798–1799}} {{s-aft|after=[[اليگزينڊر هيملٽن]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=هيو ويسٽ}} {{s-ttl|title=ممبر آف دي [[هاوس آف برگيسز|ورجينيا هاوس آف برگيسز]]|years=1758–1775}} {{s-non|reason=عهدو ختم ڪيو ويو}} {{s-break}} { == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي انقلاب جون شخصيتون]] [[زمرو:1732ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1799ع جون وفاتون]] [[زمرو:جارج واشنگٽن]] rr2x45bh7784qdh1qodg6gkdrk2atok 416284 416283 2026-10-01T20:30:05Z Intisar Ali 8681 416284 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جارج واشنگٽن<br /><small>George Washington</small> | image = Gilbert-Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | alt = جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ | caption = پورٽريٽ، {{circa|1803}} | order = پهرين | office = گڏيل رياستن جو صدر | vicepresident = جان ايڊمز | term_start = 30 اپريل، 1789ع | term_end = 4 مارچ، 1797ع | predecessor = عهدو قائم ڪيو ويو | successor = [[جان ايڊمز]] | office2 = [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جو ڪمانڊر ان چيف | appointer2 = [[ڪانٽيننٽل ڪانگريس]] | term_start2 = 19 جون، 1775ع | term_end2 = 23 ڊسمبر، 1783ع | predecessor2 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor2 = هينري ناڪس | birth_date = 22 فيبروري، 1732ع | birth_place = پوپس ڪريڪ، ورجينيا، برطانوي آمريڪا | death_date = {{death date and age|1799|12|14|1732|2|22}} | death_place = [[مائونٽ ورنن]]، ورجينيا، آمريڪا | resting_place = مائونٽ ورنن | party = [[آزاد سياستدان|آزاد]] | spouse = مارٿا واشنگٽن | occupation = فوجي آفيسر، سياستدان، زميندار | signature = George Washington signature.svg | branch = ورجينيا مليشيا، ڪانٽيننٽل آرمي، يو ايس آرمي | rank = جنرل آف دي آرميز }} '''جارج واشنگٽن''' (George Washington؛ پيدائش: 22 فيبروري، 1732ع، وفات: 14 ڊسمبر، 1799ع) گڏيل رياستن جي بنياد وجهندڙ پيلن ([[Founding Fathers of the United States|باني پيئرن]]) مان هڪ ۽ آمريڪا جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو، جنهن 1789ع کان 1797ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن آمريڪي انقلابي جنگ دوران [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جي ڪمانڊر طور آمريڪي فوجن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي سلطنت تي فتح حاصل ڪئي. آمريڪي آزاديءَ ۾ سندس اهم ڪردار جي ڪري کيس ”قوم جو ابو“ ([[Father of the Nation]]) سڏيو ويندو آهي. ورجينيا ۾ پيدا ٿيندڙ واشنگٽن فرانسيسي ۽ انڊين جنگ (1754ع-1763ع) دوران ورجينيا رجمينٽ جو ڪمانڊر رهيو. جڏهن 1775ع ۾ برطانيه خلاف آمريڪي انقلابي جنگ شروع ٿي، ته کيس ڪانٽيننٽل آرمي جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو. هن جي اڳواڻي ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 1781ع ۾ [[يارڪ ٽائون جو گهيرو|يارڪ ٽائون]] واري جنگ ۾ برطانوي فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي. واشنگٽن کي 1788ع ۽ 1792ع ۾ بنا مقابلي آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو. هن هڪ مضبوط قومي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ پنهنجي ڪابينا ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي اختلافن دوران غير جانبدار رهيو. هن ٻن مدن کانپوءِ صدارت تان هٽي ڪري هڪ اهم جمهوري مثال قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي آمريڪي آئين جي 22 هين ترميم ذريعي قانوني شڪل ڏني وئي. جارج واشنگٽن جي تصوير آمريڪي ثقافت جو هڪ اهم نشان آهي. آمريڪا جو گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] سندس نالي سان منسوب آهن. تاريخي ماهرن ۽ عوامي راءِ جي سروي موجب، کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين صدرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==ابتدائي زندگي (1732–1752)== <!-- linked from redirect "Early life of George Washington"--> {{Further|واشنگٽن خاندان}} [[File:Residence of the Washington Family on the Rappahannock.jpg|left|thumb|alt=واشنگٽن خاندان جي رهائش جو خاڪو|[[فيري فارم]]، [[واشنگٽن خاندان]] جي رهائشگاهه [[راپاها نڪ درياهه]] جي ڪناري تي [[اسٽافورڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾، جتي واشنگٽن پنهنجي نوجوانيءَ جو وڏو حصو گذاريو]] {{جارج واشنگٽن سلسلو}} جارج واشنگٽن 22 فيبروري 1732 تي {{efn|name=fn1|همعصر رڪارڊن ۾ سندس جنم [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون|پراڻي انداز]] جي جوليئن ڪئلينڊر ۽ [[نئين سال جون تاريخي يورپي تاريخون|اعلان واري انداز]] موجب 11 فيبروري 1731 طور درج ڪيو ويو. 1752 ۾ برطانوي [[نئون انداز ڪئلينڊر قانون 1750]] نافذ ٿيو، جنهن موجب سرڪاري تاريخي نظام گريگورين ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ سال جي شروعات 1 جنوري کان قرار ڏني وئي (اڳ ۾ 25 مارچ هوندي هئي). انهن تبديلين سبب تاريخن ۾ 11 ڏينهن جو اضافو ٿيو ۽ جنوري 1 کان مارچ 25 جي وچ واري تاريخن ۾ هڪ سال جو فرق پئجي ويو. وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون]].}} [[جارج واشنگٽن جنم يادگار]]، پوپس ڪريڪ، [[ويسٽمورلينڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=3–6}} هو [[آگسٽين واشنگٽن]] ۽ [[ميري بال واشنگٽن]] جي ڇهن ٻارن مان وڏو هو. سندس والد امن جو جج ۽ بااثر شخصيت هو، جنهن جي پهرين شادي جين بٽلر سان ٿي هئي ۽ ان مان چار ٻيا ٻار هئا. واشنگٽن پنهنجي والد سان گهڻو ويجهو نه رهيو ۽ بعد ۾ کيس گهٽ ياد ڪيو؛ سندس ماءُ سان به سندس لاڳاپا ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيا. ڀائرن ۾ هو خاص طور پنهنجي سڳو وڏو ڀاءُ [[لارنس واشنگٽن]] سان گهڻو ويجهو هو.{{sfn|Lengel|2005|p=7}} 1735 ۾ خاندان [[لٽل هنٽنگ ڪريڪ]] جي پوکيءَ واري زمين تي منتقل ٿيو، ۽ پوءِ 1738 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ويجهو [[فيري فارم]] تي اچي رهيو. جڏهن 1743 ۾ آگسٽين فوت ٿيو ته واشنگٽن کي فيري فارم ۽ ڏهه غلام ورثي ۾ مليا؛ لارنس کي لٽل هنٽنگ ڪريڪ مليو، جنهن جو نالو هن بدلائي [[ماؤنٽ ورنن]] رکيو.{{sfnm|Levy|2013|1pp=39, 55, 56|Morgan|2005|2p=407}} والد جي وفات سبب واشنگٽن کي پنهنجي سڳن اڌ ڀائرن جهڙي رسمي تعليم حاصل نه ٿي، جيڪي انگلينڊ جي [[ايپلبي گرامر اسڪول]] ۾ پڙهيا هئا. هن بدران [[لوئر چرچ اسڪول]]، [[هارٽفيلڊ، ورجينيا]] ۾ تعليم ورتي. هن رياضي ۽ زمين جي [[سروي]] سکيا ۽ هڪ ماهر [[خاڪا ٺاهيندڙ]] ۽ [[نقشه سازي]] ڪندڙ بڻيو. سندس سوانح نگار [[رون چرنو]] موجب، نوجوانيءَ تائين هو لکڻ ۾ “قابلِ ذڪر طاقت” ۽ “درستگي” جو مظاهرو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10–12|Ferling|2002|2p=14}} نوجوانيءَ ۾ هن سماجي روين بابت سو کان وڌيڪ اصول گڏ ڪري لکيا، جيڪي ”اخلاقي قاعدا“ جي نالي سان مشهور ٿيا؛ اهي اصول هڪ فرينچ ڪتاب جي انگريزي ترجمي مان نقل ڪيل هئا.{{sfn|Harrison|2015|p=19}} واشنگٽن اڪثر [[بيل ووار]] نالي جاگير تي ويندو هو، جيڪا [[وليم فيئرفيڪس]] جي ملڪيت هئي، جيڪو لارنس جو سسر هو. فيئرفيڪس سندس سرپرست ۽ ڄڻ ٻيو والد بڻيو. 1748 ۾ واشنگٽن فيئرفيڪس جي [[شينانڊوا وادي]] واري ملڪيت جي سروي لاءِ هڪ مهيني تائين ٽيم سان گڏ رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10, 19|Ferling|2002|2pp=14–15|Randall|1997|3p=36}} اڳين سال کيس [[وليم ۽ ميري ڪاليج]] مان سرويئر جو لائسنس مليو.{{efn|[[وليم ۽ ميري ڪاليج]] جي چارٽر موجب ان کي ورجينيا جي ڪائونٽين ۾ سرويئر مقرر ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته واشنگٽن اتي باقاعده ڪلاس اٽينڊ ڪيا هئا.}} جيتوڻيڪ هن روايتي شاگردي (اپرنٽس شپ) نه ڪئي هئي، پر [[ٿامس فيئرفيڪس]] کيس [[ڪلپيپر ڪائونٽي، ورجينيا]] جو سرويئر مقرر ڪيو. هن 20 جولاءِ 1749 تي عهدي جو حلف کنيو ۽ 1750 ۾ استعيفٰي ڏني. 1752 تائين هن شينانڊوا وادي ۾ لڳ ڀڳ 1500 ايڪڙ زمين خريد ڪري ورتي هئي ۽ مجموعي طور 2315 ايڪڙ زمين جو مالڪ بڻجي چڪو هو.{{sfnm|Fitzpatrick|1936|1loc=v. 19, p. 510|Chernow|2010|2pp=22–23}} 1751 ۾ واشنگٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ واحد ڀيرو اتر آمريڪا جي سرزمين کان ٻاهر سفر ڪيو، جڏهن هو لارنس سان گڏ [[بارباڊوس]] ويو، اميد ته اتي جي موسم سندس ڀاءُ جي [[ٽي بي]] (سل) کي فائدو ڏيندي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=24|Rhodehamel|2017|2loc=2: Powerful Ambitions, Powerful Friends}} ان سفر دوران واشنگٽن کي [[چيچڪ]] ٿي پئي، جنهن سندس چهري تي هلڪا نشان ڇڏيا، پر مستقبل جي بيماري کان مدافعت فراهم ڪئي. لارنس 1752 ۾ فوت ٿيو؛ واشنگٽن ماؤنٽ ورنن کي سندس بيواهه اين کان ليز تي ورتو، ۽ 1761 ۾ سندس وفات کان پوءِ مڪمل مالڪي حاصل ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=26, 52, 98}} بارباڊوس جو سفر واشنگٽن کي برطانوي ائٽلانٽڪ دنيا، پوکيءَ واري سماج ۽ سلطنتي انتظاميه جي انهن پهلوئن سان روشناس ڪرايو، جيڪي ورجينيا کان ٻاهر موجود هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=25}} == نوآبادي دور جي فوجي زندگي (1752–1758) == لارنس واشنگٽن جي [[ورجينيا مليشيا]] ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل طور خدمت جارج کي فوجي ڪميشن حاصل ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورجينيا جي ليفٽيننٽ گورنر [[رابرٽ ڊنويڊي]] واشنگٽن کي ميجر مقرر ڪيو ۽ چار مليشيا ضلعن مان هڪ جو ڪمانڊر بڻايو. برطانوي ۽ فرينچ فوجون [[اوهايو درياهه وادي]] تي ڪنٽرول لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون: برطانيا درياهه جي ڪناري تي قلعن جي تعمير ڪري رهيو هو، جڏهن ته فرينچ فوج درياهه ۽ [[ايري ڍنڍ]] جي وچ واري علائقي ۾ مضبوط ٿي رهي هئي.{{sfnm|Anderson|2007|1pp=31–32|Chernow|2010|2pp=26–27}} آڪٽوبر 1753 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي خاص نمائندي طور مقرر ڪيو ته هو فرينچ فوج کان مطالبو ڪري ته اهي برطانوي دعويٰ ڪيل زمين خالي ڪن. واشنگٽن کي [[ايروكوا اتحاد]] سان امن قائم ڪرڻ ۽ فرينچ فوج بابت ڄاڻ گڏ ڪرڻ جي به هدايت ڏني وئي. واشنگٽن [[ٽاناچيريسن]] نالي ايروكوا اڳواڻ سان [[لاگس ٽائون]] ۾ ملاقات ڪئي. واشنگٽن موجب، انهيءَ ملاقات ۾ ٽاناچيريسن کيس ”ڪونوتوڪوريوس“ سڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڳوٺن کي ڳڙڪائيندڙ“ هئي؛ اهو لقب اڳ ۾ سترهين صديءَ جي آخر ۾ سندس پردادا [[جان واشنگٽن]] کي [[سَسڪوهينڪ]] قوم طرفان ڏنو ويو هو.{{sfn|Calloway|2018|pp=25, 69}} واشنگٽن جو قافلو نومبر 1753 ۾ اوهايو درياهه تائين پهتو، جتي هڪ فرينچ گشتي ٽولي کين روڪيو. کين [[فورٽ لي بوف]] ڏانهن وٺي ويو ويو، جتي واشنگٽن جو دوستانه استقبال ڪيو ويو. هن فرينچ ڪمانڊر [[جئڪس ليگارڊيئر ڊي سينٽ پيئر]] کي برطانوي مطالبو پيش ڪيو، پر فرينچ روانگي کان انڪار ڪيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سينٽ پيئر پنهنجو باضابطه جواب ڏنو ۽ واپسي سفر لاءِ خوراڪ ۽ سياري جا ڪپڙا به ڏنا. واشنگٽن سخت سياري جي حالتن ۾ اهو خطرناڪ مشن مڪمل ڪيو ۽ جڏهن سندس رپورٽ ورجينيا ۽ لنڊن ۾ شايع ٿي ته کيس سڃاڻپ ملي.{{sfnm|Harrison|2015|1pp=25–26|Ferling|2009|2pp=15–18}} === فرينچ ۽ انڊين جنگ === {{Main|جارج واشنگٽن فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾}} [[File:French_and_Indian_War_map.png|thumb|upright=1.2|Map showing key locations in the فرينچ ۽ انڊين جنگ]] [[File:Washington the soldier.jpg|thumb|upright=1.2|”واشنگٽن دي سولجر“، 1834 جي تصوير جنهن ۾ هو [[مونونگاهيلا جي جنگ]] دوران گهوڙي تي سوار ڏيکاريل آهي]] فيبروري 1754 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 300 سپاهين تي مشتمل [[ورجينيا رجمنٽ]] جو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو، ۽ کيس [[اوهايو جي سنگم]] وٽ فرينچ فوج سان مقابلو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. واشنگٽن اپريل ۾ اڌ فوج سان روانو ٿيو ۽ جلد ئي معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 1,000 فرينچ سپاهي اتي [[فورٽ ڊيوڪين]] تعمير ڪري رهيا آهن. مئي ۾، جڏهن هن [[فورٽ نيسيسيٽي قومي ميدان جنگ]] وٽ دفاعي مورچو قائم ڪيو، ته خبر پئي ته فرينچ فوج لڳ ڀڳ 7 ميل پري ڪيمپ ڪري رهي آهي؛ هن حملي جو فيصلو ڪيو. فرينچ ٽولي لڳ ڀڳ 50 ماڻهن تي مشتمل هئي، تنهنڪري 28 مئي تي واشنگٽن اوچتو حملو ڪيو. سندس ورجينيا ۽ مقامي ساٿين فرينچن کي قتل ڪيو، جن ۾ سندن ڪمانڊر [[جوزف ڪولون ڊي جومون وِل]] پڻ شامل هو، جيڪو برطانيا لاءِ سفارتي پيغام کڻي آيو هو. فرينچن بعد ۾ پنهنجن ساٿين کي قتل ۽ بي دردي سان مئل ڏٺو، ۽ واشنگٽن کي ذميوار قرار ڏنو، جيڪو [[فورٽ نيسيسيٽي]] ڏانهن واپس هٽي ويو. ايندڙ مهيني ورجينيا رجمنٽ جا باقي سپاهي اچي مليا، ۽ کيس مڪمل ڪرنل جي حيثيت سان سڄي رجمنٽ جو ڪمانڊ ڏنو ويو. پر ڪيپٽن [[جيمس ميڪي]] جي اڳواڻي هيٺ ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ آزاد برطانوي ڪمپني به ساڻس شامل ٿي، جنهن جي شاهي ڪميشن واشنگٽن کان مٿانهين هئي، جنهن سبب قيادت بابت تڪرار پيدا ٿيو. 3 جولاءِ تي 900 فرينچ سپاهين فورٽ نيسيسيٽي تي حملو ڪيو، ۽ جنگ آخرڪار واشنگٽن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي ختم ٿي. واشنگٽن فرينچ نه ڄاڻندو هو، پر هن هڪ دستاويز تي صحي ڪئي جنهن ۾ اڻ ڄاڻائي طور جومون ول جي ”قتل“ جي ذميواري قبول ڪئي وئي؛ هن بعد ۾ ترجمان کي قصوروار قرار ڏنو. ورجينيا رجمنٽ کي ٻيهر ورهايو ويو ۽ واشنگٽن کي ڪيپٽن جو عهدو پيش ڪيو ويو، جيڪو دراصل تنزلي هئي، تنهنڪري هن انڪار ڪيو ۽ استعيفٰي ڏئي ڇڏي. جومون ول وارو واقعو ئي فرينچ ۽ انڊين جنگ جي شروعات بڻيو. 1755 ۾ واشنگٽن جنرل [[ايڊورڊ بريڊاڪ]] جو رضاڪار مددگار بڻيو، جنهن [[بريڊاڪ مهم]] جي قيادت ڪندي فورٽ ڊيوڪين ۽ [[اوهايو ملڪ]] مان فرينچن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. واشنگٽن جي صلاح تي بريڊاڪ فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. واشنگٽن سخت پيچش ۾ مبتلا هو، تنهنڪري شروعات ۾ مهم ۾ شامل نه ٿي سگهيو. جڏهن هو مونونگاهيلا وٽ ٻيهر شامل ٿيو ته فرينچ ۽ سندن مقامي اتحادي فوج تي اوچتو حملو ڪيو. ٻن ٽين حصي برطانوي فوج مارجي وئي يا زخمي ٿي وئي، ۽ بريڊاڪ مارجي ويو. ليفٽيننٽ ڪرنل [[ٿامس گيج]] جي حڪم هيٺ واشنگٽن بچيل سپاهين کي گڏ ڪري پٺتي مورچو سنڀاليو، جنهن سان باقي فوج بچي نڪري وئي. هن جنگ دوران سندس ٻه گهوڙا مارجي ويا ۽ ٽوپي ۽ ڪوٽ گولين سان ڇني ويا. هن جي بهادريءَ سان سندس اڳوڻي ناڪاميءَ واري شهرت بحال ٿي، پر کيس پوءِ ٿيندڙ مهمن جي منصوبابندي ۾ شامل نه ڪيو ويو. آگسٽ 1755 ۾ ورجينيا رجمنٽ ٻيهر منظم ڪئي وئي ۽ ڊنويڊي کيس ٻيهر ڪرنل مقرر ڪيو. هن جلد ئي سينياريٽي بابت ڪيپٽن [[جان ڊيگورٿي]] سان تڪرار ڪيو، جيڪو [[فورٽ ڪمبرلينڊ]] ۾ ميري لينڊ جي ٽولي جي قيادت ڪري رهيو هو. واشنگٽن فورٽ ڊيوڪين خلاف حملو ڪرڻ جو خواهشمند هو ۽ شاهي ڪميشن لاءِ ڪوششون ڪيون، پر [[لارڊ لاڊون]] کيس انڪار ڪيو ۽ صرف فورٽ ڪمبرلينڊ جي ذميواري کان آزاد ڪيو. 1758 ۾ ورجينيا رجمنٽ کي [[فوربز مهم]] ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن فورٽ ڊيوڪين تي قبضو ڪيو وڃي. جنرل [[جان فوربز]] ڪجهه معاملن ۾ واشنگٽن جي صلاح مڃي، پر قلعو وٺڻ لاءِ رستي بابت سندس راءِ رد ڪئي. پوءِ به هن واشنگٽن کي اعزازي برگيڊيئر جنرل بڻايو ۽ هڪ بريگيڊ جي قيادت ڏني. پر حملي کان اڳ ئي فرينچ قلعو ڇڏي ويا. هڪ غلط فهميءَ واري فائرنگ ۾ 14 مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا. مايوس ٿي واشنگٽن جلد ئي استعيفٰي ڏني ۽ [[ماؤنٽ ورنن]] موٽي ويو. واشنگٽن جي قيادت هيٺ ورجينيا رجمنٽ ڏهه مهينن ۾ 300 ميل سرحدي علائقي جي حفاظت ڪئي ۽ ويهن مقامي حملن کي روڪيو. هن رجمنٽ کي وڌيڪ پيشاور بڻايو ۽ ان جي تعداد 300 کان وڌائي 1,000 تائين پهچائي. جيتوڻيڪ کيس شاهي ڪميشن نه ملي، جنهن سبب هو برطانيا کان ناخوش رهيو، پر هن قيادت، خود اعتمادي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جو وڏو تجربو حاصل ڪيو. نوآبادي سياستدانن جي تباهي ڪندڙ مقابلي کيس بعد ۾ مضبوط مرڪزي حڪومت جي حمايت ڪرڻ تي آمادہ ڪيو. == شادي، شهري ۽ سياسي زندگي (1759–1775) == {{Main|جارج واشنگٽن جي سياسي ارتقا}} <!-- linked from redirect "George Washington between the wars" --> {{multiple image | image1 = Washington 1772.jpg | alt1 = ڪرنل جي وردي ۾ بيٺل واشنگٽن جي رسمي تصوير | caption1 = ''ڪرنل جارج واشنگٽن''، 1772 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي | image2 = Martha Dandridge Custis, John Wollaston, 1757.jpg | alt2 = نوجوان مارٿا واشنگٽن جي تيل رنگ واري تصوير | caption2 = ''مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس''، 1757 جي تصوير جيڪا [[جان وولاسٽن]] ٺاهِي }} 6 جنوري 1759 تي، 26 ورهين جي عمر ۾، واشنگٽن 27 ورهين جي امير زميندار جي بيواهه [[مارٿا واشنگٽن|مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس]] سان شادي ڪئي. مارٿا ذهين، باوقار ۽ جاگير سنڀالڻ ۾ ماهر هئي، ۽ ٻنهي جي شادي خوشگوار رهي.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=33–34|Wiencek|2003|2p=69}} هو [[ماؤنٽ ورنن]] ۾ رهڻ لڳا، جتي واشنگٽن تمباڪو ۽ ڪڻڪ پوکي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=97–98|Fischer|2004|2p=14}} هن شاديءَ وسيلي مارٿا جي {{convert|18000|acre|ha|-2|adj=on}} [[ڊينيل پارڪ ڪَسٽِس جي جاگير]] ۾ هڪ-ٽئين حصي جي ڏاجي ملڪيت تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، ۽ باقي ٻن-ٽئين حصي کي مارٿا جي ٻارن لاءِ سنڀاليو. ان سان هو ورجينيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سندس سماجي حيثيت وڌائي.{{sfn|Wiencek|2003|pp=9–10, 67–69, 80–81}} واشنگٽن جي زور ڀرڻ تي، گورنر [[نوربورن برڪلي، چوٿون بارون بوٽيٽورٽ|لارڊ بوٽيٽورٽ]] 1754 ۾ ڊنويڊي طرفان ڪيل وعدو پورو ڪيو ته فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾ رضاڪار مليشيا سان خدمت ڪندڙن کي زمين جا انعام ڏنا ويندا.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=100|2a1=Chernow|2y=2010|2p=184}} 1770 جي آخر ۾ واشنگٽن اوهايو ۽ [[ڪاناوها درياهه]] واري علائقي جي زمينن جو جائزو ورتو ۽ سرويئر [[وليم ڪرافورڊ]] کي زمين ورهائڻ لاءِ مقرر ڪيو. ڪرافورڊ {{convert|23200|acre|ha}} زمين واشنگٽن کي الاٽ ڪئي. واشنگٽن ويٽرنز کي چيو ته زمين پوک لاءِ موزون ناهي، ۽ {{convert|20147|acre|ha}} خريد ڪرڻ تي راضي ٿيو، جنهن ڪري ڪجهه ماڻهن کي لڳو ته ساڻن دوکو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=44–45|Grizzard|2002|2pp=135–137}} هن ماؤنٽ ورنن جي پکيڙ ٻيڻي ڪري {{convert|6500|acre|ha|-2}} تائين پهچائي، ۽ 1775 تائين غلامن جو انگ به ٻيڻو ڪري سؤ کان مٿي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} هڪ معزز فوجي هيرو ۽ وڏو زميندار هئڻ سبب، واشنگٽن مقامي عهدن تي رهيو ۽ 1758 کان شروع ٿيندڙ ستن سالن تائين [[فريڊرڪ ڪائونٽي، ورجينيا]] جي نمائندگي ڪندي [[ورجينيا هائوس آف برجيزز]] لاءِ چونڊيو ويو.{{efn|هن 1755 ۽ 1757 ۾ به چونڊ وڙهي پر ناڪام ٿيو.{{sfn|Misencik|2014|p=176}}}}{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} شروعاتي قانون سازي واري دور ۾ هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1760ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيو ۽ برطانيا جي ٽيڪس ۽ [[آمريڪي نوآبادين ۾ تجارتي پابندين واري پاليسي]] جو نمايان نقاد بڻيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=49–54, 68}} هو انگلينڊ مان عياشي شيون درآمد ڪندو هو ۽ تمباڪو برآمد ڪري ادائيگي ڪندو هو. گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ وڌندڙ خرچن سبب 1764 تائين هو £1,800 جو قرضدار ٿيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=49–50}} لنڊن جي واپاري رابرٽ ڪيري تي سندس مڪمل انحصار سندس معاشي تحفظ لاءِ خطرو بڻيو.{{efn|20 سيپٽمبر 1765 جي خط ۾ واشنگٽن "رابرٽ ڪيري اينڊ ڪمپني" کي گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ لنڊن جي مهانگي شين بابت احتجاج ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=138|Ferling|2009|2p=68}}}}{{sfn|Ellis|2004|p=51}} 1764 کان 1766 جي وچ ۾ هن فصل تبديل ڪري تمباڪو بدران ڪڻڪ کي اهم نقد فصل بڻايو، ۽ [[جارج واشنگٽن جي اٽي جي چڪي]] ۽ ڀنگ جي پوک شامل ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=141|Ragsdale|2021|2pp=23, 41–42}} واشنگٽن جي سوتيلي ڌيءُ پيٽسي کي مرگي جا دورا پوندا هئا ۽ 1773 ۾ ماؤنٽ ورنن تي فوت ٿي وئي، جنهن سان واشنگٽن کي سندس وراثت مان ڪجهه حصو مليو ۽ قرض ادا ڪري سگهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=161|Gardner|2013}} === برطانوي پارليامينٽ ۽ تاج جي مخالفت === {{further|آمريڪي انقلاب|جارج واشنگٽن آمريڪي انقلاب ۾}} واشنگٽن انهن ٽيڪسن جي مخالفت ڪئي جيڪي [[برطانوي پارليامينٽ]] نمائندگي کان سواءِ نوآبادين تي لاڳو ڪيا.{{sfn|Chernow|2010|p=136}} هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765]] کي ظالماڻو قرار ڏنو ۽ ان جي خاتمي تي خوشي ظاهر ڪئي. [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي جواب ۾ هن مئي 1769 ۾ تجويز پيش ڪئي ته ورجينيا وارا برطانوي شين جو بائيڪاٽ ڪن؛ اهي قانون گهڻو ڪري 1770 ۾ ختم ڪيا ويا.{{sfnm|Glover|2014|1pp=42–46|Taylor|2016|2p=75}} واشنگٽن ۽ ٻين نوآبادين کي [[1763 جو شاهي فرمان]] تي به ڪاوڙ هئي، جنهن [[اليگيني جبلن]] جي اولهه ۾ آبادڪاري تي پابندي وڌي هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=137, 148|Taylor|2016|2pp=61, 75}} برطانيا پاران مغربي زمين جي [[زميني قياس آرائي]] ۾ مداخلت به ناراضگي جو سبب بڻي.{{sfn|Calloway|2018|p=184}} 1774 ۾ [[بوسٽن ٽي پارٽي]] جي جواب ۾ پارليامينٽ [[جبراتي قانون]] پاس ڪيا، جن کي واشنگٽن "اسان جي حقن ۽ مراعاتن تي حملو" قرار ڏنو.{{sfnm|Randall|1997|1p=262|Chernow|2010|2p=166|Taylor|2016|3p=119}} انهيءَ سال جولاءِ ۾ هن ۽ [[جارج ميسن]] [[فيرفڪس ريزولووز]] تيار ڪيا، جن ۾ [[اٽلانٽڪ غلام واپار]] ختم ڪرڻ جي اپيل شامل هئي؛ اهي منظور ڪيا ويا.{{sfn|Chernow|2010|p=167}} آگسٽ ۾ واشنگٽن [[پهريون ورجينيا ڪنوينشن]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ کيس [[پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] لاءِ نمائندو چونڊيو ويو.{{sfnm|1a1=Ferling|1y=2010|1p=100|Glenn|2014|2p=82}} 1774 ۾ تڪرار وڌڻ سان، هن ورجينيا ۾ مليشيا کي تربيت ڏني ۽ ڪانگريس طرفان لاڳو ڪيل [[ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن]] جي بائيڪاٽ تي عمل ڪرائڻ منظم ڪيو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=108|Taylor|2016|2pp=126–127}} == فوج جو ڪمانڊر اِن چيف (1775–1783) == {{further|جارج واشنگٽن جي فوجي ڪيريئر}} [[File:George Washington, 1776.jpg|thumb|alt=ڪرنل وردي ۾ بيٺل جنرل جارج واشنگٽن جي رسمي تصوير، ڪنٽينينٽل آرمي جي ڪمانڊر طور|''جنرل واشنگٽن، ڪنٽينينٽل آرمي جو ڪمانڊر''، 1776 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي]] [[آمريڪي انقلابي جنگ]] 19 اپريل 1775 تي [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪارڊ جون جنگيون]] سان شروع ٿي.{{sfn|Taylor|2016|p=132}} واشنگٽن 4 مئي تي تڪڙ ۾ [[ماؤنٽ ورنن]] ڇڏي [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[ٻئي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|p=182}} 14 جون تي ڪانگريس [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي ۽ [[جان ايڊمز]] واشنگٽن کي ان جو [[ڪمانڊر اِن چيف]] نامزد ڪيو—خاص طور تي سندس فوجي تجربي ۽ ان خيال سبب ته ورجينيا جو ماڻهو نوآبادين کي وڌيڪ متحد ڪري سگهندو. ايندڙ ڏينهن ڪانگريس يڪراءِ طور هن کي چونڊيو.{{efn|چرنو مطابق، واشنگٽن کي ڪمانڊ لاءِ بهترين چونڊ سمجهڻ جا ٻيا سبب هن جي “وڌيڪ باوقار موجودگي، تمام بهتر فيصلو، وڌيڪ سياسي هوشياري، ۽ بي مثال رعب” وغيره هئا؛ يعني هن وٽ قيادت لاءِ مناسب مزاج موجود هو.{{sfn|Chernow|2010|p=185}}}}{{sfnm|Taylor|2016|1pp=132–133|Ellis|2004|2pp=67–68|Chernow|2010|3pp=185–186|Cogliano|2024|4pp=94–95}} واشنگٽن 16 جون تي قبوليت واري تقرير ڪئي ۽ پگهار وٺڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ سندس خرچن جي ادائيگي ڪئي وئي.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=294|2a1=Rhodehamel|2y=2017|2loc=5: "Because We Are Americans"|Taylor|2016|3pp=141–142|Ferling|2009|4pp=86–87}} ڪانگريس واشنگٽن لاءِ اهم اسٽاف آفيسر چونڊيا، جن ۾ [[آرٽيمس وارڊ]]، [[هوريشيو گيٽس]]، [[چارلس لي]]، [[فلپ اسڪائيلر]]، ۽ [[نٿانيل گرين]] شامل هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=190–191|Ferling|2002|2p=108}} [[هينري ناڪس]] پنهنجي [[فوجي هٿيارن ۽ سامان]] بابت ڄاڻ سان ايڊمز ۽ واشنگٽن کي متاثر ڪيو ۽ کيس ڪرنل ۽ توپخاني جو سربراهه بڻايو ويو. اهڙي طرح، واشنگٽن [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي ذهانت ۽ بهادريءَ کان متاثر ٿيو؛ پوءِ هن هيملٽن کي ڪرنل بڻايو ۽ کيس پنهنجو [[ايڊ ڊي ڪيمپ]] مقرر ڪيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=109–110|Puls|2008|2p=31}} واشنگٽن شروع ۾ ڪارن سپاهين جي ڀرتي تي پابندي وڌي—چاهي آزاد هجن يا غلام. برطانيا نوآبادين کي ورهائڻ جو موقعو ڏٺو: ورجينيا جي نوآبادي گورنر [[ڊنمور جو اعلان]] جاري ڪيو، جنهن تحت جيڪڏهن غلام برطانوي فوج ۾ شامل ٿين ته کين آزاديءَ جو وعدو ڏنو ويو.{{sfn|Morgan|2000|pp=290–291}} هن اعلان ۽ فوجين جي ضرورت جي ڪري واشنگٽن ٿوري ئي عرصي ۾ پنهنجو پابنديءَ وارو فيصلو واپس ورتو.{{sfnm|Painter|2006|1p=65|Hirschfeld|1997|p=2}} جنگ جي پڇاڙيءَ تائين ڪنٽينينٽل آرمي جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي سپاهين جو تعلق ڪارن سان هو، ۽ ڪجهه کي آزادي به ملي.{{sfn|Taylor|2016|p=231}} === بوسٽن جو گهيرو === {{Main|بوسٽن جو گهيرو}} اپريل 1775 ۾ وڌندڙ بغاوت جي ردعمل طور برطانوي فوجين [[بوسٽن]] تي قبضي ڪيو، ۽ قيادت جنرل [[ٿامس گيج]] وٽ هئي، جيڪو آمريڪا ۾ برطانوي فوجن جو ڪمانڊر هو.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–123}} مقامي مليشيائن شهر کي گهيرو ڪري برطانوي فوجن کي ڦاسائي ڇڏيو، جنهن سان جمود واري حالت پيدا ٿي.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–122, 143}} واشنگٽن جڏهن بوسٽن طرف روانو ٿيو ته نعريباز هجوم ۽ سياسي تقريبن سان سندس آجيان ٿي؛ هو [[پيٽرياٽ]] تحريڪ جي علامت بڻجي ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=193}} 2 جولاءِ تي پهچڻ بعد هن فوج جو معائنو ڪيو، پر مليشيا کي بي ضابطه ڏٺائين.{{sfn|Taylor|2016|p=143}} صلاح مشوري کان پوءِ هن [[بينجمن فرينڪلِن]] جي تجويز ڪيل سڌارن تي عمل شروع ڪيو: فوجي مشقون لاڳو ڪيون ۽ سخت نظم وضبط جا قدم کنيا.{{sfnm|Isaacson|2003|1p=303|Ferling|2002|2p=112|Taylor|2016|3p=143|Fitzpatrick|1936|4p=514}} هن [[بنڪر هِل جي جنگ]] ۾ سٺو ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ڪجهه سپاهين کي آفيسر بڻايو، ۽ جن کي نااهل سمجهيو تن کي هٽايو.{{sfn|Ferling|2002|pp=112–113, 116}} آڪٽوبر ۾ بادشاهه [[جارج ٽيون]] اعلان ڪيو ته نوآباديون کليل بغاوت ۾ آهن، ۽ گيج کي ڪمانڊ کان هٽائي جنرل [[وليم هو]] کي مقرر ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=208|Taylor|2016|2pp=133–135}} جڏهن [[چارلس درياهه]] ڄمي ويو ته واشنگٽن بوسٽن تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر گيٽس ۽ ٻين کي اڻ تربيت يافته مليشيا کي مضبوط قلعابندين تي حملي لاءِ موڪلڻ قبول نه هو. ان بدران، واشنگٽن [[ڊورچسٽر هائٽس جي قلعي بندي]] ڪرڻ تي راضي ٿيو ته جيئن برطانوي فوج کي شهر ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪري سگهجي.{{sfn|Ferling|2009|p=100}} 17 مارچ تي 8,906 برطانوي سپاهي، 1,100 [[لويالسٽ]]، ۽ 1,220 عورتون ۽ ٻار افراتفريءَ واري سامونڊي لڏپلاڻ شروع ڪيائون. واشنگٽن 500 ماڻهن سان شهر ۾ داخل ٿيو ۽ کين صاف حڪم ڏنائين ته ڦرلٽ نه ڪن.{{sfn|McCullough|2005|pp=105–107}} هن بوسٽن ۾ فوجي اختيار استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ شهري معاملن کي مقامي اختيارين وٽ رهڻ ڏنو.{{efn|24 جنوري 1776 تي ڪانگريس جي نمائندي [[ايڊورڊ رَٽليج]] (واشنگٽن جي خدشن جي تائيد ڪندي) تجويز ڏني ته برطانيا وانگر جنگي کاتو قائم ڪيو وڃي.{{sfn|Wright|1983|p=89}} [[بورڊ آف وار]] جي تنظيم 1776 کان پوءِ ڪيترين اهم تبديلين مان گذري.{{sfn|Wright|1983|p=121f}}}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=227–228|Lengel|2005|2pp=124–126|Ferling|2002|3pp=116–119|Taylor|2016|4pp=144, 153–154}} === نيو يارڪ ۽ نيو جرسي === {{Main|نيو يارڪ ۽ نيو جرسي مهم}} ==== لانگ آئلينڊ جي جنگ ==== {{Main|لانگ آئلينڊ جي جنگ}} [[File:Battle_of_Long_Island.png|thumb|alt=نيو يارڪ ۾ برطانوي لهرائي ۽ واشنگٽن جي پوئتي هٽڻ ڏيکاريندڙ نقشو|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] جو نقشو]] بوسٽن جي فتح کان پوءِ واشنگٽن صحيح اندازو لڳايو ته برطانوي نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي ايندا ۽ بدلو وٺندا. هو 13 اپريل 1776 تي اتي پهتو ۽ قلعي بندين جي تعمير جو حڪم ڏنائين. هن پنهنجي فوجن کي اهو به حڪم ڏنو ته عام ماڻهن ۽ سندن ملڪيت سان عزت سان پيش اچن، جيئن بوسٽن وارن سان برطانوي فوجن هٿان ٿيندڙ زيادتين جهڙا واقعا نه ٿين.{{sfn|Chernow|2010|pp=229–230}} برطانوي فوجون—سؤ کان وڌيڪ جهازن ۽ هزارين سپاهين سميت—جولاءِ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي پهچڻ لڳيون ته شهر جو گهيرو ڪن.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=32–33|Taylor|2016|2pp=162–163}} هو جي فوجي طاقت 32,000 باقاعده سپاهين ۽ [[هيشن]] مددگار فوجين تي مشتمل هئي؛ واشنگٽن وٽ 23,000 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا اڻ تربيت يافته ڀرتي ۽ مليشيا هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=244–245|Taylor|2016|2pp=162–163}} آگسٽ ۾ هو 20,000 فوجين سان [[گريوزينڊ، بروڪلن]] وٽ لهرايو ۽ واشنگٽن جي قلعي بندين ڏانهن وڌيو. پنهنجن جرنيلن جي مخالفت باوجود، واشنگٽن غلط ڄاڻ جي بنياد تي وڙهڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس لڳو هو ته هو جي فوج رڳو لڳ ڀڳ 8,000 آهي.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=95–96|Chernow|2010|2p=244}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن جي پاسي (فلينڪ) تي حملو ڪيو ۽ 1,500 پيٽرياٽ جاني نقصان ڪرايا.{{sfn|Taylor|2016|p=164}} واشنگٽن [[مئنهيٽن]] ڏانهن پوئتي هٽيو.{{sfn|McCullough|2005|pp=186–195}} هو واشنگٽن ڏانهن امن ڳالهين جو پيغام موڪليو ۽ کيس “جارج واشنگٽن، ايسڪوائر” لکي مخاطب ڪيو. واشنگٽن اهو پيغام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ مطالبو ڪيو ته کيس سفارتي آداب موجب مخاطب ڪيو وڃي—باغي طور نه.{{sfnm|Chernow|2010|1p=240|Pearson|2009|2pp=157–158|Taylor|2016|3p=164}} خدشن هوندي به واشنگٽن جنرل گرين جي صلاح مڃي [[فورٽ واشنگٽن]] جي بچاءَ جو فيصلو ڪيو، پر آخرڪار کيس اهو ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfnm|McCullough|2005|1pp=236–237|Chernow|2010|2pp=257–262|Rhodehamel|2017|3loc=6: Winter Soldier}} هو پيڇو ڪيو ۽ واشنگٽن [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[فورٽ لي]] ڏانهن هٽيو. نومبر ۾ هو [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ فورٽ واشنگٽن تي قبضو ڪري ويو. نيو يارڪ شهر جي لويالسٽن هو کي آزاد ڪندڙ سمجهيو ۽ افواهه ڦهلايو ته شهر کي باهه واشنگٽن لڳائي هئي.{{sfnm|Alden|1996|1p=137|Taylor|2016|2p=165}} هاڻي 5,400 سپاهين تائين محدود ٿي ويل واشنگٽن جي فوج [[نيو جرسي جي صوبي]] مان پوئتي هٽندي وئي.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=224–226|Taylor|2016|2pp=166–169}} ==== ڊيلاوير پار ڪرڻ، ٽرينٽن، ۽ پرنسٽن ==== {{Main|جارج واشنگٽن جو ڊيلاوير درياهه پار ڪرڻ|ٽرينٽن جي جنگ|پرنسٽن جي جنگ}} [[File:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|upright=1.4|alt=برفاني پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ ۾ بيٺل واشنگٽن جي تصوير|[[واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي (1851 جون تصويرون)|''واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي''، ايمانوئل لوئٽز]] (1851)]] واشنگٽن [[ڊيلاوير درياهه]] پار ڪري [[پنسلوانيا]] ۾ داخل ٿيو، جتي جنرل [[جان سليوان]] 2,000 وڌيڪ سپاهين سان اچي هن سان مليو.{{sfn|Taylor|2016|pp=166–167, 169}} سامان جي کوٽ، سخت سياري، ڀرتين جي مدي پوري ٿيڻ، ۽ [[فرار]] ٿيڻ سبب ڪنٽينينٽل آرمي جو مستقبل شڪ ۾ پئجي ويو.{{sfnm|Ketchum|1999|1p=235|Chernow|2010|2p=264}} هو [[ٽرينٽن، نيو جرسي]] ۾ هڪ [[هيشن]] ڇانوڻي قائم ڪئي ته اولهندي نيو جرسي ۽ ڊيلاوير جي اوڀرئين ڪناري تي ڪنٽرول رهي.{{sfn|Taylor|2016|p=169}} 26 ڊسمبر 1776 جي سحر وقت، واشنگٽن—ڪرنل ناڪس ۽ توپخاني جي مدد سان—پنهنجن ماڻهن جي اڳواڻي ڪندي [[ٽرينٽن جي جنگ]] ۾ هيشنن تي ڪامياب اوچتو حملو ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=270, 275–276|Ferling|2002|2pp=146–147|Fischer|2004|3pp=170, 232–234, 254, 405}} 3 جنوري 1777 تي واشنگٽن نيو جرسي موٽي آيو ۽ [[پرنسٽن جي جنگ]] ۾ [[پرنسٽن، نيو جرسي]] وٽ برطانوي باقاعده فوجين تي حملو ڪيو؛ 40 آمريڪي مارجي يا زخمي ٿيا ۽ 273 برطانوي مارجي يا قيد ٿيا.{{sfnm|Fischer|2004|1p=254|Ketchum|1999|2pp=306–307|Alden|1996|3p=146}} هو سياري لاءِ نيو يارڪ شهر ڏانهن واپس هٽيو.{{sfn|Taylor|2016|p=172}} واشنگٽن پنهنجي سياري واري هيڊڪوارٽر [[مورِس ٽائون، نيو جرسي]] ۾ قائم ڪيو.{{sfn|Patterson|2004|p=101}} حڪمتِ عمليءَ موجب، ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون فتحون انتهائي اهم هيون: انهن پيٽرياٽس جو حوصلو بحال ڪيو ۽ برطانوي حڪمتِ عمليءَ کي ناڪام ڪيو، جيڪا زور ڏيکاري پوءِ نرم شرطن سان صلح ڪرائڻ تي مبني هئي—اهڙي طرح جنگ جو رُخ بدلجي ويو.{{sfnm|1a1=Taylor|1y=2016|1p=172|2a1=Fischer|2y=2004|2p=367|3a1=Willcox|3a2=Arnstein|3y=1988|3p=164}} === فلاڊيلفيا === {{Main|فلاڊيلفيا مهم}} ==== برينڊيوائن، جرمن ٽائون، ۽ سيراٽوگا ==== {{Main|برينڊيوائن جي جنگ|جرمن ٽائون جي جنگ|سيراٽوگا جون جنگيون}} جولاءِ 1777 ۾ برطانوي جنرل [[جان برگوئين]] [[ڪيوبيڪ]] مان پنهنجي فوجن کي ڏکڻ ڏانهن آندو، [[سيراٽوگا مهم]] ۾؛ هن [[فورٽ ٽائڪانڊيروگا جو گهيرو (1777)]] ٻيهر هٿ ڪيو، ۽ ارادو ڪيو ته [[نيو انگلينڊ]] کي جدا ڪري. بهرحال، جنرل هو نيو يارڪ شهر مان پنهنجي فوج کي ڏکڻ طرف فلاڊيلفيا کڻي ويو ۽ [[آلبني، نيو يارڪ]] ڀرسان برگوئين سان شامل نه ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=300–301}} واشنگٽن ۽ [[مارڪيز ڊي لا فاييٽ|گِلبرٽ، مارڪيز ڊي لا فاييٽ]] هو سان مقابلي لاءِ تڪڙو فلاڊيلفيا ڏانهن وڌيا. 11 سيپٽمبر 1777 تي [[برينڊيوائن جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن کي چالاڪيءَ سان مات ڏني ۽ بنا مزاحمت آمريڪي گادي واري شهر فلاڊيلفيا ۾ داخل ٿيو. آڪٽوبر ۾ [[جرمن ٽائون، فلاڊيلفيا]] وٽ برطانوي فوج تي هڪ پيٽرياٽ [[جرمن ٽائون جي جنگ|حملو]] ناڪام ٿيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=340–341|Chernow|2010|2pp=301–304}} [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] ۾ پيٽرياٽس جي اڳواڻي جنرل [[هوريشيو گيٽس]] ڪندو هو. برگوئين جي ڏکڻ طرف حرڪت بابت فڪر سبب، واشنگٽن جنرل [[بينڊڪٽ آرنولڊ]] ۽ [[بينجمن لنڪن]] سان وڌيڪ فوجون اتر طرف موڪليون. 7 آڪٽوبر 1777 تي برگوئين [[سيراٽوگا جون جنگيون|بيمس هائٽس]] وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مدد کان ڪٽجي ويو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. گيٽس جي فتح واشنگٽن جي نقادن کي همٿائي ڇڏيو، جيڪي گيٽس کي بهتر فوجي اڳواڻ سمجهندا هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=312–313}} حياتي نويس جان آلڊن مطابق، “واشنگٽن جي فوجن جي هار ۽ مٿئين نيو يارڪ ۾ فتحن جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيڻ لازمي هو.”{{sfn|Alden|1996|p=163}} واشنگٽن لاءِ ساراهه گهٽجڻ لڳي.{{sfn|Lender|Stone|2016|pp=36–37}} ==== ويلِي فورج ۽ مون مَٿ ==== {{Main|ويلِي فورج|مون مَٿ جي جنگ}} [[File:Washington and Lafayette at Valley Forge.jpg|thumb|alt=سياري جي ماحول ۾ ويلِي فورج تي گھوڙن تي سوار واشنگٽن ۽ مارڪيز ڊي لا فاييٽ ڏيکاريندڙ تصوير|''ويلِي فورج تي واشنگٽن ۽ لا فاييٽ''، 1907 جي تصوير جيڪا [[جان وارڊ ڊنس مور]] ٺاهِي]] ڊسمبر 1777 ۾ واشنگٽن ۽ سندس 11,000 سپاهين واري فوج فلاڊيلفيا جي اتر ۾ [[ويلِي فورج]] ۾ سياري جا ڪئمپ لڳايا. اتي بيمارين ۽ کاڌي، ڪپڙن ۽ رهائش جي کوٽ سبب 2,000 کان 3,000 ماڻهو فوت ٿيا، ۽ فوج 9,000 کان به گهٽ رهجي وئي.{{sfnm|Ferling|2002|1p=186|Alden|1996|2pp=165, 167}} فيبروري تائين واشنگٽن کي سپاهين جي حوصلن جي گهٽتائي ۽ وڌندڙ ڀڄڻ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Alden|1996|p=165}} آفيسرن جي [[ڪانوَي سازش|اندروني بغاوت]] سبب ڪانگريس جي ڪجهه ميمبرن واشنگٽن کي ڪمانڊ تان هٽائڻ تي غور ڪيو، پر واشنگٽن جي حامين مزاحمت ڪئي ۽ آخرڪار اهو معاملو ختم ڪيو ويو.{{sfn|Heydt|2005}} واشنگٽن بار بار ڪانگريس کي سامان ۽ خوراڪ بابت درخواستون موڪليون ۽ ڪانگريس جي وفد آڏو صورتحال جي تڪڙ کي واضح ڪيو.{{sfn|Stewart|2021|pp=242–244}} ڪانگريس فراهمي جي لائينن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ [[ڪوارٽر ماسٽر]] ۽ [[ڪميسري]] کاتن جي تنظيمِ نو تي راضي ٿي، جڏهن ته واشنگٽن [[1778 جو گرينڊ فورج]]{{efn|مثال طور ڏسو: ٽاڊ ڊبليو. برايسٽيڊ، ''گرينڊ فورج 1778''، ويسٽ هولم پبلشنگ، 2016.}} شروع ڪري ڀرپاسي مان خوراڪ گڏ ڪئي.{{sfnm|Carp|2017|1pp=44–47|Herrera|2022|2p=2|Bodle|2004|3pp=36–40, 215–216}} ان دوران بارون [[فريڊرِش وِلهيلم فون شٽيو بن]] جي لڳاتار مشقن واشنگٽن جي نون ڀرتي ٿيل ماڻهن کي نظم وضبط واري جنگي قوت ۾ بدلائي ڇڏيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=342, 356, 359|Ferling|2009|2p=172|Alden|1996|3p=168}} واشنگٽن کيس [[آمريڪي فوج جي انسپيڪٽر جنرل جو دفتر|انسپيڪٽر جنرل]] مقرر ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=281}} 1778 جي شروعات ۾ فرانس آمريڪن سان [[اتحاد جو معاهدو (1778)]] ڪيو.{{sfn|Taylor|2016|p=188}} مئي ۾ هو استعيفيٰ ڏني ۽ ان جي جاءِ تي [[هينري ڪلنٽن (برطانوي فوجي آفيسر، ڄائو 1730)|سر هينري ڪلنٽن]] مقرر ٿيو.{{sfn|Ferling|2007|p=296}} ان ئي جون ۾ برطانوي فوج فلاڊيلفيا خالي ڪري نيو يارڪ ڏانهن نڪري وئي ۽ واشنگٽن آمريڪي ۽ فرينچ جرنيلن جي جنگي صلاحڪار ڪائونسل گهرائي. هن پوئتي هٽندڙ برطانوي فوج تي محدود حملو ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. جنرل لي ۽ لا فاييٽ 4,000 ماڻهن سان واشنگٽن جي ڄاڻ کان سواءِ اڳتي وڌيا ۽ 28 جون تي پهرئين حملو خراب طريقي سان ڪيا. واشنگٽن لي کي ڪمانڊ تان هٽايو ۽ [[مون مَٿ جي جنگ]] ۾ وڏي ويڙهه کان پوءِ نتيجو برابر رهيو. برطانوي فوجون نيو يارڪ ڏانهن پوئتي هٽنديون رهيون.{{sfnm|Alden|1996|1pp=176–177|Ferling|2002|2pp=195–198}} هي جنگ “اتر ۽ وچين رياستن ۾ مهم جو خاتمو” ثابت ٿي؛ واشنگٽن ٽن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برطانيا سان ٻيهر ڪنهن وڏي مقابلي واري جنگ ۾ نه لڳو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=7: Brandywine, Germantown, and Monmouth}} برطانوي ڌيان ڏکڻ واري محاذ ڏانهن هليو ويو؛ 1778 جي آخر ۾ جنرل ڪلنٽن [[ساوانا، جارجيا]] تي قبضو ڪيو، جيڪو آمريڪي ڏکڻ جو اهم بندرگاهه هو.{{sfn|Taylor|2016|p=230}} واشنگٽن، ان دوران، برطانيا جا مقامي اتحادي [[ايروكوئس]] خلاف [[سليوان مهم|هڪ مهم]] جو حڪم ڏنو ۽ سندن ڳوٺ تباهه ڪيا.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} === جاسوسي ۽ ويسٽ پوائنٽ === {{Main|ڪلپر رنگ|بينڊڪٽ آرنولڊ جو فوجي ڪيريئر، 1777–1779}} واشنگٽن برطانيا خلاف جاسوسي نظام جوڙڻ سان آمريڪا جو پهريون [[جاسوسن جو سربراهه]] بڻيو.{{sfn|Nagy|2016|p=274}} 1778 ۾ ميجر [[بينجمن ٽالمج]] واشنگٽن جي هدايت تي [[ڪلپر رنگ]] قائم ڪيو ته نيو يارڪ ۾ برطانوي فوج بابت ڳجهي معلومات گڏ ڪئي وڃي.{{sfn|Rose|2006|pp=75, 224, 258–261}} ڪلپر رنگ جي انٽيليجنس فرينچ فوجن کي برطانوي اوچتي حملي کان بچايو؛ اهو برطانوي حملو پاڻ به واشنگٽن جي جنرل مان برطانيا جو جاسوس بڻيل بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڄاڻ تي ٻڌل هو.{{sfn|Rose|2006|loc=[https://archive.org/details/washingtonsspies00alex/page/n207/mode/2up n207]}} واشنگٽن آرنولڊ جي بي وفائيءَ وارن ڪيترا واقعا اڳ به نظرانداز ڪيا هئا، حالانڪه آرنولڊ ڪيترين مهمن ۾ نمايان رهيو هو، جن ۾ [[بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڪيوبيڪ مهم|ڪيوبيڪ تي چڙهائي]] به شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=378–387|Philbrick|2016|2p=35}} 1779 ۾ آرنولڊ برطانوي جاسوسي سربراهه [[جان آندري]] کي حساس ڄاڻ ڏيڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد برطانيا کي [[ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ]] تي قبضو ڪرائڻ هو—هڊسن درياهه تي آمريڪا جي هڪ اهم دفاعي جاءِ.{{sfn|Philbrick|2016|pp=250–251, 269}} 21 سيپٽمبر تي آرنولڊ آندري کي ڇانوڻي تي قبضي جا منصوبا ڏنا.{{sfnm|Palmer|2006|pp=306, 315, 319, 320}} مليشيا آندري کي پڪڙي ورتو ۽ منصوبن جا ڪاغذ هٿ آيا، جنهن کان پوءِ آرنولڊ نيو يارڪ ڀڄي ويو.{{sfnm|Rhodehamel|2017|1loc=8: The Great Man|Palmer|2006|2p=410}} آرنولڊ جي غداريءَ جي خبر ملڻ تي واشنگٽن فورٽ جي چوڌاري اهم هنڌن تي آرنولڊ هيٺ مقرر ڪمانڊرن کي واپس گهرايو ته ڪنهن به ملي ڀڳت جو امڪان ختم ڪيو وڃي. هن ويسٽ پوائنٽ تي ذاتي طور ڪمانڊ سنڀالي ۽ ان جي دفاعن کي ٻيهر منظم ڪيو.{{sfnm|Palmer|2006|1pp=370–371|Middlekauff|2015|2p=232}} === ڏکڻ وارو محاذ ۽ يارڪ ٽائون === {{Main|آمريڪي انقلابي جنگ جو ڏکڻ وارو محاذ|يارڪ ٽائون جو گهيرو}} [[File:Plan_of_the_Battle_of_Yorktown_1875.png|thumb|alt=يارڪ ٽائون تي آمريڪي ۽ فرينچ فوجن جي اڳڀرائي ڏيکاريندڙ نقشو|[[يارڪ ٽائون جو گهيرو]] جو نقشو]] جون 1780 تائين برطانيا [[ڏکڻ ڪيرولائنا]] جي [[پائيڊمونٽ]] تي قبضو ڪري چڪي هئي ۽ ڏکڻ تي ان جو مضبوط ڪنٽرول هو. تنهن هوندي به، واشنگٽن ۾ نئون جوش تڏهن پيدا ٿيو جڏهن لا فاييٽ فرانس مان وڌيڪ جهازن، ماڻهن ۽ رسدن سان واپس آيو،{{sfnm|Taylor|2016|1p=234|Alden|1996|2pp=187–188}} ۽ جولاءِ ۾ مارشل [[جان-بپتِست ڊوناٽيان ڊي ويمور، ڪومت ڊي روشامبو|روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ 5,000 تجربيڪار فرينچ سپاهي [[نيوپورٽ، روڊ آئلينڊ]] تي پهتا.{{sfn|Lancaster|Plumb|1985|p=311}} جنرل ڪلنٽن ڊسمبر ۾ آرنولڊ کي—هاڻي برطانيا جو بريگيڊيئر جنرل—1,700 سپاهين سان ورجينيا موڪليو ته [[پورٽسمَٿ، ورجينيا]] تي قبضو ڪري ۽ پيٽرياٽ فوجن تي ڇاپا هڻي. واشنگٽن آرنولڊ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ لا فاييٽ کي ڏکڻ طرف موڪليو.{{sfn|Chernow|2010|p=403}} شروعات ۾ واشنگٽن جي اميد هئي ته جنگ جو رخ نيو يارڪ ڏانهن کڻي وڃي، جيئن ورجينيا مان برطانوي فوجون هٽجن ۽ جنگ اتي ختم ٿئي؛ پر روشامبو کيس صلاح ڏني ته ورجينيا ۾ [[چارلس ڪارنوالس، پهريون مارڪيز آف ڪارنوالس|ڪارنوالس]] وڌيڪ مناسب هدف آهي.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=403–404}} 19 آگسٽ 1781 تي واشنگٽن ۽ روشامبو [[يارڪ ٽائون، ورجينيا]] ڏانهن مارچ شروع ڪيو، جيڪو اڄ “[[:en:Washington–Rochambeau Revolutionary Route|واشنگٽن–روشامبو انقلابي رستو]]” جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Lengel|2005|p=335}} واشنگٽن وٽ 7,800 فرينچ سپاهي، 3,100 مليشيا، ۽ 8,000 ڪنٽينينٽل فوجي موجود هئا. گهيري واري جنگ (سيج وارفيئر) ۾ نا تجربيڪار هجڻ سبب، هو اڪثر روشامبو جي راءِ تي ڀاڙيندو هو. ان هوندي به، روشامبو ڪڏهن به جنگ جي ڪمانڊنگ آفيسر طور واشنگٽن جي اختيار کي للڪاريو نه.{{sfn|Chernow|2010|p=413}} سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ تائين پيٽرياٽ-فرينچ فوجن يارڪ ٽائون کي گهيرو ڪري برطانوي فوج کي ڦاسائي ڇڏيو، جڏهن ته فرينچ بحريه [[چيساپيڪ جي جنگ]] ۾ ڪامياب ٿي نڪتي. آخري آمريڪي جارحيت جي شروعات واشنگٽن جي فائر ڪيل هڪ گولي سان ٿي.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} گهيرو 19 آڪٽوبر 1781 تي برطانوي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان ختم ٿيو؛ 7,000 کان وڌيڪ برطانوي سپاهي [[جنگي قيدي]] بڻيا.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198, 201|Chernow|2010|2pp=372–373, 418|Lengel|2005|3p=337}} واشنگٽن ٻن ڏينهن تائين هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تي ڳالهين ڪندو رهيو، ۽ سرڪاري دستخطي تقريب 19 آڪٽوبر تي ٿي.{{sfnm|1a1=Mann|1y=2008|1p=38|2a1=Lancaster|2a2=Plumb|2y=1985|2p=254|3a1=Chernow|3y=2010|3p=419}} جيتوڻيڪ امن معاهدي بابت ڳالهين کي اڃا ٻه سال لڳا، پر يارڪ ٽائون انقلابي جنگ جي آخري اهم جنگ ثابت ٿي، ۽ برطانوي پارليامينٽ مارچ 1782 ۾ جنگي ڪارروائيون روڪڻ تي راضي ٿي.{{sfn|Fleming|2007|pp=194, 312}} === فوج جي برطرفي ۽ استعيفيٰ === {{Main|جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ}} [[File:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|upright=1.2|alt=جان ٽرمبل جي تصوير: جنرل واشنگٽن ميري لينڊ اسٽيٽ هائوس جي هال ۾ ورديءَ ۾ بيٺل، چوڌاري رياستدان وغيره، ۽ هو پنهنجو عهدو ڇڏيندي (ڪميشن واپس ڏيندي) ڏيکاريل|''[[جنرل جارج واشنگٽن پنهنجي ڪميشن تان استعيفيٰ ڏئي رهيو آهي]]''، 1824 جي تصوير جيڪا [[جان ٽرمبل]] ٺاهِي]] اپريل 1782 ۾ جڏهن امن ڳالهين جي شروعات ٿي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ٻنهي آهستي آهستي پنهنجون فوجون ڪڍڻ شروع ڪيون.{{sfn|Taylor|2016|pp=313–315}} مارچ 1783 ۾ واشنگٽن ڪاميابيءَ سان [[نيوبرگ سازش]] کي ٿڌو ڪيو—هي آمريڪي آفيسرن جي هڪ رٿيل بغاوت هئي، جيڪا پگهار نه ملڻ سبب پيدا ٿي هئي.<ref name=anb/>{{sfn|Browne|2016|pp=11–16}} واشنگٽن خرچن جو $450,000 جو حساب پيش ڪيو، جيڪو هن فوج لاءِ اڳواٽ ادا ڪيو هو. اهو حساب طئه ڪيو ويو، پر وڏين رقمن بابت غير واضح هو، ۽ ان ۾ اهي خرچ به شامل هئا جيڪي سندس زال هيڊڪوارٽر تي ملاقاتن دوران ڪيا هئا.{{sfn|Alden|1996|p=209}} 3 سيپٽمبر 1783 تي جڏهن [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]] دستخط ٿيو ته برطانيا سرڪاري طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي. واشنگٽن پنهنجي فوج کي برطرف ڪيو ۽ 2 نومبر تي سپاهين کي الوداعي خطاب ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=350}} هن [[نيو يارڪ ۾ برطانوي فوجن جي انخلا جو ڏينهن]] جي نگراني ڪئي ۽ جلوسن ۽ جشنن سان سندس آجيان ڪئي وئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=446, 448–449, 451|Puls|2008|2pp=184–186}} ڊسمبر 1783 جي شروعات ۾ واشنگٽن [[فرانسز ٽاورن]] تي پنهنجن آفيسرن کان ودا ڪئي، ۽ ٿوري ئي عرصي بعد [[جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ|ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ ڏئي ڇڏي]].{{sfn|Taylor|2016|p=319}} ورديءَ ۾ آخري ڀيرو ظاهر ٿيندي هن ڪانگريس آڏو هڪ بيان ڏنو: “مان ان کي پنهنجي سرڪاري حياتيءَ جي هن آخري سنجيده عمل کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ اڻ ٽر فرض سمجهان ٿو، ته پنهنجي انتهائي پيارِي ملڪ جي مفادن کي قادرِ مطلق خدا جي حفاظت ۾ ڏيان، ۽ انهن ماڻهن کي—جن کي انهن مفادن جي نگراني سونپي وئي آهي—سندس پاڪ نگهبانيءَ حوالي ڪريان.”{{sfnm|Alden|1996|1p=210|Chernow|2010|2pp=451–452, 455}} واشنگٽن جي استعيفيٰ ملڪ ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ساراهي وئي؛ تاريخدان [[ايڊورڊ جَي. لارسَن]] مطابق، پوءِ وارن تاريخدانن ان کي “هڪ نمايان واقعو” قرار ڏنو جنهن ملڪ جي سياسي رخ کي ترتيب ڏنو.{{sfnm|Larson|2014|1p=10|Wood|1992|2p=206}}{{efn|[[ٿامس جيفرسن]] واشنگٽن جي “اعتدال ۽ فضيلت” جي ساراهه ڪئي، ڇو ته هن ڪمانڊ ڇڏڻ قبول ڪئي. ٻڌايو وڃي ٿو ته جڏهن مصور [[بينجمن ويسٽ]] بادشاهه جارج ٽئين کي واشنگٽن جي ارادن بابت ٻڌايو ته بادشاهه چيو: “جيڪڏهن هو ائين ڪري، ته هو دنيا جو سڀ کان وڏو ماڻهو هوندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=454|Taylor|2016|2pp=319–320}}}} ساڳئي مهيني واشنگٽن کي [[سوسائٽي آف دي سنسناٽي]] جو “پريزيڊنٽ-جنرل” مقرر ڪيو ويو—هي انقلابي جنگ جي آفيسرن جي هڪ نئين قائم ٿيل موروثي برادري هئي.{{sfn|Chernow|2010|p=444}} == ابتدائي جمهوري دور (1783–1789) == {{Further|ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز}} === مائونٽ ورنن ڏانهن واپسي === {{Quote box |align=right |width=26em |quote="مان رڳو سڀني سرڪاري خدمتن کان رٽائر نه ٿيو آهيان، پر مان پاڻ پنهنجي اندر به واپس موٽي رهيو آهيان، ۽ مون کي دل جي گهراين سان اطمينان ٿيندو ته مان اڪيلائيءَ جي سير ڏسان ۽ خانگي حياتيءَ جي رستن تي قدم رکان&nbsp;... مان زندگيءَ جي ڌارا سان نرم نرميءَ سان هيٺ لهي هلندس، جيستائين مان پنهنجن ابن ڏاڏن سان گڏ ننڊ ڪريان." |author= — جارج واشنگٽن، لا فاييٽ ڏانهن خط ۾.<br> 1 فيبروري 1784.{{sfnm|Randall|1997|1p=410|Flexner|1974|2pp=182–183|3a1=Dalzell|3a2= Dalzell|3y=1998|3p=112}}}} جنگ جي {{frac|8|1|2}} سالن مان مائونٽ ورنن تي فقط ڏهه ڏينهن گذارڻ کان پوءِ، واشنگٽن پنهنجي گهر موٽڻ لاءِ بي چين هو. هو ڪرسمس جي شام تي پهتو؛ پروفيسر [[جان اي. فرلِنگ]] لکيو ته هو خوش هو ته “ڪيمپ جي شور غوغا ۽ عوامي حياتيءَ جي مصروف منظرن” کان آزاد ٿي ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=246}} مائونٽ ورنن تي کيس عزت ڏيڻ لاءِ ملندڙ مهمانن جو وهڪرو لڳاتار جاري رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=462|Ferling|2009|2pp=255–256}} واشنگٽن جنگ کان اڳ شروع ڪيل [[گريٽ ڊسمَل سوايمپ]] ۽ [[پوٽو ميڪ ڪمپني|پوٽو ميڪ ڪينال]] وارن منصوبن ۾ پنهنجون دلچسپيون ٻيهر سرگرم ڪيون، پر انهن مان ڪنهن به کيس ڪا ڪمائي نه ڏني.{{sfn|Ferling|2010|pp=332–334}} هن 1784 ۾ پنهنجي اوهايو ملڪيتن جي جائزي لاءِ 34 ڏينهن جو، {{convert|680|mi|km|adj=on}} سفر ڪيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=247–255}} هن مائونٽ ورنن ۾ نئين سر تعمير ۽ سجاوٽ جي ڪم جي تڪميل جي نگراني ڪئي، جنهن سندس رهائش کي اهڙي حويليءَ ۾ بدلائي ڇڏيو جيڪا اڄ تائين موجود آهي—پر سندس مالي حالت مضبوط نه هئي. قرض ڏيندڙ کيس جنگي دور جي [[depreciation|قدر گهٽيل]] ڪرنسي ۾ ادائيگيون ڪندا هئا، ۽ هن تي ٽيڪسن ۽ اجرتن جا وڏا بقايائون هئا. سندس غير موجودگيءَ دوران مائونٽ ورنن مان ڪو منافعو نه ٿيو، ۽ وبائي آفتن ۽ خراب موسم سبب فصلن جي پيداوار لڳاتار خراب رهي. 1787 ۾ سندس جاگير مسلسل يارهين سال به خساري ۾ رهي.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=246–247|Chernow|2010|2pp=552–553|Ellis|2004|3p=167}} پنهنجي جاگير کي ٻيهر منافعي بخش بڻائڻ لاءِ واشنگٽن نئين زمين سازيءَ (لينڊ اسڪيپنگ) جو منصوبو اختيار ڪيو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ وڻن ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن جي هڪ حد پوکڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfnm|Wulf|2011|1p=52|Subak|2018|2pp=43–44}} هن 1785 ۾ اسپين جي بادشاهه [[چارلس ٽئين (اسپين)|چارلس ٽئين]] کان تحفي طور هڪ [[Stud (animal)|نسلي نر جانور]] ملڻ کان پوءِ [[خچر]]ن جي نسل وڌائڻ (بريڊنگ) به شروع ڪئي؛{{sfn|Coe|2020|p=xxii}} هن جو خيال هو ته اهي زراعت ۾ انقلاب آڻيندا.<ref>{{cite magazine |last=Coe|first=Alexis |url=https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |title=George Washington Saw a Future for America: Mules |date=February 12, 2020 |magazine=Smithsonian|ref=none |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121085447/https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |archivedate=November 21, 2025}}</ref> === 1787 جي آئيني ڪنوينشن === {{Main|آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)}} [[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|upright=1.2|alt=هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي جي تصوير: آمريڪا جي آئين تي صحيح ٿيندي ڏيکاريل؛ واشنگٽن بطور صدارت ڪندڙ آفيسر ساڄي پاسي بيٺل|''[[آمريڪا جي آئين تي صحيح جو منظر]]''، 1940 جي تصوير جيڪا [[هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي]] ٺاهِي؛ 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] تي واشنگٽن کي صدارت ڪندڙ آفيسر طور ڏيکاري ٿي]] جون 1783 ۾ خانگي حياتي ڏانهن موٽڻ کان اڳ، واشنگٽن مضبوط اتحاد (يونين) لاءِ سڏ ڏنو. جيتوڻيڪ کيس خدشو هو ته سول معاملن ۾ مداخلت جي الزام هيٺ اچي سگهي ٿو، تنهن هوندي به هن رياستن ڏانهن هڪ سرڪيولر خط موڪليو، جنهن ۾ هن چيو ته [[ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز]] “ريتيءَ جي رسّي” کان وڌيڪ ڪجهه به ناهن. هن سمجهيو ته قوم “انتشار ۽ افراتفري” جي ڪناري تي آهي، ٻاهرين مداخلت لاءِ ڪمزور آهي، ۽ هڪ قومي آئين مضبوط مرڪزي حڪومت هيٺ رياستن کي متحد ڪري ڇڏيندو.{{sfnm|Alden|1996|1p=221|Chernow|2010|2p=518|Ferling|2009|3p=266}} جڏهن [[شيئز جي بغاوت]] آگسٽ 1786 ۾ ميساچوسٽس ۾ ڀڙڪي، تڏهن واشنگٽن وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳو ته قومي آئين ضروري آهي.{{sfn|Chernow|2010|pp=517–519}}<ref name=anb/> ڪجهه قومپرست (نيشنلسٽ) خوفزده هئا ته نئين جمهوريه قانون کان خالي حالت ڏانهن لهي رهي آهي؛ انهن 11 سيپٽمبر 1786 تي [[اناپولس ڪنوينشن (1786)|اناپولس]] ۾ ملاقات ڪري ڪانگريس کان مطالبو ڪيو ته ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز نظرِثاني ڪيا وڃن.{{sfnm|Taylor|2016|1pp=373–374|Ferling|2009|2p=266}} ڪانگريس 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] فلاڊيلفيا ۾ رکڻ تي راضي ٿي، ۽ هر رياست کي نمائندا موڪلڻ لاءِ چيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=523|Taylor|2016|2pp=373–374}} واشنگٽن کي ورجينيا وفد جو اڳواڻ چونڊيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. هن کي ڪنوينشن جي قانوني حيثيت بابت خدشا هئا، ۽ هن [[جيمس ميڊيسن]]، هينري ناڪس، ۽ ٻين سان صلاح ڪئي. انهن کيس شرڪت لاءِ قائل ڪيو، ڇو ته سندن خيال هو ته سندس موجودگي شايد هٻڪائيندڙ رياستن کي نمائندا موڪلڻ تي آماده ڪري، توثيق (ريٽيفڪيشن) واري عمل کي هموار ڪري، ۽ ڪنوينشن کي جواز به ڏئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=220–221|Ferling|2009|2p=266}} واشنگٽن 9 مئي 1787 تي فلاڊيلفيا پهتو، ۽ ڪنوينشن 25 مئي تي شروع ٿيو. بينجمن فرينڪلِن واشنگٽن کي اجلاس جي صدارت لاءِ نامزد ڪيو، ۽ هو متفقه طور چونڊيو ويو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=520–521, 523, 526, 529|Unger|2013|2p=33}} نمائندي [[ايڊمنڊ رئنڊالف]]، ميڊيسن جي [[ورجينيا منصوبي]] کي پيش ڪيو؛ ان ۾ مڪمل نئون آئين ۽ هڪ خودمختيار قومي حڪومت تجويز ٿيل هئي، جنهن جي واشنگٽن تمام گهڻي سفارش ڪئي.{{sfn|Ferling|2010|pp=359–360}} پر نمائندگيءَ بابت تفصيل انتهائي تڪراري ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ مقابلي طور [[نيو جرسي منصوبي]] کي به اڳيان آندو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=553}} 10 جولاءِ تي واشنگٽن اليگزينڊر هئملٽن کي لکيو: “مان تقريبن هن ڪنوينشن جي ڪارروائين مان ڪنهن موافق نتيجي ڏسڻ کان نا اميد ٿي ويو آهيان، ۽ تنهن ڪري هن ڪم ۾ ڪنهن به طرح شامل ٿيڻ تي پڇتاءُ ٿو ڪريان.”{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} ان هوندي به، هن پنهنجي وقار کي ٻين نمائندن جي ڪم لاءِ استعمال ڪيو، ۽ ڪيترن کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ته [[آمريڪا جو آئين|آئين]] جي توثيق جي حمايت ڪن.{{sfn|Alden|1996|p=229}} آخري متن ٻنهي منصوبن وچ ۾ [[ڪنڪٽيڪٽ ٺاهه]] اختيار ڪيو، ۽ 17 سيپٽمبر 1787 تي 55 مان 39 نمائندن ان تي صحيحون ڪيون.{{sfnm|Alden|1996|p=229}}<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|publisher=The White House|accessdate=January 12, 2025|title=The Constitution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109041436/https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/ |archivedate=January 9, 2026}}</ref> === پهرين صدارتي چونڊ === {{Main|1788–1789 آمريڪا جي صدارتي چونڊ}} 1789 جي پهرين صدارتي چونڊ کان ٿورو اڳ، 1788 ۾ واشنگٽن کي [[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] جو [[چانسلر]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Morrison|2009|p=6}} هو پنهنجي صدارت دوران به اهو عهدو نڀائيندو رهيو، ۽ پنهنجي وفات تائين ان تي رهيو.<ref name="chancellor">{{cite web |title=Duties and History |url=https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |publisher=[[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] |accessdate=April 2, 2021 |archivedate=March 7, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307230012/https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |url-status=live }}</ref> پهرين صدارتي چونڊ لاءِ ڪنوينشن جي نمائندن اڳ ئي واشنگٽن جي صدارت جو اندازو لڳايو هو، ۽ چونڊ کان پوءِ عهدي جي تعريف ڪرڻ (آفيس جي صورت) کيس پاڻ طئي ڪرڻ لاءِ ڇڏي ڏني.{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} جڏهن رياستي اليڪٽرن 4 فيبروري 1789 تي ووٽ ڏنا،{{sfnm|1a1=Chernow|1y=2010|1pp=559–560|2a1=Ferling|2y=2009|2p=361}} تڏهن واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو—آمريڪي صدرن ۾ اها انوکي ڳالهه آهي.{{sfn|Chernow|2010|p=551}} [[جان ايڊمز]] نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=274}} جيتوڻيڪ واشنگٽن لکيو ته مائونٽ ورنن ڇڏڻ بابت کيس “پريشان ۽ تڪليف ڏيندڙ احساس” ٿيا، تڏهن به هو 16 اپريل تي نيو يارڪ شهر ڏانهن روانو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=274–275|Chernow|2010|2pp=559–561|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} == صدارت (1789–1797) == {{Main|جارج واشنگٽن جي صدارت}} {{Infobox U.S. Cabinet |align=right |Name=واشنگٽن |President=[[جارج واشنگٽن]] |President start=1789 |President end=1797 |Vice President=[[جان ايڊمز]] |Vice President start=1789 |Vice President end=1797 |State=[[جان جي]] (عارضي) |State start=1789 |State end=1790 |State 2=[[ٿامس جيفرسن]] |State start 2=1790 |State end 2=1793 |State 3=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |State start 3=1794 |State end 3=1795 |State 4=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |State start 4=1795 |State end 4=1797 |Treasury=[[اليگزينڊر هئملٽن]] |Treasury start=1789 |Treasury end=1795 |Treasury 2=[[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start 2=1795 |Treasury end 2=1797 |War=[[هينري ناڪس]] |War start=1789 |War end=1794 |War 2=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |War date 2=1795 |War 3=[[جيمس مڪ هينري]] |War start 3=1796 |War end 3=1797 |Justice=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |Justice start=1789 |Justice end=1794 |Justice 2=[[وليم براڊفورڊ (اٽارني جنرل)|وليم براڊفورڊ]] |Justice start 2=1794 |Justice end 2=1795 |Justice 3=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)|چارلس لي]] |Justice start 3=1795 |Justice end 3=1797 }} === پهريون مدو === {{Further|واشنگٽن، ڊي. سي. جي تاريخ|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|وِسڪي بغاوت|اتر-اولهه هندستاني جنگ|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|آمريڪا جي ڪابينه|آمريڪا جي ڪابينه}} [[File:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|thumb|''جارج واشنگٽن''، {{circa|1795}}، [[گِلبرٽ اسٽيوئرٽ]] جي ٺهيل، شروعاتي حلف برداريءَ واري تصوير، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]|left]]واشنگٽن 30 اپريل 1789 تي [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري|حلف بردار]] ٿيو، ۽ نيو يارڪ شهر ۾ [[فيڊرل هال]] تي [[آمريڪا جي صدر جي عهدي جو حلف|عهدو سنڀالڻ جو حلف]] کنيو.{{efn|هن ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته ڇا واشنگٽن حلف جي پڇاڙيءَ ۾ “سو هلپ مي گاڊ” (خدا منهنجي مدد ڪري) شامل ڪيو يا نه.{{sfnm|Henriques|2020|1loc=3: "I Cannot Tell a Lie"|Alden|1996|2p=236}}}}{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2pp=550–551|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} سندس گاڏي کي مليشيا ۽ هڪ مارچنگ بينڊ اڳيان وٺي هليا، ۽ حلف برداريءَ جي جلوس ۾ رياستي اڳواڻن ۽ پرڏيهي معزز مهمانن به شرڪت ڪئي؛ هجوم لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن جو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=566–567|Randall|1997|2p=448}} [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] ماسن طرفان فراهم ڪيل [[جارج واشنگٽن جي حلف برداريءَ واري بائيبل|بائيبل]] تي حلف کڻايو.{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2p=568}} واشنگٽن سينيٽ چيمبر ۾ تقرير پڙهي، جنهن ۾ هن دعا ڪئي ته “اهو قادرِ مطلق وجود ... آمريڪا جي ماڻهن جي آزادي ۽ خوشحاليءَ کي مقدس بڻائي.”{{sfnm|Randall|1997|1p=448|Alden|1996|2p=236}} جيتوڻيڪ هو بنا پگهار خدمت ڪرڻ گهري پيو، ڪانگريس زور ڀريو ته هو پگهار وٺي،<ref name="anb" /> ۽ واشنگٽن لاءِ ساليانو $25,000 مقرر ڪيا (جڏهن ته نائب صدر لاءِ ساليانو $5,000).{{sfnm|Chernow|2010|1p=552|Rhodehamel|2017|2loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي لکيو: “اسان جي حالت ۾ هر ڳالهه جو پهريون قدم اڳئين مثال (precedent) بڻجندو، تنهن ڪري منهنجي دل جي خواهش آهي ته اهي مثال سچن اصولن تي قائم ٿين.”{{sfn|Unger|2013|p=76}} انهيءَ مقصد لاءِ هن سينيٽ طرفان تجويز ڪيل وڏا خطابي لقب—جهڙوڪ “هز ميجسٽي” يا “هز هائينس دي پريزيڊنٽ”—رد ڪيا، ۽ “مِسٽر پريزيڊنٽ” کي ترجيح ڏني.{{sfnm|Bartoloni-Tuazon|2014|1pp=1, 9|Unger|2013|2p=80}} سندس ايگزيڪيوٽو اڳيون مثال (executive precedents) ۾ حلف برداريءَ جي تقرير، ڪانگريس ڏانهن پيغام، ۽ [[آمريڪا جي ڪابينه|ڪابينه واري صورت]] سان [[آمريڪا جي وفاقي حڪومت|ايگزيڪيوٽو شاخ]] کي ترتيب ڏيڻ شامل هئا.{{sfn|Unger|2013|pp=236–237}} هن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] لاءِ پهريان جج به چونڊيا.{{sfn|Banner|2024|p=13}} واشنگٽن انتظامي صلاحيت رکندڙ ۽ ماڻهوءَ جي قابليت ۽ ڪردار جو سٺو پرکيندڙ هو.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=197–198|Unger|2013|2pp=236–237}} پراڻي [[ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن]] وٽ ڪم سنڀالڻ لاءِ اختيار گهٽ هئا: قيادت ڪمزور، ڪو ايگزيڪيوٽو نه، ڪلارڪن جي ننڍڙي بيوروڪريسي، وڏو قرض، بي قدر ڪاغذي ڪرنسي، ۽ ٽيڪس لڳائڻ جو اختيار نه هو.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} ڪانگريس 1789 ۾ ايگزيڪيوٽو کاتا قائم ڪيا، جن ۾ [[آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ|اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ]]، [[آمريڪا جو وار ڊپارٽمينٽ|وار ڊپارٽمينٽ]]، ۽ [[آمريڪا جو ٽريزري ڊپارٽمينٽ|ٽريزري ڊپارٽمينٽ]] شامل هئا. واشنگٽن [[ايڊمنڊ رئنڊالف]] کي [[آمريڪا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ساموئل اوسگُڊ]] کي [[پوسٽ ماسٽر جنرل]]، [[ٿامس جيفرسن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[هينري ناڪس]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف وار|سيڪريٽري آف وار]]، ۽ [[اليگزينڊر هئملٽن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف ٽريزري|سيڪريٽري آف ٽريزري]] مقرر ڪيو. واشنگٽن جي ڪابينه صلاح مشوري ۽ راءِ ڏيڻ وارو ادارو بڻجي وئي؛ آئين ان کي لازمي قرار نه ڏنو هو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=281–282|Cooke|2002|2pp=4–5|Chervinsky|2020|3pp=4–5}} واشنگٽن ڪابينه جي بحث کي پنهنجي چونڊيل موضوعن تائين محدود رکندو هو، ۽ کاتي جي سربراهن کان توقع رکندو هو ته هو خوشدلي سان سندس فيصلا لاڳو ڪن.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} هن [[آمريڪا جي صدرن جا ويٽو|ويٽو]] جي اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ به احتياط ڪيو، ۽ لکيو: “مان ڪيترن بلن تي صحيح ڪريان ٿو، جيتوڻيڪ منهنجو فيصلو انهن جي ابتڙ هوندو آهي.”{{sfn|Ellis|1999|p=133}} واشنگٽن سياسي ڌڙابنديءَ جو مخالف هو ۽ پنهنجي سموري صدارت دوران غير جماعتِي رهيو (آمريڪا جو واحد صدر جنهن اهڙو ڪيو).{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} هو وفاقيت (federalist) واري طرزِ حڪومت لاءِ همدرد هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} سندس ويجها صلاحڪار ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، جيڪي پوءِ [[پهريون پارٽي نظام]] جو پيش خيمو ثابت ٿيا. هئملٽن [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] ٺاهي ته قومي قرض/ڪريڊٽ مضبوط ٿئي ۽ ملڪ مالي طور طاقتور بڻجي. جيفرسن هئملٽن جي ايجنڊا جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪن]] قائم ڪيا. واشنگٽن، البت، هئملٽن جي ايجنڊا کي ترجيح ڏني، ۽ اها آخرڪار لاڳو ٿي—جنهن سبب سخت تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Cooke|2002|p=7}} واشنگٽن جي پهرين مدي جا ٻيا اندروني مسئلا مستقل گاديءَ جي رٿابندي،{{sfn|Bordewich|2016|pp=150–157}} ڪيترن آئيني ترميمن جي منظوري جن ۾ [[آمريڪا جو بل آف رائيٽس|بل آف رائيٽس]] شامل هو، ۽ غلامي بابت جاري بحث،{{sfn|Bordewich|2016|pp=198–206, 213–220}} توڙي مقامي آمريڪي علائقن ڏانهن توسيع بابت تڪرار هئا.{{sfn|Genovese|Landry|2021|pp=34–38}} واشنگٽن قومي اتحاد وڌائڻ لاءِ 26 نومبر 1789 کي [[آمريڪا ۾ ٿئنڪس گِونگ|ٿئنڪس گِونگ]] جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=585, 609|Henriques|2006|2p=65|3a1=Novak|3a2=Novak|3y=2007|3pp=144–146}} === ٻيون مدو === [[File:Official_Presidential_portrait_of_Thomas_Jefferson_(by_Rembrandt_Peale,_1800).jpg|thumb|alt=مٿي ۽ ڪلها ڏيکاريندڙ تصوير|[[ٿامس جيفرسن]] جي تصوير]] واشنگٽن شروعات ۾ پنهنجي پهرين مدي کان پوءِ رٽائر ٿيڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو عهدي کان ٿڪجي پيو هو ۽ صحت به خراب هئي. ڪابينه اندر ڇڪتاڻ ۽ جماعتِي تنقيدن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، هن ٻئي مدي لاءِ گهٽ دلچسپي ڏيکاري، ۽ مارٿا به نه ٿي چاهيو ته هو ٻيهر بيهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=674-675, 678|Ferling|2009|2p=362|Randall|1997|3p=484}} واشنگٽن جو ڀاڻيجو [[جارج آگسٽين واشنگٽن (جارج واشنگٽن جو ڀاڻيجو)|جارج آگسٽين واشنگٽن]]، جيڪو سندس غيرموجودگيءَ ۾ مائونٽ ورنن سنڀالي رهيو هو، سخت بيمار هو، جنهن واشنگٽن جي رٽائر ٿيڻ واري خواهش کي وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Chernow|2010|p=687}} پر ڪيترن ماڻهن کيس ٻيهر بيهڻ لاءِ زور ڀريو. ميڊيسن چيو ته سندس غيرحاضري ڪابينه ۽ ايوان ۾ خطرناڪ سياسي ڦوٽ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيندي. جيفرسن به التجا ڪئي ته هو رٽائر نه ٿئي، ۽ وعدو ڪيو ته هئملٽن خلاف پنهنجا حملا ڇڏي ڏيندو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=421|Randall|1997|2p=482|Chernow|2010|3pp=675, 678}} هئملٽن چيو ته واشنگٽن جي غيرحاضري ملڪ لاءِ “سڀ کان وڏي برائي” ثابت ٿيندي.{{sfn|Chernow|2005|p=403}} جڏهن [[1792 جي آمريڪا جي صدارتي چونڊ|1792 جي چونڊ]] ويجهو آئي، واشنگٽن راضي ٿيو ته هو بيهي.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} 13 فيبروري 1793 تي [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] متفقه طور واشنگٽن کي ٻيهر صدر چونڊيو، جڏهن ته [[جان ايڊمز]] 77 بمقابله 50 ووٽن سان ٻيهر نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} واشنگٽن 4 مارچ 1793 تي فلاڊيلفيا ۾ [[ڪانگريس هال]] تي ايسوسيئيٽ جسٽس [[وليم ڪشنگ]] کان حلف کنيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=687|Cooke|2002|2pp=10–11}} 22 اپريل 1793 تي، جڏهن [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] شروع ٿيون، واشنگٽن [[غيرجانبداريءَ جو اعلان (واشنگٽن)|غيرجانبداريءَ جو اعلان]] جاري ڪيو ۽ آمريڪي غيرجانبداري بيان ڪئي. هن جو ارادو هو ته “جنگ ڪندڙ طاقتن ڏانهن دوستاڻو ۽ غيرجانبدار رويو” اختيار ڪيو وڃي، ۽ آمريڪين کي خبردار ڪيو ته هو تڪرار ۾ دخل نه ڏين.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=299, 304, 308–311|Banning|1974|2p=2|Cooke|2002|3pp=11–12}} جيتوڻيڪ واشنگٽن فرانس جي انقلابي حڪومت کي تسليم ڪيو، پر آخرڪار هن آمريڪا ۾ فرانسيسي وزير [[ايڊمنڊ-چارلس ژني|ايڊمنڊ-چارلس ژني]] کي واپس گهرايو (ريڪال) ڪرڻ جي درخواست ڪئي.{{sfn|Cooke|2002|pp=12–13}} ژني هڪ سفارتي تڪراري شخص هو، جيڪو واشنگٽن جي غيرجانبداريءَ واري پاليسيءَ سان کلي مخالفت ڪندو هو. هن چار آمريڪي جهاز پرائيويٽير طور تيار ڪرايا ته هو اسپين جي فوجن تي حملا ڪن (جيڪي برطانيا جا اتحادي هئا) [[فلوريڊا]] ۾، ۽ گڏوگڏ مليشيائون منظم ڪري ٻين برطانوي قبضي وارن علائقن تي حملي لاءِ ڪوشش ڪئي. پر سندس ڪوششون آمريڪا کي جنگ ۾ گهلي نه سگهيون.{{sfnm|Chernow|2010|1p=692|Cooke|2002|2p=12}} ٻئي مدي ۾ واشنگٽن کي ٻه وڏا اندروني تڪرار درپيش ٿيا. پهريون [[وِسڪي بغاوت]] (1791–1794) هو، جيڪو پنسلوانيا ۾ شراب جي ٽيڪس خلاف بغاوت هئي. واشنگٽن مليشيا کي متحرڪ ڪيو ۽ پاڻ بغاوت خلاف مهم جي قيادت ڪئي، جنهن سان بغاوت دٻجي وئي.{{sfn|Ellis|2004|p=225}}<ref name=anb/> ٻيو تڪرار [[اتر-اولهه هندستاني جنگ]] هو، جيڪو سفيد آبادڪارن ۽ مقامي آمريڪين وچ ۾ ٿيو؛ مقامي آمريڪي برطانيا جي مدد سان هئا، ۽ برطانيا انهن قلعن ۾ موجود هئي جن کي هن انقلابي جنگ کان پوءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name=anb/>{{sfn|Benn|1993|p=17}} 1794 ۾ آمريڪي فوجن [[فالِن ٽِمبرز جي جنگ]] ۾ مقامي آمريڪي فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان تڪرار ختم ٿيو.<ref name=anb/> هئملٽن [[جي معاهدو]] ترتيب ڏنو ته برطانيا سان واپاري لاڳاپا نارمل ٿين، اولهه وارن قلعن مان برطانيا نڪري، ۽ انقلاب کان رهيل مالي قرضن جا مسئلا حل ٿين.{{sfn|Elkins|McKitrick|1995|loc=ch. 9}} چيف جسٽس [[جان جي]] واشنگٽن جي موقف جي نمائندگي ڪئي ۽ 19 نومبر 1794 تي معاهدي تي صحيح ڪئي. واشنگٽن هن معاهدي جي حمايت ڪئي ڇو ته ان سان جنگ کان بچاءُ ٿيو،{{sfn|Chernow|2010|p=730}} پر هو مايوس به هو ته شقون برطانيا کي وڌيڪ فائدو ڏين ٿيون.{{sfn|Ferling|2009|p=340}} هن عوامي راءِ منظم ڪئي ۽ توثيق ڪرائي،{{sfnm|Estes|2000|1pp=409–420|Estes|2001|2p=127}} پر کيس بار بار عوامي تنقيد ۽ سياسي تڪرار کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Ferling|2009|p=344}}<ref name=anb/> جڏهن برطانيا [[گريٽ ليڪس]] ڀرسان پنهنجا قلعا ڇڏيا، تڏهن [[ڪينيڊا–آمريڪا سرحد]] بابت تجويز ڪيل حد بندي [[arbitration|ثالثي]] ڏانهن موڪلي وئي. ڪيترائي انقلاب کان اڳ جا قرض طئي ڪيا ويا، ۽ برطانيا [[برطانوي ويسٽ انڊيز]] کي آمريڪي واپارين لاءِ کوليو. هن معاهدي سان برطانيا سان امن ۽ ڏهاڪي جي خوشحال واپار کي يقين مليو؛ پر جيفرسن چيو ته ان سان فرانس ناراض ٿيو ۽ “جنگ کان بچڻ بدران جنگ کي دعوت” ملي.{{sfn|Ferling|2009|p=343}} جيفرسن جو دعويٰ پوءِ درست ثابت ٿيو جڏهن معاهدي تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ فرانس سان لاڳاپا خراب ٿيا، ۽ [[فرانسيسي ڊائريڪٽري]] واشنگٽن جي مدي جي پڄاڻيءَ کان ٻه ڏينهن اڳ آمريڪي جهازن جي ضبطگيءَ جي اجازت ڏني.{{sfn|Akers|2002|p=27}} ايندڙ صدر [[جان ايڊمز]] کي جنگ جو امڪان ورثي ۾ مليو.{{sfnm|Grizzard|2005|1p=263|Lengel|2005|2p=357}} اسپين سان لاڳاپا وڌيڪ ڪامياب رهيا: [[ٿامس پِنڪني]] 1795 ۾ [[سان لورينزو جو معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۽ اسپين جي علائقن جي سرحد طئي ٿي ۽ [[مسيسيپي درياهه]] تي آمريڪا لاءِ آمدرفت (نيويگيشن) جو حق ضمانت ٿيو.<ref name=anb/>{{sfn|Nowlan|2014|p=55}} 31 جولاءِ 1793 تي جيفرسن ڪابينه مان استعيفا ڏني.{{sfn|Cooke|2002|p=13}} هئملٽن جنوري 1795 ۾ عهدو ڇڏِي ويو، ۽ سندس جاءِ تي [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] آيو. وار سيڪريٽري هينري ناڪس سان واشنگٽن جا لاڳاپا انهن افواهن سبب خراب ٿيا ته ناڪس، آمريڪي فرگيٽن جي تعمير وارن ٺيڪن مان فائدو ورتو—اهي فرگيٽون مبينا طور [[باربري قذاق]]ن خلاف [[1794 جو نيويل ايڪٽ|1794 جو نيويل ايڪٽ]] تحت ٺهرائيون ويون هيون. ناڪس کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=713}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=726–727|Cooke|2002|2p=15}} پنهنجي صدارت جي آخري مهينن ۾ واشنگٽن سياسي مخالفن ۽ جماعتِي پريس جي حملي هيٺ رهيو، جن کيس جاه طلب ۽ لالچي سڏيو. هن پريس کي قومي وحدت کي ٽوڙيندڙ قوت سمجهڻ شروع ڪيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=491–492|Chernow|2010|2pp=752–754}} واشنگٽن ڪانگريس جي اُن مطالبن جي به مخالفت ڪئي ته [[جي معاهدو]] سان لاڳاپيل ڪاغذ ڏنا وڃن؛ هن دليل ڏنو ته اهي “ايوانِ نمائندگان جي اختيار هيٺ ڪنهن مقصد سان لاڳاپيل ناهن، سواءِ مواخذو (impeachment) جي، جنهن جو ذڪر قرارداد ۾ ئي ڪونهي.”<ref name=anb/> === ودا نامو (رٽائرمينٽ) === {{Main|جارج واشنگٽن جو ودا نامو}} [[File:Washington's Farewell Address.jpg|thumb|alt=اخبار جنهن ۾ واشنگٽن جو ودا نامو ڇپيل آهي|[[جارج واشنگٽن جو ودا نامو|واشنگٽن جو ودا نامو]]، 19 سيپٽمبر 1796 تي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ شايع ٿيو]] ٻئي مدي جي پڄاڻيءَ تي واشنگٽن رٽائر ٿي ويو. هن تي ٿيندڙ ذاتي حملن کان هو دلگير هو ۽ اهو به چاهيو ٿي ته واقعي مقابلي واري صدارتي چونڊ جو امڪان پيدا ٿئي. هو پاڻ کي ٻه-مدي حد (two-term limit) سان قانوني طور پابند نه سمجهندو هو، پر سندس رٽائرمينٽ هڪ وڏو مثال بڻجي وئي.{{sfn|Peabody|2001|pp=440–446}} مئي 1792 ۾، رٽائرمينٽ جي امڪان کي ذهن ۾ رکندي، واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي هدايت ڪئي ته هو هڪ “[[Valedictorian|وداعي خطاب]]” جو مسودو تيار ڪري؛ ان جو شروعاتي عنوان “وداع نامو” هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|pp=46–47}} مئي 1796 ۾ واشنگٽن اهو مسودو هئملٽن ڏانهن موڪليو، جنهن وڏي پيماني تي ٻيهر لکت ڪئي، ۽ واشنگٽن آخري تبديليون ڪيون.{{sfnm|Flexner|1972|1p=292|Chernow|2010|2pp=752–753|3a1=Spalding|3a2=Garrity|3y=1996|3p=4744|Hayes|2017|4pp=287–298}} 19 سيپٽمبر 1796 تي ڊيِوڊ ڪلي پول جي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ اهو خطاب ڇپيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=754|Avlon|2017|2pp=89–90}} واشنگٽن زور ڏنو ته قومي سڃاڻپ سڀ کان مٿانهين آهي، ۽ چيو ته “آمريڪن... نالو هميشه حب الوطني جي جائز فخر کي بلند ڪندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=755|Nowlan|2014|2pp=55–56}} هن سياسي پارٽين جي خطرن ۽ پرڏيهي اتحادين جي اندروني معاملن سان ڳنڍجڻ واري خطري کان خبردار ڪيو.{{sfnm|1a1=Randall|1y=1997|1p=492|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2pp=48, 72}} هن سڀني ملڪن سان دوستي ۽ واپار جي صلاح ڏني، پر يورپي جنگين ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جو چيو.{{sfnm|1a1=Fishman|1a2=Pederson|1a3=Rozell|1y=2001|1pp=119–120|2a1=Gregg|2a2=Spalding|2y=1999|2pp=199–216}} هن مذهب جي اهميت تي زور ڏيندي چيو ته “مذهب ۽ اخلاق” جمهوريه ۾ “لازمي سهارا” آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=133}} هن آخر ۾ پنهنجي ورثي بابت لکيو: “مان دل سان قادرِ مطلق کان دعا ٿو گهران ته هو اُن بڇڙائين کي روڪي يا گهٽائي، جن ڏانهن [منهنجي اڻ ڄاتل غلطيون] وٺي وڃن ٿيون. مان اها اميد به ساڻ کڻي هلندس ته منهنجو ملڪ ڪڏهن به انهن کي درگذر جي نگاهه سان ڏسڻ ڇڏي نه ڏيندو، ۽ منهنجي حياتيءَ جا پنجيتاليهه سال، سڌي نيت سان ان جي خدمت لاءِ وقف ٿيڻ کان پوءِ، ناڪافي قابليت جون خطائون وسارڻ ۾ موڪليون وينديون—جيئن پاڻ مان به جلد [[يوحنا 14|آرامگاهن]] ڏانهن ويندس.”{{sfn|Avlon|2017|p=280}} شروعاتي اشاعت کان پوءِ ڪيترن ريپبلڪن، جن ۾ ميڊيسن به شامل هو، هن خطاب تي تنقيد ڪئي ۽ ان کي فرانس مخالف مهم جو دستاويز سڏيو؛ ميڊيسن جو خيال هو ته واشنگٽن گهڻو برطانيا نواز هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|p=143}} 1972 ۾ واشنگٽن جي محقق [[جيمس ٿامس فليڪسنر|جيمس فليڪسنر]] چيو ته ودا نامي کي اوتري ئي ساراهه ملي جيتري [[ٿامس جيفرسن]] جي [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] جي [[گيٽسبرگ خطاب]] کي ملي.{{sfnm|1a1=Flexner|1y=1972|1p=292|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2p=142}} 2010 ۾ چيرنو “وداع نامي” کي [[ريپبلڪنزم]] بابت سڀ کان اثرائتي بيانن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Chernow|2010|pp=752–754}} == صدارت کان پوءِ وارو دور (1797–1799) == {{further|جارج واشنگٽن جي صدارت کان پوءِ وارو دور}} === رٽائرمينٽ === {{See also|جارج واشنگٽن جون مالي حالتون}} [[File:Gilbert_Stuart,_George_Washington_(Lansdowne_portrait,_1796).jpg|thumb|upright=0.7|alt=واشنگٽن جي بيٺل تصوير، هڪ هٿ اڳتي وڌايل|[[لينسڊائون پورٽريٽ]] (1796)]] جڏهن واشنگٽن مارچ 1797 ۾ مائونٽ ورنن ڏانهن رٽائر ٿيو، تڏهن هن پنهنجن ڪاروباري مفادن لاءِ وقت ڪڍيو، جيتوڻيڪ سندس پوک-پالڻ واريون سرگرميون رڳو تمام ٿورڙو منافعو ڏينديون هيون.{{sfn|Ragsdale|2021|pp=5–6}}{{sfn|Chernow|2010|p=53}} سندس تقريبن سموري دولت نقد رقم بدران زمين ۽ غلامن جي صورت ۾ هئي. پنهنجي آمدني وڌائڻ لاءِ واشنگٽن پنهنجي غلام بڻايل مزدورن کان ڪم وٺي [[ڊسٽلري]] قائم ڪئي ته [[وِسڪي]] ٺاهي وڃي.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=44–45|Ferling|2009|2p=351}} هو زمينن جو سٽي باز به هو: هو ويجهو نئين گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] (1791 ۾ سندس عزاز ۾ نالو رکيو ويو) جي چوڌاري ترقي وڌائڻ لاءِ زمين جا ٽڪرا خريد ڪندو هو، جيڪو مائونٽ ورنن کان پوٽو ميڪ درياهه جي مٿان طرف هو. هن گاديءَ ۾ انفرادي پلاٽ وچولي آمدني وارن سيڙپڪارن کي وڪرو ڪيا، وڏي سيڙپڪارن کي ڪيترائي پلاٽ گڏ ڏئي وڪرو ڪرڻ بدران، ڇو ته هن جو خيال هو ته وچولي سيڙپڪار سڌارن ۽ تعمير ۾ وڌيڪ سنجيدگي سان حصو وٺندا.{{sfn|Chernow|2010|pp=663, 704–705}} هن وٽ اولهه ۾ ([[پائڊمونٽ (آمريڪا)|پائڊمونٽ]] تي) زمينون به هيون، جيڪي ٿورڙي آمدني ڏينديون هيون، ۽ هن ناڪاميءَ سان انهن کي وڪڻڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ellis|2004|pp=255–261}} 1799 ۾ پنهنجي وفات وقت، هن وٽ ورجينيا، اوهائيو، ميري لينڊ، پنسلوانيا، نيو يارڪ، [[ڪينٽڪي]] ۽ اتر اولهه علائقي ۾ گڏيل طور تي {{convert|58000|acre}} کان وڌيڪ زمين جو مالڪاڻو حق هو.{{sfn|Lengel|2015|p=246}} رٽائرمينٽ ۾ واشنگٽن وڌيڪ پڪو فيڊرلِسٽ بڻجي ويو. هن کليءَ طرح [[اجنبي ۽ بغاوتي قانون]] (Alien and Sedition) جي حمايت ڪئي ۽ فيڊرلِسٽ [[جان مارشل]] کي قائل ڪيو ته هو ڪانگريس لاءِ بيهي، جيئن [[ٿامس جيفرسن|جيفرسني]] اثر کي [[ورجينيا]] ۾ ڪمزور ڪري سگهجي.{{sfn|Flexner|1974|p=386}} جڏهن فرانسيسي [[privateer|پرائيويٽير]] 1798 ۾ آمريڪي جهاز ضبط ڪرڻ لڳا، ۽ لاڳاپا بگڙڻ سان “[[Quasi-War|[[نيم جنگ]]]]” (Quasi-War) پيدا ٿي، ته واشنگٽن [[جيمس مڪ هينري]] (سيڪريٽري آف وار) کي لکيو ۽ آڇ ڪئي ته هو صدر [[جان ايڊمز]] جي فوج منظم ڪري ڏيندو.{{sfn|Randall|1997|p=497}} ايڊمز 4 جولاءِ 1798 تي کيس ليفٽيننٽ جنرل جي ڪميشن ۽ فوجن جو ڪمانڊر-اِن-چيف نامزد ڪيو.{{sfnm|Flexner|1974|1pp=376–377|Bell|1992|2p=64}} واشنگٽن 13 جولاءِ 1798 کان وٺي پنهنجي وفات تائين (17 مهينا) ڪمانڊنگ جنرل رهيو.{{sfn|Bell|1992|p=64}} هن رٿابندي ۾ حصو ورتو، پر فوج جي عملي قيادت هئملٽن حوالي ڪئي. هن عرصي دوران ڪا به فوج آمريڪا تي چڙهائي نه ڪئي، ۽ واشنگٽن ميدانِ جنگ ۾ حڪم سنڀالڻ لاءِ نه نڪتو.{{sfnm|Kohn|1975|1pp=225–242|Grizzard|2005|2p=264}} === وفات === <!-- linked from redirect "Death of George Washington" --> [[File:Life of George Washington, Deathbed.jpg|thumb|left|alt=واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي، چوڌاري ڊاڪٽر ۽ ڪٽنب جا ماڻهو|''واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي''، 1851 جي تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] جي ٺهيل]] 12 ڊسمبر 1799 تي واشنگٽن خراب موسم ۾ پنج ڪلاڪ گهوڙي تي سوار ٿي پنهنجي فارمن جو جائزو ورتو. پوءِ هن مهمانن سان گڏ ماني کاڌي، پر سڪا ڪپڙا نه بدلايا.{{sfn|Chernow|2010|p=806}} ايندڙ ڏينهن سندس ڳلو سور ٿيو، پر هو ايترو ٺيڪ هو جو وڻن کي ڪٽڻ لاءِ نشان لڳائي سگهيو.{{sfn|Ferling|2010|p=505}} ان کان پوءِ سوير صبح هو ڳلي جي سوزش ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف سان جاڳيو. هن پنهنجي اسٽيٽ جي نگران، [[جارج راولِنز]] کي چيو ته سندس لڳ ڀڳ هڪ پائينٽ رت ڪڍي (ان وقت [[رت ڪڍڻ]] عام رواج هو). خاندان ڊاڪٽر [[جيمس ڪريڪ]]، [[گسٽاوس رچرڊ براون]] ۽ [[اليشا سي. ڊِڪ]] کي گهرايو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810|Morens|1999}} براون شروعات ۾ سمجهيو ته واشنگٽن کي [[پيرِي ٽانسلر ايبسس|ڪوئنسي]] آهي؛ ڊِڪ چيو ته اها حالت ڳلي جي پردن جي “شدید ۽ تڪليفدہ سوزش” آهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–807|Flexner|1974|2p=399}} ڊاڪٽرن رت ڪڍڻ جاري رکيو ۽ لڳ ڀڳ پنج پائينٽ تائين پهچايو، پر واشنگٽن جي حالت وڌيڪ بگڙندي وئي. ڊِڪ [[ٽريڪيوٽامي]] تجويز ڪئي؛ ٻيا ڊاڪٽر ان عمل کان واقف نه هئا ۽ ان جي مخالفت ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=806–810}} واشنگٽن براون ۽ ڊِڪ کي ڪمري مان ٻاهر وڃڻ جو چيو، ۽ پوءِ ڪريڪ کي يقين ڏياريندي چيو: “ڊاڪٽر، مان ڏکيو مران ٿو، پر وڃڻ کان ڊڄان ناهيان.”{{sfn|Ellis|2004|p=269}} موت جي کٽ تي، جيئرو دفن ٿيڻ جي خوف سبب، واشنگٽن پنهنجي ذاتي سيڪريٽري [[ٽوبياس ليئر]] کي هدايت ڪئي ته دفنائڻ کان اڳ ٽي ڏينهن انتظار ڪيو وڃي.{{sfn|Chernow|2010|p=808}} ليئر موجب، واشنگٽن 14 ڊسمبر 1799 تي رات 10 وڳي ۽ 11 وڳي جي وچ ۾ فوت ٿيو، جڏهن مارٿا سندس کٽ جي پيرن وٽ ويٺي هئي. سندس آخري لفظ هئا {{"'}}Tis well."{{sfnm|Flexner|1974|1pp=401–402|Chernow|2010|2pp=808–809}} واشنگٽن جي بيماريءَ جي تشخيص ۽ فوري سببِ وفات بابت گهڻو بحث ٿيو آهي. ڪريڪ ۽ براون جي ڇپيل بيان موجب، سندس علامتون “cynanche trachealis” سان ٺهڪندڙ هيون—اهو اصطلاح ان زماني ۾ مٿئين ساهه جي نلي جي شديد سوزش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪوئنسي به شامل سمجهي ويندي هئي.{{efn|واشنگٽن جي وفات بابت پهريون بيان ڊاڪٽرن ڪريڪ ۽ براون لکيو، جيڪو [[اليگزينڊريا، ورجينيا]] جي ''دي ٽائيمز'' ۾ وفات کان پنج ڏينهن پوءِ ڇپيو. ان جو مڪمل متن ''دي اليڪٽڪ ميڊيڪل جرنل'' (1858) ۾ موجود آهي.{{sfn|Newton|Freeman|Bickley|1858|pp=273–274}}}} واشنگٽن جي وفات کان وٺي [[طبي لاپرواهي]] جا الزام به جاري رهيا آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810}} جديد طبي ليکڪن جو گهڻو ڪري نتيجو اهو رهيو آهي ته شايد هو شديد [[ايپيگلوٽائٽس]] (epiglottitis) سبب فوت ٿيو، ۽ جيڪي علاج کيس ڏنا ويا—جن ۾ [[مرڪري (آءِ) ڪلورائيڊ|ڪيلومل]] (بطور جلاب) جون گهڻيون خوراکون ۽ وڏي پيماني تي رت ڪڍڻ شامل هو—انهن حالت کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو، ۽ ممڪن آهي ته ان سان [[هايپووليميا]] (hypovolemia) سبب [[هايپووليمِڪ شاڪ]] ٿيو.{{efn|جديد طبي ماهرن مان جن طبي لاپرواهي کي ذميوار ڄاڻايو، انهن ۾ 1999 ۾ مورينس ۽ والين بورن شامل آهن،{{sfnm|Morens|1999|1pp=1845–1849|Chernow|2010|2p=809}}<ref>{{cite web|last=Wallenborn|first=White McKenzie|title=George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington|year=1999|url=https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|work=[[The Papers of George Washington]]|publisher=University of Virginia|archivedate=July 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722060731/https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|url-status=live}}</ref> ۽ 2008 ۾ چيٿم.{{sfn|Cheatham|2008}}}} === جنازو ۽ تدفين === واشنگٽن جو جنازو 18 ڊسمبر 1799 تي، وفات کان چار ڏينهن پوءِ، مائونٽ ورنن ۾ ٿيو. سواري (ڪيولري) ۽ پيادل سپاهي جلوس جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا، ۽ ڇهه ڪرنل ڪفن بردار هئا. مائونٽ ورنن جي جنازي جي رسمون گهڻو ڪري خاندان ۽ دوستن تائين محدود رهيون.{{sfn|Chernow|2010|pp=808–810}} پادرِي [[ٿامس ڊيوس]] مختصر جنازي جي رسم پڙهي، جنهن کان پوءِ واشنگٽن جي ميسونڪ لاج جا ميمبرن پاران تقريب ٿي؛ واشنگٽن 1752 کان [[Freemason|فري ميسن]] هو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}}{{sfn|Tabbert|2022|pp=196–197}} سندس وفات جي خبر آهستي آهستي پکڙجي، پر جيئن جيئن ٻين علائقن تائين پهتي، چرچن جا گهنڊ وڳا ۽ ڪيترائي ڪاروبار بند ٿيا.{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ يادگاري جلوس ڪڍيا ويا. مارٿا پنهنجي ۽ واشنگٽن جي خط و ڪتابت رازداري بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏي، پر جوڙي جا پنج خط اڄ تائين بچيل ڄاتا وڃن ٿا.{{sfn|Chernow|2010|p=814}} [[File:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|thumb|right|alt=مائونٽ ورنن واري موجوده مقبري ۾ جارج (ساڄي پاسي) ۽ مارٿا واشنگٽن جا ٻه سرڪو فيگس|مائونٽ ورنن ۾ سندن مقبري جي داخليءَ وٽ جارج (ساڄي) ۽ [[مارٿا واشنگٽن]] جا [[سرڪو فيگس]] (Sarcophagus)]] واشنگٽن کي 18 ڊسمبر 1799 تي مائونٽ ورنن ۾ واشنگٽن خاندان جي والٽ ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Lengel|2005|p=vii}} پنهنجي وصيت ۾ هن نئين والٽ جي تعمير جون هدايتون ڇڏيون؛{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} اها 1831 ۾ مڪمل ٿي، جڏهن اسٽيٽ جي هڪ ناراض اڳوڻي ملازم جارج واشنگٽن جي کوپڙي چوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfnm|Nowlan|2014|1p=59|Costello|2021|2pp=77–78}} 1832 ۾ ڪانگريس جي گڏيل ڪميٽي بحث ڪيو ته واشنگٽن جو جسد مائونٽ ورنن مان کڻي [[آمريڪا جي ڪيپيٽول]] ۾ هڪ ڪرپٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. ڏکڻ وارن جي مخالفت سخت هئي، ڇو ته اتر ۽ ڏکڻ جي وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خدشو هو ته ملڪ ورهائجي ويو ته واشنگٽن جا آثارِ جسماني، نمائندي [[وائيلي ٿامپسن]] جي لفظن ۾، “پنهنجي جنم ڀوميءَ کان پرائي ڪناري” تي وڃي پوندا؛ تنهن ڪري واشنگٽن جا باقيات مائونٽ ورنن ۾ ئي رهندا.{{sfn|Boorstin|2010|pp=349–350}} 7 آڪٽوبر 1837 تي، واشنگٽن جا باقيات، جيڪي اڃا تائين پراڻي سيسي واري تابوت ۾ هئا، هڪ سنگ مرمر جي [[سرڪو فيگس]] اندر رکيائون، جيڪو [[وليم اسٽرِڪلينڊ]] جو ڊزائين ڪيل ۽ [[جان اسٽرَٿرز]] جو تعمير ڪيل هو.{{sfnm|Costello|2021|1p=182|Carlson|2016|2loc=chapter 1}} == فلسفو ۽ نظريا == === غلامي === {{Main|[[جارج واشنگٽن]] ۽ غلامي}} {{further|نوآبادي دور واري آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ خاتمو پسند تحريڪ}} [[File:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|thumb|alt=واشنگٽن کي هڪ زميندار طور پنهنجي اسٽيٽ تي بيٺل ڏيکاريو ويو آهي، هو هڪ نگران سان ڳالهائي رهيو آهي، جڏهن ته ٻار کيڏن ٿا ۽ غلام ڪم ڪن ٿا. هي ڪم جونيئس اسٽيرنز جو آهي.|1851 جي هڪ تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] پاران، جيڪا پوکيءَ واري اسٽيٽ جي ڪم جي هڪ مثالي بڻايل تصوير پيش ڪري ٿي<ref>{{Cite web|title=Washington as a Farmer at Mount Vernon|url=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|website=Encyclopedia Virginia|accessdate=January 31, 2026}}</ref>]] واشنگٽن جي حياتيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 577 غلام مائونٽ ورنن ۾ رهندا ۽ ڪم ڪندا هئا.<ref name="Mount Vernon Slaves">{{cite web |title=The Growth of Mount Vernon's Enslaved Community |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |website=George Washington's Mount Vernon |publisher=Mount Vernon Ladies' Association|accessdate=July 13, 2021 |archivedate=July 13, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713012318/https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |url-status=live }}</ref>{{sfnm|Morgan|2000|1p=279|Ellis|2004|2p=45}} هن ڪي غلام ورثي ۾ ورتا، [[مارٿا]] سان شاديءَ وقت 84 [[ڊوئر]] غلامن تي ڪنٽرول حاصل ڪيائين، ۽ 1752 کان 1773 جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 71 غلام خريد ڪيائين.{{sfnm|Morgan|2000|1pp=279–280|Morgan|2005|2pp=405, 407 n7|Hirschfeld|1997|3p=12}} 1786 کان هن پاڙيسري اسٽيٽ بابت هڪ معاهدي جي تحت غلام ڪرائي تي به ورتا؛ 1799 ۾ انهن جو تعداد 40 هو.{{sfn|Hirschfeld|1997|p=19}} [[ورجينيا جي تاريخ ۾ غلامي]] [[ورجينيا جي نوآبادي]] جي معاشي ۽ سماجي ڍانچي ۾ گهريءَ طرح رچي وئي هئي.{{sfn|Henriques|2006|p=146}}{{sfn|Willcox|Arnstein|1988|pp=41–42}} انقلابي جنگ کان اڳ، غلامي بابت واشنگٽن جا خيال ان دور جي اڪثر ورجينيا جي [[زميندار طبقو|زميندارن]] جهڙا هئا: “سندس بنيادي دلچسپي اڃا به اسٽيٽ جي معاشي زندگيءَ ۾ سندن حصي تي هئي.”{{sfn|Twohig|2001|p=116}} پر 1760ع واري ڏهاڪي کان واشنگٽن آهستي آهستي غلاميءَ جو مخالف بڻجڻ لڳو. سندس پهريون شڪ ان وقت پيدا ٿيو جڏهن هن تمباڪو بدران اناج واريون پوکيون اختيار ڪيون؛ ان تبديليءَ کان پوءِ وٽس غلامن جو مهانگو “اضافي ذخيرو” رهجي ويو، جنهن کيس نظام جي معاشي ڪارڪردگيءَ تي سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Morgan|2005|p=413}} 1778 ۾ [[لنڊ واشنگٽن]] ڏانهن هڪ خط ۾ هن “نگرن کان جان ڇڏائڻ” جي پنهنجي خواهش صاف ظاهر ڪئي.{{sfn|Morgan|2005|pp=416–417}} هن اداري بابت سندس وڌندڙ بيزاري انقلاب جي اصولن ۽ لافايٽ ۽ هئملٽن جهڙن انقلابي دوستن سبب وڌيڪ وڌي.{{sfnm|Twohig|2001|1p=121|Morgan|2005|2p=426}} گهڻا مورخ متفق آهن ته انقلاب واشنگٽن جي روين جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو؛{{sfn|Furstenberg|2011|p=260}} ڪينيٿ مورگن لکي ٿو ته 1783 کان پوءِ “[[جارج واشنگٽن]] غلاميءَ جي مسئلي بابت اندروني تڪرار گهڻو وڌيڪ ظاهر ڪرڻ لڳو، پر هميشه خانگي طور”.{{sfn|Morgan|2000|p=299}} صدر طور، هو هن موضوع تي علانيه خاموش رهيو، ڇو ته هن کي لڳندو هو ته اهو قومي سطح تي تڪراري معاملو آهي ۽ اتحاد کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|Ellis|2004|1p=202|Twohig|2001|2p=126}} هن لافايٽ جي هڪ تجويز کي اخلاقي سهارو ڏنو ته زمين خريد ڪري غلام آزاد ڪيا وڃن ۽ اهي آزاد ٿي ان تي ڪم ڪن، پر هن پاڻ ان تجربي ۾ حصو وٺڻ نه چاهيو.{{sfn|Twohig|2001}} 1785 ۾ واشنگٽن ممتاز ميٿڊسٽ اڳواڻن [[ٿامس ڪوڪ]] ۽ [[فرانسس اَسبري]] کي خانگي طور آزادي (ايمانسپيشن) جي حمايت جو تاثر ڏنو، پر سندن درخواست تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيائين.{{sfn|Morgan|2000|p=292}} ايندڙ سال ذاتي خط و ڪتابت ۾ هن واضح ڪيو ته هو غلاميءَ جي اداري کي تدريجي قانون سازيءَ ذريعي ختم ٿيندو ڏسڻ گهري ٿو؛ اهو خيال 1780ع واري ڏهاڪي ۾ ڇپيل مکيه مخالف غلامي ادب سان به هم آهنگ هو.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=418–419|Furstenberg|2011|2pp=273–274, 284–285}} واشنگٽن 123 يا 124 غلام آزاد ڪيا، جيڪو انقلابي دور ۾ وڏن ورجينيا جي غلام مالڪن ۾ تمام غيرمعمولي ڳالهه هئي.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=1404–405|Wiencek|2003|2pp=352–35|Hirschfeld|1997|3p=20}} پر ساڳئي وقت، هو پنهنجن فارمن لاءِ غلام مزدوريءَ تي ڀاڙيندو رهيو.{{sfnm|Twohig|2001|1pp=122–123|Morgan|2000|2pp=283, 289}} [[File:Oney Judge Runaway Ad.jpg|thumb|upright=0.8|alt=ڀڄي ويل غلام بابت اشتهار، 24 مئي 1796، پنسلوانيا گزيٽ، فلاڊيلفيا، پنسلوانيا.|left|[[اوني جج|اونا جج]] بابت “ڀڄي ويل” اشتهار، جيڪا واشنگٽن جي صدارتي گهراڻي ۾ غلام بڻايل خادمه هئي]] واشنگٽن جي خانگي ڪاغذن ۽ همعصرن جي بيانن جي بنياد تي، واشنگٽن آهستي آهستي خاتمو پسندي ڏانهن هڪ محتاط همدردي پيدا ڪئي، جنهن جو انجام سندس وصيت ۾ ٿيو: هن پنهنجي پراڻي خادم [[مانيو ميشن|آزاد ڪرڻ]] سان پنهنجي ڊگهي عرصي جي ويلٽ [[وليم لي (ويلٽ)|بِلي لي]] کي آزاد ڪيو، ۽ پنهنجي ذاتي ملڪيت وارن باقي غلامن کي به مارٿا جي وفات کان پوءِ مڪمل طور آزاد ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=3, 108, 209|Morgan|2000|2p=29}} 1 جنوري 1801 تي، [[جارج واشنگٽن]] جي وفات کان هڪ سال پوءِ، [[مارٿا واشنگٽن]] واشنگٽن جي غلامن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم نامو جاري ڪيو. انهن مان گهڻا وڃڻ کان لنوائيندا رهيا؛ ٻيا انهن زالن يا ٻارن کي ڇڏي وڃڻ لاءِ تيار نه هئا جيڪي اڃا به ڪَسٽِس اسٽيٽ جي [[ڊوئر]] غلامن طور رکيل هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=802}} واشنگٽن جي وصيت موجب، پئسا ان لاءِ استعمال ڪيا ويا ته ننڍن، پوڙهن ۽ ڪمزور غلامن کي 1830ع جي شروعات تائين کارايو ۽ ڪپڙا ڏنا وڃن.{{sfn|Chernow|2010|p=815}}<ref name=anb/> === مذهبي ۽ روحاني نظريا === {{Main|جارج واشنگٽن جا مذهبي نظريا}} [[File:George_Washington,_freemason_02796u_originalFXD.jpg|thumb|upright=1|alt=واشنگٽن ميسونڪ نشانين سان|واشنگٽن هڪ [[فري ميسن]] طور]] واشنگٽن کي اپريل 1732 ۾ ننڍپڻ ۾ بپتسما ڏني وئي، ۽ هو هڪ پابند [[اينگليڪن]] هو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=6|Morrison|2009|2p=136|Alden|1996|3pp=2, 26|Randall|1997|4p=17}} هن 20 سالن کان وڌيڪ عرصو ورجينيا ۾ [[فيئرفيڪس پيرش]] ۽ [[ٽرورو پيرش]] جي گرجائن ۾ [[ويستري مئن]] ۽ چرچوارڊن طور خدمت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=130|Thompson|2008|2p=40}} هو خانگي طور دعا ڪندو ۽ روزانو بائيبل پڙهندو هو، ۽ علانيه طور دعا جي همٿ افزائي ڪندو هو.{{sfnm|Frazer|2012|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=119, 132|Vicchio|2019|3p=27|4a1=Novak|4a2=Novak|4y=2007|4p=xvi}} ممڪن آهي ته انقلاب کان اڳ هو باقاعدي [[يوڪيرسٽ|ڪميونين]] وٺندو هو، پر ان کان پوءِ هن ائين نه ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131, 470|Holmes|2006|2p=62|Frazer|2012|3pp=201–203}} واشنگٽن خدا بابت [[آمريڪي روشن خيالي]] واري اصطلاحن ۾ ڳالهائيندو هو، جن ۾ ''[[الاھي تقدير|پروويڊنس]]''، ''آل مائيٽي'' ۽ ''الاھي مصنف'' شامل آهن.{{sfnm|Randall|1997|p=67|Vicchio|2019|2p=101}} هو هڪ اهڙي الٰهي قوت تي ايمان رکندو هو جيڪا جنگي ميدانن تي نظر رکندي هئي، جنگ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندي هئي، سندس زندگيءَ جي حفاظت ڪندي هئي، ۽ آمريڪي سياست ۾—خاص طور [[آمريڪا]] جي قيام ۾—شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|p=131|2a1=Novak|2a2=Novak|2y=2007|2p=152}} چيرنو دليل ڏنو آهي ته واشنگٽن تبليغي عيسائيت، دوزخ جي باهه ۽ وعظ واري سخت ٻوليءَ کان پاسو ڪندو هو، ۽ اهڙين ڳالهين کان به جيڪي “سندس دينداريءَ کي نمايان ڪري ڏيکارين”؛ چيرنو موجب، هن “ڪڏهن به پنهنجي مذهب کي ڌڙابنديءَ لاءِ يا سرڪاري ڪم ۾ هڪ اوزار طور استعمال نه ڪيو”.{{sfn|Chernow|2010|pp=131–132}} ساڳي وقت، واشنگٽن اڪثر بائيبل مان حوالا ڏيندو يا ان جو مطلب پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو هو، ۽ گهڻو ڪري اينگليڪن ''[[ڪامن پرئير ڪتاب]]'' ڏانهن به اشارو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131–132|Morrison|2009|2p=136}} صدر طور، واشنگٽن وڏن مذهبي فرقن کي مڃتا ڏني، مذهبي رواداريءَ بابت تقريرون ڪيون، ۽ [[رياستي مذهب]] جي مخالفت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=131|Vicchio|2019|2p=60}} هن روشن خياليءَ جا خيال، قدر ۽ سوچ جا طريقا اختيار ڪيا،{{sfn|Wood|2001|p=313}} پر منظم عيسائيت ۽ ان جي پادرين لاءِ سندس دل ۾ ڪا به حقارت نه هئي.{{sfn|Wood|2001|p=313}} 1793 ۾ [[نيو چرچ]] جي ميمبرن سان [[بالٽيمور]] ۾ ڳالهائيندي واشنگٽن چيو: “اسان وٽ وڏي سبب آهي خوش ٿيڻ جو ته هن ملڪ ۾ سچ ۽ عقل جي روشني، تنگ نظري ۽ وهم پرستيءَ جي طاقت تي غالب آئي آهي.”{{sfn|Novak|Novak|2007|p=117, n. 52}} [[فري ميسنري]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيل ادارو هو، جيڪو اخلاقي تعليمات جي وڪالت لاءِ مشهور هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=132, 500|Morrison|2009|2p=136|Stavish|2007|3pp=XIX, XXI|Tabbert|2022|4pp=2–3}} آمريڪي [[ميسونڪ لاج]]ن وٽ يورپي لاجن جهڙا سخت ضد-ڪليرڪي خيال نه هئا، جيڪي [[ضد-ڪليرڪيت ۽ فري ميسنري]] واري تڪراري بحث ۾ شامل ڪيا ويندا آهن.{{sfn|Chernow|2010|pp=27, 704}} سيپٽمبر 1752 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ۾ هڪ ميسونڪ لاج قائم ٿيو، ۽ واشنگٽن کي ٻه مهينا پوءِ 20 سالن جي عمر ۾ ان جي پهرين “اينٽرڊ اپرينٽس” مان هڪ طور داخل ڪيو ويو. هڪ سال اندر هو ان جي درجن مان گذري “ماسٽر ميسن” بڻيو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}} 1777 ۾ هن کي نئين قائم ٿيل [[ورجينيا جي گرينڊ لاج]] لاءِ [[گرينڊ ماسٽر]] جي عهدي لاءِ سفارش ڪيو ويو؛ ذريعا اختلاف ڪن ٿا ته هن انڪار ڪيو يا کيس ڪڏهن پڇيو ئي نه ويو، پر هن اهو ڪردار سنڀاليو نه.{{sfn|Tabbert|2022|pp=58–59}} هن 1788–1789 ۾ اليگزينڊريا ميسونڪ لاج نمبر 22 جو چارٽر [[ماسٽر (ميسونڪ لاج آفيسر)|ماسٽر]] طور خدمت ڪئي.{{sfn|Tabbert|2022|p=103}} == ذاتي زندگي == واشنگٽن کي 1751 ۾ ٿيندڙ [[چيچڪ]] جي بيماري شايد کيس بانجھ بڻائي ڇڏيو هجي، پر چيرنو لکي ٿو ته اهو به ممڪن آهي ته [[مارٿا]] کي پنهنجي آخري ٻار [[پيٽسي]] جي ڄمڻ دوران ڪو زخم يا نقصان پهتو هجي، جنهن ڪري وڌيڪ ڄمڻ ناممڪن ٿي پيو هجي.{{sfn|Chernow|2010|p=103}} ٻنهي زال مڙس کي اهو ڏک رهيو ته سندن گڏيل ڪو به ٻار نه ٿيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=103|Flexner|1974|2pp=42–43}} هنن مارٿا جي ٻارن [[جان پارڪ ڪَسٽِس]] (جيڪي) ۽ [[مارٿا پارڪ ڪَسٽِس]] (پيٽسي) جي پرورش ڪئي، ۽ پوءِ جيڪيءَ جي ٻن ننڍن ٻارن [[ايلينر پارڪ ڪَسٽِس لِيوس|ايلينر پارڪ ڪَسٽِس]] (نيلي) ۽ [[جارج واشنگٽن پارڪ ڪَسٽِس]] (واشي) کي پڻ پاليو، ۽ ڪيترن ئي ڀاڻيجن ۽ ڀائيٽين جي به سنڀال ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=101, 463}} [[ويسٽ فورڊ (غلام)|ويسٽ فورڊ]] جي ڪجهه نسلن—جيڪو واشنگٽن جي ننڍي ڀاءُ [[جان آگسٽين واشنگٽن]] جو غلام هو—خانداني [[زباني روايت]] جي بنياد تي اهو دعويٰ برقرار رکن ٿا ته فورڊ جو پيءُ [[جارج واشنگٽن]] هو؛ پر هن پدريت بابت اختلاف پڻ موجود آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=492–493|Wiencek|2003|2pp=291–310}} واشنگٽن مزاج ۾ ڪافي حد تائين سنجيده ۽ پاڻ ۾ رهندڙ هو، پر سندس شخصيت ۾ هڪ مضبوط وقار ۽ اثر موجود هو. ضرورت پوندي ته تقريرون ۽ اعلان ڪندو هو، پر هو نه ڪو وڏو خطيب سڃاتو ويندو هو ۽ نه ئي مناظري باز.{{sfnm|Ferling|2002|1p=16|Randall|1997|2pp=34, 436|Chernow|2010|3pp=29–30}} هو شراب اعتدال سان پيئندو هو، پر حد کان وڌيڪ پيئڻ، تمباڪو پيئڻ، جوا، گاريون ۽ بدزبانيءَ جي اخلاقي طور مخالفت ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|p=134}} هو پنهنجن گهڻن همعصرن کان ڊگهو هو؛{{sfn|Ferling|2002|p=16}} سندس قد بابت بيان {{convert|6|ft|m|2|abbr=on}} کان وٺي {{convert|6|ft|3.5|in|m|2|abbr=on}} تائين مختلف آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=29}} هو پنهنجي طاقت لاءِ مشهور هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=123–125}} سندس اکيون ڀوري-نيريون (گري-بلو) ۽ وار ڊگها ڳاڙهسرا-ڀورا هئا.{{sfn|Nowlan|2014|p=26}} هن [[وِگ#اوڻيهين ۽ ويهين صديون|پائوڊر لڳايل وِگ]] نه پاتي؛ ان بدران هو پنهنجا وار وڪڙيل، پائوڊر لڳايل، ۽ پٺيان ٻڌل [[ڪيو (وارن جو انداز)#ٻيا ڪيو|ڪيو]] جي صورت ۾ رکندو هو، جيڪو [[1775–1795 ۾ مغربي فيشن#مردن جو فيشن|ان دور جي فيشن]] موجب هو.{{sfn|Chernow|2010|p=30}}<ref>{{cite magazine |last1=Fessenden |first1=Maris |title=How George Washington Did His Hair |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |magazine=Smithsonian |date=June 9, 2015|archivedate=April 30, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240430211918/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |url-status=live }}</ref> واشنگٽن کي سخت [[ڏندن جو ساڙو]] هو، ۽ آخرڪار جارج واشنگٽن جا تقريباً سڀ ڏند ڪري پيا، صرف هڪ بچي ويو. صدارتي عرصي دوران هن وٽ ڪوڙا (مصنوعي) ڏندن جا ڪيترائي سيٽ هئا. عام مشهور ڳالهه جي ابتڙ، اهي ڪاٺ جا نه هئا؛ پر ڌاتو، [[عاج]]، هڏي، جانورن جي ڏندن، ۽ ممڪن آهي ته انسانن جا ڏندن —جيڪي شايد غلامن کان حاصل ڪيا ويا هجن—مان ٺهيل هئا.{{sfn|Mackowiak|2021}}<ref>{{cite magazine |last1=Schultz |first1=Colin |title=George Washington Didn't Have Wooden Teeth—They Were Ivory |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |magazine=Smithsonian |date=November 7, 2014 |archivedate=April 24, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424173829/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |url-status=live }}</ref> سندس ڏندن جا مسئلا کيس لڳاتار تڪليف ۾ رکندا هئا، جنهن لاءِ هو [[لاڊينم]] استعمال ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=30, 290, 437–439, 642–643}} هن کي پنهنجي پهرين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ران ۾ هڪ ڏکوئيندڙ سوڄ/ڳنڍ پڻ ٿي، ۽ پوءِ 1790 ۾ [[نمونيا]] جو اهڙو شديد جھٽڪوظ آيو جيڪو سندس جان لاءِ خطرو بڻيو؛ جنهن کان پوءِ هو ڪڏهن به مڪمل طور تي صحتياب نه ٿي سگهيو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن هڪ ماهر گهوڙي سوار هو. [[ٿامس جيفرسن]] کيس “پنهنجي دور جو بهترين گهوڙي سوار” سڏيو.{{sfn|Chernow|2010|p=124}} هن مائونٽ ورنن ۾ نسلدار گهوڙا گڏ ڪيا؛ سندس ٻه سڀ کان پسنديده گهوڙا [[بلوسڪِن (گهوڙو)|بلوسڪِن]] ۽ [[نيلسن (گهوڙو)|نيلسن]] هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=124, 469}} == ورثو == {{further|جارج واشنگٽن جو ورثو|آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي}} {{see also|جارج واشنگٽن جا ثقافتي عڪس}} [[File:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|thumb|alt=جبل جي پاسي تي واشنگٽن ۽ ٻيا اڳواڻ تراشيل آهن|[[مائونٽ رش مور قومي يادگار]]|upright=1.2]] واشنگٽن آمريڪي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن شخصيتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|date=November 17, 2014|last=Frail|first=T.A.|title=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|magazine=Smithsonian|archivedate=December 11, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211102804/https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/}}</ref> ورجينيا جي گورنر [[هنري لي ٽئين]] هن کي “جنگ ۾ پهريون، امن ۾ پهريون، ۽ پنهنجي هم وطنن جي دلين ۾ پهريون” قرار ڏنو.<ref name=anb/> سروي ۽ ماهر راءِ شماريون واشنگٽن کي مسلسل سڀ کان اعليٰ درجي وارن صدرن ۾ شامل ڪنديون رهيون آهن.{{sfn|Murray|Blessing|1994|pp=7–9, 15}}<ref>{{Cite web |publisher=Siena College Research Institute|url=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |title=Siena's 6th Presidential Expert Poll 1982–2018 |date=February 13, 2019 |archivedate=July 19, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719163759/https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=George Washington |series=Presidential Historians Survey |year=2021 |website=[[سي-اسپين]] |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |archivedate=August 22, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210822004246/https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |url-status=live }}</ref> واشنگٽن هڪ نوآبادي سلطنت خلاف پهرين ڪامياب انقلاب جي اڳواڻ طور آزادي ۽ قوم پرستيءَ جو بين الاقوامي نشان بڻيو.{{sfn|Cunliffe|1958|pp=24–26}} 1879 ۾ ڪانگريس [[صدرن جو ڏينهن|واشنگٽن جي سالگرهه]] کي وفاقي موڪل قرار ڏنو.{{sfn|Ferling|2009|p=4}} 1976 ۾، [[آمريڪا جي ٻه سئو ساله جشن]] دوران، کيس وفات کان پوءِ “آمريڪا جي فوجن جو جنرل” مقرر ڪيو ويو. صدر [[جيرالڊ فورڊ]] چيو ته واشنگٽن “گذريل ۽ موجود سڀني فوجي آفيسرن ۾ پهرين نمبر تي رهندو”.{{efn|وليم گارڊنر بيل پنهنجي ڪتاب ''Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer'' ۾ لکي ٿو ته واشنگٽن کي 1798 ۾ رٽائرمينٽ مان فوجي خدمت لاءِ ٻيهر سڏيو ويو، ۽ “ڪانگريس اهڙو قانون پاس ڪيو جيڪو کيس آمريڪا جي فوجن جو جنرل بڻائي سگهي ها، پر ميدان ۾ سندس خدمتن جي ضرورت پيش نه آئي، ۽ اها مقرري 1976 جي جشن تائين نه ڪئي وئي، جڏهن اها اعزازي طور وفات کان پوءِ ڏني وئي.”{{sfn|Bell|1992|pp=52, 66}}}}<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|title=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|year=2017|publisher=U.S. Army Center of Military History|accessdate=November 1, 2018|archivedate=May 29, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210529123258/https://history.army.mil/html/faq/5star.html|url-status=dead}}</ref> 13 مارچ 1978 تي فوج طرفان سرڪاري طور سندس درجو وڌايو ويو.{{sfn|Kleber|1978}} 1809 ۾ [[ميسن لاڪ ويمس]] واشنگٽن کي عزت ڏيڻ لاءِ هڪ [[مدح نگارانه سوانح عمري]] لکي.{{sfn|Weems|1918|p=22}} چيرنو موجب ويمس واشنگٽن کي انساني روپ ڏيڻ، “قوم پرستي ۽ اخلاقيت” کي اُڀارڻ، ۽ اهڙيون “دائمي ڪهاڻيون” پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جهڙوڪ [[ميسن لاڪ ويمس#چيري وڻ وارو قصو|واشنگٽن جو پنهنجي پيءُ جي چيري وڻ بابت ڪوڙ نه ڳالهائڻ]].{{sfnm|Chernow|2010|1pp=813–814|Levy|2013|2pp=6, 217|Weems|1918|3p=22}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|title=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|first=Andrew|last=Delbanco|date=July 4, 1999|archivedate=December 31, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231231005904/https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|url-status=live|authorlink=Andrew Delbanco}}</ref> ويمس جا بيان نه پڪ سان ثابت ٿيا آهن ۽ نه ئي مڪمل طور رد ڪيا ويا آهن.{{sfn|Levy|2013|p=6}} 21هين صدي ۾ واشنگٽن جي شهرت تي تنقيدي نظرثاني پڻ ٿي آهي. تاريخدان [[جان فرلنگ]] لکي ٿو ته واشنگٽن واحد باني ۽ صدر آهي جنهن کي “ديوتائي جهڙو” سڏيو ويو، ۽ سندس ڪردار تاريخدانن پاران سڀ کان وڌيڪ جاچيو ويو آهي.{{sfn|Ferling|2009|pp=xviii–xix}} ليکڪ [[ڊيوڊ هيڪٽ فشر]] واشنگٽن جي شخصيت کي “ايمانداري، خود ضبط، همت، مڪمل سچائي، عزم ۽ فيصلي، پر گڏوگڏ برداشت، شرافت ۽ ٻين لاءِ احترام” طور بيان ڪيو.{{sfn|Fischer|2004|p=446}} واشنگٽن جو [[ريڊ انڊين]] قومن سان تعلق ملي جلي ورثي جو حامل آهي. چيرنو موجب واشنگٽن هميشه مقامي ماڻهن سان انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اميد رکندو هو ته هو پنهنجو گهمندڙ شڪار وارو طرزِ زندگي ڇڏي مقرر زرعي آبادين اختيار ڪندا. هو اهو به دليل ڏئي ٿو ته واشنگٽن ڪڏهن به قبيلائي زمين جي کلي ضبط يا قبيلن جي جبري لڏپلاڻ جي وڪالت نه ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|p=666}} ان جي ابتڙ، [[ڪولن جي. ڪيلووي]] لکي ٿو ته “واشنگٽن وٽ هندستاني زمين حاصل ڪرڻ جو عمر ڀر شوق هو، چاهي پنهنجي لاءِ هجي يا پنهنجي قوم لاءِ، ۽ هن اهڙيون پاليسيون ۽ مهمون شروع ڪيون جن جا هندستاني علائقن تي تباهه ڪن اثر پيا.”{{sfn|Calloway|2018|p=38}} هن وڌيڪ چيو: {{blockquote|قوم جي واڌاري لاءِ ريڊ انڊين ماڻهن جي بي دخلي ضروري سمجهي وئي... پر جيڪڏهن هو انڪار ڪندا يا مزاحمت ڪندا، جيئن هو گهڻو ڪري ڪندا هئا، ته هن محسوس ڪيو ته وٽس “انهن کي صفا ختم ڪرڻ” کانسواءِ ڪو چارو ناهي، ۽ هن جيڪي مهمون ريڊ انڊين ڳوٺ تباهه ڪرڻ لاءِ موڪليون، اهي مڪمل طور جائز سمجهيون ويون.<ref>{{Cite web|last=Ammerman|first=Cassandra|date=October 18, 2018|title=Sitting down with author and historian Colin G. Calloway|url=https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|publisher=Oxford University Press|archivedate=June 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609224953/https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|url-status=live}}</ref>}} ٻين باني اڳواڻن سان گڏ، واشنگٽن کي غلام رکڻ تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن قانون ذريعي غلاميءَ جي خاتمي جي خواهش ظاهر ڪئي، پر هن ان جي خاتمي لاءِ ڪا عملي قانوني شروعات نه ڪئي ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي تحريڪ جي حمايت ڪئي. ان سبب ڪجهه حلقن مان مطالبا اٿيا ته سرڪاري عمارتن تان سندس نالو هٽايو وڃي ۽ عوامي هنڌن تان سندس مجسما ڪڍيا وڃن.<ref>{{cite magazine| last=Hirsh| first=Michael| title=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing| url=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| magazine=[[فارين پاليسي]]| date=June 24, 2020| archive-date=August 18, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| url-status=live}}</ref>{{sfnm|Morgan|2005|1pp=419, 422|Twohig|2001}} واشنگٽن جي [[صدارتي لائبريري]] مائونٽ ورنن ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web|work=NPR|title=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|date=September 27, 2013|last=Peralta|first=Eyder|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|archivedate=August 15, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240815054422/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library}}</ref> جيڪو هاڻي هڪ [[قومي تاريخي ماڳ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|publisher=National Park Service|title=Mount Vernon Place Historic District|accessdate=December 24, 2024|archivedate=November 30, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130132458/https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm}}</ref> سندس ڪاغذ ۽ دستاويز [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ محفوظ آهن.{{sfn|Nowlan|2014|p=56}} === نالي سان منسوب ماڳ ۽ يادگار === {{further|جارج واشنگٽن جا يادگار|جارج واشنگٽن جا مجسما}} [[File:Washington Monument 2022.jpg|thumb|alt=اڇو اوبيليسڪ|[[واشنگٽن يادگار]]|upright=0.8]] ڪيترائي هنڌ ۽ يادگار واشنگٽن جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=George Washington: The First Face of America|last=Perry|first=Warren|work=Face to Face|publisher=National Portrait Gallery| date=February 22, 2013|url=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503033922/https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archivedate=May 3, 2022}}</ref> 21 فيبروري 1885 تي [[واشنگٽن يادگار]] جي افتتاحي تقريب ٿي؛ اهو {{convert|555|ft|adj=on}} اوچو سنگ مرمر جو [[اوبيليسڪ]] آهي، جيڪو [[نيشنل مال]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Washington Monument |url=https://www.nps.gov/wamo/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=July 1, 2023 |archivedate=March 22, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322001937/https://www.nps.gov/wamo/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} واشنگٽن چار صدرن مان هڪ آهي جيڪي [[گٽسن بورگلم]] جي عظيم مجسمي “[[شراين آف ڊيموڪريسي]]” ۾ [[مائونٽ رش مور]] تي [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] ۾ تراشيل آهن.<ref>{{cite web |title=Mount Rushmore National Memorial |url=https://www.nps.gov/moru/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=June 13, 2024 |archivedate=June 12, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612233759/https://www.nps.gov/moru/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪا 1931 ۾ کولِي وئي، نيويارڪ شهر کي [[نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي.{{sfn|Rockland|2020|p=71}} ڪيترائي [[واشنگٽن (توضيح)#تعليم|ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽيون]] واشنگٽن جي نالي سان آهن، جن ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |title=A Brief History of GW |publisher=GW Libraries |accessdate=August 19, 2019 |archivedate=September 14, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914225450/https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wustl.edu/about/history-traditions/|title=History and Traditions|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]]|accessdate=August 19, 2019|archivedate=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/|url-status=live}}</ref> هو جديد آمريڪي ڪرنسي تي پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جنهن ۾ [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ]]، [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] ۽ [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|چوٿون ڊالر سڪو]] (يعني [[واشنگٽن ڪوآرٽر]]) شامل آهن.{{sfn|Tschachler|2020}}<ref>{{cite web|url=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|title=The History of Presidents on Our Coins|date=July 2006|publisher=United States Mint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240907135412/https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|archivedate=September 7, 2024}}</ref> واشنگٽن 1847 ۾ قوم جي [[آمريڪا جي ٽپال ٽڪيٽن جي تاريخ#پهريون قومي ٽپال ٽڪيٽ|پهريئن ٽپال ٽڪيٽ]] تي ظاهر ٿيو، ۽ ان کان پوءِ هو ٻين سڀني کان وڌيڪ آمريڪي ٽپال ٽڪيٽن تي ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|West|2014|p=8}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | total_width = 750 | image1 = Washington 1862 Issue-24c.jpg | alt1 = 24 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جي ڪاري اڇي تصوير | caption1 = 1862 جو واشنگٽن اشو | image2 = Washington WF 1917 Issue-5c (cropped).jpg | alt2 = 5 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جو پاسو ڏيکاريل | caption2 = [[واشنگٽن–فرينڪلِن اشوز|واشنگٽن–فرينڪلِن]] 1917 جو اشو | image3 = 2006 Quarter Proof.png | alt3 = آمريڪا جو چوٿون ڊالر سڪو جنهن تي واشنگٽن جي پاسا واري تصوير | caption3 = واشنگٽن [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|ڪوآرٽر]] | image4 = George Washington Presidential $1 Coin obverse.png | alt4 = سڪو جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ عبارت “George Washington 1st President 1789-1797” | caption4 = واشنگٽن [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] | image5 = Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg | alt5 = ڪاغذي ڪرنسي جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ هڪ ڊالر جي قيمت | caption5 = 2021 جي [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ|ڊالر نوٽ]] تي واشنگٽن }} == پڻ ڏسو == * [[آمريڪا جي انقلابي جنگ]] * [[آمريڪا جو صدر]] * [[جارج واشنگٽن جو خاڪو]] == حوالا == {{reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == {{For|جارج واشنگٽن بابت ڇپيل چونڊيل ڪتابن جي فهرست لاءِ|[[جارج واشنگٽن جي ڪتابيات]]}} {{Refbegin|30em}} === ڪتاب === <!-- A --> * {{cite book|last=ايڪرز|first=چارلس ڊبليو.|authorlink=چارلس ڊبليو. ايڪرز|chapter=[[جان ايڊمز]]|editor-last=گراف|editor-first=هينري|editor-link=هينري گراف|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ|edition=ٽيون ايڊيشن|year=2002|pages=23–38|isbn=9780684312262|publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=آلڊن|first=جان آر.|title=جارج واشنگٽن: هڪ سوانح عمري|year=1996|publisher=لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|isbn=9780807121269|url=https://archive.org/details/georgewashington00alde}} * {{cite book|last=اينڊرسن|first=فريڊ|author-link=فريڊ اينڊرسن (تاريخدان)|title=جنگ جو ڪُورهڙو: ست سالن جي جنگ ۽ برطانوي اتر آمريڪا ۾ سلطنت جو انجام، 1754–1766|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2007|isbn=9780307425393}} * {{cite book|last=ايولان|first=جان|title=واشنگٽن جو الوداعي پيغام: باني پيءُ جي ايندڙ نسلن لاءِ وارننگ|author-link=جان ايولان|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2017|isbn=9781476746463|url=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ}} <!-- B --> * {{cite book|last=بينر|first=اسٽوارٽ|authorlink=اسٽوارٽ بينر|chapter=عدالت جو قيام|doi=10.1093/oso/9780197780350.003.0002|pages=6–36|date=2024|title=دنيا جي سڀ کان طاقتور عدالت: آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي تاريخ|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|edition=آن لائين|isbn=9780197780350 }} * {{cite book|last=بيننگ|first=لانس|editor-last=ووڊورڊ|editor-first=سي. وين ووڊورڊ|editor-link=سي. وين ووڊورڊ|title=بدسلوڪيءَ جي الزامن تي صدرن جا جواب|author-link=لانس بيننگ|publisher=ڊيلاڪورٽ پريس|year=1974|isbn=9780440059233|url=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|url-access=registration}} * {{cite book|last=بارتولوني-ٽوئزن|first=ڪيٿلين|title=اليڪٽي بادشاهه جي خوف سبب: جارج واشنگٽن ۽ 1789 جو صدارتي لقب وارو تڪرار|publisher=ڪارنيل يونيورسٽي پريس|date=2014|isbn=9780801452987}} * {{cite book|last=بيل|first=وليم گارڊنر|title=ڪمانڊنگ جنرل ۽ چيف آف اسٽاف، 1775–2005: آمريڪا جي فوج جي سينيئر آفيسر جا پورٽريٽ ۽ حياتياتي خاڪا|url=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|year=1992|orig-year=1983|publisher=سينٽر آف ملٽري هسٽري، آمريڪا جي فوج|isbn=9780160359125}} * {{cite book|last=بين|first=ڪارل|title=تاريخي فورٽ يارڪ، 1793–1993|url=https://archive.org/details/historicfortyork0000benn|publisher=ڊنڊرن|date=1993|isbn=9780920474792}} * {{cite book|last=بوڊل|first=وئين|title=ويلي فورج جي سياري: جنگ ۾ شهرين ۽ سپاهين جي ڪهاڻي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=2004|isbn=9780271025261}} * {{cite book|last=بورسٽن|first=ڊينيل جے.|author-link=ڊينيل جے. بورسٽن|title=آمريڪي ماڻهو: قومي تجربو|year=2010|publisher=ونٽيچ بُڪس|url=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|isbn=9780307756473}} * {{cite book|last1=بورڊيوچ|first1=فرگس ايم.|authorlink=فرگس بورڊيوچ|title=پهريون ڪانگريس|date=2016|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9781451691931}} * {{cite book|last=برائون|first=اسٽيڦن هاورڊ|date=2016|title=جنگ جا ايڊس: جارج واشنگٽن ۽ نيوبرگ بحران|publisher=يونيورسٽي آف سائوٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781611176599}} <!-- C --> * {{cite book|last=ڪيلووي|first=ڪولن جي.|authorlink=ڪولن جي. ڪيلووي|title=جارج واشنگٽن جي ريڊ انڊين دنيا: پهريون صدر، پهريان آمريڪي، ۽ قوم جي پيدائش|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2018|isbn=9780190652166|url=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ}} * {{cite book|last=ڪارلسن|first=بريڊي|title=مُئا صدر: آمريڪي مهم—اسان جي قوم جي اڳواڻن جي عجيب موتن ۽ حيران ڪندڙ پوءِ واري زندگي ۾|year=2016|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|url=https://books.google.com/books?id=2_R1CQAAQBAJ|isbn=9780393243949}} * {{cite book|last=ڪارپ|first=اي. وئين|date=2017|title=فوج کي پنهنجي مرضيءَ سان بکيو رکڻ: ڪنٽينينٽل آرمي انتظاميا ۽ آمريڪي سياسي ثقافت، 1775–1783|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469639444}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|title=[[اليگزينڊر هيملٽن]]|year=2005|publisher=پينگوئن پريس|isbn=9781101200858|author-link=رون چيرنو|url=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|author-mask=2|title=واشنگٽن: هڪ زندگي|publisher=پينگوئن پريس|year=2010|isbn=9781594202667|url=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher}} * {{cite book|last=چيوروِنسڪي|first=لنڊسي|authorlink=لنڊسي چيوروِنسڪي|date=2020|title=ڪيبنٽ: جارج واشنگٽن ۽ هڪ آمريڪي اداري جو قيام|url=https://archive.org/details/cabinetgeorgewas0000cher|publisher=بيلڪنيپ پريس|isbn=9780674986480}} * {{cite book |last1=ڪو|first1=اليڪسس |author-link=اليڪسس ڪو |title=تون پنهنجو پهريون ڪڏهن نه وسارين: جارج واشنگٽن جي سوانح عمري |date=2020 |publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780735224100}} * {{cite book|last=ڪوگليانو|first=فرانسس|date=2024|title=انقلابي دوستي: واشنگٽن، جيفرسن، ۽ آمريڪي جمهوريه|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780674296596}} * {{cite book |last=ڪوڪ|first=جيڪب اي.|chapter=جارج واشنگٽن|editor-last=گراف|editor-first=هينري|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ |edition=ٽيون ايڊيشن |year=2002|pages=1–21|isbn=9780684312262 |publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=ڪوسٽيلو|first=ميٿيو|date=2021|title=قوم جي ملڪيت: جارج واشنگٽن جي مقبري، مائونٽ ورنن، ۽ پهرين صدر جي ياد|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|isbn=9780700633364}} * {{cite book |editor-last=ڪريسويل|editor-first=جوليا|title=آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورڊ اوريجنز|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_p6k3|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|isbn=9780199547937}} * {{cite book|last=ڪنلِف|first=مارڪس|title=جارج واشنگٽن: ماڻهو ۽ يادگار|year=1958|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316164344|author-link=مارڪس ڪنلِف|url=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|url-access=registration}} <!-- D --> * {{cite book |last1=ڊيلزيل |first1=رابرٽ ايف. جونيئر |last2=ڊيلزيل |first2=لي بالڊون |title=جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن: انقلابي آمريڪا ۾ گهر اندر |year=1998 |url=https://archive.org/details/georgewashington00dalz |url-access=registration |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=9780195121148 }} <!-- E --> * {{cite book|last1=ايلڪنس|first1=اسٽينلي ايم.|author-link1=اسٽينلي ايلڪنس|first2=ايريڪ|last2=مڪٽرڪ|author-link2=ايريڪ مڪٽرڪ|title=وفاقيت جو دور|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=1995|orig-year=1993|url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|isbn=9780195093810}} * {{cite book|last=ايلس|first=جوزف جي.|author-link=جوزف ايلس|title=سندس عالي جناب: جارج واشنگٽن|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2004|isbn=9781400040315|url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|url-access=registration}} * {{Cite book|last=ايلس|first=رچرڊ جي.|url=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|title=آمريڪي صدارت جو قيام|year=1999|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|isbn=9780847694990|url-access=registration}} <!-- F --> * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-link=جان اي. فرلنگ|title=دنيا کي باهه لڳائڻ: واشنگٽن، ايڊمز، جيفرسن، ۽ آمريڪي انقلاب|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2002|isbn=9780195134094|url=https://books.google.com/books?id=lifQ0G0m9WwC}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=تقريباً معجزو: آزاديءَ جي جنگ ۾ آمريڪي فتح|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2007|isbn=9780199758470|url=https://archive.org/details/almostmiracleam00ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن جو عروج: آمريڪي آئيڪن جي لڪل سياسي ڏاهپ|publisher=بلومزبري پريس|year=2009|isbn=9781608191826|url=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|title=مردن ۾ پهريون: جارج واشنگٽن جي زندگي|author-mask=2|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|orig-date=1988|isbn=9780199752751|url=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC}} * {{cite book|last=فشر|first=ڊيوڊ هيڪٽ|title=واشنگٽن جو عبور|year=2004|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195170344|author-link=ڊيوڊ هيڪٽ فشر|url=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC}} * {{cite book|last1=فِش مين|first1=ايتھن ايم.|last2=پيڊرسن|first2=وليم ڊي.|last3=روزيل|first3=مارڪ جے.|author-link3=مارڪ جے. روزيل|title=جارج واشنگٽن: صدارتي قيادت ۽ ڪردار جي بنياد|publisher=پريگر|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|isbn=9780275968687}} * {{cite encyclopedia|year=1936|title=واشنگٽن، جارج|encyclopedia=ڊڪشنري آف اميريڪن بايوگرافي|last1=فِٽزپيٽرڪ|first1=جان سي.|author-link=جان ڪليمنٽ فِٽزپيٽرڪ|editor-first=ڊيومس|editor-last=ميلون|editor-link=ڊيومس ميلون|volume=19|pages=509–527|publisher=اسڪرِبنر|url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer19amer#page/509/mode/1up}} * {{cite book |last1=فليمنگ |first1=ٿامس |authorlink=ٿامس فليمنگ (تاريخدان) |title=امن جا خطرا: يارڪ ٽائون کان پوءِ بقا لاءِ آمريڪا جي جدوجهد |year=2007 |publisher=سميٿسونيئن |isbn=9780061139109 |url=https://archive.org/details/perilsofpeaceame00flem/page/n7/mode/2up }} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|title=جارج واشنگٽن: تجربي جو ڳڙهه (1732–1775)|year=1965|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316285971|author-link=جيمس ٿامس فليڪسنر|url=https://archive.org/details/georgewashington0000flex_u0e8|url-access=registration}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن: ڪرب ۽ الوداع (1793–1799)|publisher=لِٽل، برائون|year=1972|isbn=9780316286022|url=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=واشنگٽن: اڻ ٽر انسان|year=1974|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316286053}} * {{cite book|last=فريزر|first=گريگ ايل.|title=آمريڪا جي باني ماڻهن جا مذهبي عقيدا: عقل، وحي، ۽ انقلاب|url=https://archive.org/details/religiousbel_fraz_2012_000_10692050|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|year=2012|isbn=9780700618453}} <!-- G --> * {{cite book|last1=جينوويس|first1=مائيڪل|last2=لينڊري|first2=اليسا|date=2021|title=آمريڪي صدر ۽ ريڊ انڊين قومن جي تباهي|publisher=پالگريو ميڪملن|isbn=9783030835736}} * {{cite book|last=گلين|first=جسٽن|year=2014|volume=1|title=واشنگٽن خاندان: خانداني تاريخ|publisher=ساواس پبلشنگ|url=https://books.google.com/books?id=gpzwAwAAQBAJ|isbn=9781940669267}} * {{cite book|last=گلوور|first=لورّي|authorlink=لورّي گلوور|date=2014|title=باني جيئن والد: آمريڪي انقلابي اڳواڻن جي ذاتي زندگي ۽ سياست|url=https://archive.org/details/foundersasfather0000glov|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300178609}} * {{cite book |editor1-first=گيري ايل. |editor1-last=گريگ |editor1-link=گيري ايل. گريگ |editor2-first=ميٿيو |editor2-last=اسپالڊنگ |title=محبِ وطن داناءُ: جارج واشنگٽن ۽ آمريڪي سياسي روايت |url=https://archive.org/details/patriotsagegeorg00greg |year=1999 |publisher=آئي ايس آئي بُڪس |isbn=9781882926381}} * {{cite book |last=گريزارڊ |first=فرينڪ اي. جونيئر |title=جارج واشنگٽن: حياتياتي ساٿي ڪتاب |year=2002 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=9781576070826 |author-link=فرينڪ اي. گريزارڊ جونيئر |url=https://books.google.com/books?id=RioTGCygpT8C }} * {{cite book|last=گريزارڊ| first=فرينڪ اي. جونيئر |author-mask=2|title=جارج!: واشنگٽن سان لاڳاپيل هر شيءِ لاءِ رهنما|year=2005 |publisher=ميري نار|isbn=9780976823889}} <!-- H --> * {{cite book|last=هيرِسن|first=ايڊرين|title=طاقتور ذهن: جارج واشنگٽن جي خود-تعليم|publisher=پوٽوميڪ بُڪس|date=2015|isbn=9781612347257}} * {{cite book|last=هيز|first=ڪيڦن جے. |title=جارج واشنگٽن: ڪتابن ۾ هڪ زندگي|url=https://archive.org/details/georgewashington0000haye|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2017|isbn=9780190456672}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|year=2006|title=حقيقت پسند خواببين: جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ|url=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813927411}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|author-mask=2|year=2020|title=پهريون ۽ هميشه: جارج واشنگٽن جو نئون پورٽريٽ|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813944807}} * {{cite book|last=هيريرا|first=رڪارڊو|date=2022|title=واشنگٽن جي فوج کي کارائڻ: 1778 ۾ ويلي فورج جو سيارو جيئرو گذارڻ|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469667324}} * {{cite book|last=هيرش فِيلڊ|first=فريٽز|title=جارج واشنگٽن ۽ غلامي: دستاويزي پيشڪش|year=1997|publisher=يونيورسٽي آف ميزوري پريس|isbn=9780826211354|url=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|url-access=registration}} * {{cite book|last=هولمز|first=ڊيوڊ|authorlink=ڊيوڊ ايل. هولمز|title=باني والدن جا مذهب|date=2006|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780199740963}} <!-- I --> * {{cite book|last=آئيزڪسَن|first=والٽر|authorlink=والٽر آئيزڪسَن|title=بينجامن فرينڪلِن: هڪ آمريڪي زندگي|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2003|isbn=9780743260848|url=https://books.google.com/books?id=oIW915dDMBwC}} <!-- K --> * {{cite book|last=ڪيچم|first=رچرڊ ايم.|authorlink=رچرڊ ايم. ڪيچم|title=سياري جا سپاهي: ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون جنگيون|year=1999|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805060980|orig-year=1973}} * {{cite book|last=ڪوهن|first=رچرڊ ايڇ.|title=چيل ۽ تلوار: وفاقين ۽ آمريڪا ۾ فوجي اداري جي قيام، 1783–1802|year=1975|publisher=فري پريس|isbn=9780029175514|url=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|url-access=registration}} <!-- L --> * {{cite book|last1=لنڪاسٽر|first1=بروس|title=آمريڪي انقلاب|year=1985|publisher=اميريڪن هيريٽيج پريس|isbn=9780828102810|first2=جان ايڇ.|last2=پلمب|author-link2=جان ايڇ. پلمب}} * {{cite book|last=لارسن|first=ايڊورڊ|authorlink=ايڊورڊ جي. لارسن|title=جارج واشنگٽن جي واپسي: رياستن کي گڏ ڪرڻ، 1783–1789|date=2014|publisher=هارپرڪالنس|isbn=9780062248695}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|title=جنرل جارج واشنگٽن: فوجي زندگي|year=2005|publisher=رينڊم هائوس|isbn=9781400060818|author-link=ايڊورڊ جي. لينگل|url=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|url-access=registration}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|author-mask=2|date=2015|title=پهريون ڪاروباري: جارج واشنگٽن ڪيئن پنهنجي—۽ قوم جي—خوشحالي ٺاهي|url=https://archive.org/details/firstentrepreneu0000leng|publisher=ڊا ڪيپو پريس|isbn=9780306823473}} * {{cite book|last1=لينڊر|first1=مارڪ|last2=اسٽون|first2=گيري|date=2016|title=موتمار آچر: جارج واشنگٽن، مونمٿ مهم، ۽ جنگ جي سياست|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=9780806155135}} * {{cite book|last=ليوي|first=فِلپ|authorlink=فِلپ ليوي (تاريخدان)|title=جتي چيريءَ جو وڻ هو: فيري فارم جي ڪهاڻي، جارج واشنگٽن جو ٻالڪپڻ وارو گهر|publisher=ميڪملن|year=2013|isbn=9781250023148|url=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC}} <!-- M --> * {{cite book |title=ريڊ انڊين آمريڪا خلاف جارج واشنگٽن جي جنگ |first=باربرا|last=مئن |year=2008 |publisher=يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس |isbn=9780803216358}} * {{cite book|last=مڪڪلا|first=ڊيوڊ|title=1776|year=2005|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9780743226714|author-link=ڊيوڊ مڪڪلا|url=https://books.google.com/books?id=uu1mC6zWNTwC}} * {{cite book|last=مڊلڪاف|first=رابرٽ|title=واشنگٽن جو انقلاب: آمريڪا جي پهرين اڳواڻ جي ٺهڻ|author-link=رابرٽ مڊلڪاف|publisher=نوپف ڊبل ڊي پبلشنگ گروپ|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=F01ABAAAQBAJ|isbn=9781101874240}} * {{cite book|last=ميسينسِڪ|first=پال|date=2014|title=جارج واشنگٽن ۽ هاف-ڪنگ چيف تانچاريسن|publisher=ميڪفارلينڊ|isbn=9781476615400}} * {{cite book|last=موريسن|first=جيفري ايڇ.|title=جارج واشنگٽن جو سياسي فلسفو|publisher=جان هاپڪنز يونيورسٽي پريس|year=2009|isbn=9780801891090|url=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC}} * {{cite book|title=وائيٽ هائوس ۾ عظمت: واشنگٽن کان رونالڊ ريگن تائين صدرن جي درجابندي|last1=مرّي|first1=رابرٽ ڪي.|author-link1=رابرٽ ڪي. مرّي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=1994|isbn=9780271010892|edition=ٻيون، تازه ڪاري ٿيل |last2=بليسنگ|first2=ٽِم ايڇ.}} <!-- N --> * {{cite book|last=ناگي|first=جان|authorlink=جان اي. ناگي|title=جارج واشنگٽن جي ڳجهي جاسوسي جنگ: آمريڪا جي پهرين جاسوس-ماهر جي ٺهڻ|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2016|isbn=9781250096821|url=https://books.google.com/books?id=uDinCwAAQBAJ}} * {{cite book|last1=نوواڪ|first1=مائيڪل|authorlink=مائيڪل نوواڪ|last2=نوواڪ|first2=جانا|title=واشنگٽن جو خدا: مذهب، آزادي، ۽ اسان جي وطن جو پيءُ|publisher=بيسڪ بُڪس|year=2007|isbn=9780465051267|url=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up}} * {{cite book|last=نوولن|first=رابرٽ اي.|title=آمريڪي صدر: واشنگٽن کان ٽائلر تائين—هنن ڇا ڪيو، ڇا چيو، ۽ هنن بابت ڇا چيو ويو، مڪمل ماخذي نوٽن سميت|year=2014|isbn=9781476601182|publisher=ميڪفارلينڊ|url=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC}} <!-- O, P --> * {{cite book|last=پينٽر|first=نيل اِروِن|authorlink=نيل اِروِن پينٽر|date=2006|title=ڪاري آمريڪين جي تخليق: آفريڪي-آمريڪي تاريخ ۽ ان جا مطلب، 1619 کان اڄ تائين|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195137552}} * {{cite book|last=پالمر|first=ڊيو رچرڊ|authorlink=ڊيو رچرڊ پالمر|title=جارج واشنگٽن ۽ بينڊڪٽ آرنلڊ: ٻن محب وطنن جي ڪهاڻي|publisher=ريجنري پبلشنگ|year=2006|isbn=9781596981645|url=https://books.google.com/books?id=zANrP6rOOJkC}} * {{cite book|last=پيٽرسن|first=بينٽن|title=واشنگٽن ۽ ڪارنوالِس: آمريڪا لاءِ جنگ، 1775–1783|date=2004|publisher=گلوب پيڪوٽ|isbn=9781461734703}} * {{cite book|last=پيرسن|first=مائيڪل|date=2009|title=اهي لعنتي بغاوتي: آمريڪي انقلاب برطانوي نگاهه سان|publisher=هاشيٽ بُڪس|isbn=9780786749782}} * {{cite book|last=فِلبرڪ|first=نٿنيل|authorlink=نٿنيل فِلبرڪ|title=بهادرانه امنگ: جارج واشنگٽن، بينڊڪٽ آرنلڊ، ۽ آمريڪي انقلاب جو انجام|year=2016|publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780143110194|url=https://books.google.com/books?id=wZ1iCgAAQBAJ}} * {{cite book|last=پلس|first=مارڪ|title=هينري ناڪس: آمريڪي انقلاب جو دور انديش جنرل|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2008|isbn=9780230611429|url=https://books.google.com/books?id=Xf5Kmmp-yycC}} <!-- Q, R --> * {{cite book|last=ريگسڊيل|first=بروس|title=هار وٽ واشنگٽن: باني پيءُ ۽ غلاميءَ جو سوال|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|date=2021|isbn=9780674246386}} * {{cite book|last=رينڊل|first=وِلرڊ اسٽيرن|authorlink=وِلرڊ اسٽيرن رينڊل|title=جارج واشنگٽن: هڪ زندگي|year=1997|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805027792|url=https://archive.org/details/georgewashington00rand|url-access=registration}} * {{cite book|last1=راسْمُسن|first1=وِلِم ايم. ايس.|title=جارج واشنگٽن: ڏند ڪٿائن پٺيان ماڻهو|url=https://archive.org/details/georgewashington00rasm|year=1999|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813919003|first2=رابرٽ ايس.|last2=ٽِلٽن}} * {{cite book|last=روڊهيمل|first=جان|authorlink=جان روڊهيمل|date=2017|title=جارج واشنگٽن: دور جو عجوبو|url=https://archive.org/details/georgewashington0000rhod|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300219975}} * {{cite book|last=راڪلينڊ|first=مائيڪل|date=2020|title=جارج واشنگٽن پل: فولاد ۾ شاعري|publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس|isbn=9780813594644}} * {{cite book|last=روز|first=اليگزينڊر|authorlink=اليگزينڊر روز (ليکڪ)|title=واشنگٽن جا جاسوس: آمريڪا جي پهرين جاسوسي انگٺي جي ڪهاڻي|url=https://archive.org/details/washingtonsspies00alex|publisher=رينڊم هائوس پبلشنگ گروپ|year=2006|isbn=9780553804218}} <!-- S --> * {{cite book|last1=اسپالڊنگ|first1=ميٿيو|last2=گيريٽي|first2=پيٽرڪ جے.|title=شهرين جي مقدس اتحاد: واشنگٽن جو الوداعي خطاب ۽ آمريڪي ڪردار|url=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|url-access=registration|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|year=1996|isbn=9780847682621}} * {{cite book |last=اسٽيوش |first=مارڪ |title=فري ميسنري: رسومات، نشانين ۽ ڳجهي سوسائٽيءَ جي تاريخ |publisher=ليويلن پبليڪيشنز |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC |isbn=9780738711485 }} * {{cite book|last=اسٽيورٽ|first=ڊيوڊ|date=2021|title=جارج واشنگٽن: {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻيون == <!-- مهرباني ڪري اهڙن مضمونن بابت ٻاهريان ڳنڍڻيون نه وڌايو، جيڪي هتي يا جارج واشنگٽن جي ڪتابيات ۾ اڳي ئي شامل آهن. --> {{Sister project links|auto=yes}} {{Library resources box}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=1 جارج واشنگٽن] تي [[سي-اسپين]] * {{Gutenberg author}} * [https://www.mountvernon.org جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن] * [https://founders.archives.gov/about/Washington جارج واشنگٽن جا ڪاغذ]، ذيلي مجموعو [[فائونڊرز آن لائين]] مان، [[قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊس انتظاميه|قومي آرڪائيوز]] وٽان * ''[[اسان جي وقت ۾ (ريڊيو سلسلو)|اسان جي وقت ۾]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y28v واشنگٽن ۽ آمريڪي انقلاب]، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي بحث: ڪيرول برڪن، سائمن مڊلٽن، ۽ ڪولن بونويڪ (24 جون 2004) * ''[[عظيم زندگيون]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00804yk جارج واشنگٽن]، [[بي بي سي ريڊيو]]{{nbsp}}4 تي بحث: ميٿيو پيرس، مائيڪل روز، ۽ فرينڪ گريزارڊ (21 آڪٽوبر 2016) * [https://millercenter.org/president/washington واشنگٽن بابت علمي جائزو] [[ملر سينٽر آف پبلڪ افيئرز|ملر سينٽر، يونيورسٽي آف ورجينيا]] تي {{s-start}} {{s-mil}} {{s-break}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=ڪمانڊر اِن چيف آف دي [[ڪنٽينينٽل آرمي]]|years=1775–1783}} {{s-aft|after=[[هينري ناڪس]]|as=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|سينيئر آفيسر]]}} {{s-bef|before=[[جيمس وِلڪنسن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|آمريڪا جي فوج جو سينيئر آفيسر]]|years=1798–1799}} {{s-aft|after=[[اليگزينڊر هيملٽن]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=هيو ويسٽ}} {{s-ttl|title=ممبر آف دي [[هاوس آف برگيسز|ورجينيا هاوس آف برگيسز]]|years=1758–1775}} {{s-non|reason=عهدو ختم ڪيو ويو}} {{s-break}} { == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي انقلاب جون شخصيتون]] [[زمرو:1732ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1799ع جون وفاتون]] [[زمرو:جارج واشنگٽن]] ieia4skgn6xeszqp3ae7u0v0lvcfm92 416285 416284 2026-10-01T20:30:43Z Intisar Ali 8681 416285 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جارج واشنگٽن<br /><small>George Washington</small> | image = Gilbert-Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | alt = جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ | caption = پورٽريٽ، {{circa|1803}} | order = پهرين | office = گڏيل رياستن جو صدر | vicepresident = جان ايڊمز | term_start = 30 اپريل، 1789ع | term_end = 4 مارچ، 1797ع | predecessor = عهدو قائم ڪيو ويو | successor = [[جان ايڊمز]] | office2 = [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جو ڪمانڊر ان چيف | appointer2 = [[ڪانٽيننٽل ڪانگريس]] | term_start2 = 19 جون، 1775ع | term_end2 = 23 ڊسمبر، 1783ع | predecessor2 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor2 = هينري ناڪس | birth_date = 22 فيبروري، 1732ع | birth_place = پوپس ڪريڪ، ورجينيا، برطانوي آمريڪا | death_date = {{death date and age|1799|12|14|1732|2|22}} | death_place = [[مائونٽ ورنن]]، ورجينيا، آمريڪا | resting_place = مائونٽ ورنن | party = [[آزاد سياستدان|آزاد]] | spouse = مارٿا واشنگٽن | occupation = فوجي آفيسر، سياستدان، زميندار | signature = George Washington signature.svg | branch = ورجينيا مليشيا، ڪانٽيننٽل آرمي، يو ايس آرمي | rank = جنرل آف دي آرميز }} '''جارج واشنگٽن''' (George Washington؛ پيدائش: 22 فيبروري، 1732ع، وفات: 14 ڊسمبر، 1799ع) گڏيل رياستن جي بنياد وجهندڙ پيلن ([[Founding Fathers of the United States|باني پيئرن]]) مان هڪ ۽ آمريڪا جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو، جنهن 1789ع کان 1797ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن آمريڪي انقلابي جنگ دوران [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جي ڪمانڊر طور آمريڪي فوجن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي سلطنت تي فتح حاصل ڪئي. آمريڪي آزاديءَ ۾ سندس اهم ڪردار جي ڪري کيس ”قوم جو ابو“ ([[Father of the Nation]]) سڏيو ويندو آهي. ورجينيا ۾ پيدا ٿيندڙ واشنگٽن فرانسيسي ۽ انڊين جنگ (1754ع-1763ع) دوران ورجينيا رجمينٽ جو ڪمانڊر رهيو. جڏهن 1775ع ۾ برطانيه خلاف آمريڪي انقلابي جنگ شروع ٿي، ته کيس ڪانٽيننٽل آرمي جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو. هن جي اڳواڻي ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 1781ع ۾ [[يارڪ ٽائون جو گهيرو|يارڪ ٽائون]] واري جنگ ۾ برطانوي فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي. واشنگٽن کي 1788ع ۽ 1792ع ۾ بنا مقابلي آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو. هن هڪ مضبوط قومي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ پنهنجي ڪابينا ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي اختلافن دوران غير جانبدار رهيو. هن ٻن مدن کانپوءِ صدارت تان هٽي ڪري هڪ اهم جمهوري مثال قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي آمريڪي آئين جي 22 هين ترميم ذريعي قانوني شڪل ڏني وئي. جارج واشنگٽن جي تصوير آمريڪي ثقافت جو هڪ اهم نشان آهي. آمريڪا جو گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] سندس نالي سان منسوب آهن. تاريخي ماهرن ۽ عوامي راءِ جي سروي موجب، کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين صدرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==ابتدائي زندگي (1732–1752)== <!-- linked from redirect "Early life of George Washington"--> {{Further|واشنگٽن خاندان}} [[File:Residence of the Washington Family on the Rappahannock.jpg|left|thumb|alt=واشنگٽن خاندان جي رهائش جو خاڪو|[[فيري فارم]]، [[واشنگٽن خاندان]] جي رهائشگاهه [[راپاها نڪ درياهه]] جي ڪناري تي [[اسٽافورڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾، جتي واشنگٽن پنهنجي نوجوانيءَ جو وڏو حصو گذاريو]] {{جارج واشنگٽن سلسلو}} جارج واشنگٽن 22 فيبروري 1732 تي {{efn|name=fn1|همعصر رڪارڊن ۾ سندس جنم [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون|پراڻي انداز]] جي جوليئن ڪئلينڊر ۽ [[نئين سال جون تاريخي يورپي تاريخون|اعلان واري انداز]] موجب 11 فيبروري 1731 طور درج ڪيو ويو. 1752 ۾ برطانوي [[نئون انداز ڪئلينڊر قانون 1750]] نافذ ٿيو، جنهن موجب سرڪاري تاريخي نظام گريگورين ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ سال جي شروعات 1 جنوري کان قرار ڏني وئي (اڳ ۾ 25 مارچ هوندي هئي). انهن تبديلين سبب تاريخن ۾ 11 ڏينهن جو اضافو ٿيو ۽ جنوري 1 کان مارچ 25 جي وچ واري تاريخن ۾ هڪ سال جو فرق پئجي ويو. وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون]].}} [[جارج واشنگٽن جنم يادگار]]، پوپس ڪريڪ، [[ويسٽمورلينڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=3–6}} هو [[آگسٽين واشنگٽن]] ۽ [[ميري بال واشنگٽن]] جي ڇهن ٻارن مان وڏو هو. سندس والد امن جو جج ۽ بااثر شخصيت هو، جنهن جي پهرين شادي جين بٽلر سان ٿي هئي ۽ ان مان چار ٻيا ٻار هئا. واشنگٽن پنهنجي والد سان گهڻو ويجهو نه رهيو ۽ بعد ۾ کيس گهٽ ياد ڪيو؛ سندس ماءُ سان به سندس لاڳاپا ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيا. ڀائرن ۾ هو خاص طور پنهنجي سڳو وڏو ڀاءُ [[لارنس واشنگٽن]] سان گهڻو ويجهو هو.{{sfn|Lengel|2005|p=7}} 1735 ۾ خاندان [[لٽل هنٽنگ ڪريڪ]] جي پوکيءَ واري زمين تي منتقل ٿيو، ۽ پوءِ 1738 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ويجهو [[فيري فارم]] تي اچي رهيو. جڏهن 1743 ۾ آگسٽين فوت ٿيو ته واشنگٽن کي فيري فارم ۽ ڏهه غلام ورثي ۾ مليا؛ لارنس کي لٽل هنٽنگ ڪريڪ مليو، جنهن جو نالو هن بدلائي [[ماؤنٽ ورنن]] رکيو.{{sfnm|Levy|2013|1pp=39, 55, 56|Morgan|2005|2p=407}} والد جي وفات سبب واشنگٽن کي پنهنجي سڳن اڌ ڀائرن جهڙي رسمي تعليم حاصل نه ٿي، جيڪي انگلينڊ جي [[ايپلبي گرامر اسڪول]] ۾ پڙهيا هئا. هن بدران [[لوئر چرچ اسڪول]]، [[هارٽفيلڊ، ورجينيا]] ۾ تعليم ورتي. هن رياضي ۽ زمين جي [[سروي]] سکيا ۽ هڪ ماهر [[خاڪا ٺاهيندڙ]] ۽ [[نقشه سازي]] ڪندڙ بڻيو. سندس سوانح نگار [[رون چرنو]] موجب، نوجوانيءَ تائين هو لکڻ ۾ “قابلِ ذڪر طاقت” ۽ “درستگي” جو مظاهرو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10–12|Ferling|2002|2p=14}} نوجوانيءَ ۾ هن سماجي روين بابت سو کان وڌيڪ اصول گڏ ڪري لکيا، جيڪي ”اخلاقي قاعدا“ جي نالي سان مشهور ٿيا؛ اهي اصول هڪ فرينچ ڪتاب جي انگريزي ترجمي مان نقل ڪيل هئا.{{sfn|Harrison|2015|p=19}} واشنگٽن اڪثر [[بيل ووار]] نالي جاگير تي ويندو هو، جيڪا [[وليم فيئرفيڪس]] جي ملڪيت هئي، جيڪو لارنس جو سسر هو. فيئرفيڪس سندس سرپرست ۽ ڄڻ ٻيو والد بڻيو. 1748 ۾ واشنگٽن فيئرفيڪس جي [[شينانڊوا وادي]] واري ملڪيت جي سروي لاءِ هڪ مهيني تائين ٽيم سان گڏ رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10, 19|Ferling|2002|2pp=14–15|Randall|1997|3p=36}} اڳين سال کيس [[وليم ۽ ميري ڪاليج]] مان سرويئر جو لائسنس مليو.{{efn|[[وليم ۽ ميري ڪاليج]] جي چارٽر موجب ان کي ورجينيا جي ڪائونٽين ۾ سرويئر مقرر ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته واشنگٽن اتي باقاعده ڪلاس اٽينڊ ڪيا هئا.}} جيتوڻيڪ هن روايتي شاگردي (اپرنٽس شپ) نه ڪئي هئي، پر [[ٿامس فيئرفيڪس]] کيس [[ڪلپيپر ڪائونٽي، ورجينيا]] جو سرويئر مقرر ڪيو. هن 20 جولاءِ 1749 تي عهدي جو حلف کنيو ۽ 1750 ۾ استعيفٰي ڏني. 1752 تائين هن شينانڊوا وادي ۾ لڳ ڀڳ 1500 ايڪڙ زمين خريد ڪري ورتي هئي ۽ مجموعي طور 2315 ايڪڙ زمين جو مالڪ بڻجي چڪو هو.{{sfnm|Fitzpatrick|1936|1loc=v. 19, p. 510|Chernow|2010|2pp=22–23}} 1751 ۾ واشنگٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ واحد ڀيرو اتر آمريڪا جي سرزمين کان ٻاهر سفر ڪيو، جڏهن هو لارنس سان گڏ [[بارباڊوس]] ويو، اميد ته اتي جي موسم سندس ڀاءُ جي [[ٽي بي]] (سل) کي فائدو ڏيندي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=24|Rhodehamel|2017|2loc=2: Powerful Ambitions, Powerful Friends}} ان سفر دوران واشنگٽن کي [[چيچڪ]] ٿي پئي، جنهن سندس چهري تي هلڪا نشان ڇڏيا، پر مستقبل جي بيماري کان مدافعت فراهم ڪئي. لارنس 1752 ۾ فوت ٿيو؛ واشنگٽن ماؤنٽ ورنن کي سندس بيواهه اين کان ليز تي ورتو، ۽ 1761 ۾ سندس وفات کان پوءِ مڪمل مالڪي حاصل ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=26, 52, 98}} بارباڊوس جو سفر واشنگٽن کي برطانوي ائٽلانٽڪ دنيا، پوکيءَ واري سماج ۽ سلطنتي انتظاميه جي انهن پهلوئن سان روشناس ڪرايو، جيڪي ورجينيا کان ٻاهر موجود هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=25}} == نوآبادي دور جي فوجي زندگي (1752–1758) == لارنس واشنگٽن جي [[ورجينيا مليشيا]] ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل طور خدمت جارج کي فوجي ڪميشن حاصل ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورجينيا جي ليفٽيننٽ گورنر [[رابرٽ ڊنويڊي]] واشنگٽن کي ميجر مقرر ڪيو ۽ چار مليشيا ضلعن مان هڪ جو ڪمانڊر بڻايو. برطانوي ۽ فرينچ فوجون [[اوهايو درياهه وادي]] تي ڪنٽرول لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون: برطانيا درياهه جي ڪناري تي قلعن جي تعمير ڪري رهيو هو، جڏهن ته فرينچ فوج درياهه ۽ [[ايري ڍنڍ]] جي وچ واري علائقي ۾ مضبوط ٿي رهي هئي.{{sfnm|Anderson|2007|1pp=31–32|Chernow|2010|2pp=26–27}} آڪٽوبر 1753 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي خاص نمائندي طور مقرر ڪيو ته هو فرينچ فوج کان مطالبو ڪري ته اهي برطانوي دعويٰ ڪيل زمين خالي ڪن. واشنگٽن کي [[ايروكوا اتحاد]] سان امن قائم ڪرڻ ۽ فرينچ فوج بابت ڄاڻ گڏ ڪرڻ جي به هدايت ڏني وئي. واشنگٽن [[ٽاناچيريسن]] نالي ايروكوا اڳواڻ سان [[لاگس ٽائون]] ۾ ملاقات ڪئي. واشنگٽن موجب، انهيءَ ملاقات ۾ ٽاناچيريسن کيس ”ڪونوتوڪوريوس“ سڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڳوٺن کي ڳڙڪائيندڙ“ هئي؛ اهو لقب اڳ ۾ سترهين صديءَ جي آخر ۾ سندس پردادا [[جان واشنگٽن]] کي [[سَسڪوهينڪ]] قوم طرفان ڏنو ويو هو.{{sfn|Calloway|2018|pp=25, 69}} واشنگٽن جو قافلو نومبر 1753 ۾ اوهايو درياهه تائين پهتو، جتي هڪ فرينچ گشتي ٽولي کين روڪيو. کين [[فورٽ لي بوف]] ڏانهن وٺي ويو ويو، جتي واشنگٽن جو دوستانه استقبال ڪيو ويو. هن فرينچ ڪمانڊر [[جئڪس ليگارڊيئر ڊي سينٽ پيئر]] کي برطانوي مطالبو پيش ڪيو، پر فرينچ روانگي کان انڪار ڪيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سينٽ پيئر پنهنجو باضابطه جواب ڏنو ۽ واپسي سفر لاءِ خوراڪ ۽ سياري جا ڪپڙا به ڏنا. واشنگٽن سخت سياري جي حالتن ۾ اهو خطرناڪ مشن مڪمل ڪيو ۽ جڏهن سندس رپورٽ ورجينيا ۽ لنڊن ۾ شايع ٿي ته کيس سڃاڻپ ملي.{{sfnm|Harrison|2015|1pp=25–26|Ferling|2009|2pp=15–18}} === فرينچ ۽ انڊين جنگ === {{Main|جارج واشنگٽن فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾}} [[File:French_and_Indian_War_map.png|thumb|upright=1.2|Map showing key locations in the فرينچ ۽ انڊين جنگ]] [[File:Washington the soldier.jpg|thumb|upright=1.2|”واشنگٽن دي سولجر“، 1834 جي تصوير جنهن ۾ هو [[مونونگاهيلا جي جنگ]] دوران گهوڙي تي سوار ڏيکاريل آهي]] فيبروري 1754 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 300 سپاهين تي مشتمل [[ورجينيا رجمنٽ]] جو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو، ۽ کيس [[اوهايو جي سنگم]] وٽ فرينچ فوج سان مقابلو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. واشنگٽن اپريل ۾ اڌ فوج سان روانو ٿيو ۽ جلد ئي معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 1,000 فرينچ سپاهي اتي [[فورٽ ڊيوڪين]] تعمير ڪري رهيا آهن. مئي ۾، جڏهن هن [[فورٽ نيسيسيٽي قومي ميدان جنگ]] وٽ دفاعي مورچو قائم ڪيو، ته خبر پئي ته فرينچ فوج لڳ ڀڳ 7 ميل پري ڪيمپ ڪري رهي آهي؛ هن حملي جو فيصلو ڪيو. فرينچ ٽولي لڳ ڀڳ 50 ماڻهن تي مشتمل هئي، تنهنڪري 28 مئي تي واشنگٽن اوچتو حملو ڪيو. سندس ورجينيا ۽ مقامي ساٿين فرينچن کي قتل ڪيو، جن ۾ سندن ڪمانڊر [[جوزف ڪولون ڊي جومون وِل]] پڻ شامل هو، جيڪو برطانيا لاءِ سفارتي پيغام کڻي آيو هو. فرينچن بعد ۾ پنهنجن ساٿين کي قتل ۽ بي دردي سان مئل ڏٺو، ۽ واشنگٽن کي ذميوار قرار ڏنو، جيڪو [[فورٽ نيسيسيٽي]] ڏانهن واپس هٽي ويو. ايندڙ مهيني ورجينيا رجمنٽ جا باقي سپاهي اچي مليا، ۽ کيس مڪمل ڪرنل جي حيثيت سان سڄي رجمنٽ جو ڪمانڊ ڏنو ويو. پر ڪيپٽن [[جيمس ميڪي]] جي اڳواڻي هيٺ ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ آزاد برطانوي ڪمپني به ساڻس شامل ٿي، جنهن جي شاهي ڪميشن واشنگٽن کان مٿانهين هئي، جنهن سبب قيادت بابت تڪرار پيدا ٿيو. 3 جولاءِ تي 900 فرينچ سپاهين فورٽ نيسيسيٽي تي حملو ڪيو، ۽ جنگ آخرڪار واشنگٽن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي ختم ٿي. واشنگٽن فرينچ نه ڄاڻندو هو، پر هن هڪ دستاويز تي صحي ڪئي جنهن ۾ اڻ ڄاڻائي طور جومون ول جي ”قتل“ جي ذميواري قبول ڪئي وئي؛ هن بعد ۾ ترجمان کي قصوروار قرار ڏنو. ورجينيا رجمنٽ کي ٻيهر ورهايو ويو ۽ واشنگٽن کي ڪيپٽن جو عهدو پيش ڪيو ويو، جيڪو دراصل تنزلي هئي، تنهنڪري هن انڪار ڪيو ۽ استعيفٰي ڏئي ڇڏي. جومون ول وارو واقعو ئي فرينچ ۽ انڊين جنگ جي شروعات بڻيو. 1755 ۾ واشنگٽن جنرل [[ايڊورڊ بريڊاڪ]] جو رضاڪار مددگار بڻيو، جنهن [[بريڊاڪ مهم]] جي قيادت ڪندي فورٽ ڊيوڪين ۽ [[اوهايو ملڪ]] مان فرينچن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. واشنگٽن جي صلاح تي بريڊاڪ فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. واشنگٽن سخت پيچش ۾ مبتلا هو، تنهنڪري شروعات ۾ مهم ۾ شامل نه ٿي سگهيو. جڏهن هو مونونگاهيلا وٽ ٻيهر شامل ٿيو ته فرينچ ۽ سندن مقامي اتحادي فوج تي اوچتو حملو ڪيو. ٻن ٽين حصي برطانوي فوج مارجي وئي يا زخمي ٿي وئي، ۽ بريڊاڪ مارجي ويو. ليفٽيننٽ ڪرنل [[ٿامس گيج]] جي حڪم هيٺ واشنگٽن بچيل سپاهين کي گڏ ڪري پٺتي مورچو سنڀاليو، جنهن سان باقي فوج بچي نڪري وئي. هن جنگ دوران سندس ٻه گهوڙا مارجي ويا ۽ ٽوپي ۽ ڪوٽ گولين سان ڇني ويا. هن جي بهادريءَ سان سندس اڳوڻي ناڪاميءَ واري شهرت بحال ٿي، پر کيس پوءِ ٿيندڙ مهمن جي منصوبابندي ۾ شامل نه ڪيو ويو. آگسٽ 1755 ۾ ورجينيا رجمنٽ ٻيهر منظم ڪئي وئي ۽ ڊنويڊي کيس ٻيهر ڪرنل مقرر ڪيو. هن جلد ئي سينياريٽي بابت ڪيپٽن [[جان ڊيگورٿي]] سان تڪرار ڪيو، جيڪو [[فورٽ ڪمبرلينڊ]] ۾ ميري لينڊ جي ٽولي جي قيادت ڪري رهيو هو. واشنگٽن فورٽ ڊيوڪين خلاف حملو ڪرڻ جو خواهشمند هو ۽ شاهي ڪميشن لاءِ ڪوششون ڪيون، پر [[لارڊ لاڊون]] کيس انڪار ڪيو ۽ صرف فورٽ ڪمبرلينڊ جي ذميواري کان آزاد ڪيو. 1758 ۾ ورجينيا رجمنٽ کي [[فوربز مهم]] ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن فورٽ ڊيوڪين تي قبضو ڪيو وڃي. جنرل [[جان فوربز]] ڪجهه معاملن ۾ واشنگٽن جي صلاح مڃي، پر قلعو وٺڻ لاءِ رستي بابت سندس راءِ رد ڪئي. پوءِ به هن واشنگٽن کي اعزازي برگيڊيئر جنرل بڻايو ۽ هڪ بريگيڊ جي قيادت ڏني. پر حملي کان اڳ ئي فرينچ قلعو ڇڏي ويا. هڪ غلط فهميءَ واري فائرنگ ۾ 14 مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا. مايوس ٿي واشنگٽن جلد ئي استعيفٰي ڏني ۽ [[ماؤنٽ ورنن]] موٽي ويو. واشنگٽن جي قيادت هيٺ ورجينيا رجمنٽ ڏهه مهينن ۾ 300 ميل سرحدي علائقي جي حفاظت ڪئي ۽ ويهن مقامي حملن کي روڪيو. هن رجمنٽ کي وڌيڪ پيشاور بڻايو ۽ ان جي تعداد 300 کان وڌائي 1,000 تائين پهچائي. جيتوڻيڪ کيس شاهي ڪميشن نه ملي، جنهن سبب هو برطانيا کان ناخوش رهيو، پر هن قيادت، خود اعتمادي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جو وڏو تجربو حاصل ڪيو. نوآبادي سياستدانن جي تباهي ڪندڙ مقابلي کيس بعد ۾ مضبوط مرڪزي حڪومت جي حمايت ڪرڻ تي آمادہ ڪيو. == شادي، شهري ۽ سياسي زندگي (1759–1775) == {{Main|جارج واشنگٽن جي سياسي ارتقا}} <!-- linked from redirect "George Washington between the wars" --> {{multiple image | image1 = Washington 1772.jpg | alt1 = ڪرنل جي وردي ۾ بيٺل واشنگٽن جي رسمي تصوير | caption1 = ''ڪرنل جارج واشنگٽن''، 1772 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي | image2 = Martha Dandridge Custis, John Wollaston, 1757.jpg | alt2 = نوجوان مارٿا واشنگٽن جي تيل رنگ واري تصوير | caption2 = ''مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس''، 1757 جي تصوير جيڪا [[جان وولاسٽن]] ٺاهِي }} 6 جنوري 1759 تي، 26 ورهين جي عمر ۾، واشنگٽن 27 ورهين جي امير زميندار جي بيواهه [[مارٿا واشنگٽن|مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس]] سان شادي ڪئي. مارٿا ذهين، باوقار ۽ جاگير سنڀالڻ ۾ ماهر هئي، ۽ ٻنهي جي شادي خوشگوار رهي.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=33–34|Wiencek|2003|2p=69}} هو [[ماؤنٽ ورنن]] ۾ رهڻ لڳا، جتي واشنگٽن تمباڪو ۽ ڪڻڪ پوکي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=97–98|Fischer|2004|2p=14}} هن شاديءَ وسيلي مارٿا جي {{convert|18000|acre|ha|-2|adj=on}} [[ڊينيل پارڪ ڪَسٽِس جي جاگير]] ۾ هڪ-ٽئين حصي جي ڏاجي ملڪيت تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، ۽ باقي ٻن-ٽئين حصي کي مارٿا جي ٻارن لاءِ سنڀاليو. ان سان هو ورجينيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سندس سماجي حيثيت وڌائي.{{sfn|Wiencek|2003|pp=9–10, 67–69, 80–81}} واشنگٽن جي زور ڀرڻ تي، گورنر [[نوربورن برڪلي، چوٿون بارون بوٽيٽورٽ|لارڊ بوٽيٽورٽ]] 1754 ۾ ڊنويڊي طرفان ڪيل وعدو پورو ڪيو ته فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾ رضاڪار مليشيا سان خدمت ڪندڙن کي زمين جا انعام ڏنا ويندا.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=100|2a1=Chernow|2y=2010|2p=184}} 1770 جي آخر ۾ واشنگٽن اوهايو ۽ [[ڪاناوها درياهه]] واري علائقي جي زمينن جو جائزو ورتو ۽ سرويئر [[وليم ڪرافورڊ]] کي زمين ورهائڻ لاءِ مقرر ڪيو. ڪرافورڊ {{convert|23200|acre|ha}} زمين واشنگٽن کي الاٽ ڪئي. واشنگٽن ويٽرنز کي چيو ته زمين پوک لاءِ موزون ناهي، ۽ {{convert|20147|acre|ha}} خريد ڪرڻ تي راضي ٿيو، جنهن ڪري ڪجهه ماڻهن کي لڳو ته ساڻن دوکو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=44–45|Grizzard|2002|2pp=135–137}} هن ماؤنٽ ورنن جي پکيڙ ٻيڻي ڪري {{convert|6500|acre|ha|-2}} تائين پهچائي، ۽ 1775 تائين غلامن جو انگ به ٻيڻو ڪري سؤ کان مٿي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} هڪ معزز فوجي هيرو ۽ وڏو زميندار هئڻ سبب، واشنگٽن مقامي عهدن تي رهيو ۽ 1758 کان شروع ٿيندڙ ستن سالن تائين [[فريڊرڪ ڪائونٽي، ورجينيا]] جي نمائندگي ڪندي [[ورجينيا هائوس آف برجيزز]] لاءِ چونڊيو ويو.{{efn|هن 1755 ۽ 1757 ۾ به چونڊ وڙهي پر ناڪام ٿيو.{{sfn|Misencik|2014|p=176}}}}{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} شروعاتي قانون سازي واري دور ۾ هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1760ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيو ۽ برطانيا جي ٽيڪس ۽ [[آمريڪي نوآبادين ۾ تجارتي پابندين واري پاليسي]] جو نمايان نقاد بڻيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=49–54, 68}} هو انگلينڊ مان عياشي شيون درآمد ڪندو هو ۽ تمباڪو برآمد ڪري ادائيگي ڪندو هو. گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ وڌندڙ خرچن سبب 1764 تائين هو £1,800 جو قرضدار ٿيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=49–50}} لنڊن جي واپاري رابرٽ ڪيري تي سندس مڪمل انحصار سندس معاشي تحفظ لاءِ خطرو بڻيو.{{efn|20 سيپٽمبر 1765 جي خط ۾ واشنگٽن "رابرٽ ڪيري اينڊ ڪمپني" کي گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ لنڊن جي مهانگي شين بابت احتجاج ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=138|Ferling|2009|2p=68}}}}{{sfn|Ellis|2004|p=51}} 1764 کان 1766 جي وچ ۾ هن فصل تبديل ڪري تمباڪو بدران ڪڻڪ کي اهم نقد فصل بڻايو، ۽ [[جارج واشنگٽن جي اٽي جي چڪي]] ۽ ڀنگ جي پوک شامل ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=141|Ragsdale|2021|2pp=23, 41–42}} واشنگٽن جي سوتيلي ڌيءُ پيٽسي کي مرگي جا دورا پوندا هئا ۽ 1773 ۾ ماؤنٽ ورنن تي فوت ٿي وئي، جنهن سان واشنگٽن کي سندس وراثت مان ڪجهه حصو مليو ۽ قرض ادا ڪري سگهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=161|Gardner|2013}} === برطانوي پارليامينٽ ۽ تاج جي مخالفت === {{further|آمريڪي انقلاب|جارج واشنگٽن آمريڪي انقلاب ۾}} واشنگٽن انهن ٽيڪسن جي مخالفت ڪئي جيڪي [[برطانوي پارليامينٽ]] نمائندگي کان سواءِ نوآبادين تي لاڳو ڪيا.{{sfn|Chernow|2010|p=136}} هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765]] کي ظالماڻو قرار ڏنو ۽ ان جي خاتمي تي خوشي ظاهر ڪئي. [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي جواب ۾ هن مئي 1769 ۾ تجويز پيش ڪئي ته ورجينيا وارا برطانوي شين جو بائيڪاٽ ڪن؛ اهي قانون گهڻو ڪري 1770 ۾ ختم ڪيا ويا.{{sfnm|Glover|2014|1pp=42–46|Taylor|2016|2p=75}} واشنگٽن ۽ ٻين نوآبادين کي [[1763 جو شاهي فرمان]] تي به ڪاوڙ هئي، جنهن [[اليگيني جبلن]] جي اولهه ۾ آبادڪاري تي پابندي وڌي هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=137, 148|Taylor|2016|2pp=61, 75}} برطانيا پاران مغربي زمين جي [[زميني قياس آرائي]] ۾ مداخلت به ناراضگي جو سبب بڻي.{{sfn|Calloway|2018|p=184}} 1774 ۾ [[بوسٽن ٽي پارٽي]] جي جواب ۾ پارليامينٽ [[جبراتي قانون]] پاس ڪيا، جن کي واشنگٽن "اسان جي حقن ۽ مراعاتن تي حملو" قرار ڏنو.{{sfnm|Randall|1997|1p=262|Chernow|2010|2p=166|Taylor|2016|3p=119}} انهيءَ سال جولاءِ ۾ هن ۽ [[جارج ميسن]] [[فيرفڪس ريزولووز]] تيار ڪيا، جن ۾ [[اٽلانٽڪ غلام واپار]] ختم ڪرڻ جي اپيل شامل هئي؛ اهي منظور ڪيا ويا.{{sfn|Chernow|2010|p=167}} آگسٽ ۾ واشنگٽن [[پهريون ورجينيا ڪنوينشن]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ کيس [[پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] لاءِ نمائندو چونڊيو ويو.{{sfnm|1a1=Ferling|1y=2010|1p=100|Glenn|2014|2p=82}} 1774 ۾ تڪرار وڌڻ سان، هن ورجينيا ۾ مليشيا کي تربيت ڏني ۽ ڪانگريس طرفان لاڳو ڪيل [[ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن]] جي بائيڪاٽ تي عمل ڪرائڻ منظم ڪيو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=108|Taylor|2016|2pp=126–127}} == فوج جو ڪمانڊر اِن چيف (1775–1783) == {{further|جارج واشنگٽن جي فوجي ڪيريئر}} [[File:George Washington, 1776.jpg|thumb|alt=ڪرنل وردي ۾ بيٺل جنرل جارج واشنگٽن جي رسمي تصوير، ڪنٽينينٽل آرمي جي ڪمانڊر طور|''جنرل واشنگٽن، ڪنٽينينٽل آرمي جو ڪمانڊر''، 1776 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي]] [[آمريڪي انقلابي جنگ]] 19 اپريل 1775 تي [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪارڊ جون جنگيون]] سان شروع ٿي.{{sfn|Taylor|2016|p=132}} واشنگٽن 4 مئي تي تڪڙ ۾ [[ماؤنٽ ورنن]] ڇڏي [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[ٻئي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|p=182}} 14 جون تي ڪانگريس [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي ۽ [[جان ايڊمز]] واشنگٽن کي ان جو [[ڪمانڊر اِن چيف]] نامزد ڪيو—خاص طور تي سندس فوجي تجربي ۽ ان خيال سبب ته ورجينيا جو ماڻهو نوآبادين کي وڌيڪ متحد ڪري سگهندو. ايندڙ ڏينهن ڪانگريس يڪراءِ طور هن کي چونڊيو.{{efn|چرنو مطابق، واشنگٽن کي ڪمانڊ لاءِ بهترين چونڊ سمجهڻ جا ٻيا سبب هن جي “وڌيڪ باوقار موجودگي، تمام بهتر فيصلو، وڌيڪ سياسي هوشياري، ۽ بي مثال رعب” وغيره هئا؛ يعني هن وٽ قيادت لاءِ مناسب مزاج موجود هو.{{sfn|Chernow|2010|p=185}}}}{{sfnm|Taylor|2016|1pp=132–133|Ellis|2004|2pp=67–68|Chernow|2010|3pp=185–186|Cogliano|2024|4pp=94–95}} واشنگٽن 16 جون تي قبوليت واري تقرير ڪئي ۽ پگهار وٺڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ سندس خرچن جي ادائيگي ڪئي وئي.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=294|2a1=Rhodehamel|2y=2017|2loc=5: "Because We Are Americans"|Taylor|2016|3pp=141–142|Ferling|2009|4pp=86–87}} ڪانگريس واشنگٽن لاءِ اهم اسٽاف آفيسر چونڊيا، جن ۾ [[آرٽيمس وارڊ]]، [[هوريشيو گيٽس]]، [[چارلس لي]]، [[فلپ اسڪائيلر]]، ۽ [[نٿانيل گرين]] شامل هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=190–191|Ferling|2002|2p=108}} [[هينري ناڪس]] پنهنجي [[فوجي هٿيارن ۽ سامان]] بابت ڄاڻ سان ايڊمز ۽ واشنگٽن کي متاثر ڪيو ۽ کيس ڪرنل ۽ توپخاني جو سربراهه بڻايو ويو. اهڙي طرح، واشنگٽن [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي ذهانت ۽ بهادريءَ کان متاثر ٿيو؛ پوءِ هن هيملٽن کي ڪرنل بڻايو ۽ کيس پنهنجو [[ايڊ ڊي ڪيمپ]] مقرر ڪيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=109–110|Puls|2008|2p=31}} واشنگٽن شروع ۾ ڪارن سپاهين جي ڀرتي تي پابندي وڌي—چاهي آزاد هجن يا غلام. برطانيا نوآبادين کي ورهائڻ جو موقعو ڏٺو: ورجينيا جي نوآبادي گورنر [[ڊنمور جو اعلان]] جاري ڪيو، جنهن تحت جيڪڏهن غلام برطانوي فوج ۾ شامل ٿين ته کين آزاديءَ جو وعدو ڏنو ويو.{{sfn|Morgan|2000|pp=290–291}} هن اعلان ۽ فوجين جي ضرورت جي ڪري واشنگٽن ٿوري ئي عرصي ۾ پنهنجو پابنديءَ وارو فيصلو واپس ورتو.{{sfnm|Painter|2006|1p=65|Hirschfeld|1997|p=2}} جنگ جي پڇاڙيءَ تائين ڪنٽينينٽل آرمي جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي سپاهين جو تعلق ڪارن سان هو، ۽ ڪجهه کي آزادي به ملي.{{sfn|Taylor|2016|p=231}} === بوسٽن جو گهيرو === {{Main|بوسٽن جو گهيرو}} اپريل 1775 ۾ وڌندڙ بغاوت جي ردعمل طور برطانوي فوجين [[بوسٽن]] تي قبضي ڪيو، ۽ قيادت جنرل [[ٿامس گيج]] وٽ هئي، جيڪو آمريڪا ۾ برطانوي فوجن جو ڪمانڊر هو.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–123}} مقامي مليشيائن شهر کي گهيرو ڪري برطانوي فوجن کي ڦاسائي ڇڏيو، جنهن سان جمود واري حالت پيدا ٿي.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–122, 143}} واشنگٽن جڏهن بوسٽن طرف روانو ٿيو ته نعريباز هجوم ۽ سياسي تقريبن سان سندس آجيان ٿي؛ هو [[پيٽرياٽ]] تحريڪ جي علامت بڻجي ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=193}} 2 جولاءِ تي پهچڻ بعد هن فوج جو معائنو ڪيو، پر مليشيا کي بي ضابطه ڏٺائين.{{sfn|Taylor|2016|p=143}} صلاح مشوري کان پوءِ هن [[بينجمن فرينڪلِن]] جي تجويز ڪيل سڌارن تي عمل شروع ڪيو: فوجي مشقون لاڳو ڪيون ۽ سخت نظم وضبط جا قدم کنيا.{{sfnm|Isaacson|2003|1p=303|Ferling|2002|2p=112|Taylor|2016|3p=143|Fitzpatrick|1936|4p=514}} هن [[بنڪر هِل جي جنگ]] ۾ سٺو ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ڪجهه سپاهين کي آفيسر بڻايو، ۽ جن کي نااهل سمجهيو تن کي هٽايو.{{sfn|Ferling|2002|pp=112–113, 116}} آڪٽوبر ۾ بادشاهه [[جارج ٽيون]] اعلان ڪيو ته نوآباديون کليل بغاوت ۾ آهن، ۽ گيج کي ڪمانڊ کان هٽائي جنرل [[وليم هو]] کي مقرر ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=208|Taylor|2016|2pp=133–135}} جڏهن [[چارلس درياهه]] ڄمي ويو ته واشنگٽن بوسٽن تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر گيٽس ۽ ٻين کي اڻ تربيت يافته مليشيا کي مضبوط قلعابندين تي حملي لاءِ موڪلڻ قبول نه هو. ان بدران، واشنگٽن [[ڊورچسٽر هائٽس جي قلعي بندي]] ڪرڻ تي راضي ٿيو ته جيئن برطانوي فوج کي شهر ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪري سگهجي.{{sfn|Ferling|2009|p=100}} 17 مارچ تي 8,906 برطانوي سپاهي، 1,100 [[لويالسٽ]]، ۽ 1,220 عورتون ۽ ٻار افراتفريءَ واري سامونڊي لڏپلاڻ شروع ڪيائون. واشنگٽن 500 ماڻهن سان شهر ۾ داخل ٿيو ۽ کين صاف حڪم ڏنائين ته ڦرلٽ نه ڪن.{{sfn|McCullough|2005|pp=105–107}} هن بوسٽن ۾ فوجي اختيار استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ شهري معاملن کي مقامي اختيارين وٽ رهڻ ڏنو.{{efn|24 جنوري 1776 تي ڪانگريس جي نمائندي [[ايڊورڊ رَٽليج]] (واشنگٽن جي خدشن جي تائيد ڪندي) تجويز ڏني ته برطانيا وانگر جنگي کاتو قائم ڪيو وڃي.{{sfn|Wright|1983|p=89}} [[بورڊ آف وار]] جي تنظيم 1776 کان پوءِ ڪيترين اهم تبديلين مان گذري.{{sfn|Wright|1983|p=121f}}}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=227–228|Lengel|2005|2pp=124–126|Ferling|2002|3pp=116–119|Taylor|2016|4pp=144, 153–154}} === نيو يارڪ ۽ نيو جرسي === {{Main|نيو يارڪ ۽ نيو جرسي مهم}} ==== لانگ آئلينڊ جي جنگ ==== {{Main|لانگ آئلينڊ جي جنگ}} [[File:Battle_of_Long_Island.png|thumb|alt=نيو يارڪ ۾ برطانوي لهرائي ۽ واشنگٽن جي پوئتي هٽڻ ڏيکاريندڙ نقشو|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] جو نقشو]] بوسٽن جي فتح کان پوءِ واشنگٽن صحيح اندازو لڳايو ته برطانوي نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي ايندا ۽ بدلو وٺندا. هو 13 اپريل 1776 تي اتي پهتو ۽ قلعي بندين جي تعمير جو حڪم ڏنائين. هن پنهنجي فوجن کي اهو به حڪم ڏنو ته عام ماڻهن ۽ سندن ملڪيت سان عزت سان پيش اچن، جيئن بوسٽن وارن سان برطانوي فوجن هٿان ٿيندڙ زيادتين جهڙا واقعا نه ٿين.{{sfn|Chernow|2010|pp=229–230}} برطانوي فوجون—سؤ کان وڌيڪ جهازن ۽ هزارين سپاهين سميت—جولاءِ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي پهچڻ لڳيون ته شهر جو گهيرو ڪن.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=32–33|Taylor|2016|2pp=162–163}} هو جي فوجي طاقت 32,000 باقاعده سپاهين ۽ [[هيشن]] مددگار فوجين تي مشتمل هئي؛ واشنگٽن وٽ 23,000 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا اڻ تربيت يافته ڀرتي ۽ مليشيا هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=244–245|Taylor|2016|2pp=162–163}} آگسٽ ۾ هو 20,000 فوجين سان [[گريوزينڊ، بروڪلن]] وٽ لهرايو ۽ واشنگٽن جي قلعي بندين ڏانهن وڌيو. پنهنجن جرنيلن جي مخالفت باوجود، واشنگٽن غلط ڄاڻ جي بنياد تي وڙهڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس لڳو هو ته هو جي فوج رڳو لڳ ڀڳ 8,000 آهي.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=95–96|Chernow|2010|2p=244}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن جي پاسي (فلينڪ) تي حملو ڪيو ۽ 1,500 پيٽرياٽ جاني نقصان ڪرايا.{{sfn|Taylor|2016|p=164}} واشنگٽن [[مئنهيٽن]] ڏانهن پوئتي هٽيو.{{sfn|McCullough|2005|pp=186–195}} هو واشنگٽن ڏانهن امن ڳالهين جو پيغام موڪليو ۽ کيس “جارج واشنگٽن، ايسڪوائر” لکي مخاطب ڪيو. واشنگٽن اهو پيغام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ مطالبو ڪيو ته کيس سفارتي آداب موجب مخاطب ڪيو وڃي—باغي طور نه.{{sfnm|Chernow|2010|1p=240|Pearson|2009|2pp=157–158|Taylor|2016|3p=164}} خدشن هوندي به واشنگٽن جنرل گرين جي صلاح مڃي [[فورٽ واشنگٽن]] جي بچاءَ جو فيصلو ڪيو، پر آخرڪار کيس اهو ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfnm|McCullough|2005|1pp=236–237|Chernow|2010|2pp=257–262|Rhodehamel|2017|3loc=6: Winter Soldier}} هو پيڇو ڪيو ۽ واشنگٽن [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[فورٽ لي]] ڏانهن هٽيو. نومبر ۾ هو [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ فورٽ واشنگٽن تي قبضو ڪري ويو. نيو يارڪ شهر جي لويالسٽن هو کي آزاد ڪندڙ سمجهيو ۽ افواهه ڦهلايو ته شهر کي باهه واشنگٽن لڳائي هئي.{{sfnm|Alden|1996|1p=137|Taylor|2016|2p=165}} هاڻي 5,400 سپاهين تائين محدود ٿي ويل واشنگٽن جي فوج [[نيو جرسي جي صوبي]] مان پوئتي هٽندي وئي.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=224–226|Taylor|2016|2pp=166–169}} ==== ڊيلاوير پار ڪرڻ، ٽرينٽن، ۽ پرنسٽن ==== {{Main|جارج واشنگٽن جو ڊيلاوير درياهه پار ڪرڻ|ٽرينٽن جي جنگ|پرنسٽن جي جنگ}} [[File:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|upright=1.4|alt=برفاني پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ ۾ بيٺل واشنگٽن جي تصوير|[[واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي (1851 جون تصويرون)|''واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي''، ايمانوئل لوئٽز]] (1851)]] واشنگٽن [[ڊيلاوير درياهه]] پار ڪري [[پنسلوانيا]] ۾ داخل ٿيو، جتي جنرل [[جان سليوان]] 2,000 وڌيڪ سپاهين سان اچي هن سان مليو.{{sfn|Taylor|2016|pp=166–167, 169}} سامان جي کوٽ، سخت سياري، ڀرتين جي مدي پوري ٿيڻ، ۽ [[فرار]] ٿيڻ سبب ڪنٽينينٽل آرمي جو مستقبل شڪ ۾ پئجي ويو.{{sfnm|Ketchum|1999|1p=235|Chernow|2010|2p=264}} هو [[ٽرينٽن، نيو جرسي]] ۾ هڪ [[هيشن]] ڇانوڻي قائم ڪئي ته اولهندي نيو جرسي ۽ ڊيلاوير جي اوڀرئين ڪناري تي ڪنٽرول رهي.{{sfn|Taylor|2016|p=169}} 26 ڊسمبر 1776 جي سحر وقت، واشنگٽن—ڪرنل ناڪس ۽ توپخاني جي مدد سان—پنهنجن ماڻهن جي اڳواڻي ڪندي [[ٽرينٽن جي جنگ]] ۾ هيشنن تي ڪامياب اوچتو حملو ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=270, 275–276|Ferling|2002|2pp=146–147|Fischer|2004|3pp=170, 232–234, 254, 405}} 3 جنوري 1777 تي واشنگٽن نيو جرسي موٽي آيو ۽ [[پرنسٽن جي جنگ]] ۾ [[پرنسٽن، نيو جرسي]] وٽ برطانوي باقاعده فوجين تي حملو ڪيو؛ 40 آمريڪي مارجي يا زخمي ٿيا ۽ 273 برطانوي مارجي يا قيد ٿيا.{{sfnm|Fischer|2004|1p=254|Ketchum|1999|2pp=306–307|Alden|1996|3p=146}} هو سياري لاءِ نيو يارڪ شهر ڏانهن واپس هٽيو.{{sfn|Taylor|2016|p=172}} واشنگٽن پنهنجي سياري واري هيڊڪوارٽر [[مورِس ٽائون، نيو جرسي]] ۾ قائم ڪيو.{{sfn|Patterson|2004|p=101}} حڪمتِ عمليءَ موجب، ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون فتحون انتهائي اهم هيون: انهن پيٽرياٽس جو حوصلو بحال ڪيو ۽ برطانوي حڪمتِ عمليءَ کي ناڪام ڪيو، جيڪا زور ڏيکاري پوءِ نرم شرطن سان صلح ڪرائڻ تي مبني هئي—اهڙي طرح جنگ جو رُخ بدلجي ويو.{{sfnm|1a1=Taylor|1y=2016|1p=172|2a1=Fischer|2y=2004|2p=367|3a1=Willcox|3a2=Arnstein|3y=1988|3p=164}} === فلاڊيلفيا === {{Main|فلاڊيلفيا مهم}} ==== برينڊيوائن، جرمن ٽائون، ۽ سيراٽوگا ==== {{Main|برينڊيوائن جي جنگ|جرمن ٽائون جي جنگ|سيراٽوگا جون جنگيون}} جولاءِ 1777 ۾ برطانوي جنرل [[جان برگوئين]] [[ڪيوبيڪ]] مان پنهنجي فوجن کي ڏکڻ ڏانهن آندو، [[سيراٽوگا مهم]] ۾؛ هن [[فورٽ ٽائڪانڊيروگا جو گهيرو (1777)]] ٻيهر هٿ ڪيو، ۽ ارادو ڪيو ته [[نيو انگلينڊ]] کي جدا ڪري. بهرحال، جنرل هو نيو يارڪ شهر مان پنهنجي فوج کي ڏکڻ طرف فلاڊيلفيا کڻي ويو ۽ [[آلبني، نيو يارڪ]] ڀرسان برگوئين سان شامل نه ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=300–301}} واشنگٽن ۽ [[مارڪيز ڊي لا فاييٽ|گِلبرٽ، مارڪيز ڊي لا فاييٽ]] هو سان مقابلي لاءِ تڪڙو فلاڊيلفيا ڏانهن وڌيا. 11 سيپٽمبر 1777 تي [[برينڊيوائن جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن کي چالاڪيءَ سان مات ڏني ۽ بنا مزاحمت آمريڪي گادي واري شهر فلاڊيلفيا ۾ داخل ٿيو. آڪٽوبر ۾ [[جرمن ٽائون، فلاڊيلفيا]] وٽ برطانوي فوج تي هڪ پيٽرياٽ [[جرمن ٽائون جي جنگ|حملو]] ناڪام ٿيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=340–341|Chernow|2010|2pp=301–304}} [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] ۾ پيٽرياٽس جي اڳواڻي جنرل [[هوريشيو گيٽس]] ڪندو هو. برگوئين جي ڏکڻ طرف حرڪت بابت فڪر سبب، واشنگٽن جنرل [[بينڊڪٽ آرنولڊ]] ۽ [[بينجمن لنڪن]] سان وڌيڪ فوجون اتر طرف موڪليون. 7 آڪٽوبر 1777 تي برگوئين [[سيراٽوگا جون جنگيون|بيمس هائٽس]] وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مدد کان ڪٽجي ويو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. گيٽس جي فتح واشنگٽن جي نقادن کي همٿائي ڇڏيو، جيڪي گيٽس کي بهتر فوجي اڳواڻ سمجهندا هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=312–313}} حياتي نويس جان آلڊن مطابق، “واشنگٽن جي فوجن جي هار ۽ مٿئين نيو يارڪ ۾ فتحن جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيڻ لازمي هو.”{{sfn|Alden|1996|p=163}} واشنگٽن لاءِ ساراهه گهٽجڻ لڳي.{{sfn|Lender|Stone|2016|pp=36–37}} ==== ويلِي فورج ۽ مون مَٿ ==== {{Main|ويلِي فورج|مون مَٿ جي جنگ}} [[File:Washington and Lafayette at Valley Forge.jpg|thumb|alt=سياري جي ماحول ۾ ويلِي فورج تي گھوڙن تي سوار واشنگٽن ۽ مارڪيز ڊي لا فاييٽ ڏيکاريندڙ تصوير|''ويلِي فورج تي واشنگٽن ۽ لا فاييٽ''، 1907 جي تصوير جيڪا [[جان وارڊ ڊنس مور]] ٺاهِي]] ڊسمبر 1777 ۾ واشنگٽن ۽ سندس 11,000 سپاهين واري فوج فلاڊيلفيا جي اتر ۾ [[ويلِي فورج]] ۾ سياري جا ڪئمپ لڳايا. اتي بيمارين ۽ کاڌي، ڪپڙن ۽ رهائش جي کوٽ سبب 2,000 کان 3,000 ماڻهو فوت ٿيا، ۽ فوج 9,000 کان به گهٽ رهجي وئي.{{sfnm|Ferling|2002|1p=186|Alden|1996|2pp=165, 167}} فيبروري تائين واشنگٽن کي سپاهين جي حوصلن جي گهٽتائي ۽ وڌندڙ ڀڄڻ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Alden|1996|p=165}} آفيسرن جي [[ڪانوَي سازش|اندروني بغاوت]] سبب ڪانگريس جي ڪجهه ميمبرن واشنگٽن کي ڪمانڊ تان هٽائڻ تي غور ڪيو، پر واشنگٽن جي حامين مزاحمت ڪئي ۽ آخرڪار اهو معاملو ختم ڪيو ويو.{{sfn|Heydt|2005}} واشنگٽن بار بار ڪانگريس کي سامان ۽ خوراڪ بابت درخواستون موڪليون ۽ ڪانگريس جي وفد آڏو صورتحال جي تڪڙ کي واضح ڪيو.{{sfn|Stewart|2021|pp=242–244}} ڪانگريس فراهمي جي لائينن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ [[ڪوارٽر ماسٽر]] ۽ [[ڪميسري]] کاتن جي تنظيمِ نو تي راضي ٿي، جڏهن ته واشنگٽن [[1778 جو گرينڊ فورج]]{{efn|مثال طور ڏسو: ٽاڊ ڊبليو. برايسٽيڊ، ''گرينڊ فورج 1778''، ويسٽ هولم پبلشنگ، 2016.}} شروع ڪري ڀرپاسي مان خوراڪ گڏ ڪئي.{{sfnm|Carp|2017|1pp=44–47|Herrera|2022|2p=2|Bodle|2004|3pp=36–40, 215–216}} ان دوران بارون [[فريڊرِش وِلهيلم فون شٽيو بن]] جي لڳاتار مشقن واشنگٽن جي نون ڀرتي ٿيل ماڻهن کي نظم وضبط واري جنگي قوت ۾ بدلائي ڇڏيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=342, 356, 359|Ferling|2009|2p=172|Alden|1996|3p=168}} واشنگٽن کيس [[آمريڪي فوج جي انسپيڪٽر جنرل جو دفتر|انسپيڪٽر جنرل]] مقرر ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=281}} 1778 جي شروعات ۾ فرانس آمريڪن سان [[اتحاد جو معاهدو (1778)]] ڪيو.{{sfn|Taylor|2016|p=188}} مئي ۾ هو استعيفيٰ ڏني ۽ ان جي جاءِ تي [[هينري ڪلنٽن (برطانوي فوجي آفيسر، ڄائو 1730)|سر هينري ڪلنٽن]] مقرر ٿيو.{{sfn|Ferling|2007|p=296}} ان ئي جون ۾ برطانوي فوج فلاڊيلفيا خالي ڪري نيو يارڪ ڏانهن نڪري وئي ۽ واشنگٽن آمريڪي ۽ فرينچ جرنيلن جي جنگي صلاحڪار ڪائونسل گهرائي. هن پوئتي هٽندڙ برطانوي فوج تي محدود حملو ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. جنرل لي ۽ لا فاييٽ 4,000 ماڻهن سان واشنگٽن جي ڄاڻ کان سواءِ اڳتي وڌيا ۽ 28 جون تي پهرئين حملو خراب طريقي سان ڪيا. واشنگٽن لي کي ڪمانڊ تان هٽايو ۽ [[مون مَٿ جي جنگ]] ۾ وڏي ويڙهه کان پوءِ نتيجو برابر رهيو. برطانوي فوجون نيو يارڪ ڏانهن پوئتي هٽنديون رهيون.{{sfnm|Alden|1996|1pp=176–177|Ferling|2002|2pp=195–198}} هي جنگ “اتر ۽ وچين رياستن ۾ مهم جو خاتمو” ثابت ٿي؛ واشنگٽن ٽن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برطانيا سان ٻيهر ڪنهن وڏي مقابلي واري جنگ ۾ نه لڳو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=7: Brandywine, Germantown, and Monmouth}} برطانوي ڌيان ڏکڻ واري محاذ ڏانهن هليو ويو؛ 1778 جي آخر ۾ جنرل ڪلنٽن [[ساوانا، جارجيا]] تي قبضو ڪيو، جيڪو آمريڪي ڏکڻ جو اهم بندرگاهه هو.{{sfn|Taylor|2016|p=230}} واشنگٽن، ان دوران، برطانيا جا مقامي اتحادي [[ايروكوئس]] خلاف [[سليوان مهم|هڪ مهم]] جو حڪم ڏنو ۽ سندن ڳوٺ تباهه ڪيا.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} === جاسوسي ۽ ويسٽ پوائنٽ === {{Main|ڪلپر رنگ|بينڊڪٽ آرنولڊ جو فوجي ڪيريئر، 1777–1779}} واشنگٽن برطانيا خلاف جاسوسي نظام جوڙڻ سان آمريڪا جو پهريون [[جاسوسن جو سربراهه]] بڻيو.{{sfn|Nagy|2016|p=274}} 1778 ۾ ميجر [[بينجمن ٽالمج]] واشنگٽن جي هدايت تي [[ڪلپر رنگ]] قائم ڪيو ته نيو يارڪ ۾ برطانوي فوج بابت ڳجهي معلومات گڏ ڪئي وڃي.{{sfn|Rose|2006|pp=75, 224, 258–261}} ڪلپر رنگ جي انٽيليجنس فرينچ فوجن کي برطانوي اوچتي حملي کان بچايو؛ اهو برطانوي حملو پاڻ به واشنگٽن جي جنرل مان برطانيا جو جاسوس بڻيل بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڄاڻ تي ٻڌل هو.{{sfn|Rose|2006|loc=[https://archive.org/details/washingtonsspies00alex/page/n207/mode/2up n207]}} واشنگٽن آرنولڊ جي بي وفائيءَ وارن ڪيترا واقعا اڳ به نظرانداز ڪيا هئا، حالانڪه آرنولڊ ڪيترين مهمن ۾ نمايان رهيو هو، جن ۾ [[بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڪيوبيڪ مهم|ڪيوبيڪ تي چڙهائي]] به شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=378–387|Philbrick|2016|2p=35}} 1779 ۾ آرنولڊ برطانوي جاسوسي سربراهه [[جان آندري]] کي حساس ڄاڻ ڏيڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد برطانيا کي [[ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ]] تي قبضو ڪرائڻ هو—هڊسن درياهه تي آمريڪا جي هڪ اهم دفاعي جاءِ.{{sfn|Philbrick|2016|pp=250–251, 269}} 21 سيپٽمبر تي آرنولڊ آندري کي ڇانوڻي تي قبضي جا منصوبا ڏنا.{{sfnm|Palmer|2006|pp=306, 315, 319, 320}} مليشيا آندري کي پڪڙي ورتو ۽ منصوبن جا ڪاغذ هٿ آيا، جنهن کان پوءِ آرنولڊ نيو يارڪ ڀڄي ويو.{{sfnm|Rhodehamel|2017|1loc=8: The Great Man|Palmer|2006|2p=410}} آرنولڊ جي غداريءَ جي خبر ملڻ تي واشنگٽن فورٽ جي چوڌاري اهم هنڌن تي آرنولڊ هيٺ مقرر ڪمانڊرن کي واپس گهرايو ته ڪنهن به ملي ڀڳت جو امڪان ختم ڪيو وڃي. هن ويسٽ پوائنٽ تي ذاتي طور ڪمانڊ سنڀالي ۽ ان جي دفاعن کي ٻيهر منظم ڪيو.{{sfnm|Palmer|2006|1pp=370–371|Middlekauff|2015|2p=232}} === ڏکڻ وارو محاذ ۽ يارڪ ٽائون === {{Main|آمريڪي انقلابي جنگ جو ڏکڻ وارو محاذ|يارڪ ٽائون جو گهيرو}} [[File:Plan_of_the_Battle_of_Yorktown_1875.png|thumb|alt=يارڪ ٽائون تي آمريڪي ۽ فرينچ فوجن جي اڳڀرائي ڏيکاريندڙ نقشو|[[يارڪ ٽائون جو گهيرو]] جو نقشو]] جون 1780 تائين برطانيا [[ڏکڻ ڪيرولائنا]] جي [[پائيڊمونٽ]] تي قبضو ڪري چڪي هئي ۽ ڏکڻ تي ان جو مضبوط ڪنٽرول هو. تنهن هوندي به، واشنگٽن ۾ نئون جوش تڏهن پيدا ٿيو جڏهن لا فاييٽ فرانس مان وڌيڪ جهازن، ماڻهن ۽ رسدن سان واپس آيو،{{sfnm|Taylor|2016|1p=234|Alden|1996|2pp=187–188}} ۽ جولاءِ ۾ مارشل [[جان-بپتِست ڊوناٽيان ڊي ويمور، ڪومت ڊي روشامبو|روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ 5,000 تجربيڪار فرينچ سپاهي [[نيوپورٽ، روڊ آئلينڊ]] تي پهتا.{{sfn|Lancaster|Plumb|1985|p=311}} جنرل ڪلنٽن ڊسمبر ۾ آرنولڊ کي—هاڻي برطانيا جو بريگيڊيئر جنرل—1,700 سپاهين سان ورجينيا موڪليو ته [[پورٽسمَٿ، ورجينيا]] تي قبضو ڪري ۽ پيٽرياٽ فوجن تي ڇاپا هڻي. واشنگٽن آرنولڊ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ لا فاييٽ کي ڏکڻ طرف موڪليو.{{sfn|Chernow|2010|p=403}} شروعات ۾ واشنگٽن جي اميد هئي ته جنگ جو رخ نيو يارڪ ڏانهن کڻي وڃي، جيئن ورجينيا مان برطانوي فوجون هٽجن ۽ جنگ اتي ختم ٿئي؛ پر روشامبو کيس صلاح ڏني ته ورجينيا ۾ [[چارلس ڪارنوالس، پهريون مارڪيز آف ڪارنوالس|ڪارنوالس]] وڌيڪ مناسب هدف آهي.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=403–404}} 19 آگسٽ 1781 تي واشنگٽن ۽ روشامبو [[يارڪ ٽائون، ورجينيا]] ڏانهن مارچ شروع ڪيو، جيڪو اڄ “[[:en:Washington–Rochambeau Revolutionary Route|واشنگٽن–روشامبو انقلابي رستو]]” جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Lengel|2005|p=335}} واشنگٽن وٽ 7,800 فرينچ سپاهي، 3,100 مليشيا، ۽ 8,000 ڪنٽينينٽل فوجي موجود هئا. گهيري واري جنگ (سيج وارفيئر) ۾ نا تجربيڪار هجڻ سبب، هو اڪثر روشامبو جي راءِ تي ڀاڙيندو هو. ان هوندي به، روشامبو ڪڏهن به جنگ جي ڪمانڊنگ آفيسر طور واشنگٽن جي اختيار کي للڪاريو نه.{{sfn|Chernow|2010|p=413}} سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ تائين پيٽرياٽ-فرينچ فوجن يارڪ ٽائون کي گهيرو ڪري برطانوي فوج کي ڦاسائي ڇڏيو، جڏهن ته فرينچ بحريه [[چيساپيڪ جي جنگ]] ۾ ڪامياب ٿي نڪتي. آخري آمريڪي جارحيت جي شروعات واشنگٽن جي فائر ڪيل هڪ گولي سان ٿي.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} گهيرو 19 آڪٽوبر 1781 تي برطانوي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان ختم ٿيو؛ 7,000 کان وڌيڪ برطانوي سپاهي [[جنگي قيدي]] بڻيا.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198, 201|Chernow|2010|2pp=372–373, 418|Lengel|2005|3p=337}} واشنگٽن ٻن ڏينهن تائين هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تي ڳالهين ڪندو رهيو، ۽ سرڪاري دستخطي تقريب 19 آڪٽوبر تي ٿي.{{sfnm|1a1=Mann|1y=2008|1p=38|2a1=Lancaster|2a2=Plumb|2y=1985|2p=254|3a1=Chernow|3y=2010|3p=419}} جيتوڻيڪ امن معاهدي بابت ڳالهين کي اڃا ٻه سال لڳا، پر يارڪ ٽائون انقلابي جنگ جي آخري اهم جنگ ثابت ٿي، ۽ برطانوي پارليامينٽ مارچ 1782 ۾ جنگي ڪارروائيون روڪڻ تي راضي ٿي.{{sfn|Fleming|2007|pp=194, 312}} === فوج جي برطرفي ۽ استعيفيٰ === {{Main|جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ}} [[File:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|upright=1.2|alt=جان ٽرمبل جي تصوير: جنرل واشنگٽن ميري لينڊ اسٽيٽ هائوس جي هال ۾ ورديءَ ۾ بيٺل، چوڌاري رياستدان وغيره، ۽ هو پنهنجو عهدو ڇڏيندي (ڪميشن واپس ڏيندي) ڏيکاريل|''[[جنرل جارج واشنگٽن پنهنجي ڪميشن تان استعيفيٰ ڏئي رهيو آهي]]''، 1824 جي تصوير جيڪا [[جان ٽرمبل]] ٺاهِي]] اپريل 1782 ۾ جڏهن امن ڳالهين جي شروعات ٿي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ٻنهي آهستي آهستي پنهنجون فوجون ڪڍڻ شروع ڪيون.{{sfn|Taylor|2016|pp=313–315}} مارچ 1783 ۾ واشنگٽن ڪاميابيءَ سان [[نيوبرگ سازش]] کي ٿڌو ڪيو—هي آمريڪي آفيسرن جي هڪ رٿيل بغاوت هئي، جيڪا پگهار نه ملڻ سبب پيدا ٿي هئي.<ref name=anb/>{{sfn|Browne|2016|pp=11–16}} واشنگٽن خرچن جو $450,000 جو حساب پيش ڪيو، جيڪو هن فوج لاءِ اڳواٽ ادا ڪيو هو. اهو حساب طئه ڪيو ويو، پر وڏين رقمن بابت غير واضح هو، ۽ ان ۾ اهي خرچ به شامل هئا جيڪي سندس زال هيڊڪوارٽر تي ملاقاتن دوران ڪيا هئا.{{sfn|Alden|1996|p=209}} 3 سيپٽمبر 1783 تي جڏهن [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]] دستخط ٿيو ته برطانيا سرڪاري طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي. واشنگٽن پنهنجي فوج کي برطرف ڪيو ۽ 2 نومبر تي سپاهين کي الوداعي خطاب ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=350}} هن [[نيو يارڪ ۾ برطانوي فوجن جي انخلا جو ڏينهن]] جي نگراني ڪئي ۽ جلوسن ۽ جشنن سان سندس آجيان ڪئي وئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=446, 448–449, 451|Puls|2008|2pp=184–186}} ڊسمبر 1783 جي شروعات ۾ واشنگٽن [[فرانسز ٽاورن]] تي پنهنجن آفيسرن کان ودا ڪئي، ۽ ٿوري ئي عرصي بعد [[جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ|ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ ڏئي ڇڏي]].{{sfn|Taylor|2016|p=319}} ورديءَ ۾ آخري ڀيرو ظاهر ٿيندي هن ڪانگريس آڏو هڪ بيان ڏنو: “مان ان کي پنهنجي سرڪاري حياتيءَ جي هن آخري سنجيده عمل کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ اڻ ٽر فرض سمجهان ٿو، ته پنهنجي انتهائي پيارِي ملڪ جي مفادن کي قادرِ مطلق خدا جي حفاظت ۾ ڏيان، ۽ انهن ماڻهن کي—جن کي انهن مفادن جي نگراني سونپي وئي آهي—سندس پاڪ نگهبانيءَ حوالي ڪريان.”{{sfnm|Alden|1996|1p=210|Chernow|2010|2pp=451–452, 455}} واشنگٽن جي استعيفيٰ ملڪ ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ساراهي وئي؛ تاريخدان [[ايڊورڊ جَي. لارسَن]] مطابق، پوءِ وارن تاريخدانن ان کي “هڪ نمايان واقعو” قرار ڏنو جنهن ملڪ جي سياسي رخ کي ترتيب ڏنو.{{sfnm|Larson|2014|1p=10|Wood|1992|2p=206}}{{efn|[[ٿامس جيفرسن]] واشنگٽن جي “اعتدال ۽ فضيلت” جي ساراهه ڪئي، ڇو ته هن ڪمانڊ ڇڏڻ قبول ڪئي. ٻڌايو وڃي ٿو ته جڏهن مصور [[بينجمن ويسٽ]] بادشاهه جارج ٽئين کي واشنگٽن جي ارادن بابت ٻڌايو ته بادشاهه چيو: “جيڪڏهن هو ائين ڪري، ته هو دنيا جو سڀ کان وڏو ماڻهو هوندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=454|Taylor|2016|2pp=319–320}}}} ساڳئي مهيني واشنگٽن کي [[سوسائٽي آف دي سنسناٽي]] جو “پريزيڊنٽ-جنرل” مقرر ڪيو ويو—هي انقلابي جنگ جي آفيسرن جي هڪ نئين قائم ٿيل موروثي برادري هئي.{{sfn|Chernow|2010|p=444}} == ابتدائي جمهوري دور (1783–1789) == {{Further|ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز}} === مائونٽ ورنن ڏانهن واپسي === {{Quote box |align=right |width=26em |quote="مان رڳو سڀني سرڪاري خدمتن کان رٽائر نه ٿيو آهيان، پر مان پاڻ پنهنجي اندر به واپس موٽي رهيو آهيان، ۽ مون کي دل جي گهراين سان اطمينان ٿيندو ته مان اڪيلائيءَ جي سير ڏسان ۽ خانگي حياتيءَ جي رستن تي قدم رکان&nbsp;... مان زندگيءَ جي ڌارا سان نرم نرميءَ سان هيٺ لهي هلندس، جيستائين مان پنهنجن ابن ڏاڏن سان گڏ ننڊ ڪريان." |author= — جارج واشنگٽن، لا فاييٽ ڏانهن خط ۾.<br> 1 فيبروري 1784.{{sfnm|Randall|1997|1p=410|Flexner|1974|2pp=182–183|3a1=Dalzell|3a2= Dalzell|3y=1998|3p=112}}}} جنگ جي {{frac|8|1|2}} سالن مان مائونٽ ورنن تي فقط ڏهه ڏينهن گذارڻ کان پوءِ، واشنگٽن پنهنجي گهر موٽڻ لاءِ بي چين هو. هو ڪرسمس جي شام تي پهتو؛ پروفيسر [[جان اي. فرلِنگ]] لکيو ته هو خوش هو ته “ڪيمپ جي شور غوغا ۽ عوامي حياتيءَ جي مصروف منظرن” کان آزاد ٿي ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=246}} مائونٽ ورنن تي کيس عزت ڏيڻ لاءِ ملندڙ مهمانن جو وهڪرو لڳاتار جاري رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=462|Ferling|2009|2pp=255–256}} واشنگٽن جنگ کان اڳ شروع ڪيل [[گريٽ ڊسمَل سوايمپ]] ۽ [[پوٽو ميڪ ڪمپني|پوٽو ميڪ ڪينال]] وارن منصوبن ۾ پنهنجون دلچسپيون ٻيهر سرگرم ڪيون، پر انهن مان ڪنهن به کيس ڪا ڪمائي نه ڏني.{{sfn|Ferling|2010|pp=332–334}} هن 1784 ۾ پنهنجي اوهايو ملڪيتن جي جائزي لاءِ 34 ڏينهن جو، {{convert|680|mi|km|adj=on}} سفر ڪيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=247–255}} هن مائونٽ ورنن ۾ نئين سر تعمير ۽ سجاوٽ جي ڪم جي تڪميل جي نگراني ڪئي، جنهن سندس رهائش کي اهڙي حويليءَ ۾ بدلائي ڇڏيو جيڪا اڄ تائين موجود آهي—پر سندس مالي حالت مضبوط نه هئي. قرض ڏيندڙ کيس جنگي دور جي [[depreciation|قدر گهٽيل]] ڪرنسي ۾ ادائيگيون ڪندا هئا، ۽ هن تي ٽيڪسن ۽ اجرتن جا وڏا بقايائون هئا. سندس غير موجودگيءَ دوران مائونٽ ورنن مان ڪو منافعو نه ٿيو، ۽ وبائي آفتن ۽ خراب موسم سبب فصلن جي پيداوار لڳاتار خراب رهي. 1787 ۾ سندس جاگير مسلسل يارهين سال به خساري ۾ رهي.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=246–247|Chernow|2010|2pp=552–553|Ellis|2004|3p=167}} پنهنجي جاگير کي ٻيهر منافعي بخش بڻائڻ لاءِ واشنگٽن نئين زمين سازيءَ (لينڊ اسڪيپنگ) جو منصوبو اختيار ڪيو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ وڻن ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن جي هڪ حد پوکڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfnm|Wulf|2011|1p=52|Subak|2018|2pp=43–44}} هن 1785 ۾ اسپين جي بادشاهه [[چارلس ٽئين (اسپين)|چارلس ٽئين]] کان تحفي طور هڪ [[Stud (animal)|نسلي نر جانور]] ملڻ کان پوءِ [[خچر]]ن جي نسل وڌائڻ (بريڊنگ) به شروع ڪئي؛{{sfn|Coe|2020|p=xxii}} هن جو خيال هو ته اهي زراعت ۾ انقلاب آڻيندا.<ref>{{cite magazine |last=Coe|first=Alexis |url=https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |title=George Washington Saw a Future for America: Mules |date=February 12, 2020 |magazine=Smithsonian|ref=none |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121085447/https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |archivedate=November 21, 2025}}</ref> === 1787 جي آئيني ڪنوينشن === {{Main|آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)}} [[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|upright=1.2|alt=هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي جي تصوير: آمريڪا جي آئين تي صحيح ٿيندي ڏيکاريل؛ واشنگٽن بطور صدارت ڪندڙ آفيسر ساڄي پاسي بيٺل|''[[آمريڪا جي آئين تي صحيح جو منظر]]''، 1940 جي تصوير جيڪا [[هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي]] ٺاهِي؛ 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] تي واشنگٽن کي صدارت ڪندڙ آفيسر طور ڏيکاري ٿي]] جون 1783 ۾ خانگي حياتي ڏانهن موٽڻ کان اڳ، واشنگٽن مضبوط اتحاد (يونين) لاءِ سڏ ڏنو. جيتوڻيڪ کيس خدشو هو ته سول معاملن ۾ مداخلت جي الزام هيٺ اچي سگهي ٿو، تنهن هوندي به هن رياستن ڏانهن هڪ سرڪيولر خط موڪليو، جنهن ۾ هن چيو ته [[ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز]] “ريتيءَ جي رسّي” کان وڌيڪ ڪجهه به ناهن. هن سمجهيو ته قوم “انتشار ۽ افراتفري” جي ڪناري تي آهي، ٻاهرين مداخلت لاءِ ڪمزور آهي، ۽ هڪ قومي آئين مضبوط مرڪزي حڪومت هيٺ رياستن کي متحد ڪري ڇڏيندو.{{sfnm|Alden|1996|1p=221|Chernow|2010|2p=518|Ferling|2009|3p=266}} جڏهن [[شيئز جي بغاوت]] آگسٽ 1786 ۾ ميساچوسٽس ۾ ڀڙڪي، تڏهن واشنگٽن وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳو ته قومي آئين ضروري آهي.{{sfn|Chernow|2010|pp=517–519}}<ref name=anb/> ڪجهه قومپرست (نيشنلسٽ) خوفزده هئا ته نئين جمهوريه قانون کان خالي حالت ڏانهن لهي رهي آهي؛ انهن 11 سيپٽمبر 1786 تي [[اناپولس ڪنوينشن (1786)|اناپولس]] ۾ ملاقات ڪري ڪانگريس کان مطالبو ڪيو ته ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز نظرِثاني ڪيا وڃن.{{sfnm|Taylor|2016|1pp=373–374|Ferling|2009|2p=266}} ڪانگريس 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] فلاڊيلفيا ۾ رکڻ تي راضي ٿي، ۽ هر رياست کي نمائندا موڪلڻ لاءِ چيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=523|Taylor|2016|2pp=373–374}} واشنگٽن کي ورجينيا وفد جو اڳواڻ چونڊيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. هن کي ڪنوينشن جي قانوني حيثيت بابت خدشا هئا، ۽ هن [[جيمس ميڊيسن]]، هينري ناڪس، ۽ ٻين سان صلاح ڪئي. انهن کيس شرڪت لاءِ قائل ڪيو، ڇو ته سندن خيال هو ته سندس موجودگي شايد هٻڪائيندڙ رياستن کي نمائندا موڪلڻ تي آماده ڪري، توثيق (ريٽيفڪيشن) واري عمل کي هموار ڪري، ۽ ڪنوينشن کي جواز به ڏئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=220–221|Ferling|2009|2p=266}} واشنگٽن 9 مئي 1787 تي فلاڊيلفيا پهتو، ۽ ڪنوينشن 25 مئي تي شروع ٿيو. بينجمن فرينڪلِن واشنگٽن کي اجلاس جي صدارت لاءِ نامزد ڪيو، ۽ هو متفقه طور چونڊيو ويو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=520–521, 523, 526, 529|Unger|2013|2p=33}} نمائندي [[ايڊمنڊ رئنڊالف]]، ميڊيسن جي [[ورجينيا منصوبي]] کي پيش ڪيو؛ ان ۾ مڪمل نئون آئين ۽ هڪ خودمختيار قومي حڪومت تجويز ٿيل هئي، جنهن جي واشنگٽن تمام گهڻي سفارش ڪئي.{{sfn|Ferling|2010|pp=359–360}} پر نمائندگيءَ بابت تفصيل انتهائي تڪراري ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ مقابلي طور [[نيو جرسي منصوبي]] کي به اڳيان آندو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=553}} 10 جولاءِ تي واشنگٽن اليگزينڊر هئملٽن کي لکيو: “مان تقريبن هن ڪنوينشن جي ڪارروائين مان ڪنهن موافق نتيجي ڏسڻ کان نا اميد ٿي ويو آهيان، ۽ تنهن ڪري هن ڪم ۾ ڪنهن به طرح شامل ٿيڻ تي پڇتاءُ ٿو ڪريان.”{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} ان هوندي به، هن پنهنجي وقار کي ٻين نمائندن جي ڪم لاءِ استعمال ڪيو، ۽ ڪيترن کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ته [[آمريڪا جو آئين|آئين]] جي توثيق جي حمايت ڪن.{{sfn|Alden|1996|p=229}} آخري متن ٻنهي منصوبن وچ ۾ [[ڪنڪٽيڪٽ ٺاهه]] اختيار ڪيو، ۽ 17 سيپٽمبر 1787 تي 55 مان 39 نمائندن ان تي صحيحون ڪيون.{{sfnm|Alden|1996|p=229}}<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|publisher=The White House|accessdate=January 12, 2025|title=The Constitution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109041436/https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/ |archivedate=January 9, 2026}}</ref> === پهرين صدارتي چونڊ === {{Main|1788–1789 آمريڪا جي صدارتي چونڊ}} 1789 جي پهرين صدارتي چونڊ کان ٿورو اڳ، 1788 ۾ واشنگٽن کي [[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] جو [[چانسلر]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Morrison|2009|p=6}} هو پنهنجي صدارت دوران به اهو عهدو نڀائيندو رهيو، ۽ پنهنجي وفات تائين ان تي رهيو.<ref name="chancellor">{{cite web |title=Duties and History |url=https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |publisher=[[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] |accessdate=April 2, 2021 |archivedate=March 7, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307230012/https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |url-status=live }}</ref> پهرين صدارتي چونڊ لاءِ ڪنوينشن جي نمائندن اڳ ئي واشنگٽن جي صدارت جو اندازو لڳايو هو، ۽ چونڊ کان پوءِ عهدي جي تعريف ڪرڻ (آفيس جي صورت) کيس پاڻ طئي ڪرڻ لاءِ ڇڏي ڏني.{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} جڏهن رياستي اليڪٽرن 4 فيبروري 1789 تي ووٽ ڏنا،{{sfnm|1a1=Chernow|1y=2010|1pp=559–560|2a1=Ferling|2y=2009|2p=361}} تڏهن واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو—آمريڪي صدرن ۾ اها انوکي ڳالهه آهي.{{sfn|Chernow|2010|p=551}} [[جان ايڊمز]] نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=274}} جيتوڻيڪ واشنگٽن لکيو ته مائونٽ ورنن ڇڏڻ بابت کيس “پريشان ۽ تڪليف ڏيندڙ احساس” ٿيا، تڏهن به هو 16 اپريل تي نيو يارڪ شهر ڏانهن روانو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=274–275|Chernow|2010|2pp=559–561|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} == صدارت (1789–1797) == {{Main|جارج واشنگٽن جي صدارت}} {{Infobox U.S. Cabinet |align=right |Name=واشنگٽن |President=[[جارج واشنگٽن]] |President start=1789 |President end=1797 |Vice President=[[جان ايڊمز]] |Vice President start=1789 |Vice President end=1797 |State=[[جان جي]] (عارضي) |State start=1789 |State end=1790 |State 2=[[ٿامس جيفرسن]] |State start 2=1790 |State end 2=1793 |State 3=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |State start 3=1794 |State end 3=1795 |State 4=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |State start 4=1795 |State end 4=1797 |Treasury=[[اليگزينڊر هئملٽن]] |Treasury start=1789 |Treasury end=1795 |Treasury 2=[[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start 2=1795 |Treasury end 2=1797 |War=[[هينري ناڪس]] |War start=1789 |War end=1794 |War 2=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |War date 2=1795 |War 3=[[جيمس مڪ هينري]] |War start 3=1796 |War end 3=1797 |Justice=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |Justice start=1789 |Justice end=1794 |Justice 2=[[وليم براڊفورڊ (اٽارني جنرل)|وليم براڊفورڊ]] |Justice start 2=1794 |Justice end 2=1795 |Justice 3=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)|چارلس لي]] |Justice start 3=1795 |Justice end 3=1797 }} === پهريون مدو === {{Further|واشنگٽن، ڊي. سي. جي تاريخ|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|وِسڪي بغاوت|اتر-اولهه هندستاني جنگ|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|آمريڪا جي ڪابينه|آمريڪا جي ڪابينه}} [[File:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|thumb|''جارج واشنگٽن''، {{circa|1795}}، [[گِلبرٽ اسٽيوئرٽ]] جي ٺهيل، شروعاتي حلف برداريءَ واري تصوير، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]|left]]واشنگٽن 30 اپريل 1789 تي [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري|حلف بردار]] ٿيو، ۽ نيو يارڪ شهر ۾ [[فيڊرل هال]] تي [[آمريڪا جي صدر جي عهدي جو حلف|عهدو سنڀالڻ جو حلف]] کنيو.{{efn|هن ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته ڇا واشنگٽن حلف جي پڇاڙيءَ ۾ “سو هلپ مي گاڊ” (خدا منهنجي مدد ڪري) شامل ڪيو يا نه.{{sfnm|Henriques|2020|1loc=3: "I Cannot Tell a Lie"|Alden|1996|2p=236}}}}{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2pp=550–551|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} سندس گاڏي کي مليشيا ۽ هڪ مارچنگ بينڊ اڳيان وٺي هليا، ۽ حلف برداريءَ جي جلوس ۾ رياستي اڳواڻن ۽ پرڏيهي معزز مهمانن به شرڪت ڪئي؛ هجوم لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن جو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=566–567|Randall|1997|2p=448}} [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] ماسن طرفان فراهم ڪيل [[جارج واشنگٽن جي حلف برداريءَ واري بائيبل|بائيبل]] تي حلف کڻايو.{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2p=568}} واشنگٽن سينيٽ چيمبر ۾ تقرير پڙهي، جنهن ۾ هن دعا ڪئي ته “اهو قادرِ مطلق وجود ... آمريڪا جي ماڻهن جي آزادي ۽ خوشحاليءَ کي مقدس بڻائي.”{{sfnm|Randall|1997|1p=448|Alden|1996|2p=236}} جيتوڻيڪ هو بنا پگهار خدمت ڪرڻ گهري پيو، ڪانگريس زور ڀريو ته هو پگهار وٺي،<ref name="anb" /> ۽ واشنگٽن لاءِ ساليانو $25,000 مقرر ڪيا (جڏهن ته نائب صدر لاءِ ساليانو $5,000).{{sfnm|Chernow|2010|1p=552|Rhodehamel|2017|2loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي لکيو: “اسان جي حالت ۾ هر ڳالهه جو پهريون قدم اڳئين مثال (precedent) بڻجندو، تنهن ڪري منهنجي دل جي خواهش آهي ته اهي مثال سچن اصولن تي قائم ٿين.”{{sfn|Unger|2013|p=76}} انهيءَ مقصد لاءِ هن سينيٽ طرفان تجويز ڪيل وڏا خطابي لقب—جهڙوڪ “هز ميجسٽي” يا “هز هائينس دي پريزيڊنٽ”—رد ڪيا، ۽ “مِسٽر پريزيڊنٽ” کي ترجيح ڏني.{{sfnm|Bartoloni-Tuazon|2014|1pp=1, 9|Unger|2013|2p=80}} سندس ايگزيڪيوٽو اڳيون مثال (executive precedents) ۾ حلف برداريءَ جي تقرير، ڪانگريس ڏانهن پيغام، ۽ [[آمريڪا جي ڪابينه|ڪابينه واري صورت]] سان [[آمريڪا جي وفاقي حڪومت|ايگزيڪيوٽو شاخ]] کي ترتيب ڏيڻ شامل هئا.{{sfn|Unger|2013|pp=236–237}} هن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] لاءِ پهريان جج به چونڊيا.{{sfn|Banner|2024|p=13}} واشنگٽن انتظامي صلاحيت رکندڙ ۽ ماڻهوءَ جي قابليت ۽ ڪردار جو سٺو پرکيندڙ هو.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=197–198|Unger|2013|2pp=236–237}} پراڻي [[ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن]] وٽ ڪم سنڀالڻ لاءِ اختيار گهٽ هئا: قيادت ڪمزور، ڪو ايگزيڪيوٽو نه، ڪلارڪن جي ننڍڙي بيوروڪريسي، وڏو قرض، بي قدر ڪاغذي ڪرنسي، ۽ ٽيڪس لڳائڻ جو اختيار نه هو.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} ڪانگريس 1789 ۾ ايگزيڪيوٽو کاتا قائم ڪيا، جن ۾ [[آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ|اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ]]، [[آمريڪا جو وار ڊپارٽمينٽ|وار ڊپارٽمينٽ]]، ۽ [[آمريڪا جو ٽريزري ڊپارٽمينٽ|ٽريزري ڊپارٽمينٽ]] شامل هئا. واشنگٽن [[ايڊمنڊ رئنڊالف]] کي [[آمريڪا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ساموئل اوسگُڊ]] کي [[پوسٽ ماسٽر جنرل]]، [[ٿامس جيفرسن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[هينري ناڪس]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف وار|سيڪريٽري آف وار]]، ۽ [[اليگزينڊر هئملٽن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف ٽريزري|سيڪريٽري آف ٽريزري]] مقرر ڪيو. واشنگٽن جي ڪابينه صلاح مشوري ۽ راءِ ڏيڻ وارو ادارو بڻجي وئي؛ آئين ان کي لازمي قرار نه ڏنو هو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=281–282|Cooke|2002|2pp=4–5|Chervinsky|2020|3pp=4–5}} واشنگٽن ڪابينه جي بحث کي پنهنجي چونڊيل موضوعن تائين محدود رکندو هو، ۽ کاتي جي سربراهن کان توقع رکندو هو ته هو خوشدلي سان سندس فيصلا لاڳو ڪن.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} هن [[آمريڪا جي صدرن جا ويٽو|ويٽو]] جي اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ به احتياط ڪيو، ۽ لکيو: “مان ڪيترن بلن تي صحيح ڪريان ٿو، جيتوڻيڪ منهنجو فيصلو انهن جي ابتڙ هوندو آهي.”{{sfn|Ellis|1999|p=133}} واشنگٽن سياسي ڌڙابنديءَ جو مخالف هو ۽ پنهنجي سموري صدارت دوران غير جماعتِي رهيو (آمريڪا جو واحد صدر جنهن اهڙو ڪيو).{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} هو وفاقيت (federalist) واري طرزِ حڪومت لاءِ همدرد هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} سندس ويجها صلاحڪار ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، جيڪي پوءِ [[پهريون پارٽي نظام]] جو پيش خيمو ثابت ٿيا. هئملٽن [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] ٺاهي ته قومي قرض/ڪريڊٽ مضبوط ٿئي ۽ ملڪ مالي طور طاقتور بڻجي. جيفرسن هئملٽن جي ايجنڊا جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪن]] قائم ڪيا. واشنگٽن، البت، هئملٽن جي ايجنڊا کي ترجيح ڏني، ۽ اها آخرڪار لاڳو ٿي—جنهن سبب سخت تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Cooke|2002|p=7}} واشنگٽن جي پهرين مدي جا ٻيا اندروني مسئلا مستقل گاديءَ جي رٿابندي،{{sfn|Bordewich|2016|pp=150–157}} ڪيترن آئيني ترميمن جي منظوري جن ۾ [[آمريڪا جو بل آف رائيٽس|بل آف رائيٽس]] شامل هو، ۽ غلامي بابت جاري بحث،{{sfn|Bordewich|2016|pp=198–206, 213–220}} توڙي مقامي آمريڪي علائقن ڏانهن توسيع بابت تڪرار هئا.{{sfn|Genovese|Landry|2021|pp=34–38}} واشنگٽن قومي اتحاد وڌائڻ لاءِ 26 نومبر 1789 کي [[آمريڪا ۾ ٿئنڪس گِونگ|ٿئنڪس گِونگ]] جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=585, 609|Henriques|2006|2p=65|3a1=Novak|3a2=Novak|3y=2007|3pp=144–146}} === ٻيون مدو === [[File:Official_Presidential_portrait_of_Thomas_Jefferson_(by_Rembrandt_Peale,_1800).jpg|thumb|alt=مٿي ۽ ڪلها ڏيکاريندڙ تصوير|[[ٿامس جيفرسن]] جي تصوير]] واشنگٽن شروعات ۾ پنهنجي پهرين مدي کان پوءِ رٽائر ٿيڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو عهدي کان ٿڪجي پيو هو ۽ صحت به خراب هئي. ڪابينه اندر ڇڪتاڻ ۽ جماعتِي تنقيدن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، هن ٻئي مدي لاءِ گهٽ دلچسپي ڏيکاري، ۽ مارٿا به نه ٿي چاهيو ته هو ٻيهر بيهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=674-675, 678|Ferling|2009|2p=362|Randall|1997|3p=484}} واشنگٽن جو ڀاڻيجو [[جارج آگسٽين واشنگٽن (جارج واشنگٽن جو ڀاڻيجو)|جارج آگسٽين واشنگٽن]]، جيڪو سندس غيرموجودگيءَ ۾ مائونٽ ورنن سنڀالي رهيو هو، سخت بيمار هو، جنهن واشنگٽن جي رٽائر ٿيڻ واري خواهش کي وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Chernow|2010|p=687}} پر ڪيترن ماڻهن کيس ٻيهر بيهڻ لاءِ زور ڀريو. ميڊيسن چيو ته سندس غيرحاضري ڪابينه ۽ ايوان ۾ خطرناڪ سياسي ڦوٽ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيندي. جيفرسن به التجا ڪئي ته هو رٽائر نه ٿئي، ۽ وعدو ڪيو ته هئملٽن خلاف پنهنجا حملا ڇڏي ڏيندو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=421|Randall|1997|2p=482|Chernow|2010|3pp=675, 678}} هئملٽن چيو ته واشنگٽن جي غيرحاضري ملڪ لاءِ “سڀ کان وڏي برائي” ثابت ٿيندي.{{sfn|Chernow|2005|p=403}} جڏهن [[1792 جي آمريڪا جي صدارتي چونڊ|1792 جي چونڊ]] ويجهو آئي، واشنگٽن راضي ٿيو ته هو بيهي.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} 13 فيبروري 1793 تي [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] متفقه طور واشنگٽن کي ٻيهر صدر چونڊيو، جڏهن ته [[جان ايڊمز]] 77 بمقابله 50 ووٽن سان ٻيهر نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} واشنگٽن 4 مارچ 1793 تي فلاڊيلفيا ۾ [[ڪانگريس هال]] تي ايسوسيئيٽ جسٽس [[وليم ڪشنگ]] کان حلف کنيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=687|Cooke|2002|2pp=10–11}} 22 اپريل 1793 تي، جڏهن [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] شروع ٿيون، واشنگٽن [[غيرجانبداريءَ جو اعلان (واشنگٽن)|غيرجانبداريءَ جو اعلان]] جاري ڪيو ۽ آمريڪي غيرجانبداري بيان ڪئي. هن جو ارادو هو ته “جنگ ڪندڙ طاقتن ڏانهن دوستاڻو ۽ غيرجانبدار رويو” اختيار ڪيو وڃي، ۽ آمريڪين کي خبردار ڪيو ته هو تڪرار ۾ دخل نه ڏين.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=299, 304, 308–311|Banning|1974|2p=2|Cooke|2002|3pp=11–12}} جيتوڻيڪ واشنگٽن فرانس جي انقلابي حڪومت کي تسليم ڪيو، پر آخرڪار هن آمريڪا ۾ فرانسيسي وزير [[ايڊمنڊ-چارلس ژني|ايڊمنڊ-چارلس ژني]] کي واپس گهرايو (ريڪال) ڪرڻ جي درخواست ڪئي.{{sfn|Cooke|2002|pp=12–13}} ژني هڪ سفارتي تڪراري شخص هو، جيڪو واشنگٽن جي غيرجانبداريءَ واري پاليسيءَ سان کلي مخالفت ڪندو هو. هن چار آمريڪي جهاز پرائيويٽير طور تيار ڪرايا ته هو اسپين جي فوجن تي حملا ڪن (جيڪي برطانيا جا اتحادي هئا) [[فلوريڊا]] ۾، ۽ گڏوگڏ مليشيائون منظم ڪري ٻين برطانوي قبضي وارن علائقن تي حملي لاءِ ڪوشش ڪئي. پر سندس ڪوششون آمريڪا کي جنگ ۾ گهلي نه سگهيون.{{sfnm|Chernow|2010|1p=692|Cooke|2002|2p=12}} ٻئي مدي ۾ واشنگٽن کي ٻه وڏا اندروني تڪرار درپيش ٿيا. پهريون [[وِسڪي بغاوت]] (1791–1794) هو، جيڪو پنسلوانيا ۾ شراب جي ٽيڪس خلاف بغاوت هئي. واشنگٽن مليشيا کي متحرڪ ڪيو ۽ پاڻ بغاوت خلاف مهم جي قيادت ڪئي، جنهن سان بغاوت دٻجي وئي.{{sfn|Ellis|2004|p=225}}<ref name=anb/> ٻيو تڪرار [[اتر-اولهه هندستاني جنگ]] هو، جيڪو سفيد آبادڪارن ۽ مقامي آمريڪين وچ ۾ ٿيو؛ مقامي آمريڪي برطانيا جي مدد سان هئا، ۽ برطانيا انهن قلعن ۾ موجود هئي جن کي هن انقلابي جنگ کان پوءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name=anb/>{{sfn|Benn|1993|p=17}} 1794 ۾ آمريڪي فوجن [[فالِن ٽِمبرز جي جنگ]] ۾ مقامي آمريڪي فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان تڪرار ختم ٿيو.<ref name=anb/> هئملٽن [[جي معاهدو]] ترتيب ڏنو ته برطانيا سان واپاري لاڳاپا نارمل ٿين، اولهه وارن قلعن مان برطانيا نڪري، ۽ انقلاب کان رهيل مالي قرضن جا مسئلا حل ٿين.{{sfn|Elkins|McKitrick|1995|loc=ch. 9}} چيف جسٽس [[جان جي]] واشنگٽن جي موقف جي نمائندگي ڪئي ۽ 19 نومبر 1794 تي معاهدي تي صحيح ڪئي. واشنگٽن هن معاهدي جي حمايت ڪئي ڇو ته ان سان جنگ کان بچاءُ ٿيو،{{sfn|Chernow|2010|p=730}} پر هو مايوس به هو ته شقون برطانيا کي وڌيڪ فائدو ڏين ٿيون.{{sfn|Ferling|2009|p=340}} هن عوامي راءِ منظم ڪئي ۽ توثيق ڪرائي،{{sfnm|Estes|2000|1pp=409–420|Estes|2001|2p=127}} پر کيس بار بار عوامي تنقيد ۽ سياسي تڪرار کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Ferling|2009|p=344}}<ref name=anb/> جڏهن برطانيا [[گريٽ ليڪس]] ڀرسان پنهنجا قلعا ڇڏيا، تڏهن [[ڪينيڊا–آمريڪا سرحد]] بابت تجويز ڪيل حد بندي [[arbitration|ثالثي]] ڏانهن موڪلي وئي. ڪيترائي انقلاب کان اڳ جا قرض طئي ڪيا ويا، ۽ برطانيا [[برطانوي ويسٽ انڊيز]] کي آمريڪي واپارين لاءِ کوليو. هن معاهدي سان برطانيا سان امن ۽ ڏهاڪي جي خوشحال واپار کي يقين مليو؛ پر جيفرسن چيو ته ان سان فرانس ناراض ٿيو ۽ “جنگ کان بچڻ بدران جنگ کي دعوت” ملي.{{sfn|Ferling|2009|p=343}} جيفرسن جو دعويٰ پوءِ درست ثابت ٿيو جڏهن معاهدي تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ فرانس سان لاڳاپا خراب ٿيا، ۽ [[فرانسيسي ڊائريڪٽري]] واشنگٽن جي مدي جي پڄاڻيءَ کان ٻه ڏينهن اڳ آمريڪي جهازن جي ضبطگيءَ جي اجازت ڏني.{{sfn|Akers|2002|p=27}} ايندڙ صدر [[جان ايڊمز]] کي جنگ جو امڪان ورثي ۾ مليو.{{sfnm|Grizzard|2005|1p=263|Lengel|2005|2p=357}} اسپين سان لاڳاپا وڌيڪ ڪامياب رهيا: [[ٿامس پِنڪني]] 1795 ۾ [[سان لورينزو جو معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۽ اسپين جي علائقن جي سرحد طئي ٿي ۽ [[مسيسيپي درياهه]] تي آمريڪا لاءِ آمدرفت (نيويگيشن) جو حق ضمانت ٿيو.<ref name=anb/>{{sfn|Nowlan|2014|p=55}} 31 جولاءِ 1793 تي جيفرسن ڪابينه مان استعيفا ڏني.{{sfn|Cooke|2002|p=13}} هئملٽن جنوري 1795 ۾ عهدو ڇڏِي ويو، ۽ سندس جاءِ تي [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] آيو. وار سيڪريٽري هينري ناڪس سان واشنگٽن جا لاڳاپا انهن افواهن سبب خراب ٿيا ته ناڪس، آمريڪي فرگيٽن جي تعمير وارن ٺيڪن مان فائدو ورتو—اهي فرگيٽون مبينا طور [[باربري قذاق]]ن خلاف [[1794 جو نيويل ايڪٽ|1794 جو نيويل ايڪٽ]] تحت ٺهرائيون ويون هيون. ناڪس کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=713}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=726–727|Cooke|2002|2p=15}} پنهنجي صدارت جي آخري مهينن ۾ واشنگٽن سياسي مخالفن ۽ جماعتِي پريس جي حملي هيٺ رهيو، جن کيس جاه طلب ۽ لالچي سڏيو. هن پريس کي قومي وحدت کي ٽوڙيندڙ قوت سمجهڻ شروع ڪيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=491–492|Chernow|2010|2pp=752–754}} واشنگٽن ڪانگريس جي اُن مطالبن جي به مخالفت ڪئي ته [[جي معاهدو]] سان لاڳاپيل ڪاغذ ڏنا وڃن؛ هن دليل ڏنو ته اهي “ايوانِ نمائندگان جي اختيار هيٺ ڪنهن مقصد سان لاڳاپيل ناهن، سواءِ مواخذو (impeachment) جي، جنهن جو ذڪر قرارداد ۾ ئي ڪونهي.”<ref name=anb/> === ودا نامو (رٽائرمينٽ) === {{Main|جارج واشنگٽن جو ودا نامو}} [[File:Washington's Farewell Address.jpg|thumb|alt=اخبار جنهن ۾ واشنگٽن جو ودا نامو ڇپيل آهي|[[جارج واشنگٽن جو ودا نامو|واشنگٽن جو ودا نامو]]، 19 سيپٽمبر 1796 تي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ شايع ٿيو]] ٻئي مدي جي پڄاڻيءَ تي واشنگٽن رٽائر ٿي ويو. هن تي ٿيندڙ ذاتي حملن کان هو دلگير هو ۽ اهو به چاهيو ٿي ته واقعي مقابلي واري صدارتي چونڊ جو امڪان پيدا ٿئي. هو پاڻ کي ٻه-مدي حد (two-term limit) سان قانوني طور پابند نه سمجهندو هو، پر سندس رٽائرمينٽ هڪ وڏو مثال بڻجي وئي.{{sfn|Peabody|2001|pp=440–446}} مئي 1792 ۾، رٽائرمينٽ جي امڪان کي ذهن ۾ رکندي، واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي هدايت ڪئي ته هو هڪ “[[Valedictorian|وداعي خطاب]]” جو مسودو تيار ڪري؛ ان جو شروعاتي عنوان “وداع نامو” هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|pp=46–47}} مئي 1796 ۾ واشنگٽن اهو مسودو هئملٽن ڏانهن موڪليو، جنهن وڏي پيماني تي ٻيهر لکت ڪئي، ۽ واشنگٽن آخري تبديليون ڪيون.{{sfnm|Flexner|1972|1p=292|Chernow|2010|2pp=752–753|3a1=Spalding|3a2=Garrity|3y=1996|3p=4744|Hayes|2017|4pp=287–298}} 19 سيپٽمبر 1796 تي ڊيِوڊ ڪلي پول جي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ اهو خطاب ڇپيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=754|Avlon|2017|2pp=89–90}} واشنگٽن زور ڏنو ته قومي سڃاڻپ سڀ کان مٿانهين آهي، ۽ چيو ته “آمريڪن... نالو هميشه حب الوطني جي جائز فخر کي بلند ڪندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=755|Nowlan|2014|2pp=55–56}} هن سياسي پارٽين جي خطرن ۽ پرڏيهي اتحادين جي اندروني معاملن سان ڳنڍجڻ واري خطري کان خبردار ڪيو.{{sfnm|1a1=Randall|1y=1997|1p=492|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2pp=48, 72}} هن سڀني ملڪن سان دوستي ۽ واپار جي صلاح ڏني، پر يورپي جنگين ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جو چيو.{{sfnm|1a1=Fishman|1a2=Pederson|1a3=Rozell|1y=2001|1pp=119–120|2a1=Gregg|2a2=Spalding|2y=1999|2pp=199–216}} هن مذهب جي اهميت تي زور ڏيندي چيو ته “مذهب ۽ اخلاق” جمهوريه ۾ “لازمي سهارا” آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=133}} هن آخر ۾ پنهنجي ورثي بابت لکيو: “مان دل سان قادرِ مطلق کان دعا ٿو گهران ته هو اُن بڇڙائين کي روڪي يا گهٽائي، جن ڏانهن [منهنجي اڻ ڄاتل غلطيون] وٺي وڃن ٿيون. مان اها اميد به ساڻ کڻي هلندس ته منهنجو ملڪ ڪڏهن به انهن کي درگذر جي نگاهه سان ڏسڻ ڇڏي نه ڏيندو، ۽ منهنجي حياتيءَ جا پنجيتاليهه سال، سڌي نيت سان ان جي خدمت لاءِ وقف ٿيڻ کان پوءِ، ناڪافي قابليت جون خطائون وسارڻ ۾ موڪليون وينديون—جيئن پاڻ مان به جلد [[يوحنا 14|آرامگاهن]] ڏانهن ويندس.”{{sfn|Avlon|2017|p=280}} شروعاتي اشاعت کان پوءِ ڪيترن ريپبلڪن، جن ۾ ميڊيسن به شامل هو، هن خطاب تي تنقيد ڪئي ۽ ان کي فرانس مخالف مهم جو دستاويز سڏيو؛ ميڊيسن جو خيال هو ته واشنگٽن گهڻو برطانيا نواز هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|p=143}} 1972 ۾ واشنگٽن جي محقق [[جيمس ٿامس فليڪسنر|جيمس فليڪسنر]] چيو ته ودا نامي کي اوتري ئي ساراهه ملي جيتري [[ٿامس جيفرسن]] جي [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] جي [[گيٽسبرگ خطاب]] کي ملي.{{sfnm|1a1=Flexner|1y=1972|1p=292|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2p=142}} 2010 ۾ چيرنو “وداع نامي” کي [[ريپبلڪنزم]] بابت سڀ کان اثرائتي بيانن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Chernow|2010|pp=752–754}} == صدارت کان پوءِ وارو دور (1797–1799) == {{further|جارج واشنگٽن جي صدارت کان پوءِ وارو دور}} === رٽائرمينٽ === {{See also|جارج واشنگٽن جون مالي حالتون}} [[File:Gilbert_Stuart,_George_Washington_(Lansdowne_portrait,_1796).jpg|thumb|upright=0.7|alt=واشنگٽن جي بيٺل تصوير، هڪ هٿ اڳتي وڌايل|[[لينسڊائون پورٽريٽ]] (1796)]] جڏهن واشنگٽن مارچ 1797 ۾ مائونٽ ورنن ڏانهن رٽائر ٿيو، تڏهن هن پنهنجن ڪاروباري مفادن لاءِ وقت ڪڍيو، جيتوڻيڪ سندس پوک-پالڻ واريون سرگرميون رڳو تمام ٿورڙو منافعو ڏينديون هيون.{{sfn|Ragsdale|2021|pp=5–6}}{{sfn|Chernow|2010|p=53}} سندس تقريبن سموري دولت نقد رقم بدران زمين ۽ غلامن جي صورت ۾ هئي. پنهنجي آمدني وڌائڻ لاءِ واشنگٽن پنهنجي غلام بڻايل مزدورن کان ڪم وٺي [[ڊسٽلري]] قائم ڪئي ته [[وِسڪي]] ٺاهي وڃي.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=44–45|Ferling|2009|2p=351}} هو زمينن جو سٽي باز به هو: هو ويجهو نئين گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] (1791 ۾ سندس عزاز ۾ نالو رکيو ويو) جي چوڌاري ترقي وڌائڻ لاءِ زمين جا ٽڪرا خريد ڪندو هو، جيڪو مائونٽ ورنن کان پوٽو ميڪ درياهه جي مٿان طرف هو. هن گاديءَ ۾ انفرادي پلاٽ وچولي آمدني وارن سيڙپڪارن کي وڪرو ڪيا، وڏي سيڙپڪارن کي ڪيترائي پلاٽ گڏ ڏئي وڪرو ڪرڻ بدران، ڇو ته هن جو خيال هو ته وچولي سيڙپڪار سڌارن ۽ تعمير ۾ وڌيڪ سنجيدگي سان حصو وٺندا.{{sfn|Chernow|2010|pp=663, 704–705}} هن وٽ اولهه ۾ ([[پائڊمونٽ (آمريڪا)|پائڊمونٽ]] تي) زمينون به هيون، جيڪي ٿورڙي آمدني ڏينديون هيون، ۽ هن ناڪاميءَ سان انهن کي وڪڻڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ellis|2004|pp=255–261}} 1799 ۾ پنهنجي وفات وقت، هن وٽ ورجينيا، اوهائيو، ميري لينڊ، پنسلوانيا، نيو يارڪ، [[ڪينٽڪي]] ۽ اتر اولهه علائقي ۾ گڏيل طور تي {{convert|58000|acre}} کان وڌيڪ زمين جو مالڪاڻو حق هو.{{sfn|Lengel|2015|p=246}} رٽائرمينٽ ۾ واشنگٽن وڌيڪ پڪو فيڊرلِسٽ بڻجي ويو. هن کليءَ طرح [[اجنبي ۽ بغاوتي قانون]] (Alien and Sedition) جي حمايت ڪئي ۽ فيڊرلِسٽ [[جان مارشل]] کي قائل ڪيو ته هو ڪانگريس لاءِ بيهي، جيئن [[ٿامس جيفرسن|جيفرسني]] اثر کي [[ورجينيا]] ۾ ڪمزور ڪري سگهجي.{{sfn|Flexner|1974|p=386}} جڏهن فرانسيسي [[privateer|پرائيويٽير]] 1798 ۾ آمريڪي جهاز ضبط ڪرڻ لڳا، ۽ لاڳاپا بگڙڻ سان “[[Quasi-War|[[نيم جنگ]]]]” (Quasi-War) پيدا ٿي، ته واشنگٽن [[جيمس مڪ هينري]] (سيڪريٽري آف وار) کي لکيو ۽ آڇ ڪئي ته هو صدر [[جان ايڊمز]] جي فوج منظم ڪري ڏيندو.{{sfn|Randall|1997|p=497}} ايڊمز 4 جولاءِ 1798 تي کيس ليفٽيننٽ جنرل جي ڪميشن ۽ فوجن جو ڪمانڊر-اِن-چيف نامزد ڪيو.{{sfnm|Flexner|1974|1pp=376–377|Bell|1992|2p=64}} واشنگٽن 13 جولاءِ 1798 کان وٺي پنهنجي وفات تائين (17 مهينا) ڪمانڊنگ جنرل رهيو.{{sfn|Bell|1992|p=64}} هن رٿابندي ۾ حصو ورتو، پر فوج جي عملي قيادت هئملٽن حوالي ڪئي. هن عرصي دوران ڪا به فوج آمريڪا تي چڙهائي نه ڪئي، ۽ واشنگٽن ميدانِ جنگ ۾ حڪم سنڀالڻ لاءِ نه نڪتو.{{sfnm|Kohn|1975|1pp=225–242|Grizzard|2005|2p=264}} === وفات === <!-- linked from redirect "Death of George Washington" --> [[File:Life of George Washington, Deathbed.jpg|thumb|left|alt=واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي، چوڌاري ڊاڪٽر ۽ ڪٽنب جا ماڻهو|''واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي''، 1851 جي تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] جي ٺهيل]] 12 ڊسمبر 1799 تي واشنگٽن خراب موسم ۾ پنج ڪلاڪ گهوڙي تي سوار ٿي پنهنجي فارمن جو جائزو ورتو. پوءِ هن مهمانن سان گڏ ماني کاڌي، پر سڪا ڪپڙا نه بدلايا.{{sfn|Chernow|2010|p=806}} ايندڙ ڏينهن سندس ڳلو سور ٿيو، پر هو ايترو ٺيڪ هو جو وڻن کي ڪٽڻ لاءِ نشان لڳائي سگهيو.{{sfn|Ferling|2010|p=505}} ان کان پوءِ سوير صبح هو ڳلي جي سوزش ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف سان جاڳيو. هن پنهنجي اسٽيٽ جي نگران، [[جارج راولِنز]] کي چيو ته سندس لڳ ڀڳ هڪ پائينٽ رت ڪڍي (ان وقت [[رت ڪڍڻ]] عام رواج هو). خاندان ڊاڪٽر [[جيمس ڪريڪ]]، [[گسٽاوس رچرڊ براون]] ۽ [[اليشا سي. ڊِڪ]] کي گهرايو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810|Morens|1999}} براون شروعات ۾ سمجهيو ته واشنگٽن کي [[پيرِي ٽانسلر ايبسس|ڪوئنسي]] آهي؛ ڊِڪ چيو ته اها حالت ڳلي جي پردن جي “شدید ۽ تڪليفدہ سوزش” آهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–807|Flexner|1974|2p=399}} ڊاڪٽرن رت ڪڍڻ جاري رکيو ۽ لڳ ڀڳ پنج پائينٽ تائين پهچايو، پر واشنگٽن جي حالت وڌيڪ بگڙندي وئي. ڊِڪ [[ٽريڪيوٽامي]] تجويز ڪئي؛ ٻيا ڊاڪٽر ان عمل کان واقف نه هئا ۽ ان جي مخالفت ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=806–810}} واشنگٽن براون ۽ ڊِڪ کي ڪمري مان ٻاهر وڃڻ جو چيو، ۽ پوءِ ڪريڪ کي يقين ڏياريندي چيو: “ڊاڪٽر، مان ڏکيو مران ٿو، پر وڃڻ کان ڊڄان ناهيان.”{{sfn|Ellis|2004|p=269}} موت جي کٽ تي، جيئرو دفن ٿيڻ جي خوف سبب، واشنگٽن پنهنجي ذاتي سيڪريٽري [[ٽوبياس ليئر]] کي هدايت ڪئي ته دفنائڻ کان اڳ ٽي ڏينهن انتظار ڪيو وڃي.{{sfn|Chernow|2010|p=808}} ليئر موجب، واشنگٽن 14 ڊسمبر 1799 تي رات 10 وڳي ۽ 11 وڳي جي وچ ۾ فوت ٿيو، جڏهن مارٿا سندس کٽ جي پيرن وٽ ويٺي هئي. سندس آخري لفظ هئا {{"'}}Tis well."{{sfnm|Flexner|1974|1pp=401–402|Chernow|2010|2pp=808–809}} واشنگٽن جي بيماريءَ جي تشخيص ۽ فوري سببِ وفات بابت گهڻو بحث ٿيو آهي. ڪريڪ ۽ براون جي ڇپيل بيان موجب، سندس علامتون “cynanche trachealis” سان ٺهڪندڙ هيون—اهو اصطلاح ان زماني ۾ مٿئين ساهه جي نلي جي شديد سوزش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪوئنسي به شامل سمجهي ويندي هئي.{{efn|واشنگٽن جي وفات بابت پهريون بيان ڊاڪٽرن ڪريڪ ۽ براون لکيو، جيڪو [[اليگزينڊريا، ورجينيا]] جي ''دي ٽائيمز'' ۾ وفات کان پنج ڏينهن پوءِ ڇپيو. ان جو مڪمل متن ''دي اليڪٽڪ ميڊيڪل جرنل'' (1858) ۾ موجود آهي.{{sfn|Newton|Freeman|Bickley|1858|pp=273–274}}}} واشنگٽن جي وفات کان وٺي [[طبي لاپرواهي]] جا الزام به جاري رهيا آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810}} جديد طبي ليکڪن جو گهڻو ڪري نتيجو اهو رهيو آهي ته شايد هو شديد [[ايپيگلوٽائٽس]] (epiglottitis) سبب فوت ٿيو، ۽ جيڪي علاج کيس ڏنا ويا—جن ۾ [[مرڪري (آءِ) ڪلورائيڊ|ڪيلومل]] (بطور جلاب) جون گهڻيون خوراکون ۽ وڏي پيماني تي رت ڪڍڻ شامل هو—انهن حالت کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو، ۽ ممڪن آهي ته ان سان [[هايپووليميا]] (hypovolemia) سبب [[هايپووليمِڪ شاڪ]] ٿيو.{{efn|جديد طبي ماهرن مان جن طبي لاپرواهي کي ذميوار ڄاڻايو، انهن ۾ 1999 ۾ مورينس ۽ والين بورن شامل آهن،{{sfnm|Morens|1999|1pp=1845–1849|Chernow|2010|2p=809}}<ref>{{cite web|last=Wallenborn|first=White McKenzie|title=George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington|year=1999|url=https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|work=[[The Papers of George Washington]]|publisher=University of Virginia|archivedate=July 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722060731/https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|url-status=live}}</ref> ۽ 2008 ۾ چيٿم.{{sfn|Cheatham|2008}}}} === جنازو ۽ تدفين === واشنگٽن جو جنازو 18 ڊسمبر 1799 تي، وفات کان چار ڏينهن پوءِ، مائونٽ ورنن ۾ ٿيو. سواري (ڪيولري) ۽ پيادل سپاهي جلوس جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا، ۽ ڇهه ڪرنل ڪفن بردار هئا. مائونٽ ورنن جي جنازي جي رسمون گهڻو ڪري خاندان ۽ دوستن تائين محدود رهيون.{{sfn|Chernow|2010|pp=808–810}} پادرِي [[ٿامس ڊيوس]] مختصر جنازي جي رسم پڙهي، جنهن کان پوءِ واشنگٽن جي ميسونڪ لاج جا ميمبرن پاران تقريب ٿي؛ واشنگٽن 1752 کان [[Freemason|فري ميسن]] هو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}}{{sfn|Tabbert|2022|pp=196–197}} سندس وفات جي خبر آهستي آهستي پکڙجي، پر جيئن جيئن ٻين علائقن تائين پهتي، چرچن جا گهنڊ وڳا ۽ ڪيترائي ڪاروبار بند ٿيا.{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ يادگاري جلوس ڪڍيا ويا. مارٿا پنهنجي ۽ واشنگٽن جي خط و ڪتابت رازداري بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏي، پر جوڙي جا پنج خط اڄ تائين بچيل ڄاتا وڃن ٿا.{{sfn|Chernow|2010|p=814}} [[File:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|thumb|right|alt=مائونٽ ورنن واري موجوده مقبري ۾ جارج (ساڄي پاسي) ۽ مارٿا واشنگٽن جا ٻه سرڪو فيگس|مائونٽ ورنن ۾ سندن مقبري جي داخليءَ وٽ جارج (ساڄي) ۽ [[مارٿا واشنگٽن]] جا [[سرڪو فيگس]] (Sarcophagus)]] واشنگٽن کي 18 ڊسمبر 1799 تي مائونٽ ورنن ۾ واشنگٽن خاندان جي والٽ ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Lengel|2005|p=vii}} پنهنجي وصيت ۾ هن نئين والٽ جي تعمير جون هدايتون ڇڏيون؛{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} اها 1831 ۾ مڪمل ٿي، جڏهن اسٽيٽ جي هڪ ناراض اڳوڻي ملازم جارج واشنگٽن جي کوپڙي چوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfnm|Nowlan|2014|1p=59|Costello|2021|2pp=77–78}} 1832 ۾ ڪانگريس جي گڏيل ڪميٽي بحث ڪيو ته واشنگٽن جو جسد مائونٽ ورنن مان کڻي [[آمريڪا جي ڪيپيٽول]] ۾ هڪ ڪرپٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. ڏکڻ وارن جي مخالفت سخت هئي، ڇو ته اتر ۽ ڏکڻ جي وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خدشو هو ته ملڪ ورهائجي ويو ته واشنگٽن جا آثارِ جسماني، نمائندي [[وائيلي ٿامپسن]] جي لفظن ۾، “پنهنجي جنم ڀوميءَ کان پرائي ڪناري” تي وڃي پوندا؛ تنهن ڪري واشنگٽن جا باقيات مائونٽ ورنن ۾ ئي رهندا.{{sfn|Boorstin|2010|pp=349–350}} 7 آڪٽوبر 1837 تي، واشنگٽن جا باقيات، جيڪي اڃا تائين پراڻي سيسي واري تابوت ۾ هئا، هڪ سنگ مرمر جي [[سرڪو فيگس]] اندر رکيائون، جيڪو [[وليم اسٽرِڪلينڊ]] جو ڊزائين ڪيل ۽ [[جان اسٽرَٿرز]] جو تعمير ڪيل هو.{{sfnm|Costello|2021|1p=182|Carlson|2016|2loc=chapter 1}} == فلسفو ۽ نظريا == === غلامي === {{Main|جارج واشنگٽن ۽ غلامي}} {{further|نوآبادي دور واري آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ خاتمو پسند تحريڪ}} [[File:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|thumb|alt=واشنگٽن کي هڪ زميندار طور پنهنجي اسٽيٽ تي بيٺل ڏيکاريو ويو آهي، هو هڪ نگران سان ڳالهائي رهيو آهي، جڏهن ته ٻار کيڏن ٿا ۽ غلام ڪم ڪن ٿا. هي ڪم جونيئس اسٽيرنز جو آهي.|1851 جي هڪ تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] پاران، جيڪا پوکيءَ واري اسٽيٽ جي ڪم جي هڪ مثالي بڻايل تصوير پيش ڪري ٿي<ref>{{Cite web|title=Washington as a Farmer at Mount Vernon|url=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|website=Encyclopedia Virginia|accessdate=January 31, 2026}}</ref>]] واشنگٽن جي حياتيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 577 غلام مائونٽ ورنن ۾ رهندا ۽ ڪم ڪندا هئا.<ref name="Mount Vernon Slaves">{{cite web |title=The Growth of Mount Vernon's Enslaved Community |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |website=George Washington's Mount Vernon |publisher=Mount Vernon Ladies' Association|accessdate=July 13, 2021 |archivedate=July 13, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713012318/https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |url-status=live }}</ref>{{sfnm|Morgan|2000|1p=279|Ellis|2004|2p=45}} هن ڪي غلام ورثي ۾ ورتا، [[مارٿا]] سان شاديءَ وقت 84 [[ڊوئر]] غلامن تي ڪنٽرول حاصل ڪيائين، ۽ 1752 کان 1773 جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 71 غلام خريد ڪيائين.{{sfnm|Morgan|2000|1pp=279–280|Morgan|2005|2pp=405, 407 n7|Hirschfeld|1997|3p=12}} 1786 کان هن پاڙيسري اسٽيٽ بابت هڪ معاهدي جي تحت غلام ڪرائي تي به ورتا؛ 1799 ۾ انهن جو تعداد 40 هو.{{sfn|Hirschfeld|1997|p=19}} [[ورجينيا جي تاريخ ۾ غلامي]] [[ورجينيا جي نوآبادي]] جي معاشي ۽ سماجي ڍانچي ۾ گهريءَ طرح رچي وئي هئي.{{sfn|Henriques|2006|p=146}}{{sfn|Willcox|Arnstein|1988|pp=41–42}} انقلابي جنگ کان اڳ، غلامي بابت واشنگٽن جا خيال ان دور جي اڪثر ورجينيا جي [[زميندار طبقو|زميندارن]] جهڙا هئا: “سندس بنيادي دلچسپي اڃا به اسٽيٽ جي معاشي زندگيءَ ۾ سندن حصي تي هئي.”{{sfn|Twohig|2001|p=116}} پر 1760ع واري ڏهاڪي کان واشنگٽن آهستي آهستي غلاميءَ جو مخالف بڻجڻ لڳو. سندس پهريون شڪ ان وقت پيدا ٿيو جڏهن هن تمباڪو بدران اناج واريون پوکيون اختيار ڪيون؛ ان تبديليءَ کان پوءِ وٽس غلامن جو مهانگو “اضافي ذخيرو” رهجي ويو، جنهن کيس نظام جي معاشي ڪارڪردگيءَ تي سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Morgan|2005|p=413}} 1778 ۾ [[لنڊ واشنگٽن]] ڏانهن هڪ خط ۾ هن “نگرن کان جان ڇڏائڻ” جي پنهنجي خواهش صاف ظاهر ڪئي.{{sfn|Morgan|2005|pp=416–417}} هن اداري بابت سندس وڌندڙ بيزاري انقلاب جي اصولن ۽ لافايٽ ۽ هئملٽن جهڙن انقلابي دوستن سبب وڌيڪ وڌي.{{sfnm|Twohig|2001|1p=121|Morgan|2005|2p=426}} گهڻا مورخ متفق آهن ته انقلاب واشنگٽن جي روين جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو؛{{sfn|Furstenberg|2011|p=260}} ڪينيٿ مورگن لکي ٿو ته 1783 کان پوءِ “[[جارج واشنگٽن]] غلاميءَ جي مسئلي بابت اندروني تڪرار گهڻو وڌيڪ ظاهر ڪرڻ لڳو، پر هميشه خانگي طور”.{{sfn|Morgan|2000|p=299}} صدر طور، هو هن موضوع تي علانيه خاموش رهيو، ڇو ته هن کي لڳندو هو ته اهو قومي سطح تي تڪراري معاملو آهي ۽ اتحاد کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|Ellis|2004|1p=202|Twohig|2001|2p=126}} هن لافايٽ جي هڪ تجويز کي اخلاقي سهارو ڏنو ته زمين خريد ڪري غلام آزاد ڪيا وڃن ۽ اهي آزاد ٿي ان تي ڪم ڪن، پر هن پاڻ ان تجربي ۾ حصو وٺڻ نه چاهيو.{{sfn|Twohig|2001}} 1785 ۾ واشنگٽن ممتاز ميٿڊسٽ اڳواڻن [[ٿامس ڪوڪ]] ۽ [[فرانسس اَسبري]] کي خانگي طور آزادي (ايمانسپيشن) جي حمايت جو تاثر ڏنو، پر سندن درخواست تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيائين.{{sfn|Morgan|2000|p=292}} ايندڙ سال ذاتي خط و ڪتابت ۾ هن واضح ڪيو ته هو غلاميءَ جي اداري کي تدريجي قانون سازيءَ ذريعي ختم ٿيندو ڏسڻ گهري ٿو؛ اهو خيال 1780ع واري ڏهاڪي ۾ ڇپيل مکيه مخالف غلامي ادب سان به هم آهنگ هو.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=418–419|Furstenberg|2011|2pp=273–274, 284–285}} واشنگٽن 123 يا 124 غلام آزاد ڪيا، جيڪو انقلابي دور ۾ وڏن ورجينيا جي غلام مالڪن ۾ تمام غيرمعمولي ڳالهه هئي.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=1404–405|Wiencek|2003|2pp=352–35|Hirschfeld|1997|3p=20}} پر ساڳئي وقت، هو پنهنجن فارمن لاءِ غلام مزدوريءَ تي ڀاڙيندو رهيو.{{sfnm|Twohig|2001|1pp=122–123|Morgan|2000|2pp=283, 289}} [[File:Oney Judge Runaway Ad.jpg|thumb|upright=0.8|alt=ڀڄي ويل غلام بابت اشتهار، 24 مئي 1796، پنسلوانيا گزيٽ، فلاڊيلفيا، پنسلوانيا.|left|[[اوني جج|اونا جج]] بابت “ڀڄي ويل” اشتهار، جيڪا واشنگٽن جي صدارتي گهراڻي ۾ غلام بڻايل خادمه هئي]] واشنگٽن جي خانگي ڪاغذن ۽ همعصرن جي بيانن جي بنياد تي، واشنگٽن آهستي آهستي خاتمو پسندي ڏانهن هڪ محتاط همدردي پيدا ڪئي، جنهن جو انجام سندس وصيت ۾ ٿيو: هن پنهنجي پراڻي خادم [[مانيو ميشن|آزاد ڪرڻ]] سان پنهنجي ڊگهي عرصي جي ويلٽ [[وليم لي (ويلٽ)|بِلي لي]] کي آزاد ڪيو، ۽ پنهنجي ذاتي ملڪيت وارن باقي غلامن کي به مارٿا جي وفات کان پوءِ مڪمل طور آزاد ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=3, 108, 209|Morgan|2000|2p=29}} 1 جنوري 1801 تي، [[جارج واشنگٽن]] جي وفات کان هڪ سال پوءِ، [[مارٿا واشنگٽن]] واشنگٽن جي غلامن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم نامو جاري ڪيو. انهن مان گهڻا وڃڻ کان لنوائيندا رهيا؛ ٻيا انهن زالن يا ٻارن کي ڇڏي وڃڻ لاءِ تيار نه هئا جيڪي اڃا به ڪَسٽِس اسٽيٽ جي [[ڊوئر]] غلامن طور رکيل هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=802}} واشنگٽن جي وصيت موجب، پئسا ان لاءِ استعمال ڪيا ويا ته ننڍن، پوڙهن ۽ ڪمزور غلامن کي 1830ع جي شروعات تائين کارايو ۽ ڪپڙا ڏنا وڃن.{{sfn|Chernow|2010|p=815}}<ref name=anb/> === مذهبي ۽ روحاني نظريا === {{Main|جارج واشنگٽن جا مذهبي نظريا}} [[File:George_Washington,_freemason_02796u_originalFXD.jpg|thumb|upright=1|alt=واشنگٽن ميسونڪ نشانين سان|واشنگٽن هڪ [[فري ميسن]] طور]] واشنگٽن کي اپريل 1732 ۾ ننڍپڻ ۾ بپتسما ڏني وئي، ۽ هو هڪ پابند [[اينگليڪن]] هو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=6|Morrison|2009|2p=136|Alden|1996|3pp=2, 26|Randall|1997|4p=17}} هن 20 سالن کان وڌيڪ عرصو ورجينيا ۾ [[فيئرفيڪس پيرش]] ۽ [[ٽرورو پيرش]] جي گرجائن ۾ [[ويستري مئن]] ۽ چرچوارڊن طور خدمت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=130|Thompson|2008|2p=40}} هو خانگي طور دعا ڪندو ۽ روزانو بائيبل پڙهندو هو، ۽ علانيه طور دعا جي همٿ افزائي ڪندو هو.{{sfnm|Frazer|2012|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=119, 132|Vicchio|2019|3p=27|4a1=Novak|4a2=Novak|4y=2007|4p=xvi}} ممڪن آهي ته انقلاب کان اڳ هو باقاعدي [[يوڪيرسٽ|ڪميونين]] وٺندو هو، پر ان کان پوءِ هن ائين نه ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131, 470|Holmes|2006|2p=62|Frazer|2012|3pp=201–203}} واشنگٽن خدا بابت [[آمريڪي روشن خيالي]] واري اصطلاحن ۾ ڳالهائيندو هو، جن ۾ ''[[الاھي تقدير|پروويڊنس]]''، ''آل مائيٽي'' ۽ ''الاھي مصنف'' شامل آهن.{{sfnm|Randall|1997|p=67|Vicchio|2019|2p=101}} هو هڪ اهڙي الٰهي قوت تي ايمان رکندو هو جيڪا جنگي ميدانن تي نظر رکندي هئي، جنگ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندي هئي، سندس زندگيءَ جي حفاظت ڪندي هئي، ۽ آمريڪي سياست ۾—خاص طور [[آمريڪا]] جي قيام ۾—شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|p=131|2a1=Novak|2a2=Novak|2y=2007|2p=152}} چيرنو دليل ڏنو آهي ته واشنگٽن تبليغي عيسائيت، دوزخ جي باهه ۽ وعظ واري سخت ٻوليءَ کان پاسو ڪندو هو، ۽ اهڙين ڳالهين کان به جيڪي “سندس دينداريءَ کي نمايان ڪري ڏيکارين”؛ چيرنو موجب، هن “ڪڏهن به پنهنجي مذهب کي ڌڙابنديءَ لاءِ يا سرڪاري ڪم ۾ هڪ اوزار طور استعمال نه ڪيو”.{{sfn|Chernow|2010|pp=131–132}} ساڳي وقت، واشنگٽن اڪثر بائيبل مان حوالا ڏيندو يا ان جو مطلب پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو هو، ۽ گهڻو ڪري اينگليڪن ''[[ڪامن پرئير ڪتاب]]'' ڏانهن به اشارو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131–132|Morrison|2009|2p=136}} صدر طور، واشنگٽن وڏن مذهبي فرقن کي مڃتا ڏني، مذهبي رواداريءَ بابت تقريرون ڪيون، ۽ [[رياستي مذهب]] جي مخالفت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=131|Vicchio|2019|2p=60}} هن روشن خياليءَ جا خيال، قدر ۽ سوچ جا طريقا اختيار ڪيا،{{sfn|Wood|2001|p=313}} پر منظم عيسائيت ۽ ان جي پادرين لاءِ سندس دل ۾ ڪا به حقارت نه هئي.{{sfn|Wood|2001|p=313}} 1793 ۾ [[نيو چرچ]] جي ميمبرن سان [[بالٽيمور]] ۾ ڳالهائيندي واشنگٽن چيو: “اسان وٽ وڏي سبب آهي خوش ٿيڻ جو ته هن ملڪ ۾ سچ ۽ عقل جي روشني، تنگ نظري ۽ وهم پرستيءَ جي طاقت تي غالب آئي آهي.”{{sfn|Novak|Novak|2007|p=117, n. 52}} [[فري ميسنري]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيل ادارو هو، جيڪو اخلاقي تعليمات جي وڪالت لاءِ مشهور هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=132, 500|Morrison|2009|2p=136|Stavish|2007|3pp=XIX, XXI|Tabbert|2022|4pp=2–3}} آمريڪي [[ميسونڪ لاج]]ن وٽ يورپي لاجن جهڙا سخت ضد-ڪليرڪي خيال نه هئا، جيڪي [[ضد-ڪليرڪيت ۽ فري ميسنري]] واري تڪراري بحث ۾ شامل ڪيا ويندا آهن.{{sfn|Chernow|2010|pp=27, 704}} سيپٽمبر 1752 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ۾ هڪ ميسونڪ لاج قائم ٿيو، ۽ واشنگٽن کي ٻه مهينا پوءِ 20 سالن جي عمر ۾ ان جي پهرين “اينٽرڊ اپرينٽس” مان هڪ طور داخل ڪيو ويو. هڪ سال اندر هو ان جي درجن مان گذري “ماسٽر ميسن” بڻيو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}} 1777 ۾ هن کي نئين قائم ٿيل [[ورجينيا جي گرينڊ لاج]] لاءِ [[گرينڊ ماسٽر]] جي عهدي لاءِ سفارش ڪيو ويو؛ ذريعا اختلاف ڪن ٿا ته هن انڪار ڪيو يا کيس ڪڏهن پڇيو ئي نه ويو، پر هن اهو ڪردار سنڀاليو نه.{{sfn|Tabbert|2022|pp=58–59}} هن 1788–1789 ۾ اليگزينڊريا ميسونڪ لاج نمبر 22 جو چارٽر [[ماسٽر (ميسونڪ لاج آفيسر)|ماسٽر]] طور خدمت ڪئي.{{sfn|Tabbert|2022|p=103}} == ذاتي زندگي == واشنگٽن کي 1751 ۾ ٿيندڙ [[چيچڪ]] جي بيماري شايد کيس بانجھ بڻائي ڇڏيو هجي، پر چيرنو لکي ٿو ته اهو به ممڪن آهي ته [[مارٿا]] کي پنهنجي آخري ٻار [[پيٽسي]] جي ڄمڻ دوران ڪو زخم يا نقصان پهتو هجي، جنهن ڪري وڌيڪ ڄمڻ ناممڪن ٿي پيو هجي.{{sfn|Chernow|2010|p=103}} ٻنهي زال مڙس کي اهو ڏک رهيو ته سندن گڏيل ڪو به ٻار نه ٿيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=103|Flexner|1974|2pp=42–43}} هنن مارٿا جي ٻارن [[جان پارڪ ڪَسٽِس]] (جيڪي) ۽ [[مارٿا پارڪ ڪَسٽِس]] (پيٽسي) جي پرورش ڪئي، ۽ پوءِ جيڪيءَ جي ٻن ننڍن ٻارن [[ايلينر پارڪ ڪَسٽِس لِيوس|ايلينر پارڪ ڪَسٽِس]] (نيلي) ۽ [[جارج واشنگٽن پارڪ ڪَسٽِس]] (واشي) کي پڻ پاليو، ۽ ڪيترن ئي ڀاڻيجن ۽ ڀائيٽين جي به سنڀال ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=101, 463}} [[ويسٽ فورڊ (غلام)|ويسٽ فورڊ]] جي ڪجهه نسلن—جيڪو واشنگٽن جي ننڍي ڀاءُ [[جان آگسٽين واشنگٽن]] جو غلام هو—خانداني [[زباني روايت]] جي بنياد تي اهو دعويٰ برقرار رکن ٿا ته فورڊ جو پيءُ [[جارج واشنگٽن]] هو؛ پر هن پدريت بابت اختلاف پڻ موجود آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=492–493|Wiencek|2003|2pp=291–310}} واشنگٽن مزاج ۾ ڪافي حد تائين سنجيده ۽ پاڻ ۾ رهندڙ هو، پر سندس شخصيت ۾ هڪ مضبوط وقار ۽ اثر موجود هو. ضرورت پوندي ته تقريرون ۽ اعلان ڪندو هو، پر هو نه ڪو وڏو خطيب سڃاتو ويندو هو ۽ نه ئي مناظري باز.{{sfnm|Ferling|2002|1p=16|Randall|1997|2pp=34, 436|Chernow|2010|3pp=29–30}} هو شراب اعتدال سان پيئندو هو، پر حد کان وڌيڪ پيئڻ، تمباڪو پيئڻ، جوا، گاريون ۽ بدزبانيءَ جي اخلاقي طور مخالفت ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|p=134}} هو پنهنجن گهڻن همعصرن کان ڊگهو هو؛{{sfn|Ferling|2002|p=16}} سندس قد بابت بيان {{convert|6|ft|m|2|abbr=on}} کان وٺي {{convert|6|ft|3.5|in|m|2|abbr=on}} تائين مختلف آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=29}} هو پنهنجي طاقت لاءِ مشهور هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=123–125}} سندس اکيون ڀوري-نيريون (گري-بلو) ۽ وار ڊگها ڳاڙهسرا-ڀورا هئا.{{sfn|Nowlan|2014|p=26}} هن [[وِگ#اوڻيهين ۽ ويهين صديون|پائوڊر لڳايل وِگ]] نه پاتي؛ ان بدران هو پنهنجا وار وڪڙيل، پائوڊر لڳايل، ۽ پٺيان ٻڌل [[ڪيو (وارن جو انداز)#ٻيا ڪيو|ڪيو]] جي صورت ۾ رکندو هو، جيڪو [[1775–1795 ۾ مغربي فيشن#مردن جو فيشن|ان دور جي فيشن]] موجب هو.{{sfn|Chernow|2010|p=30}}<ref>{{cite magazine |last1=Fessenden |first1=Maris |title=How George Washington Did His Hair |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |magazine=Smithsonian |date=June 9, 2015|archivedate=April 30, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240430211918/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |url-status=live }}</ref> واشنگٽن کي سخت [[ڏندن جو ساڙو]] هو، ۽ آخرڪار جارج واشنگٽن جا تقريباً سڀ ڏند ڪري پيا، صرف هڪ بچي ويو. صدارتي عرصي دوران هن وٽ ڪوڙا (مصنوعي) ڏندن جا ڪيترائي سيٽ هئا. عام مشهور ڳالهه جي ابتڙ، اهي ڪاٺ جا نه هئا؛ پر ڌاتو، [[عاج]]، هڏي، جانورن جي ڏندن، ۽ ممڪن آهي ته انسانن جا ڏندن —جيڪي شايد غلامن کان حاصل ڪيا ويا هجن—مان ٺهيل هئا.{{sfn|Mackowiak|2021}}<ref>{{cite magazine |last1=Schultz |first1=Colin |title=George Washington Didn't Have Wooden Teeth—They Were Ivory |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |magazine=Smithsonian |date=November 7, 2014 |archivedate=April 24, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424173829/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |url-status=live }}</ref> سندس ڏندن جا مسئلا کيس لڳاتار تڪليف ۾ رکندا هئا، جنهن لاءِ هو [[لاڊينم]] استعمال ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=30, 290, 437–439, 642–643}} هن کي پنهنجي پهرين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ران ۾ هڪ ڏکوئيندڙ سوڄ/ڳنڍ پڻ ٿي، ۽ پوءِ 1790 ۾ [[نمونيا]] جو اهڙو شديد جھٽڪوظ آيو جيڪو سندس جان لاءِ خطرو بڻيو؛ جنهن کان پوءِ هو ڪڏهن به مڪمل طور تي صحتياب نه ٿي سگهيو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن هڪ ماهر گهوڙي سوار هو. [[ٿامس جيفرسن]] کيس “پنهنجي دور جو بهترين گهوڙي سوار” سڏيو.{{sfn|Chernow|2010|p=124}} هن مائونٽ ورنن ۾ نسلدار گهوڙا گڏ ڪيا؛ سندس ٻه سڀ کان پسنديده گهوڙا [[بلوسڪِن (گهوڙو)|بلوسڪِن]] ۽ [[نيلسن (گهوڙو)|نيلسن]] هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=124, 469}} == ورثو == {{further|جارج واشنگٽن جو ورثو|آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي}} {{see also|جارج واشنگٽن جا ثقافتي عڪس}} [[File:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|thumb|alt=جبل جي پاسي تي واشنگٽن ۽ ٻيا اڳواڻ تراشيل آهن|[[مائونٽ رش مور قومي يادگار]]|upright=1.2]] واشنگٽن آمريڪي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن شخصيتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|date=November 17, 2014|last=Frail|first=T.A.|title=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|magazine=Smithsonian|archivedate=December 11, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211102804/https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/}}</ref> ورجينيا جي گورنر [[هنري لي ٽئين]] هن کي “جنگ ۾ پهريون، امن ۾ پهريون، ۽ پنهنجي هم وطنن جي دلين ۾ پهريون” قرار ڏنو.<ref name=anb/> سروي ۽ ماهر راءِ شماريون واشنگٽن کي مسلسل سڀ کان اعليٰ درجي وارن صدرن ۾ شامل ڪنديون رهيون آهن.{{sfn|Murray|Blessing|1994|pp=7–9, 15}}<ref>{{Cite web |publisher=Siena College Research Institute|url=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |title=Siena's 6th Presidential Expert Poll 1982–2018 |date=February 13, 2019 |archivedate=July 19, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719163759/https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=George Washington |series=Presidential Historians Survey |year=2021 |website=[[سي-اسپين]] |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |archivedate=August 22, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210822004246/https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |url-status=live }}</ref> واشنگٽن هڪ نوآبادي سلطنت خلاف پهرين ڪامياب انقلاب جي اڳواڻ طور آزادي ۽ قوم پرستيءَ جو بين الاقوامي نشان بڻيو.{{sfn|Cunliffe|1958|pp=24–26}} 1879 ۾ ڪانگريس [[صدرن جو ڏينهن|واشنگٽن جي سالگرهه]] کي وفاقي موڪل قرار ڏنو.{{sfn|Ferling|2009|p=4}} 1976 ۾، [[آمريڪا جي ٻه سئو ساله جشن]] دوران، کيس وفات کان پوءِ “آمريڪا جي فوجن جو جنرل” مقرر ڪيو ويو. صدر [[جيرالڊ فورڊ]] چيو ته واشنگٽن “گذريل ۽ موجود سڀني فوجي آفيسرن ۾ پهرين نمبر تي رهندو”.{{efn|وليم گارڊنر بيل پنهنجي ڪتاب ''Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer'' ۾ لکي ٿو ته واشنگٽن کي 1798 ۾ رٽائرمينٽ مان فوجي خدمت لاءِ ٻيهر سڏيو ويو، ۽ “ڪانگريس اهڙو قانون پاس ڪيو جيڪو کيس آمريڪا جي فوجن جو جنرل بڻائي سگهي ها، پر ميدان ۾ سندس خدمتن جي ضرورت پيش نه آئي، ۽ اها مقرري 1976 جي جشن تائين نه ڪئي وئي، جڏهن اها اعزازي طور وفات کان پوءِ ڏني وئي.”{{sfn|Bell|1992|pp=52, 66}}}}<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|title=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|year=2017|publisher=U.S. Army Center of Military History|accessdate=November 1, 2018|archivedate=May 29, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210529123258/https://history.army.mil/html/faq/5star.html|url-status=dead}}</ref> 13 مارچ 1978 تي فوج طرفان سرڪاري طور سندس درجو وڌايو ويو.{{sfn|Kleber|1978}} 1809 ۾ [[ميسن لاڪ ويمس]] واشنگٽن کي عزت ڏيڻ لاءِ هڪ [[مدح نگارانه سوانح عمري]] لکي.{{sfn|Weems|1918|p=22}} چيرنو موجب ويمس واشنگٽن کي انساني روپ ڏيڻ، “قوم پرستي ۽ اخلاقيت” کي اُڀارڻ، ۽ اهڙيون “دائمي ڪهاڻيون” پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جهڙوڪ [[ميسن لاڪ ويمس#چيري وڻ وارو قصو|واشنگٽن جو پنهنجي پيءُ جي چيري وڻ بابت ڪوڙ نه ڳالهائڻ]].{{sfnm|Chernow|2010|1pp=813–814|Levy|2013|2pp=6, 217|Weems|1918|3p=22}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|title=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|first=Andrew|last=Delbanco|date=July 4, 1999|archivedate=December 31, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231231005904/https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|url-status=live|authorlink=Andrew Delbanco}}</ref> ويمس جا بيان نه پڪ سان ثابت ٿيا آهن ۽ نه ئي مڪمل طور رد ڪيا ويا آهن.{{sfn|Levy|2013|p=6}} 21هين صدي ۾ واشنگٽن جي شهرت تي تنقيدي نظرثاني پڻ ٿي آهي. تاريخدان [[جان فرلنگ]] لکي ٿو ته واشنگٽن واحد باني ۽ صدر آهي جنهن کي “ديوتائي جهڙو” سڏيو ويو، ۽ سندس ڪردار تاريخدانن پاران سڀ کان وڌيڪ جاچيو ويو آهي.{{sfn|Ferling|2009|pp=xviii–xix}} ليکڪ [[ڊيوڊ هيڪٽ فشر]] واشنگٽن جي شخصيت کي “ايمانداري، خود ضبط، همت، مڪمل سچائي، عزم ۽ فيصلي، پر گڏوگڏ برداشت، شرافت ۽ ٻين لاءِ احترام” طور بيان ڪيو.{{sfn|Fischer|2004|p=446}} واشنگٽن جو [[ريڊ انڊين]] قومن سان تعلق ملي جلي ورثي جو حامل آهي. چيرنو موجب واشنگٽن هميشه مقامي ماڻهن سان انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اميد رکندو هو ته هو پنهنجو گهمندڙ شڪار وارو طرزِ زندگي ڇڏي مقرر زرعي آبادين اختيار ڪندا. هو اهو به دليل ڏئي ٿو ته واشنگٽن ڪڏهن به قبيلائي زمين جي کلي ضبط يا قبيلن جي جبري لڏپلاڻ جي وڪالت نه ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|p=666}} ان جي ابتڙ، [[ڪولن جي. ڪيلووي]] لکي ٿو ته “واشنگٽن وٽ هندستاني زمين حاصل ڪرڻ جو عمر ڀر شوق هو، چاهي پنهنجي لاءِ هجي يا پنهنجي قوم لاءِ، ۽ هن اهڙيون پاليسيون ۽ مهمون شروع ڪيون جن جا هندستاني علائقن تي تباهه ڪن اثر پيا.”{{sfn|Calloway|2018|p=38}} هن وڌيڪ چيو: {{blockquote|قوم جي واڌاري لاءِ ريڊ انڊين ماڻهن جي بي دخلي ضروري سمجهي وئي... پر جيڪڏهن هو انڪار ڪندا يا مزاحمت ڪندا، جيئن هو گهڻو ڪري ڪندا هئا، ته هن محسوس ڪيو ته وٽس “انهن کي صفا ختم ڪرڻ” کانسواءِ ڪو چارو ناهي، ۽ هن جيڪي مهمون ريڊ انڊين ڳوٺ تباهه ڪرڻ لاءِ موڪليون، اهي مڪمل طور جائز سمجهيون ويون.<ref>{{Cite web|last=Ammerman|first=Cassandra|date=October 18, 2018|title=Sitting down with author and historian Colin G. Calloway|url=https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|publisher=Oxford University Press|archivedate=June 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609224953/https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|url-status=live}}</ref>}} ٻين باني اڳواڻن سان گڏ، واشنگٽن کي غلام رکڻ تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن قانون ذريعي غلاميءَ جي خاتمي جي خواهش ظاهر ڪئي، پر هن ان جي خاتمي لاءِ ڪا عملي قانوني شروعات نه ڪئي ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي تحريڪ جي حمايت ڪئي. ان سبب ڪجهه حلقن مان مطالبا اٿيا ته سرڪاري عمارتن تان سندس نالو هٽايو وڃي ۽ عوامي هنڌن تان سندس مجسما ڪڍيا وڃن.<ref>{{cite magazine| last=Hirsh| first=Michael| title=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing| url=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| magazine=[[فارين پاليسي]]| date=June 24, 2020| archive-date=August 18, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| url-status=live}}</ref>{{sfnm|Morgan|2005|1pp=419, 422|Twohig|2001}} واشنگٽن جي [[صدارتي لائبريري]] مائونٽ ورنن ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web|work=NPR|title=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|date=September 27, 2013|last=Peralta|first=Eyder|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|archivedate=August 15, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240815054422/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library}}</ref> جيڪو هاڻي هڪ [[قومي تاريخي ماڳ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|publisher=National Park Service|title=Mount Vernon Place Historic District|accessdate=December 24, 2024|archivedate=November 30, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130132458/https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm}}</ref> سندس ڪاغذ ۽ دستاويز [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ محفوظ آهن.{{sfn|Nowlan|2014|p=56}} === نالي سان منسوب ماڳ ۽ يادگار === {{further|جارج واشنگٽن جا يادگار|جارج واشنگٽن جا مجسما}} [[File:Washington Monument 2022.jpg|thumb|alt=اڇو اوبيليسڪ|[[واشنگٽن يادگار]]|upright=0.8]] ڪيترائي هنڌ ۽ يادگار واشنگٽن جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=George Washington: The First Face of America|last=Perry|first=Warren|work=Face to Face|publisher=National Portrait Gallery| date=February 22, 2013|url=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503033922/https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archivedate=May 3, 2022}}</ref> 21 فيبروري 1885 تي [[واشنگٽن يادگار]] جي افتتاحي تقريب ٿي؛ اهو {{convert|555|ft|adj=on}} اوچو سنگ مرمر جو [[اوبيليسڪ]] آهي، جيڪو [[نيشنل مال]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Washington Monument |url=https://www.nps.gov/wamo/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=July 1, 2023 |archivedate=March 22, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322001937/https://www.nps.gov/wamo/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} واشنگٽن چار صدرن مان هڪ آهي جيڪي [[گٽسن بورگلم]] جي عظيم مجسمي “[[شراين آف ڊيموڪريسي]]” ۾ [[مائونٽ رش مور]] تي [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] ۾ تراشيل آهن.<ref>{{cite web |title=Mount Rushmore National Memorial |url=https://www.nps.gov/moru/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=June 13, 2024 |archivedate=June 12, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612233759/https://www.nps.gov/moru/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪا 1931 ۾ کولِي وئي، نيويارڪ شهر کي [[نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي.{{sfn|Rockland|2020|p=71}} ڪيترائي [[واشنگٽن (توضيح)#تعليم|ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽيون]] واشنگٽن جي نالي سان آهن، جن ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |title=A Brief History of GW |publisher=GW Libraries |accessdate=August 19, 2019 |archivedate=September 14, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914225450/https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wustl.edu/about/history-traditions/|title=History and Traditions|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]]|accessdate=August 19, 2019|archivedate=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/|url-status=live}}</ref> هو جديد آمريڪي ڪرنسي تي پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جنهن ۾ [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ]]، [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] ۽ [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|چوٿون ڊالر سڪو]] (يعني [[واشنگٽن ڪوآرٽر]]) شامل آهن.{{sfn|Tschachler|2020}}<ref>{{cite web|url=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|title=The History of Presidents on Our Coins|date=July 2006|publisher=United States Mint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240907135412/https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|archivedate=September 7, 2024}}</ref> واشنگٽن 1847 ۾ قوم جي [[آمريڪا جي ٽپال ٽڪيٽن جي تاريخ#پهريون قومي ٽپال ٽڪيٽ|پهريئن ٽپال ٽڪيٽ]] تي ظاهر ٿيو، ۽ ان کان پوءِ هو ٻين سڀني کان وڌيڪ آمريڪي ٽپال ٽڪيٽن تي ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|West|2014|p=8}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | total_width = 750 | image1 = Washington 1862 Issue-24c.jpg | alt1 = 24 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جي ڪاري اڇي تصوير | caption1 = 1862 جو واشنگٽن اشو | image2 = Washington WF 1917 Issue-5c (cropped).jpg | alt2 = 5 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جو پاسو ڏيکاريل | caption2 = [[واشنگٽن–فرينڪلِن اشوز|واشنگٽن–فرينڪلِن]] 1917 جو اشو | image3 = 2006 Quarter Proof.png | alt3 = آمريڪا جو چوٿون ڊالر سڪو جنهن تي واشنگٽن جي پاسا واري تصوير | caption3 = واشنگٽن [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|ڪوآرٽر]] | image4 = George Washington Presidential $1 Coin obverse.png | alt4 = سڪو جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ عبارت “George Washington 1st President 1789-1797” | caption4 = واشنگٽن [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] | image5 = Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg | alt5 = ڪاغذي ڪرنسي جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ هڪ ڊالر جي قيمت | caption5 = 2021 جي [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ|ڊالر نوٽ]] تي واشنگٽن }} == پڻ ڏسو == * [[آمريڪا جي انقلابي جنگ]] * [[آمريڪا جو صدر]] * [[جارج واشنگٽن جو خاڪو]] == حوالا == {{reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == {{For|جارج واشنگٽن بابت ڇپيل چونڊيل ڪتابن جي فهرست لاءِ|[[جارج واشنگٽن جي ڪتابيات]]}} {{Refbegin|30em}} === ڪتاب === <!-- A --> * {{cite book|last=ايڪرز|first=چارلس ڊبليو.|authorlink=چارلس ڊبليو. ايڪرز|chapter=[[جان ايڊمز]]|editor-last=گراف|editor-first=هينري|editor-link=هينري گراف|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ|edition=ٽيون ايڊيشن|year=2002|pages=23–38|isbn=9780684312262|publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=آلڊن|first=جان آر.|title=جارج واشنگٽن: هڪ سوانح عمري|year=1996|publisher=لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|isbn=9780807121269|url=https://archive.org/details/georgewashington00alde}} * {{cite book|last=اينڊرسن|first=فريڊ|author-link=فريڊ اينڊرسن (تاريخدان)|title=جنگ جو ڪُورهڙو: ست سالن جي جنگ ۽ برطانوي اتر آمريڪا ۾ سلطنت جو انجام، 1754–1766|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2007|isbn=9780307425393}} * {{cite book|last=ايولان|first=جان|title=واشنگٽن جو الوداعي پيغام: باني پيءُ جي ايندڙ نسلن لاءِ وارننگ|author-link=جان ايولان|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2017|isbn=9781476746463|url=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ}} <!-- B --> * {{cite book|last=بينر|first=اسٽوارٽ|authorlink=اسٽوارٽ بينر|chapter=عدالت جو قيام|doi=10.1093/oso/9780197780350.003.0002|pages=6–36|date=2024|title=دنيا جي سڀ کان طاقتور عدالت: آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي تاريخ|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|edition=آن لائين|isbn=9780197780350 }} * {{cite book|last=بيننگ|first=لانس|editor-last=ووڊورڊ|editor-first=سي. وين ووڊورڊ|editor-link=سي. وين ووڊورڊ|title=بدسلوڪيءَ جي الزامن تي صدرن جا جواب|author-link=لانس بيننگ|publisher=ڊيلاڪورٽ پريس|year=1974|isbn=9780440059233|url=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|url-access=registration}} * {{cite book|last=بارتولوني-ٽوئزن|first=ڪيٿلين|title=اليڪٽي بادشاهه جي خوف سبب: جارج واشنگٽن ۽ 1789 جو صدارتي لقب وارو تڪرار|publisher=ڪارنيل يونيورسٽي پريس|date=2014|isbn=9780801452987}} * {{cite book|last=بيل|first=وليم گارڊنر|title=ڪمانڊنگ جنرل ۽ چيف آف اسٽاف، 1775–2005: آمريڪا جي فوج جي سينيئر آفيسر جا پورٽريٽ ۽ حياتياتي خاڪا|url=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|year=1992|orig-year=1983|publisher=سينٽر آف ملٽري هسٽري، آمريڪا جي فوج|isbn=9780160359125}} * {{cite book|last=بين|first=ڪارل|title=تاريخي فورٽ يارڪ، 1793–1993|url=https://archive.org/details/historicfortyork0000benn|publisher=ڊنڊرن|date=1993|isbn=9780920474792}} * {{cite book|last=بوڊل|first=وئين|title=ويلي فورج جي سياري: جنگ ۾ شهرين ۽ سپاهين جي ڪهاڻي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=2004|isbn=9780271025261}} * {{cite book|last=بورسٽن|first=ڊينيل جے.|author-link=ڊينيل جے. بورسٽن|title=آمريڪي ماڻهو: قومي تجربو|year=2010|publisher=ونٽيچ بُڪس|url=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|isbn=9780307756473}} * {{cite book|last1=بورڊيوچ|first1=فرگس ايم.|authorlink=فرگس بورڊيوچ|title=پهريون ڪانگريس|date=2016|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9781451691931}} * {{cite book|last=برائون|first=اسٽيڦن هاورڊ|date=2016|title=جنگ جا ايڊس: جارج واشنگٽن ۽ نيوبرگ بحران|publisher=يونيورسٽي آف سائوٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781611176599}} <!-- C --> * {{cite book|last=ڪيلووي|first=ڪولن جي.|authorlink=ڪولن جي. ڪيلووي|title=جارج واشنگٽن جي ريڊ انڊين دنيا: پهريون صدر، پهريان آمريڪي، ۽ قوم جي پيدائش|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2018|isbn=9780190652166|url=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ}} * {{cite book|last=ڪارلسن|first=بريڊي|title=مُئا صدر: آمريڪي مهم—اسان جي قوم جي اڳواڻن جي عجيب موتن ۽ حيران ڪندڙ پوءِ واري زندگي ۾|year=2016|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|url=https://books.google.com/books?id=2_R1CQAAQBAJ|isbn=9780393243949}} * {{cite book|last=ڪارپ|first=اي. وئين|date=2017|title=فوج کي پنهنجي مرضيءَ سان بکيو رکڻ: ڪنٽينينٽل آرمي انتظاميا ۽ آمريڪي سياسي ثقافت، 1775–1783|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469639444}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|title=[[اليگزينڊر هيملٽن]]|year=2005|publisher=پينگوئن پريس|isbn=9781101200858|author-link=رون چيرنو|url=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|author-mask=2|title=واشنگٽن: هڪ زندگي|publisher=پينگوئن پريس|year=2010|isbn=9781594202667|url=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher}} * {{cite book|last=چيوروِنسڪي|first=لنڊسي|authorlink=لنڊسي چيوروِنسڪي|date=2020|title=ڪيبنٽ: جارج واشنگٽن ۽ هڪ آمريڪي اداري جو قيام|url=https://archive.org/details/cabinetgeorgewas0000cher|publisher=بيلڪنيپ پريس|isbn=9780674986480}} * {{cite book |last1=ڪو|first1=اليڪسس |author-link=اليڪسس ڪو |title=تون پنهنجو پهريون ڪڏهن نه وسارين: جارج واشنگٽن جي سوانح عمري |date=2020 |publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780735224100}} * {{cite book|last=ڪوگليانو|first=فرانسس|date=2024|title=انقلابي دوستي: واشنگٽن، جيفرسن، ۽ آمريڪي جمهوريه|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780674296596}} * {{cite book |last=ڪوڪ|first=جيڪب اي.|chapter=جارج واشنگٽن|editor-last=گراف|editor-first=هينري|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ |edition=ٽيون ايڊيشن |year=2002|pages=1–21|isbn=9780684312262 |publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=ڪوسٽيلو|first=ميٿيو|date=2021|title=قوم جي ملڪيت: جارج واشنگٽن جي مقبري، مائونٽ ورنن، ۽ پهرين صدر جي ياد|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|isbn=9780700633364}} * {{cite book |editor-last=ڪريسويل|editor-first=جوليا|title=آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورڊ اوريجنز|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_p6k3|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|isbn=9780199547937}} * {{cite book|last=ڪنلِف|first=مارڪس|title=جارج واشنگٽن: ماڻهو ۽ يادگار|year=1958|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316164344|author-link=مارڪس ڪنلِف|url=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|url-access=registration}} <!-- D --> * {{cite book |last1=ڊيلزيل |first1=رابرٽ ايف. جونيئر |last2=ڊيلزيل |first2=لي بالڊون |title=جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن: انقلابي آمريڪا ۾ گهر اندر |year=1998 |url=https://archive.org/details/georgewashington00dalz |url-access=registration |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=9780195121148 }} <!-- E --> * {{cite book|last1=ايلڪنس|first1=اسٽينلي ايم.|author-link1=اسٽينلي ايلڪنس|first2=ايريڪ|last2=مڪٽرڪ|author-link2=ايريڪ مڪٽرڪ|title=وفاقيت جو دور|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=1995|orig-year=1993|url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|isbn=9780195093810}} * {{cite book|last=ايلس|first=جوزف جي.|author-link=جوزف ايلس|title=سندس عالي جناب: جارج واشنگٽن|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2004|isbn=9781400040315|url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|url-access=registration}} * {{Cite book|last=ايلس|first=رچرڊ جي.|url=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|title=آمريڪي صدارت جو قيام|year=1999|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|isbn=9780847694990|url-access=registration}} <!-- F --> * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-link=جان اي. فرلنگ|title=دنيا کي باهه لڳائڻ: واشنگٽن، ايڊمز، جيفرسن، ۽ آمريڪي انقلاب|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2002|isbn=9780195134094|url=https://books.google.com/books?id=lifQ0G0m9WwC}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=تقريباً معجزو: آزاديءَ جي جنگ ۾ آمريڪي فتح|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2007|isbn=9780199758470|url=https://archive.org/details/almostmiracleam00ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن جو عروج: آمريڪي آئيڪن جي لڪل سياسي ڏاهپ|publisher=بلومزبري پريس|year=2009|isbn=9781608191826|url=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|title=مردن ۾ پهريون: جارج واشنگٽن جي زندگي|author-mask=2|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|orig-date=1988|isbn=9780199752751|url=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC}} * {{cite book|last=فشر|first=ڊيوڊ هيڪٽ|title=واشنگٽن جو عبور|year=2004|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195170344|author-link=ڊيوڊ هيڪٽ فشر|url=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC}} * {{cite book|last1=فِش مين|first1=ايتھن ايم.|last2=پيڊرسن|first2=وليم ڊي.|last3=روزيل|first3=مارڪ جے.|author-link3=مارڪ جے. روزيل|title=جارج واشنگٽن: صدارتي قيادت ۽ ڪردار جي بنياد|publisher=پريگر|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|isbn=9780275968687}} * {{cite encyclopedia|year=1936|title=واشنگٽن، جارج|encyclopedia=ڊڪشنري آف اميريڪن بايوگرافي|last1=فِٽزپيٽرڪ|first1=جان سي.|author-link=جان ڪليمنٽ فِٽزپيٽرڪ|editor-first=ڊيومس|editor-last=ميلون|editor-link=ڊيومس ميلون|volume=19|pages=509–527|publisher=اسڪرِبنر|url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer19amer#page/509/mode/1up}} * {{cite book |last1=فليمنگ |first1=ٿامس |authorlink=ٿامس فليمنگ (تاريخدان) |title=امن جا خطرا: يارڪ ٽائون کان پوءِ بقا لاءِ آمريڪا جي جدوجهد |year=2007 |publisher=سميٿسونيئن |isbn=9780061139109 |url=https://archive.org/details/perilsofpeaceame00flem/page/n7/mode/2up }} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|title=جارج واشنگٽن: تجربي جو ڳڙهه (1732–1775)|year=1965|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316285971|author-link=جيمس ٿامس فليڪسنر|url=https://archive.org/details/georgewashington0000flex_u0e8|url-access=registration}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن: ڪرب ۽ الوداع (1793–1799)|publisher=لِٽل، برائون|year=1972|isbn=9780316286022|url=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=واشنگٽن: اڻ ٽر انسان|year=1974|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316286053}} * {{cite book|last=فريزر|first=گريگ ايل.|title=آمريڪا جي باني ماڻهن جا مذهبي عقيدا: عقل، وحي، ۽ انقلاب|url=https://archive.org/details/religiousbel_fraz_2012_000_10692050|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|year=2012|isbn=9780700618453}} <!-- G --> * {{cite book|last1=جينوويس|first1=مائيڪل|last2=لينڊري|first2=اليسا|date=2021|title=آمريڪي صدر ۽ ريڊ انڊين قومن جي تباهي|publisher=پالگريو ميڪملن|isbn=9783030835736}} * {{cite book|last=گلين|first=جسٽن|year=2014|volume=1|title=واشنگٽن خاندان: خانداني تاريخ|publisher=ساواس پبلشنگ|url=https://books.google.com/books?id=gpzwAwAAQBAJ|isbn=9781940669267}} * {{cite book|last=گلوور|first=لورّي|authorlink=لورّي گلوور|date=2014|title=باني جيئن والد: آمريڪي انقلابي اڳواڻن جي ذاتي زندگي ۽ سياست|url=https://archive.org/details/foundersasfather0000glov|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300178609}} * {{cite book |editor1-first=گيري ايل. |editor1-last=گريگ |editor1-link=گيري ايل. گريگ |editor2-first=ميٿيو |editor2-last=اسپالڊنگ |title=محبِ وطن داناءُ: جارج واشنگٽن ۽ آمريڪي سياسي روايت |url=https://archive.org/details/patriotsagegeorg00greg |year=1999 |publisher=آئي ايس آئي بُڪس |isbn=9781882926381}} * {{cite book |last=گريزارڊ |first=فرينڪ اي. جونيئر |title=جارج واشنگٽن: حياتياتي ساٿي ڪتاب |year=2002 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=9781576070826 |author-link=فرينڪ اي. گريزارڊ جونيئر |url=https://books.google.com/books?id=RioTGCygpT8C }} * {{cite book|last=گريزارڊ| first=فرينڪ اي. جونيئر |author-mask=2|title=جارج!: واشنگٽن سان لاڳاپيل هر شيءِ لاءِ رهنما|year=2005 |publisher=ميري نار|isbn=9780976823889}} <!-- H --> * {{cite book|last=هيرِسن|first=ايڊرين|title=طاقتور ذهن: جارج واشنگٽن جي خود-تعليم|publisher=پوٽوميڪ بُڪس|date=2015|isbn=9781612347257}} * {{cite book|last=هيز|first=ڪيڦن جے. |title=جارج واشنگٽن: ڪتابن ۾ هڪ زندگي|url=https://archive.org/details/georgewashington0000haye|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2017|isbn=9780190456672}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|year=2006|title=حقيقت پسند خواببين: جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ|url=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813927411}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|author-mask=2|year=2020|title=پهريون ۽ هميشه: جارج واشنگٽن جو نئون پورٽريٽ|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813944807}} * {{cite book|last=هيريرا|first=رڪارڊو|date=2022|title=واشنگٽن جي فوج کي کارائڻ: 1778 ۾ ويلي فورج جو سيارو جيئرو گذارڻ|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469667324}} * {{cite book|last=هيرش فِيلڊ|first=فريٽز|title=جارج واشنگٽن ۽ غلامي: دستاويزي پيشڪش|year=1997|publisher=يونيورسٽي آف ميزوري پريس|isbn=9780826211354|url=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|url-access=registration}} * {{cite book|last=هولمز|first=ڊيوڊ|authorlink=ڊيوڊ ايل. هولمز|title=باني والدن جا مذهب|date=2006|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780199740963}} <!-- I --> * {{cite book|last=آئيزڪسَن|first=والٽر|authorlink=والٽر آئيزڪسَن|title=بينجامن فرينڪلِن: هڪ آمريڪي زندگي|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2003|isbn=9780743260848|url=https://books.google.com/books?id=oIW915dDMBwC}} <!-- K --> * {{cite book|last=ڪيچم|first=رچرڊ ايم.|authorlink=رچرڊ ايم. ڪيچم|title=سياري جا سپاهي: ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون جنگيون|year=1999|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805060980|orig-year=1973}} * {{cite book|last=ڪوهن|first=رچرڊ ايڇ.|title=چيل ۽ تلوار: وفاقين ۽ آمريڪا ۾ فوجي اداري جي قيام، 1783–1802|year=1975|publisher=فري پريس|isbn=9780029175514|url=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|url-access=registration}} <!-- L --> * {{cite book|last1=لنڪاسٽر|first1=بروس|title=آمريڪي انقلاب|year=1985|publisher=اميريڪن هيريٽيج پريس|isbn=9780828102810|first2=جان ايڇ.|last2=پلمب|author-link2=جان ايڇ. پلمب}} * {{cite book|last=لارسن|first=ايڊورڊ|authorlink=ايڊورڊ جي. لارسن|title=جارج واشنگٽن جي واپسي: رياستن کي گڏ ڪرڻ، 1783–1789|date=2014|publisher=هارپرڪالنس|isbn=9780062248695}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|title=جنرل جارج واشنگٽن: فوجي زندگي|year=2005|publisher=رينڊم هائوس|isbn=9781400060818|author-link=ايڊورڊ جي. لينگل|url=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|url-access=registration}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|author-mask=2|date=2015|title=پهريون ڪاروباري: جارج واشنگٽن ڪيئن پنهنجي—۽ قوم جي—خوشحالي ٺاهي|url=https://archive.org/details/firstentrepreneu0000leng|publisher=ڊا ڪيپو پريس|isbn=9780306823473}} * {{cite book|last1=لينڊر|first1=مارڪ|last2=اسٽون|first2=گيري|date=2016|title=موتمار آچر: جارج واشنگٽن، مونمٿ مهم، ۽ جنگ جي سياست|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=9780806155135}} * {{cite book|last=ليوي|first=فِلپ|authorlink=فِلپ ليوي (تاريخدان)|title=جتي چيريءَ جو وڻ هو: فيري فارم جي ڪهاڻي، جارج واشنگٽن جو ٻالڪپڻ وارو گهر|publisher=ميڪملن|year=2013|isbn=9781250023148|url=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC}} <!-- M --> * {{cite book |title=ريڊ انڊين آمريڪا خلاف جارج واشنگٽن جي جنگ |first=باربرا|last=مئن |year=2008 |publisher=يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس |isbn=9780803216358}} * {{cite book|last=مڪڪلا|first=ڊيوڊ|title=1776|year=2005|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9780743226714|author-link=ڊيوڊ مڪڪلا|url=https://books.google.com/books?id=uu1mC6zWNTwC}} * {{cite book|last=مڊلڪاف|first=رابرٽ|title=واشنگٽن جو انقلاب: آمريڪا جي پهرين اڳواڻ جي ٺهڻ|author-link=رابرٽ مڊلڪاف|publisher=نوپف ڊبل ڊي پبلشنگ گروپ|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=F01ABAAAQBAJ|isbn=9781101874240}} * {{cite book|last=ميسينسِڪ|first=پال|date=2014|title=جارج واشنگٽن ۽ هاف-ڪنگ چيف تانچاريسن|publisher=ميڪفارلينڊ|isbn=9781476615400}} * {{cite book|last=موريسن|first=جيفري ايڇ.|title=جارج واشنگٽن جو سياسي فلسفو|publisher=جان هاپڪنز يونيورسٽي پريس|year=2009|isbn=9780801891090|url=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC}} * {{cite book|title=وائيٽ هائوس ۾ عظمت: واشنگٽن کان رونالڊ ريگن تائين صدرن جي درجابندي|last1=مرّي|first1=رابرٽ ڪي.|author-link1=رابرٽ ڪي. مرّي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=1994|isbn=9780271010892|edition=ٻيون، تازه ڪاري ٿيل |last2=بليسنگ|first2=ٽِم ايڇ.}} <!-- N --> * {{cite book|last=ناگي|first=جان|authorlink=جان اي. ناگي|title=جارج واشنگٽن جي ڳجهي جاسوسي جنگ: آمريڪا جي پهرين جاسوس-ماهر جي ٺهڻ|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2016|isbn=9781250096821|url=https://books.google.com/books?id=uDinCwAAQBAJ}} * {{cite book|last1=نوواڪ|first1=مائيڪل|authorlink=مائيڪل نوواڪ|last2=نوواڪ|first2=جانا|title=واشنگٽن جو خدا: مذهب، آزادي، ۽ اسان جي وطن جو پيءُ|publisher=بيسڪ بُڪس|year=2007|isbn=9780465051267|url=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up}} * {{cite book|last=نوولن|first=رابرٽ اي.|title=آمريڪي صدر: واشنگٽن کان ٽائلر تائين—هنن ڇا ڪيو، ڇا چيو، ۽ هنن بابت ڇا چيو ويو، مڪمل ماخذي نوٽن سميت|year=2014|isbn=9781476601182|publisher=ميڪفارلينڊ|url=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC}} <!-- O, P --> * {{cite book|last=پينٽر|first=نيل اِروِن|authorlink=نيل اِروِن پينٽر|date=2006|title=ڪاري آمريڪين جي تخليق: آفريڪي-آمريڪي تاريخ ۽ ان جا مطلب، 1619 کان اڄ تائين|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195137552}} * {{cite book|last=پالمر|first=ڊيو رچرڊ|authorlink=ڊيو رچرڊ پالمر|title=جارج واشنگٽن ۽ بينڊڪٽ آرنلڊ: ٻن محب وطنن جي ڪهاڻي|publisher=ريجنري پبلشنگ|year=2006|isbn=9781596981645|url=https://books.google.com/books?id=zANrP6rOOJkC}} * {{cite book|last=پيٽرسن|first=بينٽن|title=واشنگٽن ۽ ڪارنوالِس: آمريڪا لاءِ جنگ، 1775–1783|date=2004|publisher=گلوب پيڪوٽ|isbn=9781461734703}} * {{cite book|last=پيرسن|first=مائيڪل|date=2009|title=اهي لعنتي بغاوتي: آمريڪي انقلاب برطانوي نگاهه سان|publisher=هاشيٽ بُڪس|isbn=9780786749782}} * {{cite book|last=فِلبرڪ|first=نٿنيل|authorlink=نٿنيل فِلبرڪ|title=بهادرانه امنگ: جارج واشنگٽن، بينڊڪٽ آرنلڊ، ۽ آمريڪي انقلاب جو انجام|year=2016|publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780143110194|url=https://books.google.com/books?id=wZ1iCgAAQBAJ}} * {{cite book|last=پلس|first=مارڪ|title=هينري ناڪس: آمريڪي انقلاب جو دور انديش جنرل|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2008|isbn=9780230611429|url=https://books.google.com/books?id=Xf5Kmmp-yycC}} <!-- Q, R --> * {{cite book|last=ريگسڊيل|first=بروس|title=هار وٽ واشنگٽن: باني پيءُ ۽ غلاميءَ جو سوال|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|date=2021|isbn=9780674246386}} * {{cite book|last=رينڊل|first=وِلرڊ اسٽيرن|authorlink=وِلرڊ اسٽيرن رينڊل|title=جارج واشنگٽن: هڪ زندگي|year=1997|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805027792|url=https://archive.org/details/georgewashington00rand|url-access=registration}} * {{cite book|last1=راسْمُسن|first1=وِلِم ايم. ايس.|title=جارج واشنگٽن: ڏند ڪٿائن پٺيان ماڻهو|url=https://archive.org/details/georgewashington00rasm|year=1999|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813919003|first2=رابرٽ ايس.|last2=ٽِلٽن}} * {{cite book|last=روڊهيمل|first=جان|authorlink=جان روڊهيمل|date=2017|title=جارج واشنگٽن: دور جو عجوبو|url=https://archive.org/details/georgewashington0000rhod|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300219975}} * {{cite book|last=راڪلينڊ|first=مائيڪل|date=2020|title=جارج واشنگٽن پل: فولاد ۾ شاعري|publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس|isbn=9780813594644}} * {{cite book|last=روز|first=اليگزينڊر|authorlink=اليگزينڊر روز (ليکڪ)|title=واشنگٽن جا جاسوس: آمريڪا جي پهرين جاسوسي انگٺي جي ڪهاڻي|url=https://archive.org/details/washingtonsspies00alex|publisher=رينڊم هائوس پبلشنگ گروپ|year=2006|isbn=9780553804218}} <!-- S --> * {{cite book|last1=اسپالڊنگ|first1=ميٿيو|last2=گيريٽي|first2=پيٽرڪ جے.|title=شهرين جي مقدس اتحاد: واشنگٽن جو الوداعي خطاب ۽ آمريڪي ڪردار|url=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|url-access=registration|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|year=1996|isbn=9780847682621}} * {{cite book |last=اسٽيوش |first=مارڪ |title=فري ميسنري: رسومات، نشانين ۽ ڳجهي سوسائٽيءَ جي تاريخ |publisher=ليويلن پبليڪيشنز |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC |isbn=9780738711485 }} * {{cite book|last=اسٽيورٽ|first=ڊيوڊ|date=2021|title=جارج واشنگٽن: {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻيون == <!-- مهرباني ڪري اهڙن مضمونن بابت ٻاهريان ڳنڍڻيون نه وڌايو، جيڪي هتي يا جارج واشنگٽن جي ڪتابيات ۾ اڳي ئي شامل آهن. --> {{Sister project links|auto=yes}} {{Library resources box}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=1 جارج واشنگٽن] تي [[سي-اسپين]] * {{Gutenberg author}} * [https://www.mountvernon.org جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن] * [https://founders.archives.gov/about/Washington جارج واشنگٽن جا ڪاغذ]، ذيلي مجموعو [[فائونڊرز آن لائين]] مان، [[قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊس انتظاميه|قومي آرڪائيوز]] وٽان * ''[[اسان جي وقت ۾ (ريڊيو سلسلو)|اسان جي وقت ۾]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y28v واشنگٽن ۽ آمريڪي انقلاب]، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي بحث: ڪيرول برڪن، سائمن مڊلٽن، ۽ ڪولن بونويڪ (24 جون 2004) * ''[[عظيم زندگيون]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00804yk جارج واشنگٽن]، [[بي بي سي ريڊيو]]{{nbsp}}4 تي بحث: ميٿيو پيرس، مائيڪل روز، ۽ فرينڪ گريزارڊ (21 آڪٽوبر 2016) * [https://millercenter.org/president/washington واشنگٽن بابت علمي جائزو] [[ملر سينٽر آف پبلڪ افيئرز|ملر سينٽر، يونيورسٽي آف ورجينيا]] تي {{s-start}} {{s-mil}} {{s-break}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=ڪمانڊر اِن چيف آف دي [[ڪنٽينينٽل آرمي]]|years=1775–1783}} {{s-aft|after=[[هينري ناڪس]]|as=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|سينيئر آفيسر]]}} {{s-bef|before=[[جيمس وِلڪنسن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|آمريڪا جي فوج جو سينيئر آفيسر]]|years=1798–1799}} {{s-aft|after=[[اليگزينڊر هيملٽن]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=هيو ويسٽ}} {{s-ttl|title=ممبر آف دي [[هاوس آف برگيسز|ورجينيا هاوس آف برگيسز]]|years=1758–1775}} {{s-non|reason=عهدو ختم ڪيو ويو}} {{s-break}} { == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي انقلاب جون شخصيتون]] [[زمرو:1732ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1799ع جون وفاتون]] [[زمرو:جارج واشنگٽن]] t6jmo06zjeu08s7rj4z08ow4qhewpea 416286 416285 2026-10-01T20:33:05Z Intisar Ali 8681 416286 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جارج واشنگٽن<br /><small>George Washington</small> | image = Gilbert-Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | alt = جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ | caption = پورٽريٽ، {{circa|1803}} | order = پهرين | office = گڏيل رياستن جو صدر | vicepresident = جان ايڊمز | term_start = 30 اپريل، 1789ع | term_end = 4 مارچ، 1797ع | predecessor = عهدو قائم ڪيو ويو | successor = [[جان ايڊمز]] | office2 = [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جو ڪمانڊر ان چيف | appointer2 = [[ڪانٽيننٽل ڪانگريس]] | term_start2 = 19 جون، 1775ع | term_end2 = 23 ڊسمبر، 1783ع | predecessor2 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor2 = هينري ناڪس | birth_date = 22 فيبروري، 1732ع | birth_place = پوپس ڪريڪ، ورجينيا، برطانوي آمريڪا | death_date = {{death date and age|1799|12|14|1732|2|22}} | death_place = [[مائونٽ ورنن]]، ورجينيا، آمريڪا | resting_place = مائونٽ ورنن | party = [[آزاد سياستدان|آزاد]] | spouse = مارٿا واشنگٽن | occupation = فوجي آفيسر، سياستدان، زميندار | signature = George Washington signature.svg | branch = ورجينيا مليشيا، ڪانٽيننٽل آرمي، يو ايس آرمي | rank = جنرل آف دي آرميز }} '''جارج واشنگٽن''' (George Washington؛ پيدائش: 22 فيبروري، 1732ع، وفات: 14 ڊسمبر، 1799ع) گڏيل رياستن جي بنياد وجهندڙ پيلن ([[Founding Fathers of the United States|باني پيئرن]]) مان هڪ ۽ آمريڪا جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو، جنهن 1789ع کان 1797ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن آمريڪي انقلابي جنگ دوران [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جي ڪمانڊر طور آمريڪي فوجن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي سلطنت تي فتح حاصل ڪئي. آمريڪي آزاديءَ ۾ سندس اهم ڪردار جي ڪري کيس ”قوم جو ابو“ ([[Father of the Nation]]) سڏيو ويندو آهي. ورجينيا ۾ پيدا ٿيندڙ واشنگٽن فرانسيسي ۽ انڊين جنگ (1754ع-1763ع) دوران ورجينيا رجمينٽ جو ڪمانڊر رهيو. جڏهن 1775ع ۾ برطانيه خلاف آمريڪي انقلابي جنگ شروع ٿي، ته کيس ڪانٽيننٽل آرمي جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو. هن جي اڳواڻي ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 1781ع ۾ [[يارڪ ٽائون جو گهيرو|يارڪ ٽائون]] واري جنگ ۾ برطانوي فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي. واشنگٽن کي 1788ع ۽ 1792ع ۾ بنا مقابلي آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو. هن هڪ مضبوط قومي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ پنهنجي ڪابينا ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي اختلافن دوران غير جانبدار رهيو. هن ٻن مدن کانپوءِ صدارت تان هٽي ڪري هڪ اهم جمهوري مثال قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي آمريڪي آئين جي 22 هين ترميم ذريعي قانوني شڪل ڏني وئي. جارج واشنگٽن جي تصوير آمريڪي ثقافت جو هڪ اهم نشان آهي. آمريڪا جو گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] سندس نالي سان منسوب آهن. تاريخي ماهرن ۽ عوامي راءِ جي سروي موجب، کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين صدرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==ابتدائي زندگي (1732–1752)== <!-- linked from redirect "Early life of George Washington"--> {{Further|واشنگٽن خاندان}} [[File:Residence of the Washington Family on the Rappahannock.jpg|left|thumb|alt=واشنگٽن خاندان جي رهائش جو خاڪو|[[فيري فارم]]، [[واشنگٽن خاندان]] جي رهائشگاهه [[راپاها نڪ درياهه]] جي ڪناري تي [[اسٽافورڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾، جتي واشنگٽن پنهنجي نوجوانيءَ جو وڏو حصو گذاريو]] {{جارج واشنگٽن سلسلو}} جارج واشنگٽن 22 فيبروري 1732 تي {{efn|name=fn1|همعصر رڪارڊن ۾ سندس جنم [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون|پراڻي انداز]] جي جوليئن ڪئلينڊر ۽ [[نئين سال جون تاريخي يورپي تاريخون|اعلان واري انداز]] موجب 11 فيبروري 1731 طور درج ڪيو ويو. 1752 ۾ برطانوي [[نئون انداز ڪئلينڊر قانون 1750]] نافذ ٿيو، جنهن موجب سرڪاري تاريخي نظام گريگورين ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ سال جي شروعات 1 جنوري کان قرار ڏني وئي (اڳ ۾ 25 مارچ هوندي هئي). انهن تبديلين سبب تاريخن ۾ 11 ڏينهن جو اضافو ٿيو ۽ جنوري 1 کان مارچ 25 جي وچ واري تاريخن ۾ هڪ سال جو فرق پئجي ويو. وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون]].}} [[جارج واشنگٽن جنم يادگار]]، پوپس ڪريڪ، [[ويسٽمورلينڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=3–6}} هو [[آگسٽين واشنگٽن]] ۽ [[ميري بال واشنگٽن]] جي ڇهن ٻارن مان وڏو هو. سندس والد امن جو جج ۽ بااثر شخصيت هو، جنهن جي پهرين شادي جين بٽلر سان ٿي هئي ۽ ان مان چار ٻيا ٻار هئا. واشنگٽن پنهنجي والد سان گهڻو ويجهو نه رهيو ۽ بعد ۾ کيس گهٽ ياد ڪيو؛ سندس ماءُ سان به سندس لاڳاپا ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيا. ڀائرن ۾ هو خاص طور پنهنجي سڳو وڏو ڀاءُ [[لارنس واشنگٽن]] سان گهڻو ويجهو هو.{{sfn|Lengel|2005|p=7}} 1735 ۾ خاندان [[لٽل هنٽنگ ڪريڪ]] جي پوکيءَ واري زمين تي منتقل ٿيو، ۽ پوءِ 1738 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ويجهو [[فيري فارم]] تي اچي رهيو. جڏهن 1743 ۾ آگسٽين فوت ٿيو ته واشنگٽن کي فيري فارم ۽ ڏهه غلام ورثي ۾ مليا؛ لارنس کي لٽل هنٽنگ ڪريڪ مليو، جنهن جو نالو هن بدلائي [[ماؤنٽ ورنن]] رکيو.{{sfnm|Levy|2013|1pp=39, 55, 56|Morgan|2005|2p=407}} والد جي وفات سبب واشنگٽن کي پنهنجي سڳن اڌ ڀائرن جهڙي رسمي تعليم حاصل نه ٿي، جيڪي انگلينڊ جي [[ايپلبي گرامر اسڪول]] ۾ پڙهيا هئا. هن بدران [[لوئر چرچ اسڪول]]، [[هارٽفيلڊ، ورجينيا]] ۾ تعليم ورتي. هن رياضي ۽ زمين جي [[سروي]] سکيا ۽ هڪ ماهر [[خاڪا ٺاهيندڙ]] ۽ [[نقشه سازي]] ڪندڙ بڻيو. سندس سوانح نگار [[رون چرنو]] موجب، نوجوانيءَ تائين هو لکڻ ۾ “قابلِ ذڪر طاقت” ۽ “درستگي” جو مظاهرو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10–12|Ferling|2002|2p=14}} نوجوانيءَ ۾ هن سماجي روين بابت سو کان وڌيڪ اصول گڏ ڪري لکيا، جيڪي ”اخلاقي قاعدا“ جي نالي سان مشهور ٿيا؛ اهي اصول هڪ فرينچ ڪتاب جي انگريزي ترجمي مان نقل ڪيل هئا.{{sfn|Harrison|2015|p=19}} واشنگٽن اڪثر [[بيل ووار]] نالي جاگير تي ويندو هو، جيڪا [[وليم فيئرفيڪس]] جي ملڪيت هئي، جيڪو لارنس جو سسر هو. فيئرفيڪس سندس سرپرست ۽ ڄڻ ٻيو والد بڻيو. 1748 ۾ واشنگٽن فيئرفيڪس جي [[شينانڊوا وادي]] واري ملڪيت جي سروي لاءِ هڪ مهيني تائين ٽيم سان گڏ رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10, 19|Ferling|2002|2pp=14–15|Randall|1997|3p=36}} اڳين سال کيس [[وليم ۽ ميري ڪاليج]] مان سرويئر جو لائسنس مليو.{{efn|[[وليم ۽ ميري ڪاليج]] جي چارٽر موجب ان کي ورجينيا جي ڪائونٽين ۾ سرويئر مقرر ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته واشنگٽن اتي باقاعده ڪلاس اٽينڊ ڪيا هئا.}} جيتوڻيڪ هن روايتي شاگردي (اپرنٽس شپ) نه ڪئي هئي، پر [[ٿامس فيئرفيڪس]] کيس [[ڪلپيپر ڪائونٽي، ورجينيا]] جو سرويئر مقرر ڪيو. هن 20 جولاءِ 1749 تي عهدي جو حلف کنيو ۽ 1750 ۾ استعيفٰي ڏني. 1752 تائين هن شينانڊوا وادي ۾ لڳ ڀڳ 1500 ايڪڙ زمين خريد ڪري ورتي هئي ۽ مجموعي طور 2315 ايڪڙ زمين جو مالڪ بڻجي چڪو هو.{{sfnm|Fitzpatrick|1936|1loc=v. 19, p. 510|Chernow|2010|2pp=22–23}} 1751 ۾ واشنگٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ واحد ڀيرو اتر آمريڪا جي سرزمين کان ٻاهر سفر ڪيو، جڏهن هو لارنس سان گڏ [[بارباڊوس]] ويو، اميد ته اتي جي موسم سندس ڀاءُ جي [[ٽي بي]] (سل) کي فائدو ڏيندي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=24|Rhodehamel|2017|2loc=2: Powerful Ambitions, Powerful Friends}} ان سفر دوران واشنگٽن کي [[چيچڪ]] ٿي پئي، جنهن سندس چهري تي هلڪا نشان ڇڏيا، پر مستقبل جي بيماري کان مدافعت فراهم ڪئي. لارنس 1752 ۾ فوت ٿيو؛ واشنگٽن ماؤنٽ ورنن کي سندس بيواهه اين کان ليز تي ورتو، ۽ 1761 ۾ سندس وفات کان پوءِ مڪمل مالڪي حاصل ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=26, 52, 98}} بارباڊوس جو سفر واشنگٽن کي برطانوي ائٽلانٽڪ دنيا، پوکيءَ واري سماج ۽ سلطنتي انتظاميه جي انهن پهلوئن سان روشناس ڪرايو، جيڪي ورجينيا کان ٻاهر موجود هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=25}} == نوآبادي دور جي فوجي زندگي (1752–1758) == لارنس واشنگٽن جي [[ورجينيا مليشيا]] ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل طور خدمت جارج کي فوجي ڪميشن حاصل ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورجينيا جي ليفٽيننٽ گورنر [[رابرٽ ڊنويڊي]] واشنگٽن کي ميجر مقرر ڪيو ۽ چار مليشيا ضلعن مان هڪ جو ڪمانڊر بڻايو. برطانوي ۽ فرينچ فوجون [[اوهايو درياهه وادي]] تي ڪنٽرول لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون: برطانيا درياهه جي ڪناري تي قلعن جي تعمير ڪري رهيو هو، جڏهن ته فرينچ فوج درياهه ۽ [[ايري ڍنڍ]] جي وچ واري علائقي ۾ مضبوط ٿي رهي هئي.{{sfnm|Anderson|2007|1pp=31–32|Chernow|2010|2pp=26–27}} آڪٽوبر 1753 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي خاص نمائندي طور مقرر ڪيو ته هو فرينچ فوج کان مطالبو ڪري ته اهي برطانوي دعويٰ ڪيل زمين خالي ڪن. واشنگٽن کي [[ايروكوا اتحاد]] سان امن قائم ڪرڻ ۽ فرينچ فوج بابت ڄاڻ گڏ ڪرڻ جي به هدايت ڏني وئي. واشنگٽن [[ٽاناچيريسن]] نالي ايروكوا اڳواڻ سان [[لاگس ٽائون]] ۾ ملاقات ڪئي. واشنگٽن موجب، انهيءَ ملاقات ۾ ٽاناچيريسن کيس ”ڪونوتوڪوريوس“ سڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڳوٺن کي ڳڙڪائيندڙ“ هئي؛ اهو لقب اڳ ۾ سترهين صديءَ جي آخر ۾ سندس پردادا [[جان واشنگٽن]] کي [[سَسڪوهينڪ]] قوم طرفان ڏنو ويو هو.{{sfn|Calloway|2018|pp=25, 69}} واشنگٽن جو قافلو نومبر 1753 ۾ اوهايو درياهه تائين پهتو، جتي هڪ فرينچ گشتي ٽولي کين روڪيو. کين [[فورٽ لي بوف]] ڏانهن وٺي ويو ويو، جتي واشنگٽن جو دوستانه استقبال ڪيو ويو. هن فرينچ ڪمانڊر [[جئڪس ليگارڊيئر ڊي سينٽ پيئر]] کي برطانوي مطالبو پيش ڪيو، پر فرينچ روانگي کان انڪار ڪيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سينٽ پيئر پنهنجو باضابطه جواب ڏنو ۽ واپسي سفر لاءِ خوراڪ ۽ سياري جا ڪپڙا به ڏنا. واشنگٽن سخت سياري جي حالتن ۾ اهو خطرناڪ مشن مڪمل ڪيو ۽ جڏهن سندس رپورٽ ورجينيا ۽ لنڊن ۾ شايع ٿي ته کيس سڃاڻپ ملي.{{sfnm|Harrison|2015|1pp=25–26|Ferling|2009|2pp=15–18}} === فرينچ ۽ انڊين جنگ === {{Main|جارج واشنگٽن فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾}} [[File:French_and_Indian_War_map.png|thumb|upright=1.2|Map showing key locations in the فرينچ ۽ انڊين جنگ]] [[File:Washington the soldier.jpg|thumb|upright=1.2|”واشنگٽن دي سولجر“، 1834 جي تصوير جنهن ۾ هو [[مونونگاهيلا جي جنگ]] دوران گهوڙي تي سوار ڏيکاريل آهي]] فيبروري 1754 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 300 سپاهين تي مشتمل [[ورجينيا رجمنٽ]] جو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو، ۽ کيس [[اوهايو جي سنگم]] وٽ فرينچ فوج سان مقابلو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. واشنگٽن اپريل ۾ اڌ فوج سان روانو ٿيو ۽ جلد ئي معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 1,000 فرينچ سپاهي اتي [[فورٽ ڊيوڪين]] تعمير ڪري رهيا آهن. مئي ۾، جڏهن هن [[فورٽ نيسيسيٽي قومي ميدان جنگ]] وٽ دفاعي مورچو قائم ڪيو، ته خبر پئي ته فرينچ فوج لڳ ڀڳ 7 ميل پري ڪيمپ ڪري رهي آهي؛ هن حملي جو فيصلو ڪيو. فرينچ ٽولي لڳ ڀڳ 50 ماڻهن تي مشتمل هئي، تنهنڪري 28 مئي تي واشنگٽن اوچتو حملو ڪيو. سندس ورجينيا ۽ مقامي ساٿين فرينچن کي قتل ڪيو، جن ۾ سندن ڪمانڊر [[جوزف ڪولون ڊي جومون وِل]] پڻ شامل هو، جيڪو برطانيا لاءِ سفارتي پيغام کڻي آيو هو. فرينچن بعد ۾ پنهنجن ساٿين کي قتل ۽ بي دردي سان مئل ڏٺو، ۽ واشنگٽن کي ذميوار قرار ڏنو، جيڪو [[فورٽ نيسيسيٽي]] ڏانهن واپس هٽي ويو. ايندڙ مهيني ورجينيا رجمنٽ جا باقي سپاهي اچي مليا، ۽ کيس مڪمل ڪرنل جي حيثيت سان سڄي رجمنٽ جو ڪمانڊ ڏنو ويو. پر ڪيپٽن [[جيمس ميڪي]] جي اڳواڻي هيٺ ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ آزاد برطانوي ڪمپني به ساڻس شامل ٿي، جنهن جي شاهي ڪميشن واشنگٽن کان مٿانهين هئي، جنهن سبب قيادت بابت تڪرار پيدا ٿيو. 3 جولاءِ تي 900 فرينچ سپاهين فورٽ نيسيسيٽي تي حملو ڪيو، ۽ جنگ آخرڪار واشنگٽن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي ختم ٿي. واشنگٽن فرينچ نه ڄاڻندو هو، پر هن هڪ دستاويز تي صحي ڪئي جنهن ۾ اڻ ڄاڻائي طور جومون ول جي ”قتل“ جي ذميواري قبول ڪئي وئي؛ هن بعد ۾ ترجمان کي قصوروار قرار ڏنو. ورجينيا رجمنٽ کي ٻيهر ورهايو ويو ۽ واشنگٽن کي ڪيپٽن جو عهدو پيش ڪيو ويو، جيڪو دراصل تنزلي هئي، تنهنڪري هن انڪار ڪيو ۽ استعيفٰي ڏئي ڇڏي. جومون ول وارو واقعو ئي فرينچ ۽ انڊين جنگ جي شروعات بڻيو. 1755 ۾ واشنگٽن جنرل [[ايڊورڊ بريڊاڪ]] جو رضاڪار مددگار بڻيو، جنهن [[بريڊاڪ مهم]] جي قيادت ڪندي فورٽ ڊيوڪين ۽ [[اوهايو ملڪ]] مان فرينچن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. واشنگٽن جي صلاح تي بريڊاڪ فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. واشنگٽن سخت پيچش ۾ مبتلا هو، تنهنڪري شروعات ۾ مهم ۾ شامل نه ٿي سگهيو. جڏهن هو مونونگاهيلا وٽ ٻيهر شامل ٿيو ته فرينچ ۽ سندن مقامي اتحادي فوج تي اوچتو حملو ڪيو. ٻن ٽين حصي برطانوي فوج مارجي وئي يا زخمي ٿي وئي، ۽ بريڊاڪ مارجي ويو. ليفٽيننٽ ڪرنل [[ٿامس گيج]] جي حڪم هيٺ واشنگٽن بچيل سپاهين کي گڏ ڪري پٺتي مورچو سنڀاليو، جنهن سان باقي فوج بچي نڪري وئي. هن جنگ دوران سندس ٻه گهوڙا مارجي ويا ۽ ٽوپي ۽ ڪوٽ گولين سان ڇني ويا. هن جي بهادريءَ سان سندس اڳوڻي ناڪاميءَ واري شهرت بحال ٿي، پر کيس پوءِ ٿيندڙ مهمن جي منصوبابندي ۾ شامل نه ڪيو ويو. آگسٽ 1755 ۾ ورجينيا رجمنٽ ٻيهر منظم ڪئي وئي ۽ ڊنويڊي کيس ٻيهر ڪرنل مقرر ڪيو. هن جلد ئي سينياريٽي بابت ڪيپٽن [[جان ڊيگورٿي]] سان تڪرار ڪيو، جيڪو [[فورٽ ڪمبرلينڊ]] ۾ ميري لينڊ جي ٽولي جي قيادت ڪري رهيو هو. واشنگٽن فورٽ ڊيوڪين خلاف حملو ڪرڻ جو خواهشمند هو ۽ شاهي ڪميشن لاءِ ڪوششون ڪيون، پر [[لارڊ لاڊون]] کيس انڪار ڪيو ۽ صرف فورٽ ڪمبرلينڊ جي ذميواري کان آزاد ڪيو. 1758 ۾ ورجينيا رجمنٽ کي [[فوربز مهم]] ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن فورٽ ڊيوڪين تي قبضو ڪيو وڃي. جنرل [[جان فوربز]] ڪجهه معاملن ۾ واشنگٽن جي صلاح مڃي، پر قلعو وٺڻ لاءِ رستي بابت سندس راءِ رد ڪئي. پوءِ به هن واشنگٽن کي اعزازي برگيڊيئر جنرل بڻايو ۽ هڪ بريگيڊ جي قيادت ڏني. پر حملي کان اڳ ئي فرينچ قلعو ڇڏي ويا. هڪ غلط فهميءَ واري فائرنگ ۾ 14 مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا. مايوس ٿي واشنگٽن جلد ئي استعيفٰي ڏني ۽ [[ماؤنٽ ورنن]] موٽي ويو. واشنگٽن جي قيادت هيٺ ورجينيا رجمنٽ ڏهه مهينن ۾ 300 ميل سرحدي علائقي جي حفاظت ڪئي ۽ ويهن مقامي حملن کي روڪيو. هن رجمنٽ کي وڌيڪ پيشاور بڻايو ۽ ان جي تعداد 300 کان وڌائي 1,000 تائين پهچائي. جيتوڻيڪ کيس شاهي ڪميشن نه ملي، جنهن سبب هو برطانيا کان ناخوش رهيو، پر هن قيادت، خود اعتمادي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جو وڏو تجربو حاصل ڪيو. نوآبادي سياستدانن جي تباهي ڪندڙ مقابلي کيس بعد ۾ مضبوط مرڪزي حڪومت جي حمايت ڪرڻ تي آمادہ ڪيو. == شادي، شهري ۽ سياسي زندگي (1759–1775) == {{Main|جارج واشنگٽن جي سياسي ارتقا}} <!-- linked from redirect "George Washington between the wars" --> {{multiple image | image1 = Washington 1772.jpg | alt1 = ڪرنل جي وردي ۾ بيٺل واشنگٽن جي رسمي تصوير | caption1 = ''ڪرنل جارج واشنگٽن''، 1772 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي | image2 = Martha Dandridge Custis, John Wollaston, 1757.jpg | alt2 = نوجوان مارٿا واشنگٽن جي تيل رنگ واري تصوير | caption2 = ''مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس''، 1757 جي تصوير جيڪا [[جان وولاسٽن]] ٺاهِي }} 6 جنوري 1759 تي، 26 ورهين جي عمر ۾، واشنگٽن 27 ورهين جي امير زميندار جي بيواهه [[مارٿا واشنگٽن|مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس]] سان شادي ڪئي. مارٿا ذهين، باوقار ۽ جاگير سنڀالڻ ۾ ماهر هئي، ۽ ٻنهي جي شادي خوشگوار رهي.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=33–34|Wiencek|2003|2p=69}} هو [[ماؤنٽ ورنن]] ۾ رهڻ لڳا، جتي واشنگٽن تمباڪو ۽ ڪڻڪ پوکي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=97–98|Fischer|2004|2p=14}} هن شاديءَ وسيلي مارٿا جي {{convert|18000|acre|ha|-2|adj=on}} [[ڊينيل پارڪ ڪَسٽِس جي جاگير]] ۾ هڪ-ٽئين حصي جي ڏاجي ملڪيت تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، ۽ باقي ٻن-ٽئين حصي کي مارٿا جي ٻارن لاءِ سنڀاليو. ان سان هو ورجينيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سندس سماجي حيثيت وڌائي.{{sfn|Wiencek|2003|pp=9–10, 67–69, 80–81}} واشنگٽن جي زور ڀرڻ تي، گورنر [[نوربورن برڪلي، چوٿون بارون بوٽيٽورٽ|لارڊ بوٽيٽورٽ]] 1754 ۾ ڊنويڊي طرفان ڪيل وعدو پورو ڪيو ته فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾ رضاڪار مليشيا سان خدمت ڪندڙن کي زمين جا انعام ڏنا ويندا.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=100|2a1=Chernow|2y=2010|2p=184}} 1770 جي آخر ۾ واشنگٽن اوهايو ۽ [[ڪاناوها درياهه]] واري علائقي جي زمينن جو جائزو ورتو ۽ سرويئر [[وليم ڪرافورڊ]] کي زمين ورهائڻ لاءِ مقرر ڪيو. ڪرافورڊ {{convert|23200|acre|ha}} زمين واشنگٽن کي الاٽ ڪئي. واشنگٽن ويٽرنز کي چيو ته زمين پوک لاءِ موزون ناهي، ۽ {{convert|20147|acre|ha}} خريد ڪرڻ تي راضي ٿيو، جنهن ڪري ڪجهه ماڻهن کي لڳو ته ساڻن دوکو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=44–45|Grizzard|2002|2pp=135–137}} هن ماؤنٽ ورنن جي پکيڙ ٻيڻي ڪري {{convert|6500|acre|ha|-2}} تائين پهچائي، ۽ 1775 تائين غلامن جو انگ به ٻيڻو ڪري سؤ کان مٿي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} هڪ معزز فوجي هيرو ۽ وڏو زميندار هئڻ سبب، واشنگٽن مقامي عهدن تي رهيو ۽ 1758 کان شروع ٿيندڙ ستن سالن تائين [[فريڊرڪ ڪائونٽي، ورجينيا]] جي نمائندگي ڪندي [[ورجينيا هائوس آف برجيزز]] لاءِ چونڊيو ويو.{{efn|هن 1755 ۽ 1757 ۾ به چونڊ وڙهي پر ناڪام ٿيو.{{sfn|Misencik|2014|p=176}}}}{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} شروعاتي قانون سازي واري دور ۾ هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1760ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيو ۽ برطانيا جي ٽيڪس ۽ [[آمريڪي نوآبادين ۾ تجارتي پابندين واري پاليسي]] جو نمايان نقاد بڻيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=49–54, 68}} هو انگلينڊ مان عياشي شيون درآمد ڪندو هو ۽ تمباڪو برآمد ڪري ادائيگي ڪندو هو. گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ وڌندڙ خرچن سبب 1764 تائين هو £1,800 جو قرضدار ٿيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=49–50}} لنڊن جي واپاري رابرٽ ڪيري تي سندس مڪمل انحصار سندس معاشي تحفظ لاءِ خطرو بڻيو.{{efn|20 سيپٽمبر 1765 جي خط ۾ واشنگٽن "رابرٽ ڪيري اينڊ ڪمپني" کي گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ لنڊن جي مهانگي شين بابت احتجاج ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=138|Ferling|2009|2p=68}}}}{{sfn|Ellis|2004|p=51}} 1764 کان 1766 جي وچ ۾ هن فصل تبديل ڪري تمباڪو بدران ڪڻڪ کي اهم نقد فصل بڻايو، ۽ [[جارج واشنگٽن جي اٽي جي چڪي]] ۽ ڀنگ جي پوک شامل ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=141|Ragsdale|2021|2pp=23, 41–42}} واشنگٽن جي سوتيلي ڌيءُ پيٽسي کي مرگي جا دورا پوندا هئا ۽ 1773 ۾ ماؤنٽ ورنن تي فوت ٿي وئي، جنهن سان واشنگٽن کي سندس وراثت مان ڪجهه حصو مليو ۽ قرض ادا ڪري سگهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=161|Gardner|2013}} === برطانوي پارليامينٽ ۽ تاج جي مخالفت === {{further|آمريڪي انقلاب|جارج واشنگٽن آمريڪي انقلاب ۾}} واشنگٽن انهن ٽيڪسن جي مخالفت ڪئي جيڪي [[برطانوي پارليامينٽ]] نمائندگي کان سواءِ نوآبادين تي لاڳو ڪيا.{{sfn|Chernow|2010|p=136}} هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765]] کي ظالماڻو قرار ڏنو ۽ ان جي خاتمي تي خوشي ظاهر ڪئي. [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي جواب ۾ هن مئي 1769 ۾ تجويز پيش ڪئي ته ورجينيا وارا برطانوي شين جو بائيڪاٽ ڪن؛ اهي قانون گهڻو ڪري 1770 ۾ ختم ڪيا ويا.{{sfnm|Glover|2014|1pp=42–46|Taylor|2016|2p=75}} واشنگٽن ۽ ٻين نوآبادين کي [[1763 جو شاهي فرمان]] تي به ڪاوڙ هئي، جنهن [[اليگيني جبلن]] جي اولهه ۾ آبادڪاري تي پابندي وڌي هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=137, 148|Taylor|2016|2pp=61, 75}} برطانيا پاران مغربي زمين جي [[زميني قياس آرائي]] ۾ مداخلت به ناراضگي جو سبب بڻي.{{sfn|Calloway|2018|p=184}} 1774 ۾ [[بوسٽن ٽي پارٽي]] جي جواب ۾ پارليامينٽ [[جبراتي قانون]] پاس ڪيا، جن کي واشنگٽن "اسان جي حقن ۽ مراعاتن تي حملو" قرار ڏنو.{{sfnm|Randall|1997|1p=262|Chernow|2010|2p=166|Taylor|2016|3p=119}} انهيءَ سال جولاءِ ۾ هن ۽ [[جارج ميسن]] [[فيرفڪس ريزولووز]] تيار ڪيا، جن ۾ [[اٽلانٽڪ غلام واپار]] ختم ڪرڻ جي اپيل شامل هئي؛ اهي منظور ڪيا ويا.{{sfn|Chernow|2010|p=167}} آگسٽ ۾ واشنگٽن [[پهريون ورجينيا ڪنوينشن]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ کيس [[پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] لاءِ نمائندو چونڊيو ويو.{{sfnm|1a1=Ferling|1y=2010|1p=100|Glenn|2014|2p=82}} 1774 ۾ تڪرار وڌڻ سان، هن ورجينيا ۾ مليشيا کي تربيت ڏني ۽ ڪانگريس طرفان لاڳو ڪيل [[ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن]] جي بائيڪاٽ تي عمل ڪرائڻ منظم ڪيو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=108|Taylor|2016|2pp=126–127}} == فوج جو ڪمانڊر اِن چيف (1775–1783) == {{further|جارج واشنگٽن جي فوجي ڪيريئر}} [[File:George Washington, 1776.jpg|thumb|alt=ڪرنل وردي ۾ بيٺل جنرل جارج واشنگٽن جي رسمي تصوير، ڪنٽينينٽل آرمي جي ڪمانڊر طور|''جنرل واشنگٽن، ڪنٽينينٽل آرمي جو ڪمانڊر''، 1776 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي]] [[آمريڪي انقلابي جنگ]] 19 اپريل 1775 تي [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪارڊ جون جنگيون]] سان شروع ٿي.{{sfn|Taylor|2016|p=132}} واشنگٽن 4 مئي تي تڪڙ ۾ [[ماؤنٽ ورنن]] ڇڏي [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[ٻئي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|p=182}} 14 جون تي ڪانگريس [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي ۽ [[جان ايڊمز]] واشنگٽن کي ان جو [[ڪمانڊر اِن چيف]] نامزد ڪيو—خاص طور تي سندس فوجي تجربي ۽ ان خيال سبب ته ورجينيا جو ماڻهو نوآبادين کي وڌيڪ متحد ڪري سگهندو. ايندڙ ڏينهن ڪانگريس يڪراءِ طور هن کي چونڊيو.{{efn|چرنو مطابق، واشنگٽن کي ڪمانڊ لاءِ بهترين چونڊ سمجهڻ جا ٻيا سبب هن جي “وڌيڪ باوقار موجودگي، تمام بهتر فيصلو، وڌيڪ سياسي هوشياري، ۽ بي مثال رعب” وغيره هئا؛ يعني هن وٽ قيادت لاءِ مناسب مزاج موجود هو.{{sfn|Chernow|2010|p=185}}}}{{sfnm|Taylor|2016|1pp=132–133|Ellis|2004|2pp=67–68|Chernow|2010|3pp=185–186|Cogliano|2024|4pp=94–95}} واشنگٽن 16 جون تي قبوليت واري تقرير ڪئي ۽ پگهار وٺڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ سندس خرچن جي ادائيگي ڪئي وئي.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=294|2a1=Rhodehamel|2y=2017|2loc=5: "Because We Are Americans"|Taylor|2016|3pp=141–142|Ferling|2009|4pp=86–87}} ڪانگريس واشنگٽن لاءِ اهم اسٽاف آفيسر چونڊيا، جن ۾ [[آرٽيمس وارڊ]]، [[هوريشيو گيٽس]]، [[چارلس لي]]، [[فلپ اسڪائيلر]]، ۽ [[نٿانيل گرين]] شامل هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=190–191|Ferling|2002|2p=108}} [[هينري ناڪس]] پنهنجي [[فوجي هٿيارن ۽ سامان]] بابت ڄاڻ سان ايڊمز ۽ واشنگٽن کي متاثر ڪيو ۽ کيس ڪرنل ۽ توپخاني جو سربراهه بڻايو ويو. اهڙي طرح، واشنگٽن [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي ذهانت ۽ بهادريءَ کان متاثر ٿيو؛ پوءِ هن هيملٽن کي ڪرنل بڻايو ۽ کيس پنهنجو [[ايڊ ڊي ڪيمپ]] مقرر ڪيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=109–110|Puls|2008|2p=31}} واشنگٽن شروع ۾ ڪارن سپاهين جي ڀرتي تي پابندي وڌي—چاهي آزاد هجن يا غلام. برطانيا نوآبادين کي ورهائڻ جو موقعو ڏٺو: ورجينيا جي نوآبادي گورنر [[ڊنمور جو اعلان]] جاري ڪيو، جنهن تحت جيڪڏهن غلام برطانوي فوج ۾ شامل ٿين ته کين آزاديءَ جو وعدو ڏنو ويو.{{sfn|Morgan|2000|pp=290–291}} هن اعلان ۽ فوجين جي ضرورت جي ڪري واشنگٽن ٿوري ئي عرصي ۾ پنهنجو پابنديءَ وارو فيصلو واپس ورتو.{{sfnm|Painter|2006|1p=65|Hirschfeld|1997|p=2}} جنگ جي پڇاڙيءَ تائين ڪنٽينينٽل آرمي جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي سپاهين جو تعلق ڪارن سان هو، ۽ ڪجهه کي آزادي به ملي.{{sfn|Taylor|2016|p=231}} === بوسٽن جو گهيرو === {{Main|بوسٽن جو گهيرو}} اپريل 1775 ۾ وڌندڙ بغاوت جي ردعمل طور برطانوي فوجين [[بوسٽن]] تي قبضي ڪيو، ۽ قيادت جنرل [[ٿامس گيج]] وٽ هئي، جيڪو آمريڪا ۾ برطانوي فوجن جو ڪمانڊر هو.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–123}} مقامي مليشيائن شهر کي گهيرو ڪري برطانوي فوجن کي ڦاسائي ڇڏيو، جنهن سان جمود واري حالت پيدا ٿي.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–122, 143}} واشنگٽن جڏهن بوسٽن طرف روانو ٿيو ته نعريباز هجوم ۽ سياسي تقريبن سان سندس آجيان ٿي؛ هو [[پيٽرياٽ]] تحريڪ جي علامت بڻجي ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=193}} 2 جولاءِ تي پهچڻ بعد هن فوج جو معائنو ڪيو، پر مليشيا کي بي ضابطه ڏٺائين.{{sfn|Taylor|2016|p=143}} صلاح مشوري کان پوءِ هن [[بينجمن فرينڪلِن]] جي تجويز ڪيل سڌارن تي عمل شروع ڪيو: فوجي مشقون لاڳو ڪيون ۽ سخت نظم وضبط جا قدم کنيا.{{sfnm|Isaacson|2003|1p=303|Ferling|2002|2p=112|Taylor|2016|3p=143|Fitzpatrick|1936|4p=514}} هن [[بنڪر هِل جي جنگ]] ۾ سٺو ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ڪجهه سپاهين کي آفيسر بڻايو، ۽ جن کي نااهل سمجهيو تن کي هٽايو.{{sfn|Ferling|2002|pp=112–113, 116}} آڪٽوبر ۾ بادشاهه [[جارج ٽيون]] اعلان ڪيو ته نوآباديون کليل بغاوت ۾ آهن، ۽ گيج کي ڪمانڊ کان هٽائي جنرل [[وليم هو]] کي مقرر ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=208|Taylor|2016|2pp=133–135}} جڏهن [[چارلس درياهه]] ڄمي ويو ته واشنگٽن بوسٽن تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر گيٽس ۽ ٻين کي اڻ تربيت يافته مليشيا کي مضبوط قلعابندين تي حملي لاءِ موڪلڻ قبول نه هو. ان بدران، واشنگٽن [[ڊورچسٽر هائٽس جي قلعي بندي]] ڪرڻ تي راضي ٿيو ته جيئن برطانوي فوج کي شهر ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪري سگهجي.{{sfn|Ferling|2009|p=100}} 17 مارچ تي 8,906 برطانوي سپاهي، 1,100 [[لويالسٽ]]، ۽ 1,220 عورتون ۽ ٻار افراتفريءَ واري سامونڊي لڏپلاڻ شروع ڪيائون. واشنگٽن 500 ماڻهن سان شهر ۾ داخل ٿيو ۽ کين صاف حڪم ڏنائين ته ڦرلٽ نه ڪن.{{sfn|McCullough|2005|pp=105–107}} هن بوسٽن ۾ فوجي اختيار استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ شهري معاملن کي مقامي اختيارين وٽ رهڻ ڏنو.{{efn|24 جنوري 1776 تي ڪانگريس جي نمائندي [[ايڊورڊ رَٽليج]] (واشنگٽن جي خدشن جي تائيد ڪندي) تجويز ڏني ته برطانيا وانگر جنگي کاتو قائم ڪيو وڃي.{{sfn|Wright|1983|p=89}} [[بورڊ آف وار]] جي تنظيم 1776 کان پوءِ ڪيترين اهم تبديلين مان گذري.{{sfn|Wright|1983|p=121f}}}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=227–228|Lengel|2005|2pp=124–126|Ferling|2002|3pp=116–119|Taylor|2016|4pp=144, 153–154}} === نيو يارڪ ۽ نيو جرسي === {{Main|نيو يارڪ ۽ نيو جرسي مهم}} ==== لانگ آئلينڊ جي جنگ ==== {{Main|لانگ آئلينڊ جي جنگ}} [[File:Battle_of_Long_Island.png|thumb|alt=نيو يارڪ ۾ برطانوي لهرائي ۽ واشنگٽن جي پوئتي هٽڻ ڏيکاريندڙ نقشو|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] جو نقشو]] بوسٽن جي فتح کان پوءِ واشنگٽن صحيح اندازو لڳايو ته برطانوي نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي ايندا ۽ بدلو وٺندا. هو 13 اپريل 1776 تي اتي پهتو ۽ قلعي بندين جي تعمير جو حڪم ڏنائين. هن پنهنجي فوجن کي اهو به حڪم ڏنو ته عام ماڻهن ۽ سندن ملڪيت سان عزت سان پيش اچن، جيئن بوسٽن وارن سان برطانوي فوجن هٿان ٿيندڙ زيادتين جهڙا واقعا نه ٿين.{{sfn|Chernow|2010|pp=229–230}} برطانوي فوجون—سؤ کان وڌيڪ جهازن ۽ هزارين سپاهين سميت—جولاءِ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي پهچڻ لڳيون ته شهر جو گهيرو ڪن.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=32–33|Taylor|2016|2pp=162–163}} هو جي فوجي طاقت 32,000 باقاعده سپاهين ۽ [[هيشن]] مددگار فوجين تي مشتمل هئي؛ واشنگٽن وٽ 23,000 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا اڻ تربيت يافته ڀرتي ۽ مليشيا هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=244–245|Taylor|2016|2pp=162–163}} آگسٽ ۾ هو 20,000 فوجين سان [[گريوزينڊ، بروڪلن]] وٽ لهرايو ۽ واشنگٽن جي قلعي بندين ڏانهن وڌيو. پنهنجن جرنيلن جي مخالفت باوجود، واشنگٽن غلط ڄاڻ جي بنياد تي وڙهڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس لڳو هو ته هو جي فوج رڳو لڳ ڀڳ 8,000 آهي.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=95–96|Chernow|2010|2p=244}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن جي پاسي (فلينڪ) تي حملو ڪيو ۽ 1,500 پيٽرياٽ جاني نقصان ڪرايا.{{sfn|Taylor|2016|p=164}} واشنگٽن [[مئنهيٽن]] ڏانهن پوئتي هٽيو.{{sfn|McCullough|2005|pp=186–195}} هو واشنگٽن ڏانهن امن ڳالهين جو پيغام موڪليو ۽ کيس “جارج واشنگٽن، ايسڪوائر” لکي مخاطب ڪيو. واشنگٽن اهو پيغام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ مطالبو ڪيو ته کيس سفارتي آداب موجب مخاطب ڪيو وڃي—باغي طور نه.{{sfnm|Chernow|2010|1p=240|Pearson|2009|2pp=157–158|Taylor|2016|3p=164}} خدشن هوندي به واشنگٽن جنرل گرين جي صلاح مڃي [[فورٽ واشنگٽن]] جي بچاءَ جو فيصلو ڪيو، پر آخرڪار کيس اهو ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfnm|McCullough|2005|1pp=236–237|Chernow|2010|2pp=257–262|Rhodehamel|2017|3loc=6: Winter Soldier}} هو پيڇو ڪيو ۽ واشنگٽن [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[فورٽ لي]] ڏانهن هٽيو. نومبر ۾ هو [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ فورٽ واشنگٽن تي قبضو ڪري ويو. نيو يارڪ شهر جي لويالسٽن هو کي آزاد ڪندڙ سمجهيو ۽ افواهه ڦهلايو ته شهر کي باهه واشنگٽن لڳائي هئي.{{sfnm|Alden|1996|1p=137|Taylor|2016|2p=165}} هاڻي 5,400 سپاهين تائين محدود ٿي ويل واشنگٽن جي فوج [[نيو جرسي جي صوبي]] مان پوئتي هٽندي وئي.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=224–226|Taylor|2016|2pp=166–169}} ==== ڊيلاوير پار ڪرڻ، ٽرينٽن، ۽ پرنسٽن ==== {{Main|جارج واشنگٽن جو ڊيلاوير درياهه پار ڪرڻ|ٽرينٽن جي جنگ|پرنسٽن جي جنگ}} [[File:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|upright=1.4|alt=برفاني پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ ۾ بيٺل واشنگٽن جي تصوير|[[واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي (1851 جون تصويرون)|''واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي''، ايمانوئل لوئٽز]] (1851)]] واشنگٽن [[ڊيلاوير درياهه]] پار ڪري [[پنسلوانيا]] ۾ داخل ٿيو، جتي جنرل [[جان سليوان]] 2,000 وڌيڪ سپاهين سان اچي هن سان مليو.{{sfn|Taylor|2016|pp=166–167, 169}} سامان جي کوٽ، سخت سياري، ڀرتين جي مدي پوري ٿيڻ، ۽ [[فرار]] ٿيڻ سبب ڪنٽينينٽل آرمي جو مستقبل شڪ ۾ پئجي ويو.{{sfnm|Ketchum|1999|1p=235|Chernow|2010|2p=264}} هو [[ٽرينٽن، نيو جرسي]] ۾ هڪ [[هيشن]] ڇانوڻي قائم ڪئي ته اولهندي نيو جرسي ۽ ڊيلاوير جي اوڀرئين ڪناري تي ڪنٽرول رهي.{{sfn|Taylor|2016|p=169}} 26 ڊسمبر 1776 جي سحر وقت، واشنگٽن—ڪرنل ناڪس ۽ توپخاني جي مدد سان—پنهنجن ماڻهن جي اڳواڻي ڪندي [[ٽرينٽن جي جنگ]] ۾ هيشنن تي ڪامياب اوچتو حملو ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=270, 275–276|Ferling|2002|2pp=146–147|Fischer|2004|3pp=170, 232–234, 254, 405}} 3 جنوري 1777 تي واشنگٽن نيو جرسي موٽي آيو ۽ [[پرنسٽن جي جنگ]] ۾ [[پرنسٽن، نيو جرسي]] وٽ برطانوي باقاعده فوجين تي حملو ڪيو؛ 40 آمريڪي مارجي يا زخمي ٿيا ۽ 273 برطانوي مارجي يا قيد ٿيا.{{sfnm|Fischer|2004|1p=254|Ketchum|1999|2pp=306–307|Alden|1996|3p=146}} هو سياري لاءِ نيو يارڪ شهر ڏانهن واپس هٽيو.{{sfn|Taylor|2016|p=172}} واشنگٽن پنهنجي سياري واري هيڊڪوارٽر [[مورِس ٽائون، نيو جرسي]] ۾ قائم ڪيو.{{sfn|Patterson|2004|p=101}} حڪمتِ عمليءَ موجب، ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون فتحون انتهائي اهم هيون: انهن پيٽرياٽس جو حوصلو بحال ڪيو ۽ برطانوي حڪمتِ عمليءَ کي ناڪام ڪيو، جيڪا زور ڏيکاري پوءِ نرم شرطن سان صلح ڪرائڻ تي مبني هئي—اهڙي طرح جنگ جو رُخ بدلجي ويو.{{sfnm|1a1=Taylor|1y=2016|1p=172|2a1=Fischer|2y=2004|2p=367|3a1=Willcox|3a2=Arnstein|3y=1988|3p=164}} === فلاڊيلفيا === {{Main|فلاڊيلفيا مهم}} ==== برينڊيوائن، جرمن ٽائون، ۽ سيراٽوگا ==== {{Main|برينڊيوائن جي جنگ|جرمن ٽائون جي جنگ|سيراٽوگا جون جنگيون}} جولاءِ 1777 ۾ برطانوي جنرل [[جان برگوئين]] [[ڪيوبيڪ]] مان پنهنجي فوجن کي ڏکڻ ڏانهن آندو، [[سيراٽوگا مهم]] ۾؛ هن [[فورٽ ٽائڪانڊيروگا جو گهيرو (1777)]] ٻيهر هٿ ڪيو، ۽ ارادو ڪيو ته [[نيو انگلينڊ]] کي جدا ڪري. بهرحال، جنرل هو نيو يارڪ شهر مان پنهنجي فوج کي ڏکڻ طرف فلاڊيلفيا کڻي ويو ۽ [[آلبني، نيو يارڪ]] ڀرسان برگوئين سان شامل نه ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=300–301}} واشنگٽن ۽ [[مارڪيز ڊي لا فاييٽ|گِلبرٽ، مارڪيز ڊي لا فاييٽ]] هو سان مقابلي لاءِ تڪڙو فلاڊيلفيا ڏانهن وڌيا. 11 سيپٽمبر 1777 تي [[برينڊيوائن جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن کي چالاڪيءَ سان مات ڏني ۽ بنا مزاحمت آمريڪي گادي واري شهر فلاڊيلفيا ۾ داخل ٿيو. آڪٽوبر ۾ [[جرمن ٽائون، فلاڊيلفيا]] وٽ برطانوي فوج تي هڪ پيٽرياٽ [[جرمن ٽائون جي جنگ|حملو]] ناڪام ٿيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=340–341|Chernow|2010|2pp=301–304}} [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] ۾ پيٽرياٽس جي اڳواڻي جنرل [[هوريشيو گيٽس]] ڪندو هو. برگوئين جي ڏکڻ طرف حرڪت بابت فڪر سبب، واشنگٽن جنرل [[بينڊڪٽ آرنولڊ]] ۽ [[بينجمن لنڪن]] سان وڌيڪ فوجون اتر طرف موڪليون. 7 آڪٽوبر 1777 تي برگوئين [[سيراٽوگا جون جنگيون|بيمس هائٽس]] وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مدد کان ڪٽجي ويو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. گيٽس جي فتح واشنگٽن جي نقادن کي همٿائي ڇڏيو، جيڪي گيٽس کي بهتر فوجي اڳواڻ سمجهندا هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=312–313}} حياتي نويس جان آلڊن مطابق، “واشنگٽن جي فوجن جي هار ۽ مٿئين نيو يارڪ ۾ فتحن جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيڻ لازمي هو.”{{sfn|Alden|1996|p=163}} واشنگٽن لاءِ ساراهه گهٽجڻ لڳي.{{sfn|Lender|Stone|2016|pp=36–37}} ==== ويلِي فورج ۽ مون مَٿ ==== {{Main|ويلِي فورج|مون مَٿ جي جنگ}} [[File:Washington and Lafayette at Valley Forge.jpg|thumb|alt=سياري جي ماحول ۾ ويلِي فورج تي گھوڙن تي سوار واشنگٽن ۽ مارڪيز ڊي لا فاييٽ ڏيکاريندڙ تصوير|''ويلِي فورج تي واشنگٽن ۽ لا فاييٽ''، 1907 جي تصوير جيڪا [[جان وارڊ ڊنس مور]] ٺاهِي]] ڊسمبر 1777 ۾ واشنگٽن ۽ سندس 11,000 سپاهين واري فوج فلاڊيلفيا جي اتر ۾ [[ويلِي فورج]] ۾ سياري جا ڪئمپ لڳايا. اتي بيمارين ۽ کاڌي، ڪپڙن ۽ رهائش جي کوٽ سبب 2,000 کان 3,000 ماڻهو فوت ٿيا، ۽ فوج 9,000 کان به گهٽ رهجي وئي.{{sfnm|Ferling|2002|1p=186|Alden|1996|2pp=165, 167}} فيبروري تائين واشنگٽن کي سپاهين جي حوصلن جي گهٽتائي ۽ وڌندڙ ڀڄڻ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Alden|1996|p=165}} آفيسرن جي [[ڪانوَي سازش|اندروني بغاوت]] سبب ڪانگريس جي ڪجهه ميمبرن واشنگٽن کي ڪمانڊ تان هٽائڻ تي غور ڪيو، پر واشنگٽن جي حامين مزاحمت ڪئي ۽ آخرڪار اهو معاملو ختم ڪيو ويو.{{sfn|Heydt|2005}} واشنگٽن بار بار ڪانگريس کي سامان ۽ خوراڪ بابت درخواستون موڪليون ۽ ڪانگريس جي وفد آڏو صورتحال جي تڪڙ کي واضح ڪيو.{{sfn|Stewart|2021|pp=242–244}} ڪانگريس فراهمي جي لائينن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ [[ڪوارٽر ماسٽر]] ۽ [[ڪميسري]] کاتن جي تنظيمِ نو تي راضي ٿي، جڏهن ته واشنگٽن [[1778 جو گرينڊ فورج]]{{efn|مثال طور ڏسو: ٽاڊ ڊبليو. برايسٽيڊ، ''گرينڊ فورج 1778''، ويسٽ هولم پبلشنگ، 2016.}} شروع ڪري ڀرپاسي مان خوراڪ گڏ ڪئي.{{sfnm|Carp|2017|1pp=44–47|Herrera|2022|2p=2|Bodle|2004|3pp=36–40, 215–216}} ان دوران بارون [[فريڊرِش وِلهيلم فون شٽيو بن]] جي لڳاتار مشقن واشنگٽن جي نون ڀرتي ٿيل ماڻهن کي نظم وضبط واري جنگي قوت ۾ بدلائي ڇڏيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=342, 356, 359|Ferling|2009|2p=172|Alden|1996|3p=168}} واشنگٽن کيس [[آمريڪي فوج جي انسپيڪٽر جنرل جو دفتر|انسپيڪٽر جنرل]] مقرر ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=281}} 1778 جي شروعات ۾ فرانس آمريڪن سان [[اتحاد جو معاهدو (1778)]] ڪيو.{{sfn|Taylor|2016|p=188}} مئي ۾ هو استعيفيٰ ڏني ۽ ان جي جاءِ تي [[هينري ڪلنٽن (برطانوي فوجي آفيسر، ڄائو 1730)|سر هينري ڪلنٽن]] مقرر ٿيو.{{sfn|Ferling|2007|p=296}} ان ئي جون ۾ برطانوي فوج فلاڊيلفيا خالي ڪري نيو يارڪ ڏانهن نڪري وئي ۽ واشنگٽن آمريڪي ۽ فرينچ جرنيلن جي جنگي صلاحڪار ڪائونسل گهرائي. هن پوئتي هٽندڙ برطانوي فوج تي محدود حملو ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. جنرل لي ۽ لا فاييٽ 4,000 ماڻهن سان واشنگٽن جي ڄاڻ کان سواءِ اڳتي وڌيا ۽ 28 جون تي پهرئين حملو خراب طريقي سان ڪيا. واشنگٽن لي کي ڪمانڊ تان هٽايو ۽ [[مون مَٿ جي جنگ]] ۾ وڏي ويڙهه کان پوءِ نتيجو برابر رهيو. برطانوي فوجون نيو يارڪ ڏانهن پوئتي هٽنديون رهيون.{{sfnm|Alden|1996|1pp=176–177|Ferling|2002|2pp=195–198}} هي جنگ “اتر ۽ وچين رياستن ۾ مهم جو خاتمو” ثابت ٿي؛ واشنگٽن ٽن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برطانيا سان ٻيهر ڪنهن وڏي مقابلي واري جنگ ۾ نه لڳو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=7: Brandywine, Germantown, and Monmouth}} برطانوي ڌيان ڏکڻ واري محاذ ڏانهن هليو ويو؛ 1778 جي آخر ۾ جنرل ڪلنٽن [[ساوانا، جارجيا]] تي قبضو ڪيو، جيڪو آمريڪي ڏکڻ جو اهم بندرگاهه هو.{{sfn|Taylor|2016|p=230}} واشنگٽن، ان دوران، برطانيا جا مقامي اتحادي [[ايروكوئس]] خلاف [[سليوان مهم|هڪ مهم]] جو حڪم ڏنو ۽ سندن ڳوٺ تباهه ڪيا.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} === جاسوسي ۽ ويسٽ پوائنٽ === {{Main|ڪلپر رنگ|بينڊڪٽ آرنولڊ جو فوجي ڪيريئر، 1777–1779}} واشنگٽن برطانيا خلاف جاسوسي نظام جوڙڻ سان آمريڪا جو پهريون [[جاسوسن جو سربراهه]] بڻيو.{{sfn|Nagy|2016|p=274}} 1778 ۾ ميجر [[بينجمن ٽالمج]] واشنگٽن جي هدايت تي [[ڪلپر رنگ]] قائم ڪيو ته نيو يارڪ ۾ برطانوي فوج بابت ڳجهي معلومات گڏ ڪئي وڃي.{{sfn|Rose|2006|pp=75, 224, 258–261}} ڪلپر رنگ جي انٽيليجنس فرينچ فوجن کي برطانوي اوچتي حملي کان بچايو؛ اهو برطانوي حملو پاڻ به واشنگٽن جي جنرل مان برطانيا جو جاسوس بڻيل بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڄاڻ تي ٻڌل هو.{{sfn|Rose|2006|loc=[https://archive.org/details/washingtonsspies00alex/page/n207/mode/2up n207]}} واشنگٽن آرنولڊ جي بي وفائيءَ وارن ڪيترا واقعا اڳ به نظرانداز ڪيا هئا، حالانڪه آرنولڊ ڪيترين مهمن ۾ نمايان رهيو هو، جن ۾ [[بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڪيوبيڪ مهم|ڪيوبيڪ تي چڙهائي]] به شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=378–387|Philbrick|2016|2p=35}} 1779 ۾ آرنولڊ برطانوي جاسوسي سربراهه [[جان آندري]] کي حساس ڄاڻ ڏيڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد برطانيا کي [[ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ]] تي قبضو ڪرائڻ هو—هڊسن درياهه تي آمريڪا جي هڪ اهم دفاعي جاءِ.{{sfn|Philbrick|2016|pp=250–251, 269}} 21 سيپٽمبر تي آرنولڊ آندري کي ڇانوڻي تي قبضي جا منصوبا ڏنا.{{sfnm|Palmer|2006|pp=306, 315, 319, 320}} مليشيا آندري کي پڪڙي ورتو ۽ منصوبن جا ڪاغذ هٿ آيا، جنهن کان پوءِ آرنولڊ نيو يارڪ ڀڄي ويو.{{sfnm|Rhodehamel|2017|1loc=8: The Great Man|Palmer|2006|2p=410}} آرنولڊ جي غداريءَ جي خبر ملڻ تي واشنگٽن فورٽ جي چوڌاري اهم هنڌن تي آرنولڊ هيٺ مقرر ڪمانڊرن کي واپس گهرايو ته ڪنهن به ملي ڀڳت جو امڪان ختم ڪيو وڃي. هن ويسٽ پوائنٽ تي ذاتي طور ڪمانڊ سنڀالي ۽ ان جي دفاعن کي ٻيهر منظم ڪيو.{{sfnm|Palmer|2006|1pp=370–371|Middlekauff|2015|2p=232}} === ڏکڻ وارو محاذ ۽ يارڪ ٽائون === {{Main|آمريڪي انقلابي جنگ جو ڏکڻ وارو محاذ|يارڪ ٽائون جو گهيرو}} [[File:Plan_of_the_Battle_of_Yorktown_1875.png|thumb|alt=يارڪ ٽائون تي آمريڪي ۽ فرينچ فوجن جي اڳڀرائي ڏيکاريندڙ نقشو|[[يارڪ ٽائون جو گهيرو]] جو نقشو]] جون 1780 تائين برطانيا [[ڏکڻ ڪيرولائنا]] جي [[پائيڊمونٽ]] تي قبضو ڪري چڪي هئي ۽ ڏکڻ تي ان جو مضبوط ڪنٽرول هو. تنهن هوندي به، واشنگٽن ۾ نئون جوش تڏهن پيدا ٿيو جڏهن لا فاييٽ فرانس مان وڌيڪ جهازن، ماڻهن ۽ رسدن سان واپس آيو،{{sfnm|Taylor|2016|1p=234|Alden|1996|2pp=187–188}} ۽ جولاءِ ۾ مارشل [[جان-بپتِست ڊوناٽيان ڊي ويمور، ڪومت ڊي روشامبو|روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ 5,000 تجربيڪار فرينچ سپاهي [[نيوپورٽ، روڊ آئلينڊ]] تي پهتا.{{sfn|Lancaster|Plumb|1985|p=311}} جنرل ڪلنٽن ڊسمبر ۾ آرنولڊ کي—هاڻي برطانيا جو بريگيڊيئر جنرل—1,700 سپاهين سان ورجينيا موڪليو ته [[پورٽسمَٿ، ورجينيا]] تي قبضو ڪري ۽ پيٽرياٽ فوجن تي ڇاپا هڻي. واشنگٽن آرنولڊ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ لا فاييٽ کي ڏکڻ طرف موڪليو.{{sfn|Chernow|2010|p=403}} شروعات ۾ واشنگٽن جي اميد هئي ته جنگ جو رخ نيو يارڪ ڏانهن کڻي وڃي، جيئن ورجينيا مان برطانوي فوجون هٽجن ۽ جنگ اتي ختم ٿئي؛ پر روشامبو کيس صلاح ڏني ته ورجينيا ۾ [[چارلس ڪارنوالس، پهريون مارڪيز آف ڪارنوالس|ڪارنوالس]] وڌيڪ مناسب هدف آهي.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=403–404}} 19 آگسٽ 1781 تي واشنگٽن ۽ روشامبو [[يارڪ ٽائون، ورجينيا]] ڏانهن مارچ شروع ڪيو، جيڪو اڄ “[[:en:Washington–Rochambeau Revolutionary Route|واشنگٽن–روشامبو انقلابي رستو]]” جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Lengel|2005|p=335}} واشنگٽن وٽ 7,800 فرينچ سپاهي، 3,100 مليشيا، ۽ 8,000 ڪنٽينينٽل فوجي موجود هئا. گهيري واري جنگ (سيج وارفيئر) ۾ نا تجربيڪار هجڻ سبب، هو اڪثر روشامبو جي راءِ تي ڀاڙيندو هو. ان هوندي به، روشامبو ڪڏهن به جنگ جي ڪمانڊنگ آفيسر طور واشنگٽن جي اختيار کي للڪاريو نه.{{sfn|Chernow|2010|p=413}} سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ تائين پيٽرياٽ-فرينچ فوجن يارڪ ٽائون کي گهيرو ڪري برطانوي فوج کي ڦاسائي ڇڏيو، جڏهن ته فرينچ بحريه [[چيساپيڪ جي جنگ]] ۾ ڪامياب ٿي نڪتي. آخري آمريڪي جارحيت جي شروعات واشنگٽن جي فائر ڪيل هڪ گولي سان ٿي.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} گهيرو 19 آڪٽوبر 1781 تي برطانوي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان ختم ٿيو؛ 7,000 کان وڌيڪ برطانوي سپاهي [[جنگي قيدي]] بڻيا.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198, 201|Chernow|2010|2pp=372–373, 418|Lengel|2005|3p=337}} واشنگٽن ٻن ڏينهن تائين هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تي ڳالهين ڪندو رهيو، ۽ سرڪاري دستخطي تقريب 19 آڪٽوبر تي ٿي.{{sfnm|1a1=Mann|1y=2008|1p=38|2a1=Lancaster|2a2=Plumb|2y=1985|2p=254|3a1=Chernow|3y=2010|3p=419}} جيتوڻيڪ امن معاهدي بابت ڳالهين کي اڃا ٻه سال لڳا، پر يارڪ ٽائون انقلابي جنگ جي آخري اهم جنگ ثابت ٿي، ۽ برطانوي پارليامينٽ مارچ 1782 ۾ جنگي ڪارروائيون روڪڻ تي راضي ٿي.{{sfn|Fleming|2007|pp=194, 312}} === فوج جي برطرفي ۽ استعيفيٰ === {{Main|جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ}} [[File:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|upright=1.2|alt=جان ٽرمبل جي تصوير: جنرل واشنگٽن ميري لينڊ اسٽيٽ هائوس جي هال ۾ ورديءَ ۾ بيٺل، چوڌاري رياستدان وغيره، ۽ هو پنهنجو عهدو ڇڏيندي (ڪميشن واپس ڏيندي) ڏيکاريل|''[[جنرل جارج واشنگٽن پنهنجي ڪميشن تان استعيفيٰ ڏئي رهيو آهي]]''، 1824 جي تصوير جيڪا [[جان ٽرمبل]] ٺاهِي]] اپريل 1782 ۾ جڏهن امن ڳالهين جي شروعات ٿي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ٻنهي آهستي آهستي پنهنجون فوجون ڪڍڻ شروع ڪيون.{{sfn|Taylor|2016|pp=313–315}} مارچ 1783 ۾ واشنگٽن ڪاميابيءَ سان [[نيوبرگ سازش]] کي ٿڌو ڪيو—هي آمريڪي آفيسرن جي هڪ رٿيل بغاوت هئي، جيڪا پگهار نه ملڻ سبب پيدا ٿي هئي.<ref name=anb/>{{sfn|Browne|2016|pp=11–16}} واشنگٽن خرچن جو $450,000 جو حساب پيش ڪيو، جيڪو هن فوج لاءِ اڳواٽ ادا ڪيو هو. اهو حساب طئه ڪيو ويو، پر وڏين رقمن بابت غير واضح هو، ۽ ان ۾ اهي خرچ به شامل هئا جيڪي سندس زال هيڊڪوارٽر تي ملاقاتن دوران ڪيا هئا.{{sfn|Alden|1996|p=209}} 3 سيپٽمبر 1783 تي جڏهن [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]] دستخط ٿيو ته برطانيا سرڪاري طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي. واشنگٽن پنهنجي فوج کي برطرف ڪيو ۽ 2 نومبر تي سپاهين کي الوداعي خطاب ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=350}} هن [[نيو يارڪ ۾ برطانوي فوجن جي انخلا جو ڏينهن]] جي نگراني ڪئي ۽ جلوسن ۽ جشنن سان سندس آجيان ڪئي وئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=446, 448–449, 451|Puls|2008|2pp=184–186}} ڊسمبر 1783 جي شروعات ۾ واشنگٽن [[فرانسز ٽاورن]] تي پنهنجن آفيسرن کان ودا ڪئي، ۽ ٿوري ئي عرصي بعد [[جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ|ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ ڏئي ڇڏي]].{{sfn|Taylor|2016|p=319}} ورديءَ ۾ آخري ڀيرو ظاهر ٿيندي هن ڪانگريس آڏو هڪ بيان ڏنو: “مان ان کي پنهنجي سرڪاري حياتيءَ جي هن آخري سنجيده عمل کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ اڻ ٽر فرض سمجهان ٿو، ته پنهنجي انتهائي پيارِي ملڪ جي مفادن کي قادرِ مطلق خدا جي حفاظت ۾ ڏيان، ۽ انهن ماڻهن کي—جن کي انهن مفادن جي نگراني سونپي وئي آهي—سندس پاڪ نگهبانيءَ حوالي ڪريان.”{{sfnm|Alden|1996|1p=210|Chernow|2010|2pp=451–452, 455}} واشنگٽن جي استعيفيٰ ملڪ ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ساراهي وئي؛ تاريخدان [[ايڊورڊ جَي. لارسَن]] مطابق، پوءِ وارن تاريخدانن ان کي “هڪ نمايان واقعو” قرار ڏنو جنهن ملڪ جي سياسي رخ کي ترتيب ڏنو.{{sfnm|Larson|2014|1p=10|Wood|1992|2p=206}}{{efn|[[ٿامس جيفرسن]] واشنگٽن جي “اعتدال ۽ فضيلت” جي ساراهه ڪئي، ڇو ته هن ڪمانڊ ڇڏڻ قبول ڪئي. ٻڌايو وڃي ٿو ته جڏهن مصور [[بينجمن ويسٽ]] بادشاهه جارج ٽئين کي واشنگٽن جي ارادن بابت ٻڌايو ته بادشاهه چيو: “جيڪڏهن هو ائين ڪري، ته هو دنيا جو سڀ کان وڏو ماڻهو هوندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=454|Taylor|2016|2pp=319–320}}}} ساڳئي مهيني واشنگٽن کي [[سوسائٽي آف دي سنسناٽي]] جو “پريزيڊنٽ-جنرل” مقرر ڪيو ويو—هي انقلابي جنگ جي آفيسرن جي هڪ نئين قائم ٿيل موروثي برادري هئي.{{sfn|Chernow|2010|p=444}} == ابتدائي جمهوري دور (1783–1789) == {{Further|ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز}} === مائونٽ ورنن ڏانهن واپسي === {{Quote box |align=right |width=26em |quote="مان رڳو سڀني سرڪاري خدمتن کان رٽائر نه ٿيو آهيان، پر مان پاڻ پنهنجي اندر به واپس موٽي رهيو آهيان، ۽ مون کي دل جي گهراين سان اطمينان ٿيندو ته مان اڪيلائيءَ جي سير ڏسان ۽ خانگي حياتيءَ جي رستن تي قدم رکان&nbsp;... مان زندگيءَ جي ڌارا سان نرم نرميءَ سان هيٺ لهي هلندس، جيستائين مان پنهنجن ابن ڏاڏن سان گڏ ننڊ ڪريان." |author= — جارج واشنگٽن، لا فاييٽ ڏانهن خط ۾.<br> 1 فيبروري 1784.{{sfnm|Randall|1997|1p=410|Flexner|1974|2pp=182–183|3a1=Dalzell|3a2= Dalzell|3y=1998|3p=112}}}} جنگ جي {{frac|8|1|2}} سالن مان مائونٽ ورنن تي فقط ڏهه ڏينهن گذارڻ کان پوءِ، واشنگٽن پنهنجي گهر موٽڻ لاءِ بي چين هو. هو ڪرسمس جي شام تي پهتو؛ پروفيسر [[جان اي. فرلِنگ]] لکيو ته هو خوش هو ته “ڪيمپ جي شور غوغا ۽ عوامي حياتيءَ جي مصروف منظرن” کان آزاد ٿي ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=246}} مائونٽ ورنن تي کيس عزت ڏيڻ لاءِ ملندڙ مهمانن جو وهڪرو لڳاتار جاري رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=462|Ferling|2009|2pp=255–256}} واشنگٽن جنگ کان اڳ شروع ڪيل [[گريٽ ڊسمَل سوايمپ]] ۽ [[پوٽو ميڪ ڪمپني|پوٽو ميڪ ڪينال]] وارن منصوبن ۾ پنهنجون دلچسپيون ٻيهر سرگرم ڪيون، پر انهن مان ڪنهن به کيس ڪا ڪمائي نه ڏني.{{sfn|Ferling|2010|pp=332–334}} هن 1784 ۾ پنهنجي اوهايو ملڪيتن جي جائزي لاءِ 34 ڏينهن جو، {{convert|680|mi|km|adj=on}} سفر ڪيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=247–255}} هن مائونٽ ورنن ۾ نئين سر تعمير ۽ سجاوٽ جي ڪم جي تڪميل جي نگراني ڪئي، جنهن سندس رهائش کي اهڙي حويليءَ ۾ بدلائي ڇڏيو جيڪا اڄ تائين موجود آهي—پر سندس مالي حالت مضبوط نه هئي. قرض ڏيندڙ کيس جنگي دور جي [[depreciation|قدر گهٽيل]] ڪرنسي ۾ ادائيگيون ڪندا هئا، ۽ هن تي ٽيڪسن ۽ اجرتن جا وڏا بقايائون هئا. سندس غير موجودگيءَ دوران مائونٽ ورنن مان ڪو منافعو نه ٿيو، ۽ وبائي آفتن ۽ خراب موسم سبب فصلن جي پيداوار لڳاتار خراب رهي. 1787 ۾ سندس جاگير مسلسل يارهين سال به خساري ۾ رهي.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=246–247|Chernow|2010|2pp=552–553|Ellis|2004|3p=167}} پنهنجي جاگير کي ٻيهر منافعي بخش بڻائڻ لاءِ واشنگٽن نئين زمين سازيءَ (لينڊ اسڪيپنگ) جو منصوبو اختيار ڪيو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ وڻن ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن جي هڪ حد پوکڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfnm|Wulf|2011|1p=52|Subak|2018|2pp=43–44}} هن 1785 ۾ اسپين جي بادشاهه [[چارلس ٽئين (اسپين)|چارلس ٽئين]] کان تحفي طور هڪ [[Stud (animal)|نسلي نر جانور]] ملڻ کان پوءِ [[خچر]]ن جي نسل وڌائڻ (بريڊنگ) به شروع ڪئي؛{{sfn|Coe|2020|p=xxii}} هن جو خيال هو ته اهي زراعت ۾ انقلاب آڻيندا.<ref>{{cite magazine |last=Coe|first=Alexis |url=https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |title=George Washington Saw a Future for America: Mules |date=February 12, 2020 |magazine=Smithsonian|ref=none |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121085447/https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |archivedate=November 21, 2025}}</ref> === 1787 جي آئيني ڪنوينشن === {{Main|آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)}} [[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|upright=1.2|alt=هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي جي تصوير: آمريڪا جي آئين تي صحيح ٿيندي ڏيکاريل؛ واشنگٽن بطور صدارت ڪندڙ آفيسر ساڄي پاسي بيٺل|''[[آمريڪا جي آئين تي صحيح جو منظر]]''، 1940 جي تصوير جيڪا [[هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي]] ٺاهِي؛ 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] تي واشنگٽن کي صدارت ڪندڙ آفيسر طور ڏيکاري ٿي]] جون 1783 ۾ خانگي حياتي ڏانهن موٽڻ کان اڳ، واشنگٽن مضبوط اتحاد (يونين) لاءِ سڏ ڏنو. جيتوڻيڪ کيس خدشو هو ته سول معاملن ۾ مداخلت جي الزام هيٺ اچي سگهي ٿو، تنهن هوندي به هن رياستن ڏانهن هڪ سرڪيولر خط موڪليو، جنهن ۾ هن چيو ته [[ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز]] “ريتيءَ جي رسّي” کان وڌيڪ ڪجهه به ناهن. هن سمجهيو ته قوم “انتشار ۽ افراتفري” جي ڪناري تي آهي، ٻاهرين مداخلت لاءِ ڪمزور آهي، ۽ هڪ قومي آئين مضبوط مرڪزي حڪومت هيٺ رياستن کي متحد ڪري ڇڏيندو.{{sfnm|Alden|1996|1p=221|Chernow|2010|2p=518|Ferling|2009|3p=266}} جڏهن [[شيئز جي بغاوت]] آگسٽ 1786 ۾ ميساچوسٽس ۾ ڀڙڪي، تڏهن واشنگٽن وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳو ته قومي آئين ضروري آهي.{{sfn|Chernow|2010|pp=517–519}}<ref name=anb/> ڪجهه قومپرست (نيشنلسٽ) خوفزده هئا ته نئين جمهوريه قانون کان خالي حالت ڏانهن لهي رهي آهي؛ انهن 11 سيپٽمبر 1786 تي [[اناپولس ڪنوينشن (1786)|اناپولس]] ۾ ملاقات ڪري ڪانگريس کان مطالبو ڪيو ته ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز نظرِثاني ڪيا وڃن.{{sfnm|Taylor|2016|1pp=373–374|Ferling|2009|2p=266}} ڪانگريس 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] فلاڊيلفيا ۾ رکڻ تي راضي ٿي، ۽ هر رياست کي نمائندا موڪلڻ لاءِ چيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=523|Taylor|2016|2pp=373–374}} واشنگٽن کي ورجينيا وفد جو اڳواڻ چونڊيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. هن کي ڪنوينشن جي قانوني حيثيت بابت خدشا هئا، ۽ هن [[جيمس ميڊيسن]]، هينري ناڪس، ۽ ٻين سان صلاح ڪئي. انهن کيس شرڪت لاءِ قائل ڪيو، ڇو ته سندن خيال هو ته سندس موجودگي شايد هٻڪائيندڙ رياستن کي نمائندا موڪلڻ تي آماده ڪري، توثيق (ريٽيفڪيشن) واري عمل کي هموار ڪري، ۽ ڪنوينشن کي جواز به ڏئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=220–221|Ferling|2009|2p=266}} واشنگٽن 9 مئي 1787 تي فلاڊيلفيا پهتو، ۽ ڪنوينشن 25 مئي تي شروع ٿيو. بينجمن فرينڪلِن واشنگٽن کي اجلاس جي صدارت لاءِ نامزد ڪيو، ۽ هو متفقه طور چونڊيو ويو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=520–521, 523, 526, 529|Unger|2013|2p=33}} نمائندي [[ايڊمنڊ رئنڊالف]]، ميڊيسن جي [[ورجينيا منصوبي]] کي پيش ڪيو؛ ان ۾ مڪمل نئون آئين ۽ هڪ خودمختيار قومي حڪومت تجويز ٿيل هئي، جنهن جي واشنگٽن تمام گهڻي سفارش ڪئي.{{sfn|Ferling|2010|pp=359–360}} پر نمائندگيءَ بابت تفصيل انتهائي تڪراري ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ مقابلي طور [[نيو جرسي منصوبي]] کي به اڳيان آندو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=553}} 10 جولاءِ تي واشنگٽن اليگزينڊر هئملٽن کي لکيو: “مان تقريبن هن ڪنوينشن جي ڪارروائين مان ڪنهن موافق نتيجي ڏسڻ کان نا اميد ٿي ويو آهيان، ۽ تنهن ڪري هن ڪم ۾ ڪنهن به طرح شامل ٿيڻ تي پڇتاءُ ٿو ڪريان.”{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} ان هوندي به، هن پنهنجي وقار کي ٻين نمائندن جي ڪم لاءِ استعمال ڪيو، ۽ ڪيترن کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ته [[آمريڪا جو آئين|آئين]] جي توثيق جي حمايت ڪن.{{sfn|Alden|1996|p=229}} آخري متن ٻنهي منصوبن وچ ۾ [[ڪنڪٽيڪٽ ٺاهه]] اختيار ڪيو، ۽ 17 سيپٽمبر 1787 تي 55 مان 39 نمائندن ان تي صحيحون ڪيون.{{sfnm|Alden|1996|p=229}}<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|publisher=The White House|accessdate=January 12, 2025|title=The Constitution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109041436/https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/ |archivedate=January 9, 2026}}</ref> === پهرين صدارتي چونڊ === {{Main|1788–1789 آمريڪا جي صدارتي چونڊ}} 1789 جي پهرين صدارتي چونڊ کان ٿورو اڳ، 1788 ۾ واشنگٽن کي [[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] جو [[چانسلر]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Morrison|2009|p=6}} هو پنهنجي صدارت دوران به اهو عهدو نڀائيندو رهيو، ۽ پنهنجي وفات تائين ان تي رهيو.<ref name="chancellor">{{cite web |title=Duties and History |url=https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |publisher=[[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] |accessdate=April 2, 2021 |archivedate=March 7, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307230012/https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |url-status=live }}</ref> پهرين صدارتي چونڊ لاءِ ڪنوينشن جي نمائندن اڳ ئي واشنگٽن جي صدارت جو اندازو لڳايو هو، ۽ چونڊ کان پوءِ عهدي جي تعريف ڪرڻ (آفيس جي صورت) کيس پاڻ طئي ڪرڻ لاءِ ڇڏي ڏني.{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} جڏهن رياستي اليڪٽرن 4 فيبروري 1789 تي ووٽ ڏنا،{{sfnm|1a1=Chernow|1y=2010|1pp=559–560|2a1=Ferling|2y=2009|2p=361}} تڏهن واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو—آمريڪي صدرن ۾ اها انوکي ڳالهه آهي.{{sfn|Chernow|2010|p=551}} [[جان ايڊمز]] نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=274}} جيتوڻيڪ واشنگٽن لکيو ته مائونٽ ورنن ڇڏڻ بابت کيس “پريشان ۽ تڪليف ڏيندڙ احساس” ٿيا، تڏهن به هو 16 اپريل تي نيو يارڪ شهر ڏانهن روانو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=274–275|Chernow|2010|2pp=559–561|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} == صدارت (1789–1797) == {{Main|جارج واشنگٽن جي صدارت}} {{Infobox U.S. Cabinet |align=right |Name=واشنگٽن |President=[[جارج واشنگٽن]] |President start=1789 |President end=1797 |Vice President=[[جان ايڊمز]] |Vice President start=1789 |Vice President end=1797 |State=[[جان جي]] (عارضي) |State start=1789 |State end=1790 |State 2=[[ٿامس جيفرسن]] |State start 2=1790 |State end 2=1793 |State 3=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |State start 3=1794 |State end 3=1795 |State 4=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |State start 4=1795 |State end 4=1797 |Treasury=[[اليگزينڊر هئملٽن]] |Treasury start=1789 |Treasury end=1795 |Treasury 2=[[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start 2=1795 |Treasury end 2=1797 |War=[[هينري ناڪس]] |War start=1789 |War end=1794 |War 2=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |War date 2=1795 |War 3=[[جيمس مڪ هينري]] |War start 3=1796 |War end 3=1797 |Justice=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |Justice start=1789 |Justice end=1794 |Justice 2=[[وليم براڊفورڊ (اٽارني جنرل)|وليم براڊفورڊ]] |Justice start 2=1794 |Justice end 2=1795 |Justice 3=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)|چارلس لي]] |Justice start 3=1795 |Justice end 3=1797 }} === پهريون مدو === {{Further|واشنگٽن، ڊي. سي. جي تاريخ|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|وِسڪي بغاوت|اتر-اولهه هندستاني جنگ|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|آمريڪا جي ڪابينه|آمريڪا جي ڪابينه}} [[File:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|thumb|''جارج واشنگٽن''، {{circa|1795}}، [[گِلبرٽ اسٽيوئرٽ]] جي ٺهيل، شروعاتي حلف برداريءَ واري تصوير، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]|left]]واشنگٽن 30 اپريل 1789 تي [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري|حلف بردار]] ٿيو، ۽ نيو يارڪ شهر ۾ [[فيڊرل هال]] تي [[آمريڪا جي صدر جي عهدي جو حلف|عهدو سنڀالڻ جو حلف]] کنيو.{{efn|هن ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته ڇا واشنگٽن حلف جي پڇاڙيءَ ۾ “سو هلپ مي گاڊ” (خدا منهنجي مدد ڪري) شامل ڪيو يا نه.{{sfnm|Henriques|2020|1loc=3: "I Cannot Tell a Lie"|Alden|1996|2p=236}}}}{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2pp=550–551|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} سندس گاڏي کي مليشيا ۽ هڪ مارچنگ بينڊ اڳيان وٺي هليا، ۽ حلف برداريءَ جي جلوس ۾ رياستي اڳواڻن ۽ پرڏيهي معزز مهمانن به شرڪت ڪئي؛ هجوم لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن جو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=566–567|Randall|1997|2p=448}} [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] ماسن طرفان فراهم ڪيل [[جارج واشنگٽن جي حلف برداريءَ واري بائيبل|بائيبل]] تي حلف کڻايو.{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2p=568}} واشنگٽن سينيٽ چيمبر ۾ تقرير پڙهي، جنهن ۾ هن دعا ڪئي ته “اهو قادرِ مطلق وجود ... آمريڪا جي ماڻهن جي آزادي ۽ خوشحاليءَ کي مقدس بڻائي.”{{sfnm|Randall|1997|1p=448|Alden|1996|2p=236}} جيتوڻيڪ هو بنا پگهار خدمت ڪرڻ گهري پيو، ڪانگريس زور ڀريو ته هو پگهار وٺي،<ref name="anb" /> ۽ واشنگٽن لاءِ ساليانو $25,000 مقرر ڪيا (جڏهن ته نائب صدر لاءِ ساليانو $5,000).{{sfnm|Chernow|2010|1p=552|Rhodehamel|2017|2loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي لکيو: “اسان جي حالت ۾ هر ڳالهه جو پهريون قدم اڳئين مثال (precedent) بڻجندو، تنهن ڪري منهنجي دل جي خواهش آهي ته اهي مثال سچن اصولن تي قائم ٿين.”{{sfn|Unger|2013|p=76}} انهيءَ مقصد لاءِ هن سينيٽ طرفان تجويز ڪيل وڏا خطابي لقب—جهڙوڪ “هز ميجسٽي” يا “هز هائينس دي پريزيڊنٽ”—رد ڪيا، ۽ “مِسٽر پريزيڊنٽ” کي ترجيح ڏني.{{sfnm|Bartoloni-Tuazon|2014|1pp=1, 9|Unger|2013|2p=80}} سندس ايگزيڪيوٽو اڳيون مثال (executive precedents) ۾ حلف برداريءَ جي تقرير، ڪانگريس ڏانهن پيغام، ۽ [[آمريڪا جي ڪابينه|ڪابينه واري صورت]] سان [[آمريڪا جي وفاقي حڪومت|ايگزيڪيوٽو شاخ]] کي ترتيب ڏيڻ شامل هئا.{{sfn|Unger|2013|pp=236–237}} هن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] لاءِ پهريان جج به چونڊيا.{{sfn|Banner|2024|p=13}} واشنگٽن انتظامي صلاحيت رکندڙ ۽ ماڻهوءَ جي قابليت ۽ ڪردار جو سٺو پرکيندڙ هو.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=197–198|Unger|2013|2pp=236–237}} پراڻي [[ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن]] وٽ ڪم سنڀالڻ لاءِ اختيار گهٽ هئا: قيادت ڪمزور، ڪو ايگزيڪيوٽو نه، ڪلارڪن جي ننڍڙي بيوروڪريسي، وڏو قرض، بي قدر ڪاغذي ڪرنسي، ۽ ٽيڪس لڳائڻ جو اختيار نه هو.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} ڪانگريس 1789 ۾ ايگزيڪيوٽو کاتا قائم ڪيا، جن ۾ [[آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ|اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ]]، [[آمريڪا جو وار ڊپارٽمينٽ|وار ڊپارٽمينٽ]]، ۽ [[آمريڪا جو ٽريزري ڊپارٽمينٽ|ٽريزري ڊپارٽمينٽ]] شامل هئا. واشنگٽن [[ايڊمنڊ رئنڊالف]] کي [[آمريڪا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ساموئل اوسگُڊ]] کي [[پوسٽ ماسٽر جنرل]]، [[ٿامس جيفرسن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[هينري ناڪس]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف وار|سيڪريٽري آف وار]]، ۽ [[اليگزينڊر هئملٽن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف ٽريزري|سيڪريٽري آف ٽريزري]] مقرر ڪيو. واشنگٽن جي ڪابينه صلاح مشوري ۽ راءِ ڏيڻ وارو ادارو بڻجي وئي؛ آئين ان کي لازمي قرار نه ڏنو هو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=281–282|Cooke|2002|2pp=4–5|Chervinsky|2020|3pp=4–5}} واشنگٽن ڪابينه جي بحث کي پنهنجي چونڊيل موضوعن تائين محدود رکندو هو، ۽ کاتي جي سربراهن کان توقع رکندو هو ته هو خوشدلي سان سندس فيصلا لاڳو ڪن.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} هن [[آمريڪا جي صدرن جا ويٽو|ويٽو]] جي اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ به احتياط ڪيو، ۽ لکيو: “مان ڪيترن بلن تي صحيح ڪريان ٿو، جيتوڻيڪ منهنجو فيصلو انهن جي ابتڙ هوندو آهي.”{{sfn|Ellis|1999|p=133}} واشنگٽن سياسي ڌڙابنديءَ جو مخالف هو ۽ پنهنجي سموري صدارت دوران غير جماعتِي رهيو (آمريڪا جو واحد صدر جنهن اهڙو ڪيو).{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} هو وفاقيت (federalist) واري طرزِ حڪومت لاءِ همدرد هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} سندس ويجها صلاحڪار ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، جيڪي پوءِ [[پهريون پارٽي نظام]] جو پيش خيمو ثابت ٿيا. هئملٽن [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] ٺاهي ته قومي قرض/ڪريڊٽ مضبوط ٿئي ۽ ملڪ مالي طور طاقتور بڻجي. جيفرسن هئملٽن جي ايجنڊا جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪن]] قائم ڪيا. واشنگٽن، البت، هئملٽن جي ايجنڊا کي ترجيح ڏني، ۽ اها آخرڪار لاڳو ٿي—جنهن سبب سخت تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Cooke|2002|p=7}} واشنگٽن جي پهرين مدي جا ٻيا اندروني مسئلا مستقل گاديءَ جي رٿابندي،{{sfn|Bordewich|2016|pp=150–157}} ڪيترن آئيني ترميمن جي منظوري جن ۾ [[آمريڪا جو بل آف رائيٽس|بل آف رائيٽس]] شامل هو، ۽ غلامي بابت جاري بحث،{{sfn|Bordewich|2016|pp=198–206, 213–220}} توڙي مقامي آمريڪي علائقن ڏانهن توسيع بابت تڪرار هئا.{{sfn|Genovese|Landry|2021|pp=34–38}} واشنگٽن قومي اتحاد وڌائڻ لاءِ 26 نومبر 1789 کي [[آمريڪا ۾ ٿئنڪس گِونگ|ٿئنڪس گِونگ]] جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=585, 609|Henriques|2006|2p=65|3a1=Novak|3a2=Novak|3y=2007|3pp=144–146}} === ٻيون مدو === [[File:Official_Presidential_portrait_of_Thomas_Jefferson_(by_Rembrandt_Peale,_1800).jpg|thumb|alt=مٿي ۽ ڪلها ڏيکاريندڙ تصوير|[[ٿامس جيفرسن]] جي تصوير]] واشنگٽن شروعات ۾ پنهنجي پهرين مدي کان پوءِ رٽائر ٿيڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو عهدي کان ٿڪجي پيو هو ۽ صحت به خراب هئي. ڪابينه اندر ڇڪتاڻ ۽ جماعتِي تنقيدن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، هن ٻئي مدي لاءِ گهٽ دلچسپي ڏيکاري، ۽ مارٿا به نه ٿي چاهيو ته هو ٻيهر بيهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=674-675, 678|Ferling|2009|2p=362|Randall|1997|3p=484}} واشنگٽن جو ڀاڻيجو [[جارج آگسٽين واشنگٽن (جارج واشنگٽن جو ڀاڻيجو)|جارج آگسٽين واشنگٽن]]، جيڪو سندس غيرموجودگيءَ ۾ مائونٽ ورنن سنڀالي رهيو هو، سخت بيمار هو، جنهن واشنگٽن جي رٽائر ٿيڻ واري خواهش کي وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Chernow|2010|p=687}} پر ڪيترن ماڻهن کيس ٻيهر بيهڻ لاءِ زور ڀريو. ميڊيسن چيو ته سندس غيرحاضري ڪابينه ۽ ايوان ۾ خطرناڪ سياسي ڦوٽ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيندي. جيفرسن به التجا ڪئي ته هو رٽائر نه ٿئي، ۽ وعدو ڪيو ته هئملٽن خلاف پنهنجا حملا ڇڏي ڏيندو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=421|Randall|1997|2p=482|Chernow|2010|3pp=675, 678}} هئملٽن چيو ته واشنگٽن جي غيرحاضري ملڪ لاءِ “سڀ کان وڏي برائي” ثابت ٿيندي.{{sfn|Chernow|2005|p=403}} جڏهن [[1792 جي آمريڪا جي صدارتي چونڊ|1792 جي چونڊ]] ويجهو آئي، واشنگٽن راضي ٿيو ته هو بيهي.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} 13 فيبروري 1793 تي [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] متفقه طور واشنگٽن کي ٻيهر صدر چونڊيو، جڏهن ته [[جان ايڊمز]] 77 بمقابله 50 ووٽن سان ٻيهر نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} واشنگٽن 4 مارچ 1793 تي فلاڊيلفيا ۾ [[ڪانگريس هال]] تي ايسوسيئيٽ جسٽس [[وليم ڪشنگ]] کان حلف کنيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=687|Cooke|2002|2pp=10–11}} 22 اپريل 1793 تي، جڏهن [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] شروع ٿيون، واشنگٽن [[غيرجانبداريءَ جو اعلان (واشنگٽن)|غيرجانبداريءَ جو اعلان]] جاري ڪيو ۽ آمريڪي غيرجانبداري بيان ڪئي. هن جو ارادو هو ته “جنگ ڪندڙ طاقتن ڏانهن دوستاڻو ۽ غيرجانبدار رويو” اختيار ڪيو وڃي، ۽ آمريڪين کي خبردار ڪيو ته هو تڪرار ۾ دخل نه ڏين.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=299, 304, 308–311|Banning|1974|2p=2|Cooke|2002|3pp=11–12}} جيتوڻيڪ واشنگٽن فرانس جي انقلابي حڪومت کي تسليم ڪيو، پر آخرڪار هن آمريڪا ۾ فرانسيسي وزير [[ايڊمنڊ-چارلس ژني|ايڊمنڊ-چارلس ژني]] کي واپس گهرايو (ريڪال) ڪرڻ جي درخواست ڪئي.{{sfn|Cooke|2002|pp=12–13}} ژني هڪ سفارتي تڪراري شخص هو، جيڪو واشنگٽن جي غيرجانبداريءَ واري پاليسيءَ سان کلي مخالفت ڪندو هو. هن چار آمريڪي جهاز پرائيويٽير طور تيار ڪرايا ته هو اسپين جي فوجن تي حملا ڪن (جيڪي برطانيا جا اتحادي هئا) [[فلوريڊا]] ۾، ۽ گڏوگڏ مليشيائون منظم ڪري ٻين برطانوي قبضي وارن علائقن تي حملي لاءِ ڪوشش ڪئي. پر سندس ڪوششون آمريڪا کي جنگ ۾ گهلي نه سگهيون.{{sfnm|Chernow|2010|1p=692|Cooke|2002|2p=12}} ٻئي مدي ۾ واشنگٽن کي ٻه وڏا اندروني تڪرار درپيش ٿيا. پهريون [[وِسڪي بغاوت]] (1791–1794) هو، جيڪو پنسلوانيا ۾ شراب جي ٽيڪس خلاف بغاوت هئي. واشنگٽن مليشيا کي متحرڪ ڪيو ۽ پاڻ بغاوت خلاف مهم جي قيادت ڪئي، جنهن سان بغاوت دٻجي وئي.{{sfn|Ellis|2004|p=225}}<ref name=anb/> ٻيو تڪرار [[اتر-اولهه هندستاني جنگ]] هو، جيڪو سفيد آبادڪارن ۽ مقامي آمريڪين وچ ۾ ٿيو؛ مقامي آمريڪي برطانيا جي مدد سان هئا، ۽ برطانيا انهن قلعن ۾ موجود هئي جن کي هن انقلابي جنگ کان پوءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name=anb/>{{sfn|Benn|1993|p=17}} 1794 ۾ آمريڪي فوجن [[فالِن ٽِمبرز جي جنگ]] ۾ مقامي آمريڪي فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان تڪرار ختم ٿيو.<ref name=anb/> هئملٽن [[جي معاهدو]] ترتيب ڏنو ته برطانيا سان واپاري لاڳاپا نارمل ٿين، اولهه وارن قلعن مان برطانيا نڪري، ۽ انقلاب کان رهيل مالي قرضن جا مسئلا حل ٿين.{{sfn|Elkins|McKitrick|1995|loc=ch. 9}} چيف جسٽس [[جان جي]] واشنگٽن جي موقف جي نمائندگي ڪئي ۽ 19 نومبر 1794 تي معاهدي تي صحيح ڪئي. واشنگٽن هن معاهدي جي حمايت ڪئي ڇو ته ان سان جنگ کان بچاءُ ٿيو،{{sfn|Chernow|2010|p=730}} پر هو مايوس به هو ته شقون برطانيا کي وڌيڪ فائدو ڏين ٿيون.{{sfn|Ferling|2009|p=340}} هن عوامي راءِ منظم ڪئي ۽ توثيق ڪرائي،{{sfnm|Estes|2000|1pp=409–420|Estes|2001|2p=127}} پر کيس بار بار عوامي تنقيد ۽ سياسي تڪرار کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Ferling|2009|p=344}}<ref name=anb/> جڏهن برطانيا [[گريٽ ليڪس]] ڀرسان پنهنجا قلعا ڇڏيا، تڏهن [[ڪينيڊا–آمريڪا سرحد]] بابت تجويز ڪيل حد بندي [[arbitration|ثالثي]] ڏانهن موڪلي وئي. ڪيترائي انقلاب کان اڳ جا قرض طئي ڪيا ويا، ۽ برطانيا [[برطانوي ويسٽ انڊيز]] کي آمريڪي واپارين لاءِ کوليو. هن معاهدي سان برطانيا سان امن ۽ ڏهاڪي جي خوشحال واپار کي يقين مليو؛ پر جيفرسن چيو ته ان سان فرانس ناراض ٿيو ۽ “جنگ کان بچڻ بدران جنگ کي دعوت” ملي.{{sfn|Ferling|2009|p=343}} جيفرسن جو دعويٰ پوءِ درست ثابت ٿيو جڏهن معاهدي تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ فرانس سان لاڳاپا خراب ٿيا، ۽ [[فرانسيسي ڊائريڪٽري]] واشنگٽن جي مدي جي پڄاڻيءَ کان ٻه ڏينهن اڳ آمريڪي جهازن جي ضبطگيءَ جي اجازت ڏني.{{sfn|Akers|2002|p=27}} ايندڙ صدر [[جان ايڊمز]] کي جنگ جو امڪان ورثي ۾ مليو.{{sfnm|Grizzard|2005|1p=263|Lengel|2005|2p=357}} اسپين سان لاڳاپا وڌيڪ ڪامياب رهيا: [[ٿامس پِنڪني]] 1795 ۾ [[سان لورينزو جو معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۽ اسپين جي علائقن جي سرحد طئي ٿي ۽ [[مسيسيپي درياهه]] تي آمريڪا لاءِ آمدرفت (نيويگيشن) جو حق ضمانت ٿيو.<ref name=anb/>{{sfn|Nowlan|2014|p=55}} 31 جولاءِ 1793 تي جيفرسن ڪابينه مان استعيفا ڏني.{{sfn|Cooke|2002|p=13}} هئملٽن جنوري 1795 ۾ عهدو ڇڏِي ويو، ۽ سندس جاءِ تي [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] آيو. وار سيڪريٽري هينري ناڪس سان واشنگٽن جا لاڳاپا انهن افواهن سبب خراب ٿيا ته ناڪس، آمريڪي فرگيٽن جي تعمير وارن ٺيڪن مان فائدو ورتو—اهي فرگيٽون مبينا طور [[باربري قذاق]]ن خلاف [[1794 جو نيويل ايڪٽ|1794 جو نيويل ايڪٽ]] تحت ٺهرائيون ويون هيون. ناڪس کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=713}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=726–727|Cooke|2002|2p=15}} پنهنجي صدارت جي آخري مهينن ۾ واشنگٽن سياسي مخالفن ۽ جماعتِي پريس جي حملي هيٺ رهيو، جن کيس جاه طلب ۽ لالچي سڏيو. هن پريس کي قومي وحدت کي ٽوڙيندڙ قوت سمجهڻ شروع ڪيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=491–492|Chernow|2010|2pp=752–754}} واشنگٽن ڪانگريس جي اُن مطالبن جي به مخالفت ڪئي ته [[جي معاهدو]] سان لاڳاپيل ڪاغذ ڏنا وڃن؛ هن دليل ڏنو ته اهي “ايوانِ نمائندگان جي اختيار هيٺ ڪنهن مقصد سان لاڳاپيل ناهن، سواءِ مواخذو (impeachment) جي، جنهن جو ذڪر قرارداد ۾ ئي ڪونهي.”<ref name=anb/> === ودا نامو (رٽائرمينٽ) === {{Main|جارج واشنگٽن جو ودا نامو}} [[File:Washington's Farewell Address.jpg|thumb|alt=اخبار جنهن ۾ واشنگٽن جو ودا نامو ڇپيل آهي|[[جارج واشنگٽن جو ودا نامو|واشنگٽن جو ودا نامو]]، 19 سيپٽمبر 1796 تي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ شايع ٿيو]] ٻئي مدي جي پڄاڻيءَ تي واشنگٽن رٽائر ٿي ويو. هن تي ٿيندڙ ذاتي حملن کان هو دلگير هو ۽ اهو به چاهيو ٿي ته واقعي مقابلي واري صدارتي چونڊ جو امڪان پيدا ٿئي. هو پاڻ کي ٻه-مدي حد (two-term limit) سان قانوني طور پابند نه سمجهندو هو، پر سندس رٽائرمينٽ هڪ وڏو مثال بڻجي وئي.{{sfn|Peabody|2001|pp=440–446}} مئي 1792 ۾، رٽائرمينٽ جي امڪان کي ذهن ۾ رکندي، واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي هدايت ڪئي ته هو هڪ “[[Valedictorian|وداعي خطاب]]” جو مسودو تيار ڪري؛ ان جو شروعاتي عنوان “وداع نامو” هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|pp=46–47}} مئي 1796 ۾ واشنگٽن اهو مسودو هئملٽن ڏانهن موڪليو، جنهن وڏي پيماني تي ٻيهر لکت ڪئي، ۽ واشنگٽن آخري تبديليون ڪيون.{{sfnm|Flexner|1972|1p=292|Chernow|2010|2pp=752–753|3a1=Spalding|3a2=Garrity|3y=1996|3p=4744|Hayes|2017|4pp=287–298}} 19 سيپٽمبر 1796 تي ڊيِوڊ ڪلي پول جي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ اهو خطاب ڇپيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=754|Avlon|2017|2pp=89–90}} واشنگٽن زور ڏنو ته قومي سڃاڻپ سڀ کان مٿانهين آهي، ۽ چيو ته “آمريڪن... نالو هميشه حب الوطني جي جائز فخر کي بلند ڪندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=755|Nowlan|2014|2pp=55–56}} هن سياسي پارٽين جي خطرن ۽ پرڏيهي اتحادين جي اندروني معاملن سان ڳنڍجڻ واري خطري کان خبردار ڪيو.{{sfnm|1a1=Randall|1y=1997|1p=492|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2pp=48, 72}} هن سڀني ملڪن سان دوستي ۽ واپار جي صلاح ڏني، پر يورپي جنگين ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جو چيو.{{sfnm|1a1=Fishman|1a2=Pederson|1a3=Rozell|1y=2001|1pp=119–120|2a1=Gregg|2a2=Spalding|2y=1999|2pp=199–216}} هن مذهب جي اهميت تي زور ڏيندي چيو ته “مذهب ۽ اخلاق” جمهوريه ۾ “لازمي سهارا” آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=133}} هن آخر ۾ پنهنجي ورثي بابت لکيو: “مان دل سان قادرِ مطلق کان دعا ٿو گهران ته هو اُن بڇڙائين کي روڪي يا گهٽائي، جن ڏانهن [منهنجي اڻ ڄاتل غلطيون] وٺي وڃن ٿيون. مان اها اميد به ساڻ کڻي هلندس ته منهنجو ملڪ ڪڏهن به انهن کي درگذر جي نگاهه سان ڏسڻ ڇڏي نه ڏيندو، ۽ منهنجي حياتيءَ جا پنجيتاليهه سال، سڌي نيت سان ان جي خدمت لاءِ وقف ٿيڻ کان پوءِ، ناڪافي قابليت جون خطائون وسارڻ ۾ موڪليون وينديون—جيئن پاڻ مان به جلد [[يوحنا 14|آرامگاهن]] ڏانهن ويندس.”{{sfn|Avlon|2017|p=280}} شروعاتي اشاعت کان پوءِ ڪيترن ريپبلڪن، جن ۾ ميڊيسن به شامل هو، هن خطاب تي تنقيد ڪئي ۽ ان کي فرانس مخالف مهم جو دستاويز سڏيو؛ ميڊيسن جو خيال هو ته واشنگٽن گهڻو برطانيا نواز هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|p=143}} 1972 ۾ واشنگٽن جي محقق [[جيمس ٿامس فليڪسنر|جيمس فليڪسنر]] چيو ته ودا نامي کي اوتري ئي ساراهه ملي جيتري [[ٿامس جيفرسن]] جي [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] جي [[گيٽسبرگ خطاب]] کي ملي.{{sfnm|1a1=Flexner|1y=1972|1p=292|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2p=142}} 2010 ۾ چيرنو “وداع نامي” کي [[ريپبلڪنزم]] بابت سڀ کان اثرائتي بيانن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Chernow|2010|pp=752–754}} == صدارت کان پوءِ وارو دور (1797–1799) == {{further|جارج واشنگٽن جي صدارت کان پوءِ وارو دور}} === رٽائرمينٽ === {{See also|جارج واشنگٽن جون مالي حالتون}} [[File:Gilbert_Stuart,_George_Washington_(Lansdowne_portrait,_1796).jpg|thumb|upright=0.7|alt=واشنگٽن جي بيٺل تصوير، هڪ هٿ اڳتي وڌايل|[[لينسڊائون پورٽريٽ]] (1796)]] جڏهن واشنگٽن مارچ 1797 ۾ مائونٽ ورنن ڏانهن رٽائر ٿيو، تڏهن هن پنهنجن ڪاروباري مفادن لاءِ وقت ڪڍيو، جيتوڻيڪ سندس پوک-پالڻ واريون سرگرميون رڳو تمام ٿورڙو منافعو ڏينديون هيون.{{sfn|Ragsdale|2021|pp=5–6}}{{sfn|Chernow|2010|p=53}} سندس تقريبن سموري دولت نقد رقم بدران زمين ۽ غلامن جي صورت ۾ هئي. پنهنجي آمدني وڌائڻ لاءِ واشنگٽن پنهنجي غلام بڻايل مزدورن کان ڪم وٺي [[ڊسٽلري]] قائم ڪئي ته [[وِسڪي]] ٺاهي وڃي.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=44–45|Ferling|2009|2p=351}} هو زمينن جو سٽي باز به هو: هو ويجهو نئين گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] (1791 ۾ سندس عزاز ۾ نالو رکيو ويو) جي چوڌاري ترقي وڌائڻ لاءِ زمين جا ٽڪرا خريد ڪندو هو، جيڪو مائونٽ ورنن کان پوٽو ميڪ درياهه جي مٿان طرف هو. هن گاديءَ ۾ انفرادي پلاٽ وچولي آمدني وارن سيڙپڪارن کي وڪرو ڪيا، وڏي سيڙپڪارن کي ڪيترائي پلاٽ گڏ ڏئي وڪرو ڪرڻ بدران، ڇو ته هن جو خيال هو ته وچولي سيڙپڪار سڌارن ۽ تعمير ۾ وڌيڪ سنجيدگي سان حصو وٺندا.{{sfn|Chernow|2010|pp=663, 704–705}} هن وٽ اولهه ۾ ([[پائڊمونٽ (آمريڪا)|پائڊمونٽ]] تي) زمينون به هيون، جيڪي ٿورڙي آمدني ڏينديون هيون، ۽ هن ناڪاميءَ سان انهن کي وڪڻڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ellis|2004|pp=255–261}} 1799 ۾ پنهنجي وفات وقت، هن وٽ ورجينيا، اوهائيو، ميري لينڊ، پنسلوانيا، نيو يارڪ، [[ڪينٽڪي]] ۽ اتر اولهه علائقي ۾ گڏيل طور تي {{convert|58000|acre}} کان وڌيڪ زمين جو مالڪاڻو حق هو.{{sfn|Lengel|2015|p=246}} رٽائرمينٽ ۾ واشنگٽن وڌيڪ پڪو فيڊرلِسٽ بڻجي ويو. هن کليءَ طرح [[اجنبي ۽ بغاوتي قانون]] (Alien and Sedition) جي حمايت ڪئي ۽ فيڊرلِسٽ [[جان مارشل]] کي قائل ڪيو ته هو ڪانگريس لاءِ بيهي، جيئن [[ٿامس جيفرسن|جيفرسني]] اثر کي [[ورجينيا]] ۾ ڪمزور ڪري سگهجي.{{sfn|Flexner|1974|p=386}} جڏهن فرانسيسي [[privateer|پرائيويٽير]] 1798 ۾ آمريڪي جهاز ضبط ڪرڻ لڳا، ۽ لاڳاپا بگڙڻ سان “[[Quasi-War|[[نيم جنگ]]]]” (Quasi-War) پيدا ٿي، ته واشنگٽن [[جيمس مڪ هينري]] (سيڪريٽري آف وار) کي لکيو ۽ آڇ ڪئي ته هو صدر [[جان ايڊمز]] جي فوج منظم ڪري ڏيندو.{{sfn|Randall|1997|p=497}} ايڊمز 4 جولاءِ 1798 تي کيس ليفٽيننٽ جنرل جي ڪميشن ۽ فوجن جو ڪمانڊر-اِن-چيف نامزد ڪيو.{{sfnm|Flexner|1974|1pp=376–377|Bell|1992|2p=64}} واشنگٽن 13 جولاءِ 1798 کان وٺي پنهنجي وفات تائين (17 مهينا) ڪمانڊنگ جنرل رهيو.{{sfn|Bell|1992|p=64}} هن رٿابندي ۾ حصو ورتو، پر فوج جي عملي قيادت هئملٽن حوالي ڪئي. هن عرصي دوران ڪا به فوج آمريڪا تي چڙهائي نه ڪئي، ۽ واشنگٽن ميدانِ جنگ ۾ حڪم سنڀالڻ لاءِ نه نڪتو.{{sfnm|Kohn|1975|1pp=225–242|Grizzard|2005|2p=264}} === وفات === <!-- linked from redirect "Death of George Washington" --> [[File:Life of George Washington, Deathbed.jpg|thumb|left|alt=واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي، چوڌاري ڊاڪٽر ۽ ڪٽنب جا ماڻهو|''واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي''، 1851 جي تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] جي ٺهيل]] 12 ڊسمبر 1799 تي واشنگٽن خراب موسم ۾ پنج ڪلاڪ گهوڙي تي سوار ٿي پنهنجي فارمن جو جائزو ورتو. پوءِ هن مهمانن سان گڏ ماني کاڌي، پر سڪا ڪپڙا نه بدلايا.{{sfn|Chernow|2010|p=806}} ايندڙ ڏينهن سندس ڳلو سور ٿيو، پر هو ايترو ٺيڪ هو جو وڻن کي ڪٽڻ لاءِ نشان لڳائي سگهيو.{{sfn|Ferling|2010|p=505}} ان کان پوءِ سوير صبح هو ڳلي جي سوزش ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف سان جاڳيو. هن پنهنجي اسٽيٽ جي نگران، [[جارج راولِنز]] کي چيو ته سندس لڳ ڀڳ هڪ پائينٽ رت ڪڍي (ان وقت [[رت ڪڍڻ]] عام رواج هو). خاندان ڊاڪٽر [[جيمس ڪريڪ]]، [[گسٽاوس رچرڊ براون]] ۽ [[اليشا سي. ڊِڪ]] کي گهرايو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810|Morens|1999}} براون شروعات ۾ سمجهيو ته واشنگٽن کي [[پيرِي ٽانسلر ايبسس|ڪوئنسي]] آهي؛ ڊِڪ چيو ته اها حالت ڳلي جي پردن جي “شدید ۽ تڪليفدہ سوزش” آهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–807|Flexner|1974|2p=399}} ڊاڪٽرن رت ڪڍڻ جاري رکيو ۽ لڳ ڀڳ پنج پائينٽ تائين پهچايو، پر واشنگٽن جي حالت وڌيڪ بگڙندي وئي. ڊِڪ [[ٽريڪيوٽامي]] تجويز ڪئي؛ ٻيا ڊاڪٽر ان عمل کان واقف نه هئا ۽ ان جي مخالفت ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=806–810}} واشنگٽن براون ۽ ڊِڪ کي ڪمري مان ٻاهر وڃڻ جو چيو، ۽ پوءِ ڪريڪ کي يقين ڏياريندي چيو: “ڊاڪٽر، مان ڏکيو مران ٿو، پر وڃڻ کان ڊڄان ناهيان.”{{sfn|Ellis|2004|p=269}} موت جي کٽ تي، جيئرو دفن ٿيڻ جي خوف سبب، واشنگٽن پنهنجي ذاتي سيڪريٽري [[ٽوبياس ليئر]] کي هدايت ڪئي ته دفنائڻ کان اڳ ٽي ڏينهن انتظار ڪيو وڃي.{{sfn|Chernow|2010|p=808}} ليئر موجب، واشنگٽن 14 ڊسمبر 1799 تي رات 10 وڳي ۽ 11 وڳي جي وچ ۾ فوت ٿيو، جڏهن مارٿا سندس کٽ جي پيرن وٽ ويٺي هئي. سندس آخري لفظ هئا {{"'}}Tis well."{{sfnm|Flexner|1974|1pp=401–402|Chernow|2010|2pp=808–809}} واشنگٽن جي بيماريءَ جي تشخيص ۽ فوري سببِ وفات بابت گهڻو بحث ٿيو آهي. ڪريڪ ۽ براون جي ڇپيل بيان موجب، سندس علامتون “cynanche trachealis” سان ٺهڪندڙ هيون—اهو اصطلاح ان زماني ۾ مٿئين ساهه جي نلي جي شديد سوزش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪوئنسي به شامل سمجهي ويندي هئي.{{efn|واشنگٽن جي وفات بابت پهريون بيان ڊاڪٽرن ڪريڪ ۽ براون لکيو، جيڪو [[اليگزينڊريا، ورجينيا]] جي ''دي ٽائيمز'' ۾ وفات کان پنج ڏينهن پوءِ ڇپيو. ان جو مڪمل متن ''دي اليڪٽڪ ميڊيڪل جرنل'' (1858) ۾ موجود آهي.{{sfn|Newton|Freeman|Bickley|1858|pp=273–274}}}} واشنگٽن جي وفات کان وٺي [[طبي لاپرواهي]] جا الزام به جاري رهيا آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810}} جديد طبي ليکڪن جو گهڻو ڪري نتيجو اهو رهيو آهي ته شايد هو شديد [[ايپيگلوٽائٽس]] (epiglottitis) سبب فوت ٿيو، ۽ جيڪي علاج کيس ڏنا ويا—جن ۾ [[مرڪري (آءِ) ڪلورائيڊ|ڪيلومل]] (بطور جلاب) جون گهڻيون خوراکون ۽ وڏي پيماني تي رت ڪڍڻ شامل هو—انهن حالت کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو، ۽ ممڪن آهي ته ان سان [[هايپووليميا]] (hypovolemia) سبب [[هايپووليمِڪ شاڪ]] ٿيو.{{efn|جديد طبي ماهرن مان جن طبي لاپرواهي کي ذميوار ڄاڻايو، انهن ۾ 1999 ۾ مورينس ۽ والين بورن شامل آهن،{{sfn|Morens|1999|1pp=1845–1849|Chernow|2010|2p=809}}<ref>{{cite web|last=Wallenborn|first=White McKenzie|title=George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington|year=1999|url=https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|work=[[The Papers of George Washington]]|publisher=University of Virginia|archivedate=July 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722060731/https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|url-status=live}}</ref> ۽ 2008 ۾ چيٿم.{{sfn|Cheatham|2008}}}} === جنازو ۽ تدفين === واشنگٽن جو جنازو 18 ڊسمبر 1799 تي، وفات کان چار ڏينهن پوءِ، مائونٽ ورنن ۾ ٿيو. سواري (ڪيولري) ۽ پيادل سپاهي جلوس جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا، ۽ ڇهه ڪرنل ڪفن بردار هئا. مائونٽ ورنن جي جنازي جي رسمون گهڻو ڪري خاندان ۽ دوستن تائين محدود رهيون.{{sfn|Chernow|2010|pp=808–810}} پادرِي [[ٿامس ڊيوس]] مختصر جنازي جي رسم پڙهي، جنهن کان پوءِ واشنگٽن جي ميسونڪ لاج جا ميمبرن پاران تقريب ٿي؛ واشنگٽن 1752 کان [[Freemason|فري ميسن]] هو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}}{{sfn|Tabbert|2022|pp=196–197}} سندس وفات جي خبر آهستي آهستي پکڙجي، پر جيئن جيئن ٻين علائقن تائين پهتي، چرچن جا گهنڊ وڳا ۽ ڪيترائي ڪاروبار بند ٿيا.{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ يادگاري جلوس ڪڍيا ويا. مارٿا پنهنجي ۽ واشنگٽن جي خط و ڪتابت رازداري بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏي، پر جوڙي جا پنج خط اڄ تائين بچيل ڄاتا وڃن ٿا.{{sfn|Chernow|2010|p=814}} [[File:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|thumb|right|alt=مائونٽ ورنن واري موجوده مقبري ۾ جارج (ساڄي پاسي) ۽ مارٿا واشنگٽن جا ٻه سرڪو فيگس|مائونٽ ورنن ۾ سندن مقبري جي داخليءَ وٽ جارج (ساڄي) ۽ [[مارٿا واشنگٽن]] جا [[سرڪو فيگس]] (Sarcophagus)]] واشنگٽن کي 18 ڊسمبر 1799 تي مائونٽ ورنن ۾ واشنگٽن خاندان جي والٽ ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Lengel|2005|p=vii}} پنهنجي وصيت ۾ هن نئين والٽ جي تعمير جون هدايتون ڇڏيون؛{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} اها 1831 ۾ مڪمل ٿي، جڏهن اسٽيٽ جي هڪ ناراض اڳوڻي ملازم جارج واشنگٽن جي کوپڙي چوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfnm|Nowlan|2014|1p=59|Costello|2021|2pp=77–78}} 1832 ۾ ڪانگريس جي گڏيل ڪميٽي بحث ڪيو ته واشنگٽن جو جسد مائونٽ ورنن مان کڻي [[آمريڪا جي ڪيپيٽول]] ۾ هڪ ڪرپٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. ڏکڻ وارن جي مخالفت سخت هئي، ڇو ته اتر ۽ ڏکڻ جي وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خدشو هو ته ملڪ ورهائجي ويو ته واشنگٽن جا آثارِ جسماني، نمائندي [[وائيلي ٿامپسن]] جي لفظن ۾، “پنهنجي جنم ڀوميءَ کان پرائي ڪناري” تي وڃي پوندا؛ تنهن ڪري واشنگٽن جا باقيات مائونٽ ورنن ۾ ئي رهندا.{{sfn|Boorstin|2010|pp=349–350}} 7 آڪٽوبر 1837 تي، واشنگٽن جا باقيات، جيڪي اڃا تائين پراڻي سيسي واري تابوت ۾ هئا، هڪ سنگ مرمر جي [[سرڪو فيگس]] اندر رکيائون، جيڪو [[وليم اسٽرِڪلينڊ]] جو ڊزائين ڪيل ۽ [[جان اسٽرَٿرز]] جو تعمير ڪيل هو.{{sfnm|Costello|2021|1p=182|Carlson|2016|2loc=chapter 1}} == فلسفو ۽ نظريا == === غلامي === {{Main|جارج واشنگٽن ۽ غلامي}} {{further|نوآبادي دور واري آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ خاتمو پسند تحريڪ}} [[File:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|thumb|alt=واشنگٽن کي هڪ زميندار طور پنهنجي اسٽيٽ تي بيٺل ڏيکاريو ويو آهي، هو هڪ نگران سان ڳالهائي رهيو آهي، جڏهن ته ٻار کيڏن ٿا ۽ غلام ڪم ڪن ٿا. هي ڪم جونيئس اسٽيرنز جو آهي.|1851 جي هڪ تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] پاران، جيڪا پوکيءَ واري اسٽيٽ جي ڪم جي هڪ مثالي بڻايل تصوير پيش ڪري ٿي<ref>{{Cite web|title=Washington as a Farmer at Mount Vernon|url=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|website=Encyclopedia Virginia|accessdate=January 31, 2026}}</ref>]] واشنگٽن جي حياتيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 577 غلام مائونٽ ورنن ۾ رهندا ۽ ڪم ڪندا هئا.<ref name="Mount Vernon Slaves">{{cite web |title=The Growth of Mount Vernon's Enslaved Community |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |website=George Washington's Mount Vernon |publisher=Mount Vernon Ladies' Association|accessdate=July 13, 2021 |archivedate=July 13, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713012318/https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |url-status=live }}</ref>{{sfnm|Morgan|2000|1p=279|Ellis|2004|2p=45}} هن ڪي غلام ورثي ۾ ورتا، [[مارٿا]] سان شاديءَ وقت 84 [[ڊوئر]] غلامن تي ڪنٽرول حاصل ڪيائين، ۽ 1752 کان 1773 جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 71 غلام خريد ڪيائين.{{sfnm|Morgan|2000|1pp=279–280|Morgan|2005|2pp=405, 407 n7|Hirschfeld|1997|3p=12}} 1786 کان هن پاڙيسري اسٽيٽ بابت هڪ معاهدي جي تحت غلام ڪرائي تي به ورتا؛ 1799 ۾ انهن جو تعداد 40 هو.{{sfn|Hirschfeld|1997|p=19}} [[ورجينيا جي تاريخ ۾ غلامي]] [[ورجينيا جي نوآبادي]] جي معاشي ۽ سماجي ڍانچي ۾ گهريءَ طرح رچي وئي هئي.{{sfn|Henriques|2006|p=146}}{{sfn|Willcox|Arnstein|1988|pp=41–42}} انقلابي جنگ کان اڳ، غلامي بابت واشنگٽن جا خيال ان دور جي اڪثر ورجينيا جي [[زميندار طبقو|زميندارن]] جهڙا هئا: “سندس بنيادي دلچسپي اڃا به اسٽيٽ جي معاشي زندگيءَ ۾ سندن حصي تي هئي.”{{sfn|Twohig|2001|p=116}} پر 1760ع واري ڏهاڪي کان واشنگٽن آهستي آهستي غلاميءَ جو مخالف بڻجڻ لڳو. سندس پهريون شڪ ان وقت پيدا ٿيو جڏهن هن تمباڪو بدران اناج واريون پوکيون اختيار ڪيون؛ ان تبديليءَ کان پوءِ وٽس غلامن جو مهانگو “اضافي ذخيرو” رهجي ويو، جنهن کيس نظام جي معاشي ڪارڪردگيءَ تي سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Morgan|2005|p=413}} 1778 ۾ [[لنڊ واشنگٽن]] ڏانهن هڪ خط ۾ هن “نگرن کان جان ڇڏائڻ” جي پنهنجي خواهش صاف ظاهر ڪئي.{{sfn|Morgan|2005|pp=416–417}} هن اداري بابت سندس وڌندڙ بيزاري انقلاب جي اصولن ۽ لافايٽ ۽ هئملٽن جهڙن انقلابي دوستن سبب وڌيڪ وڌي.{{sfnm|Twohig|2001|1p=121|Morgan|2005|2p=426}} گهڻا مورخ متفق آهن ته انقلاب واشنگٽن جي روين جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو؛{{sfn|Furstenberg|2011|p=260}} ڪينيٿ مورگن لکي ٿو ته 1783 کان پوءِ “[[جارج واشنگٽن]] غلاميءَ جي مسئلي بابت اندروني تڪرار گهڻو وڌيڪ ظاهر ڪرڻ لڳو، پر هميشه خانگي طور”.{{sfn|Morgan|2000|p=299}} صدر طور، هو هن موضوع تي علانيه خاموش رهيو، ڇو ته هن کي لڳندو هو ته اهو قومي سطح تي تڪراري معاملو آهي ۽ اتحاد کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|Ellis|2004|1p=202|Twohig|2001|2p=126}} هن لافايٽ جي هڪ تجويز کي اخلاقي سهارو ڏنو ته زمين خريد ڪري غلام آزاد ڪيا وڃن ۽ اهي آزاد ٿي ان تي ڪم ڪن، پر هن پاڻ ان تجربي ۾ حصو وٺڻ نه چاهيو.{{sfn|Twohig|2001}} 1785 ۾ واشنگٽن ممتاز ميٿڊسٽ اڳواڻن [[ٿامس ڪوڪ]] ۽ [[فرانسس اَسبري]] کي خانگي طور آزادي (ايمانسپيشن) جي حمايت جو تاثر ڏنو، پر سندن درخواست تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيائين.{{sfn|Morgan|2000|p=292}} ايندڙ سال ذاتي خط و ڪتابت ۾ هن واضح ڪيو ته هو غلاميءَ جي اداري کي تدريجي قانون سازيءَ ذريعي ختم ٿيندو ڏسڻ گهري ٿو؛ اهو خيال 1780ع واري ڏهاڪي ۾ ڇپيل مکيه مخالف غلامي ادب سان به هم آهنگ هو.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=418–419|Furstenberg|2011|2pp=273–274, 284–285}} واشنگٽن 123 يا 124 غلام آزاد ڪيا، جيڪو انقلابي دور ۾ وڏن ورجينيا جي غلام مالڪن ۾ تمام غيرمعمولي ڳالهه هئي.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=1404–405|Wiencek|2003|2pp=352–35|Hirschfeld|1997|3p=20}} پر ساڳئي وقت، هو پنهنجن فارمن لاءِ غلام مزدوريءَ تي ڀاڙيندو رهيو.{{sfnm|Twohig|2001|1pp=122–123|Morgan|2000|2pp=283, 289}} [[File:Oney Judge Runaway Ad.jpg|thumb|upright=0.8|alt=ڀڄي ويل غلام بابت اشتهار، 24 مئي 1796، پنسلوانيا گزيٽ، فلاڊيلفيا، پنسلوانيا.|left|[[اوني جج|اونا جج]] بابت “ڀڄي ويل” اشتهار، جيڪا واشنگٽن جي صدارتي گهراڻي ۾ غلام بڻايل خادمه هئي]] واشنگٽن جي خانگي ڪاغذن ۽ همعصرن جي بيانن جي بنياد تي، واشنگٽن آهستي آهستي خاتمو پسندي ڏانهن هڪ محتاط همدردي پيدا ڪئي، جنهن جو انجام سندس وصيت ۾ ٿيو: هن پنهنجي پراڻي خادم [[مانيو ميشن|آزاد ڪرڻ]] سان پنهنجي ڊگهي عرصي جي ويلٽ [[وليم لي (ويلٽ)|بِلي لي]] کي آزاد ڪيو، ۽ پنهنجي ذاتي ملڪيت وارن باقي غلامن کي به مارٿا جي وفات کان پوءِ مڪمل طور آزاد ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=3, 108, 209|Morgan|2000|2p=29}} 1 جنوري 1801 تي، [[جارج واشنگٽن]] جي وفات کان هڪ سال پوءِ، [[مارٿا واشنگٽن]] واشنگٽن جي غلامن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم نامو جاري ڪيو. انهن مان گهڻا وڃڻ کان لنوائيندا رهيا؛ ٻيا انهن زالن يا ٻارن کي ڇڏي وڃڻ لاءِ تيار نه هئا جيڪي اڃا به ڪَسٽِس اسٽيٽ جي [[ڊوئر]] غلامن طور رکيل هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=802}} واشنگٽن جي وصيت موجب، پئسا ان لاءِ استعمال ڪيا ويا ته ننڍن، پوڙهن ۽ ڪمزور غلامن کي 1830ع جي شروعات تائين کارايو ۽ ڪپڙا ڏنا وڃن.{{sfn|Chernow|2010|p=815}}<ref name=anb/> === مذهبي ۽ روحاني نظريا === {{Main|جارج واشنگٽن جا مذهبي نظريا}} [[File:George_Washington,_freemason_02796u_originalFXD.jpg|thumb|upright=1|alt=واشنگٽن ميسونڪ نشانين سان|واشنگٽن هڪ [[فري ميسن]] طور]] واشنگٽن کي اپريل 1732 ۾ ننڍپڻ ۾ بپتسما ڏني وئي، ۽ هو هڪ پابند [[اينگليڪن]] هو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=6|Morrison|2009|2p=136|Alden|1996|3pp=2, 26|Randall|1997|4p=17}} هن 20 سالن کان وڌيڪ عرصو ورجينيا ۾ [[فيئرفيڪس پيرش]] ۽ [[ٽرورو پيرش]] جي گرجائن ۾ [[ويستري مئن]] ۽ چرچوارڊن طور خدمت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=130|Thompson|2008|2p=40}} هو خانگي طور دعا ڪندو ۽ روزانو بائيبل پڙهندو هو، ۽ علانيه طور دعا جي همٿ افزائي ڪندو هو.{{sfnm|Frazer|2012|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=119, 132|Vicchio|2019|3p=27|4a1=Novak|4a2=Novak|4y=2007|4p=xvi}} ممڪن آهي ته انقلاب کان اڳ هو باقاعدي [[يوڪيرسٽ|ڪميونين]] وٺندو هو، پر ان کان پوءِ هن ائين نه ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131, 470|Holmes|2006|2p=62|Frazer|2012|3pp=201–203}} واشنگٽن خدا بابت [[آمريڪي روشن خيالي]] واري اصطلاحن ۾ ڳالهائيندو هو، جن ۾ ''[[الاھي تقدير|پروويڊنس]]''، ''آل مائيٽي'' ۽ ''الاھي مصنف'' شامل آهن.{{sfnm|Randall|1997|p=67|Vicchio|2019|2p=101}} هو هڪ اهڙي الٰهي قوت تي ايمان رکندو هو جيڪا جنگي ميدانن تي نظر رکندي هئي، جنگ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندي هئي، سندس زندگيءَ جي حفاظت ڪندي هئي، ۽ آمريڪي سياست ۾—خاص طور [[آمريڪا]] جي قيام ۾—شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|p=131|2a1=Novak|2a2=Novak|2y=2007|2p=152}} چيرنو دليل ڏنو آهي ته واشنگٽن تبليغي عيسائيت، دوزخ جي باهه ۽ وعظ واري سخت ٻوليءَ کان پاسو ڪندو هو، ۽ اهڙين ڳالهين کان به جيڪي “سندس دينداريءَ کي نمايان ڪري ڏيکارين”؛ چيرنو موجب، هن “ڪڏهن به پنهنجي مذهب کي ڌڙابنديءَ لاءِ يا سرڪاري ڪم ۾ هڪ اوزار طور استعمال نه ڪيو”.{{sfn|Chernow|2010|pp=131–132}} ساڳي وقت، واشنگٽن اڪثر بائيبل مان حوالا ڏيندو يا ان جو مطلب پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو هو، ۽ گهڻو ڪري اينگليڪن ''[[ڪامن پرئير ڪتاب]]'' ڏانهن به اشارو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131–132|Morrison|2009|2p=136}} صدر طور، واشنگٽن وڏن مذهبي فرقن کي مڃتا ڏني، مذهبي رواداريءَ بابت تقريرون ڪيون، ۽ [[رياستي مذهب]] جي مخالفت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=131|Vicchio|2019|2p=60}} هن روشن خياليءَ جا خيال، قدر ۽ سوچ جا طريقا اختيار ڪيا،{{sfn|Wood|2001|p=313}} پر منظم عيسائيت ۽ ان جي پادرين لاءِ سندس دل ۾ ڪا به حقارت نه هئي.{{sfn|Wood|2001|p=313}} 1793 ۾ [[نيو چرچ]] جي ميمبرن سان [[بالٽيمور]] ۾ ڳالهائيندي واشنگٽن چيو: “اسان وٽ وڏي سبب آهي خوش ٿيڻ جو ته هن ملڪ ۾ سچ ۽ عقل جي روشني، تنگ نظري ۽ وهم پرستيءَ جي طاقت تي غالب آئي آهي.”{{sfn|Novak|Novak|2007|p=117, n. 52}} [[فري ميسنري]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيل ادارو هو، جيڪو اخلاقي تعليمات جي وڪالت لاءِ مشهور هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=132, 500|Morrison|2009|2p=136|Stavish|2007|3pp=XIX, XXI|Tabbert|2022|4pp=2–3}} آمريڪي [[ميسونڪ لاج]]ن وٽ يورپي لاجن جهڙا سخت ضد-ڪليرڪي خيال نه هئا، جيڪي [[ضد-ڪليرڪيت ۽ فري ميسنري]] واري تڪراري بحث ۾ شامل ڪيا ويندا آهن.{{sfn|Chernow|2010|pp=27, 704}} سيپٽمبر 1752 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ۾ هڪ ميسونڪ لاج قائم ٿيو، ۽ واشنگٽن کي ٻه مهينا پوءِ 20 سالن جي عمر ۾ ان جي پهرين “اينٽرڊ اپرينٽس” مان هڪ طور داخل ڪيو ويو. هڪ سال اندر هو ان جي درجن مان گذري “ماسٽر ميسن” بڻيو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}} 1777 ۾ هن کي نئين قائم ٿيل [[ورجينيا جي گرينڊ لاج]] لاءِ [[گرينڊ ماسٽر]] جي عهدي لاءِ سفارش ڪيو ويو؛ ذريعا اختلاف ڪن ٿا ته هن انڪار ڪيو يا کيس ڪڏهن پڇيو ئي نه ويو، پر هن اهو ڪردار سنڀاليو نه.{{sfn|Tabbert|2022|pp=58–59}} هن 1788–1789 ۾ اليگزينڊريا ميسونڪ لاج نمبر 22 جو چارٽر [[ماسٽر (ميسونڪ لاج آفيسر)|ماسٽر]] طور خدمت ڪئي.{{sfn|Tabbert|2022|p=103}} == ذاتي زندگي == واشنگٽن کي 1751 ۾ ٿيندڙ [[چيچڪ]] جي بيماري شايد کيس بانجھ بڻائي ڇڏيو هجي، پر چيرنو لکي ٿو ته اهو به ممڪن آهي ته [[مارٿا]] کي پنهنجي آخري ٻار [[پيٽسي]] جي ڄمڻ دوران ڪو زخم يا نقصان پهتو هجي، جنهن ڪري وڌيڪ ڄمڻ ناممڪن ٿي پيو هجي.{{sfn|Chernow|2010|p=103}} ٻنهي زال مڙس کي اهو ڏک رهيو ته سندن گڏيل ڪو به ٻار نه ٿيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=103|Flexner|1974|2pp=42–43}} هنن مارٿا جي ٻارن [[جان پارڪ ڪَسٽِس]] (جيڪي) ۽ [[مارٿا پارڪ ڪَسٽِس]] (پيٽسي) جي پرورش ڪئي، ۽ پوءِ جيڪيءَ جي ٻن ننڍن ٻارن [[ايلينر پارڪ ڪَسٽِس لِيوس|ايلينر پارڪ ڪَسٽِس]] (نيلي) ۽ [[جارج واشنگٽن پارڪ ڪَسٽِس]] (واشي) کي پڻ پاليو، ۽ ڪيترن ئي ڀاڻيجن ۽ ڀائيٽين جي به سنڀال ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=101, 463}} [[ويسٽ فورڊ (غلام)|ويسٽ فورڊ]] جي ڪجهه نسلن—جيڪو واشنگٽن جي ننڍي ڀاءُ [[جان آگسٽين واشنگٽن]] جو غلام هو—خانداني [[زباني روايت]] جي بنياد تي اهو دعويٰ برقرار رکن ٿا ته فورڊ جو پيءُ [[جارج واشنگٽن]] هو؛ پر هن پدريت بابت اختلاف پڻ موجود آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=492–493|Wiencek|2003|2pp=291–310}} واشنگٽن مزاج ۾ ڪافي حد تائين سنجيده ۽ پاڻ ۾ رهندڙ هو، پر سندس شخصيت ۾ هڪ مضبوط وقار ۽ اثر موجود هو. ضرورت پوندي ته تقريرون ۽ اعلان ڪندو هو، پر هو نه ڪو وڏو خطيب سڃاتو ويندو هو ۽ نه ئي مناظري باز.{{sfnm|Ferling|2002|1p=16|Randall|1997|2pp=34, 436|Chernow|2010|3pp=29–30}} هو شراب اعتدال سان پيئندو هو، پر حد کان وڌيڪ پيئڻ، تمباڪو پيئڻ، جوا، گاريون ۽ بدزبانيءَ جي اخلاقي طور مخالفت ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|p=134}} هو پنهنجن گهڻن همعصرن کان ڊگهو هو؛{{sfn|Ferling|2002|p=16}} سندس قد بابت بيان {{convert|6|ft|m|2|abbr=on}} کان وٺي {{convert|6|ft|3.5|in|m|2|abbr=on}} تائين مختلف آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=29}} هو پنهنجي طاقت لاءِ مشهور هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=123–125}} سندس اکيون ڀوري-نيريون (گري-بلو) ۽ وار ڊگها ڳاڙهسرا-ڀورا هئا.{{sfn|Nowlan|2014|p=26}} هن [[وِگ#اوڻيهين ۽ ويهين صديون|پائوڊر لڳايل وِگ]] نه پاتي؛ ان بدران هو پنهنجا وار وڪڙيل، پائوڊر لڳايل، ۽ پٺيان ٻڌل [[ڪيو (وارن جو انداز)#ٻيا ڪيو|ڪيو]] جي صورت ۾ رکندو هو، جيڪو [[1775–1795 ۾ مغربي فيشن#مردن جو فيشن|ان دور جي فيشن]] موجب هو.{{sfn|Chernow|2010|p=30}}<ref>{{cite magazine |last1=Fessenden |first1=Maris |title=How George Washington Did His Hair |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |magazine=Smithsonian |date=June 9, 2015|archivedate=April 30, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240430211918/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |url-status=live }}</ref> واشنگٽن کي سخت [[ڏندن جو ساڙو]] هو، ۽ آخرڪار جارج واشنگٽن جا تقريباً سڀ ڏند ڪري پيا، صرف هڪ بچي ويو. صدارتي عرصي دوران هن وٽ ڪوڙا (مصنوعي) ڏندن جا ڪيترائي سيٽ هئا. عام مشهور ڳالهه جي ابتڙ، اهي ڪاٺ جا نه هئا؛ پر ڌاتو، [[عاج]]، هڏي، جانورن جي ڏندن، ۽ ممڪن آهي ته انسانن جا ڏندن —جيڪي شايد غلامن کان حاصل ڪيا ويا هجن—مان ٺهيل هئا.{{sfn|Mackowiak|2021}}<ref>{{cite magazine |last1=Schultz |first1=Colin |title=George Washington Didn't Have Wooden Teeth—They Were Ivory |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |magazine=Smithsonian |date=November 7, 2014 |archivedate=April 24, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424173829/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |url-status=live }}</ref> سندس ڏندن جا مسئلا کيس لڳاتار تڪليف ۾ رکندا هئا، جنهن لاءِ هو [[لاڊينم]] استعمال ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=30, 290, 437–439, 642–643}} هن کي پنهنجي پهرين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ران ۾ هڪ ڏکوئيندڙ سوڄ/ڳنڍ پڻ ٿي، ۽ پوءِ 1790 ۾ [[نمونيا]] جو اهڙو شديد جھٽڪوظ آيو جيڪو سندس جان لاءِ خطرو بڻيو؛ جنهن کان پوءِ هو ڪڏهن به مڪمل طور تي صحتياب نه ٿي سگهيو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن هڪ ماهر گهوڙي سوار هو. [[ٿامس جيفرسن]] کيس “پنهنجي دور جو بهترين گهوڙي سوار” سڏيو.{{sfn|Chernow|2010|p=124}} هن مائونٽ ورنن ۾ نسلدار گهوڙا گڏ ڪيا؛ سندس ٻه سڀ کان پسنديده گهوڙا [[بلوسڪِن (گهوڙو)|بلوسڪِن]] ۽ [[نيلسن (گهوڙو)|نيلسن]] هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=124, 469}} == ورثو == {{further|جارج واشنگٽن جو ورثو|آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي}} {{see also|جارج واشنگٽن جا ثقافتي عڪس}} [[File:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|thumb|alt=جبل جي پاسي تي واشنگٽن ۽ ٻيا اڳواڻ تراشيل آهن|[[مائونٽ رش مور قومي يادگار]]|upright=1.2]] واشنگٽن آمريڪي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن شخصيتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|date=November 17, 2014|last=Frail|first=T.A.|title=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|magazine=Smithsonian|archivedate=December 11, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211102804/https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/}}</ref> ورجينيا جي گورنر [[هنري لي ٽئين]] هن کي “جنگ ۾ پهريون، امن ۾ پهريون، ۽ پنهنجي هم وطنن جي دلين ۾ پهريون” قرار ڏنو.<ref name=anb/> سروي ۽ ماهر راءِ شماريون واشنگٽن کي مسلسل سڀ کان اعليٰ درجي وارن صدرن ۾ شامل ڪنديون رهيون آهن.{{sfn|Murray|Blessing|1994|pp=7–9, 15}}<ref>{{Cite web |publisher=Siena College Research Institute|url=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |title=Siena's 6th Presidential Expert Poll 1982–2018 |date=February 13, 2019 |archivedate=July 19, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719163759/https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=George Washington |series=Presidential Historians Survey |year=2021 |website=[[سي-اسپين]] |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |archivedate=August 22, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210822004246/https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |url-status=live }}</ref> واشنگٽن هڪ نوآبادي سلطنت خلاف پهرين ڪامياب انقلاب جي اڳواڻ طور آزادي ۽ قوم پرستيءَ جو بين الاقوامي نشان بڻيو.{{sfn|Cunliffe|1958|pp=24–26}} 1879 ۾ ڪانگريس [[صدرن جو ڏينهن|واشنگٽن جي سالگرهه]] کي وفاقي موڪل قرار ڏنو.{{sfn|Ferling|2009|p=4}} 1976 ۾، [[آمريڪا جي ٻه سئو ساله جشن]] دوران، کيس وفات کان پوءِ “آمريڪا جي فوجن جو جنرل” مقرر ڪيو ويو. صدر [[جيرالڊ فورڊ]] چيو ته واشنگٽن “گذريل ۽ موجود سڀني فوجي آفيسرن ۾ پهرين نمبر تي رهندو”.{{efn|وليم گارڊنر بيل پنهنجي ڪتاب ''Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer'' ۾ لکي ٿو ته واشنگٽن کي 1798 ۾ رٽائرمينٽ مان فوجي خدمت لاءِ ٻيهر سڏيو ويو، ۽ “ڪانگريس اهڙو قانون پاس ڪيو جيڪو کيس آمريڪا جي فوجن جو جنرل بڻائي سگهي ها، پر ميدان ۾ سندس خدمتن جي ضرورت پيش نه آئي، ۽ اها مقرري 1976 جي جشن تائين نه ڪئي وئي، جڏهن اها اعزازي طور وفات کان پوءِ ڏني وئي.”{{sfn|Bell|1992|pp=52, 66}}}}<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|title=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|year=2017|publisher=U.S. Army Center of Military History|accessdate=November 1, 2018|archivedate=May 29, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210529123258/https://history.army.mil/html/faq/5star.html|url-status=dead}}</ref> 13 مارچ 1978 تي فوج طرفان سرڪاري طور سندس درجو وڌايو ويو.{{sfn|Kleber|1978}} 1809 ۾ [[ميسن لاڪ ويمس]] واشنگٽن کي عزت ڏيڻ لاءِ هڪ [[مدح نگارانه سوانح عمري]] لکي.{{sfn|Weems|1918|p=22}} چيرنو موجب ويمس واشنگٽن کي انساني روپ ڏيڻ، “قوم پرستي ۽ اخلاقيت” کي اُڀارڻ، ۽ اهڙيون “دائمي ڪهاڻيون” پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جهڙوڪ [[ميسن لاڪ ويمس#چيري وڻ وارو قصو|واشنگٽن جو پنهنجي پيءُ جي چيري وڻ بابت ڪوڙ نه ڳالهائڻ]].{{sfnm|Chernow|2010|1pp=813–814|Levy|2013|2pp=6, 217|Weems|1918|3p=22}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|title=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|first=Andrew|last=Delbanco|date=July 4, 1999|archivedate=December 31, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231231005904/https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|url-status=live|authorlink=Andrew Delbanco}}</ref> ويمس جا بيان نه پڪ سان ثابت ٿيا آهن ۽ نه ئي مڪمل طور رد ڪيا ويا آهن.{{sfn|Levy|2013|p=6}} 21هين صدي ۾ واشنگٽن جي شهرت تي تنقيدي نظرثاني پڻ ٿي آهي. تاريخدان [[جان فرلنگ]] لکي ٿو ته واشنگٽن واحد باني ۽ صدر آهي جنهن کي “ديوتائي جهڙو” سڏيو ويو، ۽ سندس ڪردار تاريخدانن پاران سڀ کان وڌيڪ جاچيو ويو آهي.{{sfn|Ferling|2009|pp=xviii–xix}} ليکڪ [[ڊيوڊ هيڪٽ فشر]] واشنگٽن جي شخصيت کي “ايمانداري، خود ضبط، همت، مڪمل سچائي، عزم ۽ فيصلي، پر گڏوگڏ برداشت، شرافت ۽ ٻين لاءِ احترام” طور بيان ڪيو.{{sfn|Fischer|2004|p=446}} واشنگٽن جو [[ريڊ انڊين]] قومن سان تعلق ملي جلي ورثي جو حامل آهي. چيرنو موجب واشنگٽن هميشه مقامي ماڻهن سان انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اميد رکندو هو ته هو پنهنجو گهمندڙ شڪار وارو طرزِ زندگي ڇڏي مقرر زرعي آبادين اختيار ڪندا. هو اهو به دليل ڏئي ٿو ته واشنگٽن ڪڏهن به قبيلائي زمين جي کلي ضبط يا قبيلن جي جبري لڏپلاڻ جي وڪالت نه ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|p=666}} ان جي ابتڙ، [[ڪولن جي. ڪيلووي]] لکي ٿو ته “واشنگٽن وٽ هندستاني زمين حاصل ڪرڻ جو عمر ڀر شوق هو، چاهي پنهنجي لاءِ هجي يا پنهنجي قوم لاءِ، ۽ هن اهڙيون پاليسيون ۽ مهمون شروع ڪيون جن جا هندستاني علائقن تي تباهه ڪن اثر پيا.”{{sfn|Calloway|2018|p=38}} هن وڌيڪ چيو: {{blockquote|قوم جي واڌاري لاءِ ريڊ انڊين ماڻهن جي بي دخلي ضروري سمجهي وئي... پر جيڪڏهن هو انڪار ڪندا يا مزاحمت ڪندا، جيئن هو گهڻو ڪري ڪندا هئا، ته هن محسوس ڪيو ته وٽس “انهن کي صفا ختم ڪرڻ” کانسواءِ ڪو چارو ناهي، ۽ هن جيڪي مهمون ريڊ انڊين ڳوٺ تباهه ڪرڻ لاءِ موڪليون، اهي مڪمل طور جائز سمجهيون ويون.<ref>{{Cite web|last=Ammerman|first=Cassandra|date=October 18, 2018|title=Sitting down with author and historian Colin G. Calloway|url=https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|publisher=Oxford University Press|archivedate=June 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609224953/https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|url-status=live}}</ref>}} ٻين باني اڳواڻن سان گڏ، واشنگٽن کي غلام رکڻ تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن قانون ذريعي غلاميءَ جي خاتمي جي خواهش ظاهر ڪئي، پر هن ان جي خاتمي لاءِ ڪا عملي قانوني شروعات نه ڪئي ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي تحريڪ جي حمايت ڪئي. ان سبب ڪجهه حلقن مان مطالبا اٿيا ته سرڪاري عمارتن تان سندس نالو هٽايو وڃي ۽ عوامي هنڌن تان سندس مجسما ڪڍيا وڃن.<ref>{{cite magazine| last=Hirsh| first=Michael| title=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing| url=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| magazine=[[فارين پاليسي]]| date=June 24, 2020| archive-date=August 18, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| url-status=live}}</ref>{{sfnm|Morgan|2005|1pp=419, 422|Twohig|2001}} واشنگٽن جي [[صدارتي لائبريري]] مائونٽ ورنن ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web|work=NPR|title=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|date=September 27, 2013|last=Peralta|first=Eyder|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|archivedate=August 15, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240815054422/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library}}</ref> جيڪو هاڻي هڪ [[قومي تاريخي ماڳ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|publisher=National Park Service|title=Mount Vernon Place Historic District|accessdate=December 24, 2024|archivedate=November 30, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130132458/https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm}}</ref> سندس ڪاغذ ۽ دستاويز [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ محفوظ آهن.{{sfn|Nowlan|2014|p=56}} === نالي سان منسوب ماڳ ۽ يادگار === {{further|جارج واشنگٽن جا يادگار|جارج واشنگٽن جا مجسما}} [[File:Washington Monument 2022.jpg|thumb|alt=اڇو اوبيليسڪ|[[واشنگٽن يادگار]]|upright=0.8]] ڪيترائي هنڌ ۽ يادگار واشنگٽن جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=George Washington: The First Face of America|last=Perry|first=Warren|work=Face to Face|publisher=National Portrait Gallery| date=February 22, 2013|url=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503033922/https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archivedate=May 3, 2022}}</ref> 21 فيبروري 1885 تي [[واشنگٽن يادگار]] جي افتتاحي تقريب ٿي؛ اهو {{convert|555|ft|adj=on}} اوچو سنگ مرمر جو [[اوبيليسڪ]] آهي، جيڪو [[نيشنل مال]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Washington Monument |url=https://www.nps.gov/wamo/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=July 1, 2023 |archivedate=March 22, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322001937/https://www.nps.gov/wamo/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} واشنگٽن چار صدرن مان هڪ آهي جيڪي [[گٽسن بورگلم]] جي عظيم مجسمي “[[شراين آف ڊيموڪريسي]]” ۾ [[مائونٽ رش مور]] تي [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] ۾ تراشيل آهن.<ref>{{cite web |title=Mount Rushmore National Memorial |url=https://www.nps.gov/moru/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=June 13, 2024 |archivedate=June 12, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612233759/https://www.nps.gov/moru/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪا 1931 ۾ کولِي وئي، نيويارڪ شهر کي [[نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي.{{sfn|Rockland|2020|p=71}} ڪيترائي [[واشنگٽن (توضيح)#تعليم|ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽيون]] واشنگٽن جي نالي سان آهن، جن ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |title=A Brief History of GW |publisher=GW Libraries |accessdate=August 19, 2019 |archivedate=September 14, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914225450/https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wustl.edu/about/history-traditions/|title=History and Traditions|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]]|accessdate=August 19, 2019|archivedate=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/|url-status=live}}</ref> هو جديد آمريڪي ڪرنسي تي پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جنهن ۾ [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ]]، [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] ۽ [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|چوٿون ڊالر سڪو]] (يعني [[واشنگٽن ڪوآرٽر]]) شامل آهن.{{sfn|Tschachler|2020}}<ref>{{cite web|url=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|title=The History of Presidents on Our Coins|date=July 2006|publisher=United States Mint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240907135412/https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|archivedate=September 7, 2024}}</ref> واشنگٽن 1847 ۾ قوم جي [[آمريڪا جي ٽپال ٽڪيٽن جي تاريخ#پهريون قومي ٽپال ٽڪيٽ|پهريئن ٽپال ٽڪيٽ]] تي ظاهر ٿيو، ۽ ان کان پوءِ هو ٻين سڀني کان وڌيڪ آمريڪي ٽپال ٽڪيٽن تي ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|West|2014|p=8}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | total_width = 750 | image1 = Washington 1862 Issue-24c.jpg | alt1 = 24 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جي ڪاري اڇي تصوير | caption1 = 1862 جو واشنگٽن اشو | image2 = Washington WF 1917 Issue-5c (cropped).jpg | alt2 = 5 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جو پاسو ڏيکاريل | caption2 = [[واشنگٽن–فرينڪلِن اشوز|واشنگٽن–فرينڪلِن]] 1917 جو اشو | image3 = 2006 Quarter Proof.png | alt3 = آمريڪا جو چوٿون ڊالر سڪو جنهن تي واشنگٽن جي پاسا واري تصوير | caption3 = واشنگٽن [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|ڪوآرٽر]] | image4 = George Washington Presidential $1 Coin obverse.png | alt4 = سڪو جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ عبارت “George Washington 1st President 1789-1797” | caption4 = واشنگٽن [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] | image5 = Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg | alt5 = ڪاغذي ڪرنسي جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ هڪ ڊالر جي قيمت | caption5 = 2021 جي [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ|ڊالر نوٽ]] تي واشنگٽن }} == پڻ ڏسو == * [[آمريڪا جي انقلابي جنگ]] * [[آمريڪا جو صدر]] * [[جارج واشنگٽن جو خاڪو]] == حوالا == {{reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == {{For|جارج واشنگٽن بابت ڇپيل چونڊيل ڪتابن جي فهرست لاءِ|[[جارج واشنگٽن جي ڪتابيات]]}} {{Refbegin|30em}} === ڪتاب === <!-- A --> * {{cite book|last=ايڪرز|first=چارلس ڊبليو.|authorlink=چارلس ڊبليو. ايڪرز|chapter=[[جان ايڊمز]]|editor-last=گراف|editor-first=هينري|editor-link=هينري گراف|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ|edition=ٽيون ايڊيشن|year=2002|pages=23–38|isbn=9780684312262|publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=آلڊن|first=جان آر.|title=جارج واشنگٽن: هڪ سوانح عمري|year=1996|publisher=لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|isbn=9780807121269|url=https://archive.org/details/georgewashington00alde}} * {{cite book|last=اينڊرسن|first=فريڊ|author-link=فريڊ اينڊرسن (تاريخدان)|title=جنگ جو ڪُورهڙو: ست سالن جي جنگ ۽ برطانوي اتر آمريڪا ۾ سلطنت جو انجام، 1754–1766|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2007|isbn=9780307425393}} * {{cite book|last=ايولان|first=جان|title=واشنگٽن جو الوداعي پيغام: باني پيءُ جي ايندڙ نسلن لاءِ وارننگ|author-link=جان ايولان|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2017|isbn=9781476746463|url=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ}} <!-- B --> * {{cite book|last=بينر|first=اسٽوارٽ|authorlink=اسٽوارٽ بينر|chapter=عدالت جو قيام|doi=10.1093/oso/9780197780350.003.0002|pages=6–36|date=2024|title=دنيا جي سڀ کان طاقتور عدالت: آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي تاريخ|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|edition=آن لائين|isbn=9780197780350 }} * {{cite book|last=بيننگ|first=لانس|editor-last=ووڊورڊ|editor-first=سي. وين ووڊورڊ|editor-link=سي. وين ووڊورڊ|title=بدسلوڪيءَ جي الزامن تي صدرن جا جواب|author-link=لانس بيننگ|publisher=ڊيلاڪورٽ پريس|year=1974|isbn=9780440059233|url=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|url-access=registration}} * {{cite book|last=بارتولوني-ٽوئزن|first=ڪيٿلين|title=اليڪٽي بادشاهه جي خوف سبب: جارج واشنگٽن ۽ 1789 جو صدارتي لقب وارو تڪرار|publisher=ڪارنيل يونيورسٽي پريس|date=2014|isbn=9780801452987}} * {{cite book|last=بيل|first=وليم گارڊنر|title=ڪمانڊنگ جنرل ۽ چيف آف اسٽاف، 1775–2005: آمريڪا جي فوج جي سينيئر آفيسر جا پورٽريٽ ۽ حياتياتي خاڪا|url=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|year=1992|orig-year=1983|publisher=سينٽر آف ملٽري هسٽري، آمريڪا جي فوج|isbn=9780160359125}} * {{cite book|last=بين|first=ڪارل|title=تاريخي فورٽ يارڪ، 1793–1993|url=https://archive.org/details/historicfortyork0000benn|publisher=ڊنڊرن|date=1993|isbn=9780920474792}} * {{cite book|last=بوڊل|first=وئين|title=ويلي فورج جي سياري: جنگ ۾ شهرين ۽ سپاهين جي ڪهاڻي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=2004|isbn=9780271025261}} * {{cite book|last=بورسٽن|first=ڊينيل جے.|author-link=ڊينيل جے. بورسٽن|title=آمريڪي ماڻهو: قومي تجربو|year=2010|publisher=ونٽيچ بُڪس|url=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|isbn=9780307756473}} * {{cite book|last1=بورڊيوچ|first1=فرگس ايم.|authorlink=فرگس بورڊيوچ|title=پهريون ڪانگريس|date=2016|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9781451691931}} * {{cite book|last=برائون|first=اسٽيڦن هاورڊ|date=2016|title=جنگ جا ايڊس: جارج واشنگٽن ۽ نيوبرگ بحران|publisher=يونيورسٽي آف سائوٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781611176599}} <!-- C --> * {{cite book|last=ڪيلووي|first=ڪولن جي.|authorlink=ڪولن جي. ڪيلووي|title=جارج واشنگٽن جي ريڊ انڊين دنيا: پهريون صدر، پهريان آمريڪي، ۽ قوم جي پيدائش|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2018|isbn=9780190652166|url=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ}} * {{cite book|last=ڪارلسن|first=بريڊي|title=مُئا صدر: آمريڪي مهم—اسان جي قوم جي اڳواڻن جي عجيب موتن ۽ حيران ڪندڙ پوءِ واري زندگي ۾|year=2016|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|url=https://books.google.com/books?id=2_R1CQAAQBAJ|isbn=9780393243949}} * {{cite book|last=ڪارپ|first=اي. وئين|date=2017|title=فوج کي پنهنجي مرضيءَ سان بکيو رکڻ: ڪنٽينينٽل آرمي انتظاميا ۽ آمريڪي سياسي ثقافت، 1775–1783|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469639444}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|title=[[اليگزينڊر هيملٽن]]|year=2005|publisher=پينگوئن پريس|isbn=9781101200858|author-link=رون چيرنو|url=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|author-mask=2|title=واشنگٽن: هڪ زندگي|publisher=پينگوئن پريس|year=2010|isbn=9781594202667|url=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher}} * {{cite book|last=چيوروِنسڪي|first=لنڊسي|authorlink=لنڊسي چيوروِنسڪي|date=2020|title=ڪيبنٽ: جارج واشنگٽن ۽ هڪ آمريڪي اداري جو قيام|url=https://archive.org/details/cabinetgeorgewas0000cher|publisher=بيلڪنيپ پريس|isbn=9780674986480}} * {{cite book |last1=ڪو|first1=اليڪسس |author-link=اليڪسس ڪو |title=تون پنهنجو پهريون ڪڏهن نه وسارين: جارج واشنگٽن جي سوانح عمري |date=2020 |publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780735224100}} * {{cite book|last=ڪوگليانو|first=فرانسس|date=2024|title=انقلابي دوستي: واشنگٽن، جيفرسن، ۽ آمريڪي جمهوريه|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780674296596}} * {{cite book |last=ڪوڪ|first=جيڪب اي.|chapter=جارج واشنگٽن|editor-last=گراف|editor-first=هينري|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ |edition=ٽيون ايڊيشن |year=2002|pages=1–21|isbn=9780684312262 |publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=ڪوسٽيلو|first=ميٿيو|date=2021|title=قوم جي ملڪيت: جارج واشنگٽن جي مقبري، مائونٽ ورنن، ۽ پهرين صدر جي ياد|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|isbn=9780700633364}} * {{cite book |editor-last=ڪريسويل|editor-first=جوليا|title=آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورڊ اوريجنز|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_p6k3|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|isbn=9780199547937}} * {{cite book|last=ڪنلِف|first=مارڪس|title=جارج واشنگٽن: ماڻهو ۽ يادگار|year=1958|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316164344|author-link=مارڪس ڪنلِف|url=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|url-access=registration}} <!-- D --> * {{cite book |last1=ڊيلزيل |first1=رابرٽ ايف. جونيئر |last2=ڊيلزيل |first2=لي بالڊون |title=جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن: انقلابي آمريڪا ۾ گهر اندر |year=1998 |url=https://archive.org/details/georgewashington00dalz |url-access=registration |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=9780195121148 }} <!-- E --> * {{cite book|last1=ايلڪنس|first1=اسٽينلي ايم.|author-link1=اسٽينلي ايلڪنس|first2=ايريڪ|last2=مڪٽرڪ|author-link2=ايريڪ مڪٽرڪ|title=وفاقيت جو دور|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=1995|orig-year=1993|url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|isbn=9780195093810}} * {{cite book|last=ايلس|first=جوزف جي.|author-link=جوزف ايلس|title=سندس عالي جناب: جارج واشنگٽن|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2004|isbn=9781400040315|url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|url-access=registration}} * {{Cite book|last=ايلس|first=رچرڊ جي.|url=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|title=آمريڪي صدارت جو قيام|year=1999|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|isbn=9780847694990|url-access=registration}} <!-- F --> * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-link=جان اي. فرلنگ|title=دنيا کي باهه لڳائڻ: واشنگٽن، ايڊمز، جيفرسن، ۽ آمريڪي انقلاب|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2002|isbn=9780195134094|url=https://books.google.com/books?id=lifQ0G0m9WwC}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=تقريباً معجزو: آزاديءَ جي جنگ ۾ آمريڪي فتح|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2007|isbn=9780199758470|url=https://archive.org/details/almostmiracleam00ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن جو عروج: آمريڪي آئيڪن جي لڪل سياسي ڏاهپ|publisher=بلومزبري پريس|year=2009|isbn=9781608191826|url=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|title=مردن ۾ پهريون: جارج واشنگٽن جي زندگي|author-mask=2|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|orig-date=1988|isbn=9780199752751|url=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC}} * {{cite book|last=فشر|first=ڊيوڊ هيڪٽ|title=واشنگٽن جو عبور|year=2004|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195170344|author-link=ڊيوڊ هيڪٽ فشر|url=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC}} * {{cite book|last1=فِش مين|first1=ايتھن ايم.|last2=پيڊرسن|first2=وليم ڊي.|last3=روزيل|first3=مارڪ جے.|author-link3=مارڪ جے. روزيل|title=جارج واشنگٽن: صدارتي قيادت ۽ ڪردار جي بنياد|publisher=پريگر|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|isbn=9780275968687}} * {{cite encyclopedia|year=1936|title=واشنگٽن، جارج|encyclopedia=ڊڪشنري آف اميريڪن بايوگرافي|last1=فِٽزپيٽرڪ|first1=جان سي.|author-link=جان ڪليمنٽ فِٽزپيٽرڪ|editor-first=ڊيومس|editor-last=ميلون|editor-link=ڊيومس ميلون|volume=19|pages=509–527|publisher=اسڪرِبنر|url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer19amer#page/509/mode/1up}} * {{cite book |last1=فليمنگ |first1=ٿامس |authorlink=ٿامس فليمنگ (تاريخدان) |title=امن جا خطرا: يارڪ ٽائون کان پوءِ بقا لاءِ آمريڪا جي جدوجهد |year=2007 |publisher=سميٿسونيئن |isbn=9780061139109 |url=https://archive.org/details/perilsofpeaceame00flem/page/n7/mode/2up }} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|title=جارج واشنگٽن: تجربي جو ڳڙهه (1732–1775)|year=1965|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316285971|author-link=جيمس ٿامس فليڪسنر|url=https://archive.org/details/georgewashington0000flex_u0e8|url-access=registration}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن: ڪرب ۽ الوداع (1793–1799)|publisher=لِٽل، برائون|year=1972|isbn=9780316286022|url=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=واشنگٽن: اڻ ٽر انسان|year=1974|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316286053}} * {{cite book|last=فريزر|first=گريگ ايل.|title=آمريڪا جي باني ماڻهن جا مذهبي عقيدا: عقل، وحي، ۽ انقلاب|url=https://archive.org/details/religiousbel_fraz_2012_000_10692050|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|year=2012|isbn=9780700618453}} <!-- G --> * {{cite book|last1=جينوويس|first1=مائيڪل|last2=لينڊري|first2=اليسا|date=2021|title=آمريڪي صدر ۽ ريڊ انڊين قومن جي تباهي|publisher=پالگريو ميڪملن|isbn=9783030835736}} * {{cite book|last=گلين|first=جسٽن|year=2014|volume=1|title=واشنگٽن خاندان: خانداني تاريخ|publisher=ساواس پبلشنگ|url=https://books.google.com/books?id=gpzwAwAAQBAJ|isbn=9781940669267}} * {{cite book|last=گلوور|first=لورّي|authorlink=لورّي گلوور|date=2014|title=باني جيئن والد: آمريڪي انقلابي اڳواڻن جي ذاتي زندگي ۽ سياست|url=https://archive.org/details/foundersasfather0000glov|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300178609}} * {{cite book |editor1-first=گيري ايل. |editor1-last=گريگ |editor1-link=گيري ايل. گريگ |editor2-first=ميٿيو |editor2-last=اسپالڊنگ |title=محبِ وطن داناءُ: جارج واشنگٽن ۽ آمريڪي سياسي روايت |url=https://archive.org/details/patriotsagegeorg00greg |year=1999 |publisher=آئي ايس آئي بُڪس |isbn=9781882926381}} * {{cite book |last=گريزارڊ |first=فرينڪ اي. جونيئر |title=جارج واشنگٽن: حياتياتي ساٿي ڪتاب |year=2002 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=9781576070826 |author-link=فرينڪ اي. گريزارڊ جونيئر |url=https://books.google.com/books?id=RioTGCygpT8C }} * {{cite book|last=گريزارڊ| first=فرينڪ اي. جونيئر |author-mask=2|title=جارج!: واشنگٽن سان لاڳاپيل هر شيءِ لاءِ رهنما|year=2005 |publisher=ميري نار|isbn=9780976823889}} <!-- H --> * {{cite book|last=هيرِسن|first=ايڊرين|title=طاقتور ذهن: جارج واشنگٽن جي خود-تعليم|publisher=پوٽوميڪ بُڪس|date=2015|isbn=9781612347257}} * {{cite book|last=هيز|first=ڪيڦن جے. |title=جارج واشنگٽن: ڪتابن ۾ هڪ زندگي|url=https://archive.org/details/georgewashington0000haye|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2017|isbn=9780190456672}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|year=2006|title=حقيقت پسند خواببين: جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ|url=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813927411}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|author-mask=2|year=2020|title=پهريون ۽ هميشه: جارج واشنگٽن جو نئون پورٽريٽ|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813944807}} * {{cite book|last=هيريرا|first=رڪارڊو|date=2022|title=واشنگٽن جي فوج کي کارائڻ: 1778 ۾ ويلي فورج جو سيارو جيئرو گذارڻ|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469667324}} * {{cite book|last=هيرش فِيلڊ|first=فريٽز|title=جارج واشنگٽن ۽ غلامي: دستاويزي پيشڪش|year=1997|publisher=يونيورسٽي آف ميزوري پريس|isbn=9780826211354|url=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|url-access=registration}} * {{cite book|last=هولمز|first=ڊيوڊ|authorlink=ڊيوڊ ايل. هولمز|title=باني والدن جا مذهب|date=2006|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780199740963}} <!-- I --> * {{cite book|last=آئيزڪسَن|first=والٽر|authorlink=والٽر آئيزڪسَن|title=بينجامن فرينڪلِن: هڪ آمريڪي زندگي|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2003|isbn=9780743260848|url=https://books.google.com/books?id=oIW915dDMBwC}} <!-- K --> * {{cite book|last=ڪيچم|first=رچرڊ ايم.|authorlink=رچرڊ ايم. ڪيچم|title=سياري جا سپاهي: ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون جنگيون|year=1999|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805060980|orig-year=1973}} * {{cite book|last=ڪوهن|first=رچرڊ ايڇ.|title=چيل ۽ تلوار: وفاقين ۽ آمريڪا ۾ فوجي اداري جي قيام، 1783–1802|year=1975|publisher=فري پريس|isbn=9780029175514|url=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|url-access=registration}} <!-- L --> * {{cite book|last1=لنڪاسٽر|first1=بروس|title=آمريڪي انقلاب|year=1985|publisher=اميريڪن هيريٽيج پريس|isbn=9780828102810|first2=جان ايڇ.|last2=پلمب|author-link2=جان ايڇ. پلمب}} * {{cite book|last=لارسن|first=ايڊورڊ|authorlink=ايڊورڊ جي. لارسن|title=جارج واشنگٽن جي واپسي: رياستن کي گڏ ڪرڻ، 1783–1789|date=2014|publisher=هارپرڪالنس|isbn=9780062248695}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|title=جنرل جارج واشنگٽن: فوجي زندگي|year=2005|publisher=رينڊم هائوس|isbn=9781400060818|author-link=ايڊورڊ جي. لينگل|url=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|url-access=registration}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|author-mask=2|date=2015|title=پهريون ڪاروباري: جارج واشنگٽن ڪيئن پنهنجي—۽ قوم جي—خوشحالي ٺاهي|url=https://archive.org/details/firstentrepreneu0000leng|publisher=ڊا ڪيپو پريس|isbn=9780306823473}} * {{cite book|last1=لينڊر|first1=مارڪ|last2=اسٽون|first2=گيري|date=2016|title=موتمار آچر: جارج واشنگٽن، مونمٿ مهم، ۽ جنگ جي سياست|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=9780806155135}} * {{cite book|last=ليوي|first=فِلپ|authorlink=فِلپ ليوي (تاريخدان)|title=جتي چيريءَ جو وڻ هو: فيري فارم جي ڪهاڻي، جارج واشنگٽن جو ٻالڪپڻ وارو گهر|publisher=ميڪملن|year=2013|isbn=9781250023148|url=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC}} <!-- M --> * {{cite book |title=ريڊ انڊين آمريڪا خلاف جارج واشنگٽن جي جنگ |first=باربرا|last=مئن |year=2008 |publisher=يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس |isbn=9780803216358}} * {{cite book|last=مڪڪلا|first=ڊيوڊ|title=1776|year=2005|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9780743226714|author-link=ڊيوڊ مڪڪلا|url=https://books.google.com/books?id=uu1mC6zWNTwC}} * {{cite book|last=مڊلڪاف|first=رابرٽ|title=واشنگٽن جو انقلاب: آمريڪا جي پهرين اڳواڻ جي ٺهڻ|author-link=رابرٽ مڊلڪاف|publisher=نوپف ڊبل ڊي پبلشنگ گروپ|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=F01ABAAAQBAJ|isbn=9781101874240}} * {{cite book|last=ميسينسِڪ|first=پال|date=2014|title=جارج واشنگٽن ۽ هاف-ڪنگ چيف تانچاريسن|publisher=ميڪفارلينڊ|isbn=9781476615400}} * {{cite book|last=موريسن|first=جيفري ايڇ.|title=جارج واشنگٽن جو سياسي فلسفو|publisher=جان هاپڪنز يونيورسٽي پريس|year=2009|isbn=9780801891090|url=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC}} * {{cite book|title=وائيٽ هائوس ۾ عظمت: واشنگٽن کان رونالڊ ريگن تائين صدرن جي درجابندي|last1=مرّي|first1=رابرٽ ڪي.|author-link1=رابرٽ ڪي. مرّي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=1994|isbn=9780271010892|edition=ٻيون، تازه ڪاري ٿيل |last2=بليسنگ|first2=ٽِم ايڇ.}} <!-- N --> * {{cite book|last=ناگي|first=جان|authorlink=جان اي. ناگي|title=جارج واشنگٽن جي ڳجهي جاسوسي جنگ: آمريڪا جي پهرين جاسوس-ماهر جي ٺهڻ|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2016|isbn=9781250096821|url=https://books.google.com/books?id=uDinCwAAQBAJ}} * {{cite book|last1=نوواڪ|first1=مائيڪل|authorlink=مائيڪل نوواڪ|last2=نوواڪ|first2=جانا|title=واشنگٽن جو خدا: مذهب، آزادي، ۽ اسان جي وطن جو پيءُ|publisher=بيسڪ بُڪس|year=2007|isbn=9780465051267|url=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up}} * {{cite book|last=نوولن|first=رابرٽ اي.|title=آمريڪي صدر: واشنگٽن کان ٽائلر تائين—هنن ڇا ڪيو، ڇا چيو، ۽ هنن بابت ڇا چيو ويو، مڪمل ماخذي نوٽن سميت|year=2014|isbn=9781476601182|publisher=ميڪفارلينڊ|url=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC}} <!-- O, P --> * {{cite book|last=پينٽر|first=نيل اِروِن|authorlink=نيل اِروِن پينٽر|date=2006|title=ڪاري آمريڪين جي تخليق: آفريڪي-آمريڪي تاريخ ۽ ان جا مطلب، 1619 کان اڄ تائين|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195137552}} * {{cite book|last=پالمر|first=ڊيو رچرڊ|authorlink=ڊيو رچرڊ پالمر|title=جارج واشنگٽن ۽ بينڊڪٽ آرنلڊ: ٻن محب وطنن جي ڪهاڻي|publisher=ريجنري پبلشنگ|year=2006|isbn=9781596981645|url=https://books.google.com/books?id=zANrP6rOOJkC}} * {{cite book|last=پيٽرسن|first=بينٽن|title=واشنگٽن ۽ ڪارنوالِس: آمريڪا لاءِ جنگ، 1775–1783|date=2004|publisher=گلوب پيڪوٽ|isbn=9781461734703}} * {{cite book|last=پيرسن|first=مائيڪل|date=2009|title=اهي لعنتي بغاوتي: آمريڪي انقلاب برطانوي نگاهه سان|publisher=هاشيٽ بُڪس|isbn=9780786749782}} * {{cite book|last=فِلبرڪ|first=نٿنيل|authorlink=نٿنيل فِلبرڪ|title=بهادرانه امنگ: جارج واشنگٽن، بينڊڪٽ آرنلڊ، ۽ آمريڪي انقلاب جو انجام|year=2016|publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780143110194|url=https://books.google.com/books?id=wZ1iCgAAQBAJ}} * {{cite book|last=پلس|first=مارڪ|title=هينري ناڪس: آمريڪي انقلاب جو دور انديش جنرل|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2008|isbn=9780230611429|url=https://books.google.com/books?id=Xf5Kmmp-yycC}} <!-- Q, R --> * {{cite book|last=ريگسڊيل|first=بروس|title=هار وٽ واشنگٽن: باني پيءُ ۽ غلاميءَ جو سوال|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|date=2021|isbn=9780674246386}} * {{cite book|last=رينڊل|first=وِلرڊ اسٽيرن|authorlink=وِلرڊ اسٽيرن رينڊل|title=جارج واشنگٽن: هڪ زندگي|year=1997|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805027792|url=https://archive.org/details/georgewashington00rand|url-access=registration}} * {{cite book|last1=راسْمُسن|first1=وِلِم ايم. ايس.|title=جارج واشنگٽن: ڏند ڪٿائن پٺيان ماڻهو|url=https://archive.org/details/georgewashington00rasm|year=1999|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813919003|first2=رابرٽ ايس.|last2=ٽِلٽن}} * {{cite book|last=روڊهيمل|first=جان|authorlink=جان روڊهيمل|date=2017|title=جارج واشنگٽن: دور جو عجوبو|url=https://archive.org/details/georgewashington0000rhod|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300219975}} * {{cite book|last=راڪلينڊ|first=مائيڪل|date=2020|title=جارج واشنگٽن پل: فولاد ۾ شاعري|publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس|isbn=9780813594644}} * {{cite book|last=روز|first=اليگزينڊر|authorlink=اليگزينڊر روز (ليکڪ)|title=واشنگٽن جا جاسوس: آمريڪا جي پهرين جاسوسي انگٺي جي ڪهاڻي|url=https://archive.org/details/washingtonsspies00alex|publisher=رينڊم هائوس پبلشنگ گروپ|year=2006|isbn=9780553804218}} <!-- S --> * {{cite book|last1=اسپالڊنگ|first1=ميٿيو|last2=گيريٽي|first2=پيٽرڪ جے.|title=شهرين جي مقدس اتحاد: واشنگٽن جو الوداعي خطاب ۽ آمريڪي ڪردار|url=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|url-access=registration|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|year=1996|isbn=9780847682621}} * {{cite book |last=اسٽيوش |first=مارڪ |title=فري ميسنري: رسومات، نشانين ۽ ڳجهي سوسائٽيءَ جي تاريخ |publisher=ليويلن پبليڪيشنز |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC |isbn=9780738711485 }} * {{cite book|last=اسٽيورٽ|first=ڊيوڊ|date=2021|title=جارج واشنگٽن: {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻيون == <!-- مهرباني ڪري اهڙن مضمونن بابت ٻاهريان ڳنڍڻيون نه وڌايو، جيڪي هتي يا جارج واشنگٽن جي ڪتابيات ۾ اڳي ئي شامل آهن. --> {{Sister project links|auto=yes}} {{Library resources box}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=1 جارج واشنگٽن] تي [[سي-اسپين]] * {{Gutenberg author}} * [https://www.mountvernon.org جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن] * [https://founders.archives.gov/about/Washington جارج واشنگٽن جا ڪاغذ]، ذيلي مجموعو [[فائونڊرز آن لائين]] مان، [[قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊس انتظاميه|قومي آرڪائيوز]] وٽان * ''[[اسان جي وقت ۾ (ريڊيو سلسلو)|اسان جي وقت ۾]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y28v واشنگٽن ۽ آمريڪي انقلاب]، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي بحث: ڪيرول برڪن، سائمن مڊلٽن، ۽ ڪولن بونويڪ (24 جون 2004) * ''[[عظيم زندگيون]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00804yk جارج واشنگٽن]، [[بي بي سي ريڊيو]]{{nbsp}}4 تي بحث: ميٿيو پيرس، مائيڪل روز، ۽ فرينڪ گريزارڊ (21 آڪٽوبر 2016) * [https://millercenter.org/president/washington واشنگٽن بابت علمي جائزو] [[ملر سينٽر آف پبلڪ افيئرز|ملر سينٽر، يونيورسٽي آف ورجينيا]] تي {{s-start}} {{s-mil}} {{s-break}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=ڪمانڊر اِن چيف آف دي [[ڪنٽينينٽل آرمي]]|years=1775–1783}} {{s-aft|after=[[هينري ناڪس]]|as=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|سينيئر آفيسر]]}} {{s-bef|before=[[جيمس وِلڪنسن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|آمريڪا جي فوج جو سينيئر آفيسر]]|years=1798–1799}} {{s-aft|after=[[اليگزينڊر هيملٽن]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=هيو ويسٽ}} {{s-ttl|title=ممبر آف دي [[هاوس آف برگيسز|ورجينيا هاوس آف برگيسز]]|years=1758–1775}} {{s-non|reason=عهدو ختم ڪيو ويو}} {{s-break}} { == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي انقلاب جون شخصيتون]] [[زمرو:1732ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1799ع جون وفاتون]] [[زمرو:جارج واشنگٽن]] red7kct2cr642xfpq6lhxmz3s4n2190 416287 416286 2026-10-01T20:37:28Z Intisar Ali 8681 416287 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جارج واشنگٽن<br /><small>George Washington</small> | image = Gilbert-Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | alt = جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ | caption = پورٽريٽ، {{circa|1803}} | order = پهرين | office = گڏيل رياستن جو صدر | vicepresident = جان ايڊمز | term_start = 30 اپريل، 1789ع | term_end = 4 مارچ، 1797ع | predecessor = عهدو قائم ڪيو ويو | successor = [[جان ايڊمز]] | office2 = [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جو ڪمانڊر ان چيف | appointer2 = [[ڪانٽيننٽل ڪانگريس]] | term_start2 = 19 جون، 1775ع | term_end2 = 23 ڊسمبر، 1783ع | predecessor2 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor2 = هينري ناڪس | birth_date = 22 فيبروري، 1732ع | birth_place = پوپس ڪريڪ، ورجينيا، برطانوي آمريڪا | death_date = {{death date and age|1799|12|14|1732|2|22}} | death_place = [[مائونٽ ورنن]]، ورجينيا، آمريڪا | resting_place = مائونٽ ورنن | party = [[آزاد سياستدان|آزاد]] | spouse = مارٿا واشنگٽن | occupation = فوجي آفيسر، سياستدان، زميندار | signature = George Washington signature.svg | branch = ورجينيا مليشيا، ڪانٽيننٽل آرمي، يو ايس آرمي | rank = جنرل آف دي آرميز }} '''جارج واشنگٽن''' (George Washington؛ پيدائش: 22 فيبروري، 1732ع، وفات: 14 ڊسمبر، 1799ع) گڏيل رياستن جي بنياد وجهندڙ پيلن ([[Founding Fathers of the United States|باني پيئرن]]) مان هڪ ۽ آمريڪا جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو، جنهن 1789ع کان 1797ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن آمريڪي انقلابي جنگ دوران [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جي ڪمانڊر طور آمريڪي فوجن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي سلطنت تي فتح حاصل ڪئي. آمريڪي آزاديءَ ۾ سندس اهم ڪردار جي ڪري کيس ”قوم جو ابو“ ([[Father of the Nation]]) سڏيو ويندو آهي. ورجينيا ۾ پيدا ٿيندڙ واشنگٽن فرانسيسي ۽ انڊين جنگ (1754ع-1763ع) دوران ورجينيا رجمينٽ جو ڪمانڊر رهيو. جڏهن 1775ع ۾ برطانيه خلاف آمريڪي انقلابي جنگ شروع ٿي، ته کيس ڪانٽيننٽل آرمي جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو. هن جي اڳواڻي ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 1781ع ۾ [[يارڪ ٽائون جو گهيرو|يارڪ ٽائون]] واري جنگ ۾ برطانوي فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي. واشنگٽن کي 1788ع ۽ 1792ع ۾ بنا مقابلي آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو. هن هڪ مضبوط قومي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ پنهنجي ڪابينا ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي اختلافن دوران غير جانبدار رهيو. هن ٻن مدن کانپوءِ صدارت تان هٽي ڪري هڪ اهم جمهوري مثال قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي آمريڪي آئين جي 22 هين ترميم ذريعي قانوني شڪل ڏني وئي. جارج واشنگٽن جي تصوير آمريڪي ثقافت جو هڪ اهم نشان آهي. آمريڪا جو گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] سندس نالي سان منسوب آهن. تاريخي ماهرن ۽ عوامي راءِ جي سروي موجب، کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين صدرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==ابتدائي زندگي (1732–1752)== <!-- linked from redirect "Early life of George Washington"--> {{Further|واشنگٽن خاندان}} [[File:Residence of the Washington Family on the Rappahannock.jpg|left|thumb|alt=واشنگٽن خاندان جي رهائش جو خاڪو|[[فيري فارم]]، [[واشنگٽن خاندان]] جي رهائشگاهه [[راپاها نڪ درياهه]] جي ڪناري تي [[اسٽافورڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾، جتي واشنگٽن پنهنجي نوجوانيءَ جو وڏو حصو گذاريو]] {{جارج واشنگٽن سلسلو}} جارج واشنگٽن 22 فيبروري 1732 تي {{efn|name=fn1|همعصر رڪارڊن ۾ سندس جنم [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون|پراڻي انداز]] جي جوليئن ڪئلينڊر ۽ [[نئين سال جون تاريخي يورپي تاريخون|اعلان واري انداز]] موجب 11 فيبروري 1731 طور درج ڪيو ويو. 1752 ۾ برطانوي [[نئون انداز ڪئلينڊر قانون 1750]] نافذ ٿيو، جنهن موجب سرڪاري تاريخي نظام گريگورين ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ سال جي شروعات 1 جنوري کان قرار ڏني وئي (اڳ ۾ 25 مارچ هوندي هئي). انهن تبديلين سبب تاريخن ۾ 11 ڏينهن جو اضافو ٿيو ۽ جنوري 1 کان مارچ 25 جي وچ واري تاريخن ۾ هڪ سال جو فرق پئجي ويو. وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون]].}} [[جارج واشنگٽن جنم يادگار]]، پوپس ڪريڪ، [[ويسٽمورلينڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=3–6}} هو [[آگسٽين واشنگٽن]] ۽ [[ميري بال واشنگٽن]] جي ڇهن ٻارن مان وڏو هو. سندس والد امن جو جج ۽ بااثر شخصيت هو، جنهن جي پهرين شادي جين بٽلر سان ٿي هئي ۽ ان مان چار ٻيا ٻار هئا. واشنگٽن پنهنجي والد سان گهڻو ويجهو نه رهيو ۽ بعد ۾ کيس گهٽ ياد ڪيو؛ سندس ماءُ سان به سندس لاڳاپا ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيا. ڀائرن ۾ هو خاص طور پنهنجي سڳو وڏو ڀاءُ [[لارنس واشنگٽن]] سان گهڻو ويجهو هو.{{sfn|Lengel|2005|p=7}} 1735 ۾ خاندان [[لٽل هنٽنگ ڪريڪ]] جي پوکيءَ واري زمين تي منتقل ٿيو، ۽ پوءِ 1738 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ويجهو [[فيري فارم]] تي اچي رهيو. جڏهن 1743 ۾ آگسٽين فوت ٿيو ته واشنگٽن کي فيري فارم ۽ ڏهه غلام ورثي ۾ مليا؛ لارنس کي لٽل هنٽنگ ڪريڪ مليو، جنهن جو نالو هن بدلائي [[ماؤنٽ ورنن]] رکيو.{{sfnm|Levy|2013|1pp=39, 55, 56|Morgan|2005|2p=407}} والد جي وفات سبب واشنگٽن کي پنهنجي سڳن اڌ ڀائرن جهڙي رسمي تعليم حاصل نه ٿي، جيڪي انگلينڊ جي [[ايپلبي گرامر اسڪول]] ۾ پڙهيا هئا. هن بدران [[لوئر چرچ اسڪول]]، [[هارٽفيلڊ، ورجينيا]] ۾ تعليم ورتي. هن رياضي ۽ زمين جي [[سروي]] سکيا ۽ هڪ ماهر [[خاڪا ٺاهيندڙ]] ۽ [[نقشه سازي]] ڪندڙ بڻيو. سندس سوانح نگار [[رون چرنو]] موجب، نوجوانيءَ تائين هو لکڻ ۾ “قابلِ ذڪر طاقت” ۽ “درستگي” جو مظاهرو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10–12|Ferling|2002|2p=14}} نوجوانيءَ ۾ هن سماجي روين بابت سو کان وڌيڪ اصول گڏ ڪري لکيا، جيڪي ”اخلاقي قاعدا“ جي نالي سان مشهور ٿيا؛ اهي اصول هڪ فرينچ ڪتاب جي انگريزي ترجمي مان نقل ڪيل هئا.{{sfn|Harrison|2015|p=19}} واشنگٽن اڪثر [[بيل ووار]] نالي جاگير تي ويندو هو، جيڪا [[وليم فيئرفيڪس]] جي ملڪيت هئي، جيڪو لارنس جو سسر هو. فيئرفيڪس سندس سرپرست ۽ ڄڻ ٻيو والد بڻيو. 1748 ۾ واشنگٽن فيئرفيڪس جي [[شينانڊوا وادي]] واري ملڪيت جي سروي لاءِ هڪ مهيني تائين ٽيم سان گڏ رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10, 19|Ferling|2002|2pp=14–15|Randall|1997|3p=36}} اڳين سال کيس [[وليم ۽ ميري ڪاليج]] مان سرويئر جو لائسنس مليو.{{efn|[[وليم ۽ ميري ڪاليج]] جي چارٽر موجب ان کي ورجينيا جي ڪائونٽين ۾ سرويئر مقرر ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته واشنگٽن اتي باقاعده ڪلاس اٽينڊ ڪيا هئا.}} جيتوڻيڪ هن روايتي شاگردي (اپرنٽس شپ) نه ڪئي هئي، پر [[ٿامس فيئرفيڪس]] کيس [[ڪلپيپر ڪائونٽي، ورجينيا]] جو سرويئر مقرر ڪيو. هن 20 جولاءِ 1749 تي عهدي جو حلف کنيو ۽ 1750 ۾ استعيفٰي ڏني. 1752 تائين هن شينانڊوا وادي ۾ لڳ ڀڳ 1500 ايڪڙ زمين خريد ڪري ورتي هئي ۽ مجموعي طور 2315 ايڪڙ زمين جو مالڪ بڻجي چڪو هو.{{sfnm|Fitzpatrick|1936|1loc=v. 19, p. 510|Chernow|2010|2pp=22–23}} 1751 ۾ واشنگٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ واحد ڀيرو اتر آمريڪا جي سرزمين کان ٻاهر سفر ڪيو، جڏهن هو لارنس سان گڏ [[بارباڊوس]] ويو، اميد ته اتي جي موسم سندس ڀاءُ جي [[ٽي بي]] (سل) کي فائدو ڏيندي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=24|Rhodehamel|2017|2loc=2: Powerful Ambitions, Powerful Friends}} ان سفر دوران واشنگٽن کي [[چيچڪ]] ٿي پئي، جنهن سندس چهري تي هلڪا نشان ڇڏيا، پر مستقبل جي بيماري کان مدافعت فراهم ڪئي. لارنس 1752 ۾ فوت ٿيو؛ واشنگٽن ماؤنٽ ورنن کي سندس بيواهه اين کان ليز تي ورتو، ۽ 1761 ۾ سندس وفات کان پوءِ مڪمل مالڪي حاصل ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=26, 52, 98}} بارباڊوس جو سفر واشنگٽن کي برطانوي ائٽلانٽڪ دنيا، پوکيءَ واري سماج ۽ سلطنتي انتظاميه جي انهن پهلوئن سان روشناس ڪرايو، جيڪي ورجينيا کان ٻاهر موجود هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=25}} == نوآبادي دور جي فوجي زندگي (1752–1758) == لارنس واشنگٽن جي [[ورجينيا مليشيا]] ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل طور خدمت جارج کي فوجي ڪميشن حاصل ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورجينيا جي ليفٽيننٽ گورنر [[رابرٽ ڊنويڊي]] واشنگٽن کي ميجر مقرر ڪيو ۽ چار مليشيا ضلعن مان هڪ جو ڪمانڊر بڻايو. برطانوي ۽ فرينچ فوجون [[اوهايو درياهه وادي]] تي ڪنٽرول لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون: برطانيا درياهه جي ڪناري تي قلعن جي تعمير ڪري رهيو هو، جڏهن ته فرينچ فوج درياهه ۽ [[ايري ڍنڍ]] جي وچ واري علائقي ۾ مضبوط ٿي رهي هئي.{{sfnm|Anderson|2007|1pp=31–32|Chernow|2010|2pp=26–27}} آڪٽوبر 1753 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي خاص نمائندي طور مقرر ڪيو ته هو فرينچ فوج کان مطالبو ڪري ته اهي برطانوي دعويٰ ڪيل زمين خالي ڪن. واشنگٽن کي [[ايروكوا اتحاد]] سان امن قائم ڪرڻ ۽ فرينچ فوج بابت ڄاڻ گڏ ڪرڻ جي به هدايت ڏني وئي. واشنگٽن [[ٽاناچيريسن]] نالي ايروكوا اڳواڻ سان [[لاگس ٽائون]] ۾ ملاقات ڪئي. واشنگٽن موجب، انهيءَ ملاقات ۾ ٽاناچيريسن کيس ”ڪونوتوڪوريوس“ سڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڳوٺن کي ڳڙڪائيندڙ“ هئي؛ اهو لقب اڳ ۾ سترهين صديءَ جي آخر ۾ سندس پردادا [[جان واشنگٽن]] کي [[سَسڪوهينڪ]] قوم طرفان ڏنو ويو هو.{{sfn|Calloway|2018|pp=25, 69}} واشنگٽن جو قافلو نومبر 1753 ۾ اوهايو درياهه تائين پهتو، جتي هڪ فرينچ گشتي ٽولي کين روڪيو. کين [[فورٽ لي بوف]] ڏانهن وٺي ويو ويو، جتي واشنگٽن جو دوستانه استقبال ڪيو ويو. هن فرينچ ڪمانڊر [[جئڪس ليگارڊيئر ڊي سينٽ پيئر]] کي برطانوي مطالبو پيش ڪيو، پر فرينچ روانگي کان انڪار ڪيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سينٽ پيئر پنهنجو باضابطه جواب ڏنو ۽ واپسي سفر لاءِ خوراڪ ۽ سياري جا ڪپڙا به ڏنا. واشنگٽن سخت سياري جي حالتن ۾ اهو خطرناڪ مشن مڪمل ڪيو ۽ جڏهن سندس رپورٽ ورجينيا ۽ لنڊن ۾ شايع ٿي ته کيس سڃاڻپ ملي.{{sfnm|Harrison|2015|1pp=25–26|Ferling|2009|2pp=15–18}} === فرينچ ۽ انڊين جنگ === {{Main|جارج واشنگٽن فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾}} [[File:French_and_Indian_War_map.png|thumb|upright=1.2|Map showing key locations in the فرينچ ۽ انڊين جنگ]] [[File:Washington the soldier.jpg|thumb|upright=1.2|”واشنگٽن دي سولجر“، 1834 جي تصوير جنهن ۾ هو [[مونونگاهيلا جي جنگ]] دوران گهوڙي تي سوار ڏيکاريل آهي]] فيبروري 1754 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 300 سپاهين تي مشتمل [[ورجينيا رجمنٽ]] جو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو، ۽ کيس [[اوهايو جي سنگم]] وٽ فرينچ فوج سان مقابلو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. واشنگٽن اپريل ۾ اڌ فوج سان روانو ٿيو ۽ جلد ئي معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 1,000 فرينچ سپاهي اتي [[فورٽ ڊيوڪين]] تعمير ڪري رهيا آهن. مئي ۾، جڏهن هن [[فورٽ نيسيسيٽي قومي ميدان جنگ]] وٽ دفاعي مورچو قائم ڪيو، ته خبر پئي ته فرينچ فوج لڳ ڀڳ 7 ميل پري ڪيمپ ڪري رهي آهي؛ هن حملي جو فيصلو ڪيو. فرينچ ٽولي لڳ ڀڳ 50 ماڻهن تي مشتمل هئي، تنهنڪري 28 مئي تي واشنگٽن اوچتو حملو ڪيو. سندس ورجينيا ۽ مقامي ساٿين فرينچن کي قتل ڪيو، جن ۾ سندن ڪمانڊر [[جوزف ڪولون ڊي جومون وِل]] پڻ شامل هو، جيڪو برطانيا لاءِ سفارتي پيغام کڻي آيو هو. فرينچن بعد ۾ پنهنجن ساٿين کي قتل ۽ بي دردي سان مئل ڏٺو، ۽ واشنگٽن کي ذميوار قرار ڏنو، جيڪو [[فورٽ نيسيسيٽي]] ڏانهن واپس هٽي ويو. ايندڙ مهيني ورجينيا رجمنٽ جا باقي سپاهي اچي مليا، ۽ کيس مڪمل ڪرنل جي حيثيت سان سڄي رجمنٽ جو ڪمانڊ ڏنو ويو. پر ڪيپٽن [[جيمس ميڪي]] جي اڳواڻي هيٺ ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ آزاد برطانوي ڪمپني به ساڻس شامل ٿي، جنهن جي شاهي ڪميشن واشنگٽن کان مٿانهين هئي، جنهن سبب قيادت بابت تڪرار پيدا ٿيو. 3 جولاءِ تي 900 فرينچ سپاهين فورٽ نيسيسيٽي تي حملو ڪيو، ۽ جنگ آخرڪار واشنگٽن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي ختم ٿي. واشنگٽن فرينچ نه ڄاڻندو هو، پر هن هڪ دستاويز تي صحي ڪئي جنهن ۾ اڻ ڄاڻائي طور جومون ول جي ”قتل“ جي ذميواري قبول ڪئي وئي؛ هن بعد ۾ ترجمان کي قصوروار قرار ڏنو. ورجينيا رجمنٽ کي ٻيهر ورهايو ويو ۽ واشنگٽن کي ڪيپٽن جو عهدو پيش ڪيو ويو، جيڪو دراصل تنزلي هئي، تنهنڪري هن انڪار ڪيو ۽ استعيفٰي ڏئي ڇڏي. جومون ول وارو واقعو ئي فرينچ ۽ انڊين جنگ جي شروعات بڻيو. 1755 ۾ واشنگٽن جنرل [[ايڊورڊ بريڊاڪ]] جو رضاڪار مددگار بڻيو، جنهن [[بريڊاڪ مهم]] جي قيادت ڪندي فورٽ ڊيوڪين ۽ [[اوهايو ملڪ]] مان فرينچن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. واشنگٽن جي صلاح تي بريڊاڪ فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. واشنگٽن سخت پيچش ۾ مبتلا هو، تنهنڪري شروعات ۾ مهم ۾ شامل نه ٿي سگهيو. جڏهن هو مونونگاهيلا وٽ ٻيهر شامل ٿيو ته فرينچ ۽ سندن مقامي اتحادي فوج تي اوچتو حملو ڪيو. ٻن ٽين حصي برطانوي فوج مارجي وئي يا زخمي ٿي وئي، ۽ بريڊاڪ مارجي ويو. ليفٽيننٽ ڪرنل [[ٿامس گيج]] جي حڪم هيٺ واشنگٽن بچيل سپاهين کي گڏ ڪري پٺتي مورچو سنڀاليو، جنهن سان باقي فوج بچي نڪري وئي. هن جنگ دوران سندس ٻه گهوڙا مارجي ويا ۽ ٽوپي ۽ ڪوٽ گولين سان ڇني ويا. هن جي بهادريءَ سان سندس اڳوڻي ناڪاميءَ واري شهرت بحال ٿي، پر کيس پوءِ ٿيندڙ مهمن جي منصوبابندي ۾ شامل نه ڪيو ويو. آگسٽ 1755 ۾ ورجينيا رجمنٽ ٻيهر منظم ڪئي وئي ۽ ڊنويڊي کيس ٻيهر ڪرنل مقرر ڪيو. هن جلد ئي سينياريٽي بابت ڪيپٽن [[جان ڊيگورٿي]] سان تڪرار ڪيو، جيڪو [[فورٽ ڪمبرلينڊ]] ۾ ميري لينڊ جي ٽولي جي قيادت ڪري رهيو هو. واشنگٽن فورٽ ڊيوڪين خلاف حملو ڪرڻ جو خواهشمند هو ۽ شاهي ڪميشن لاءِ ڪوششون ڪيون، پر [[لارڊ لاڊون]] کيس انڪار ڪيو ۽ صرف فورٽ ڪمبرلينڊ جي ذميواري کان آزاد ڪيو. 1758 ۾ ورجينيا رجمنٽ کي [[فوربز مهم]] ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن فورٽ ڊيوڪين تي قبضو ڪيو وڃي. جنرل [[جان فوربز]] ڪجهه معاملن ۾ واشنگٽن جي صلاح مڃي، پر قلعو وٺڻ لاءِ رستي بابت سندس راءِ رد ڪئي. پوءِ به هن واشنگٽن کي اعزازي برگيڊيئر جنرل بڻايو ۽ هڪ بريگيڊ جي قيادت ڏني. پر حملي کان اڳ ئي فرينچ قلعو ڇڏي ويا. هڪ غلط فهميءَ واري فائرنگ ۾ 14 مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا. مايوس ٿي واشنگٽن جلد ئي استعيفٰي ڏني ۽ [[ماؤنٽ ورنن]] موٽي ويو. واشنگٽن جي قيادت هيٺ ورجينيا رجمنٽ ڏهه مهينن ۾ 300 ميل سرحدي علائقي جي حفاظت ڪئي ۽ ويهن مقامي حملن کي روڪيو. هن رجمنٽ کي وڌيڪ پيشاور بڻايو ۽ ان جي تعداد 300 کان وڌائي 1,000 تائين پهچائي. جيتوڻيڪ کيس شاهي ڪميشن نه ملي، جنهن سبب هو برطانيا کان ناخوش رهيو، پر هن قيادت، خود اعتمادي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جو وڏو تجربو حاصل ڪيو. نوآبادي سياستدانن جي تباهي ڪندڙ مقابلي کيس بعد ۾ مضبوط مرڪزي حڪومت جي حمايت ڪرڻ تي آمادہ ڪيو. == شادي، شهري ۽ سياسي زندگي (1759–1775) == {{Main|جارج واشنگٽن جي سياسي ارتقا}} <!-- linked from redirect "George Washington between the wars" --> {{multiple image | image1 = Washington 1772.jpg | alt1 = ڪرنل جي وردي ۾ بيٺل واشنگٽن جي رسمي تصوير | caption1 = ''ڪرنل جارج واشنگٽن''، 1772 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي | image2 = Martha Dandridge Custis, John Wollaston, 1757.jpg | alt2 = نوجوان مارٿا واشنگٽن جي تيل رنگ واري تصوير | caption2 = ''مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس''، 1757 جي تصوير جيڪا [[جان وولاسٽن]] ٺاهِي }} 6 جنوري 1759 تي، 26 ورهين جي عمر ۾، واشنگٽن 27 ورهين جي امير زميندار جي بيواهه [[مارٿا واشنگٽن|مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس]] سان شادي ڪئي. مارٿا ذهين، باوقار ۽ جاگير سنڀالڻ ۾ ماهر هئي، ۽ ٻنهي جي شادي خوشگوار رهي.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=33–34|Wiencek|2003|2p=69}} هو [[ماؤنٽ ورنن]] ۾ رهڻ لڳا، جتي واشنگٽن تمباڪو ۽ ڪڻڪ پوکي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=97–98|Fischer|2004|2p=14}} هن شاديءَ وسيلي مارٿا جي {{convert|18000|acre|ha|-2|adj=on}} [[ڊينيل پارڪ ڪَسٽِس جي جاگير]] ۾ هڪ-ٽئين حصي جي ڏاجي ملڪيت تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، ۽ باقي ٻن-ٽئين حصي کي مارٿا جي ٻارن لاءِ سنڀاليو. ان سان هو ورجينيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سندس سماجي حيثيت وڌائي.{{sfn|Wiencek|2003|pp=9–10, 67–69, 80–81}} واشنگٽن جي زور ڀرڻ تي، گورنر [[نوربورن برڪلي، چوٿون بارون بوٽيٽورٽ|لارڊ بوٽيٽورٽ]] 1754 ۾ ڊنويڊي طرفان ڪيل وعدو پورو ڪيو ته فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾ رضاڪار مليشيا سان خدمت ڪندڙن کي زمين جا انعام ڏنا ويندا.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=100|2a1=Chernow|2y=2010|2p=184}} 1770 جي آخر ۾ واشنگٽن اوهايو ۽ [[ڪاناوها درياهه]] واري علائقي جي زمينن جو جائزو ورتو ۽ سرويئر [[وليم ڪرافورڊ]] کي زمين ورهائڻ لاءِ مقرر ڪيو. ڪرافورڊ {{convert|23200|acre|ha}} زمين واشنگٽن کي الاٽ ڪئي. واشنگٽن ويٽرنز کي چيو ته زمين پوک لاءِ موزون ناهي، ۽ {{convert|20147|acre|ha}} خريد ڪرڻ تي راضي ٿيو، جنهن ڪري ڪجهه ماڻهن کي لڳو ته ساڻن دوکو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=44–45|Grizzard|2002|2pp=135–137}} هن ماؤنٽ ورنن جي پکيڙ ٻيڻي ڪري {{convert|6500|acre|ha|-2}} تائين پهچائي، ۽ 1775 تائين غلامن جو انگ به ٻيڻو ڪري سؤ کان مٿي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} هڪ معزز فوجي هيرو ۽ وڏو زميندار هئڻ سبب، واشنگٽن مقامي عهدن تي رهيو ۽ 1758 کان شروع ٿيندڙ ستن سالن تائين [[فريڊرڪ ڪائونٽي، ورجينيا]] جي نمائندگي ڪندي [[ورجينيا هائوس آف برجيزز]] لاءِ چونڊيو ويو.{{efn|هن 1755 ۽ 1757 ۾ به چونڊ وڙهي پر ناڪام ٿيو.{{sfn|Misencik|2014|p=176}}}}{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} شروعاتي قانون سازي واري دور ۾ هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1760ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيو ۽ برطانيا جي ٽيڪس ۽ [[آمريڪي نوآبادين ۾ تجارتي پابندين واري پاليسي]] جو نمايان نقاد بڻيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=49–54, 68}} هو انگلينڊ مان عياشي شيون درآمد ڪندو هو ۽ تمباڪو برآمد ڪري ادائيگي ڪندو هو. گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ وڌندڙ خرچن سبب 1764 تائين هو £1,800 جو قرضدار ٿيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=49–50}} لنڊن جي واپاري رابرٽ ڪيري تي سندس مڪمل انحصار سندس معاشي تحفظ لاءِ خطرو بڻيو.{{efn|20 سيپٽمبر 1765 جي خط ۾ واشنگٽن "رابرٽ ڪيري اينڊ ڪمپني" کي گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ لنڊن جي مهانگي شين بابت احتجاج ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=138|Ferling|2009|2p=68}}}}{{sfn|Ellis|2004|p=51}} 1764 کان 1766 جي وچ ۾ هن فصل تبديل ڪري تمباڪو بدران ڪڻڪ کي اهم نقد فصل بڻايو، ۽ [[جارج واشنگٽن جي اٽي جي چڪي]] ۽ ڀنگ جي پوک شامل ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=141|Ragsdale|2021|2pp=23, 41–42}} واشنگٽن جي سوتيلي ڌيءُ پيٽسي کي مرگي جا دورا پوندا هئا ۽ 1773 ۾ ماؤنٽ ورنن تي فوت ٿي وئي، جنهن سان واشنگٽن کي سندس وراثت مان ڪجهه حصو مليو ۽ قرض ادا ڪري سگهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=161|Gardner|2013}} === برطانوي پارليامينٽ ۽ تاج جي مخالفت === {{further|آمريڪي انقلاب|جارج واشنگٽن آمريڪي انقلاب ۾}} واشنگٽن انهن ٽيڪسن جي مخالفت ڪئي جيڪي [[برطانوي پارليامينٽ]] نمائندگي کان سواءِ نوآبادين تي لاڳو ڪيا.{{sfn|Chernow|2010|p=136}} هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765]] کي ظالماڻو قرار ڏنو ۽ ان جي خاتمي تي خوشي ظاهر ڪئي. [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي جواب ۾ هن مئي 1769 ۾ تجويز پيش ڪئي ته ورجينيا وارا برطانوي شين جو بائيڪاٽ ڪن؛ اهي قانون گهڻو ڪري 1770 ۾ ختم ڪيا ويا.{{sfnm|Glover|2014|1pp=42–46|Taylor|2016|2p=75}} واشنگٽن ۽ ٻين نوآبادين کي [[1763 جو شاهي فرمان]] تي به ڪاوڙ هئي، جنهن [[اليگيني جبلن]] جي اولهه ۾ آبادڪاري تي پابندي وڌي هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=137, 148|Taylor|2016|2pp=61, 75}} برطانيا پاران مغربي زمين جي [[زميني قياس آرائي]] ۾ مداخلت به ناراضگي جو سبب بڻي.{{sfn|Calloway|2018|p=184}} 1774 ۾ [[بوسٽن ٽي پارٽي]] جي جواب ۾ پارليامينٽ [[جبراتي قانون]] پاس ڪيا، جن کي واشنگٽن "اسان جي حقن ۽ مراعاتن تي حملو" قرار ڏنو.{{sfnm|Randall|1997|1p=262|Chernow|2010|2p=166|Taylor|2016|3p=119}} انهيءَ سال جولاءِ ۾ هن ۽ [[جارج ميسن]] [[فيرفڪس ريزولووز]] تيار ڪيا، جن ۾ [[اٽلانٽڪ غلام واپار]] ختم ڪرڻ جي اپيل شامل هئي؛ اهي منظور ڪيا ويا.{{sfn|Chernow|2010|p=167}} آگسٽ ۾ واشنگٽن [[پهريون ورجينيا ڪنوينشن]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ کيس [[پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] لاءِ نمائندو چونڊيو ويو.{{sfnm|1a1=Ferling|1y=2010|1p=100|Glenn|2014|2p=82}} 1774 ۾ تڪرار وڌڻ سان، هن ورجينيا ۾ مليشيا کي تربيت ڏني ۽ ڪانگريس طرفان لاڳو ڪيل [[ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن]] جي بائيڪاٽ تي عمل ڪرائڻ منظم ڪيو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=108|Taylor|2016|2pp=126–127}} == فوج جو ڪمانڊر اِن چيف (1775–1783) == {{further|جارج واشنگٽن جي فوجي ڪيريئر}} [[File:George Washington, 1776.jpg|thumb|alt=ڪرنل وردي ۾ بيٺل جنرل جارج واشنگٽن جي رسمي تصوير، ڪنٽينينٽل آرمي جي ڪمانڊر طور|''جنرل واشنگٽن، ڪنٽينينٽل آرمي جو ڪمانڊر''، 1776 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي]] [[آمريڪي انقلابي جنگ]] 19 اپريل 1775 تي [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪارڊ جون جنگيون]] سان شروع ٿي.{{sfn|Taylor|2016|p=132}} واشنگٽن 4 مئي تي تڪڙ ۾ [[ماؤنٽ ورنن]] ڇڏي [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[ٻئي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|p=182}} 14 جون تي ڪانگريس [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي ۽ [[جان ايڊمز]] واشنگٽن کي ان جو [[ڪمانڊر اِن چيف]] نامزد ڪيو—خاص طور تي سندس فوجي تجربي ۽ ان خيال سبب ته ورجينيا جو ماڻهو نوآبادين کي وڌيڪ متحد ڪري سگهندو. ايندڙ ڏينهن ڪانگريس يڪراءِ طور هن کي چونڊيو.{{efn|چرنو مطابق، واشنگٽن کي ڪمانڊ لاءِ بهترين چونڊ سمجهڻ جا ٻيا سبب هن جي “وڌيڪ باوقار موجودگي، تمام بهتر فيصلو، وڌيڪ سياسي هوشياري، ۽ بي مثال رعب” وغيره هئا؛ يعني هن وٽ قيادت لاءِ مناسب مزاج موجود هو.{{sfn|Chernow|2010|p=185}}}}{{sfnm|Taylor|2016|1pp=132–133|Ellis|2004|2pp=67–68|Chernow|2010|3pp=185–186|Cogliano|2024|4pp=94–95}} واشنگٽن 16 جون تي قبوليت واري تقرير ڪئي ۽ پگهار وٺڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ سندس خرچن جي ادائيگي ڪئي وئي.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=294|2a1=Rhodehamel|2y=2017|2loc=5: "Because We Are Americans"|Taylor|2016|3pp=141–142|Ferling|2009|4pp=86–87}} ڪانگريس واشنگٽن لاءِ اهم اسٽاف آفيسر چونڊيا، جن ۾ [[آرٽيمس وارڊ]]، [[هوريشيو گيٽس]]، [[چارلس لي]]، [[فلپ اسڪائيلر]]، ۽ [[نٿانيل گرين]] شامل هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=190–191|Ferling|2002|2p=108}} [[هينري ناڪس]] پنهنجي [[فوجي هٿيارن ۽ سامان]] بابت ڄاڻ سان ايڊمز ۽ واشنگٽن کي متاثر ڪيو ۽ کيس ڪرنل ۽ توپخاني جو سربراهه بڻايو ويو. اهڙي طرح، واشنگٽن [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي ذهانت ۽ بهادريءَ کان متاثر ٿيو؛ پوءِ هن هيملٽن کي ڪرنل بڻايو ۽ کيس پنهنجو [[ايڊ ڊي ڪيمپ]] مقرر ڪيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=109–110|Puls|2008|2p=31}} واشنگٽن شروع ۾ ڪارن سپاهين جي ڀرتي تي پابندي وڌي—چاهي آزاد هجن يا غلام. برطانيا نوآبادين کي ورهائڻ جو موقعو ڏٺو: ورجينيا جي نوآبادي گورنر [[ڊنمور جو اعلان]] جاري ڪيو، جنهن تحت جيڪڏهن غلام برطانوي فوج ۾ شامل ٿين ته کين آزاديءَ جو وعدو ڏنو ويو.{{sfn|Morgan|2000|pp=290–291}} هن اعلان ۽ فوجين جي ضرورت جي ڪري واشنگٽن ٿوري ئي عرصي ۾ پنهنجو پابنديءَ وارو فيصلو واپس ورتو.{{sfnm|Painter|2006|1p=65|Hirschfeld|1997|p=2}} جنگ جي پڇاڙيءَ تائين ڪنٽينينٽل آرمي جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي سپاهين جو تعلق ڪارن سان هو، ۽ ڪجهه کي آزادي به ملي.{{sfn|Taylor|2016|p=231}} === بوسٽن جو گهيرو === {{Main|بوسٽن جو گهيرو}} اپريل 1775 ۾ وڌندڙ بغاوت جي ردعمل طور برطانوي فوجين [[بوسٽن]] تي قبضي ڪيو، ۽ قيادت جنرل [[ٿامس گيج]] وٽ هئي، جيڪو آمريڪا ۾ برطانوي فوجن جو ڪمانڊر هو.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–123}} مقامي مليشيائن شهر کي گهيرو ڪري برطانوي فوجن کي ڦاسائي ڇڏيو، جنهن سان جمود واري حالت پيدا ٿي.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–122, 143}} واشنگٽن جڏهن بوسٽن طرف روانو ٿيو ته نعريباز هجوم ۽ سياسي تقريبن سان سندس آجيان ٿي؛ هو [[پيٽرياٽ]] تحريڪ جي علامت بڻجي ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=193}} 2 جولاءِ تي پهچڻ بعد هن فوج جو معائنو ڪيو، پر مليشيا کي بي ضابطه ڏٺائين.{{sfn|Taylor|2016|p=143}} صلاح مشوري کان پوءِ هن [[بينجمن فرينڪلِن]] جي تجويز ڪيل سڌارن تي عمل شروع ڪيو: فوجي مشقون لاڳو ڪيون ۽ سخت نظم وضبط جا قدم کنيا.{{sfnm|Isaacson|2003|1p=303|Ferling|2002|2p=112|Taylor|2016|3p=143|Fitzpatrick|1936|4p=514}} هن [[بنڪر هِل جي جنگ]] ۾ سٺو ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ڪجهه سپاهين کي آفيسر بڻايو، ۽ جن کي نااهل سمجهيو تن کي هٽايو.{{sfn|Ferling|2002|pp=112–113, 116}} آڪٽوبر ۾ بادشاهه [[جارج ٽيون]] اعلان ڪيو ته نوآباديون کليل بغاوت ۾ آهن، ۽ گيج کي ڪمانڊ کان هٽائي جنرل [[وليم هو]] کي مقرر ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=208|Taylor|2016|2pp=133–135}} جڏهن [[چارلس درياهه]] ڄمي ويو ته واشنگٽن بوسٽن تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر گيٽس ۽ ٻين کي اڻ تربيت يافته مليشيا کي مضبوط قلعابندين تي حملي لاءِ موڪلڻ قبول نه هو. ان بدران، واشنگٽن [[ڊورچسٽر هائٽس جي قلعي بندي]] ڪرڻ تي راضي ٿيو ته جيئن برطانوي فوج کي شهر ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪري سگهجي.{{sfn|Ferling|2009|p=100}} 17 مارچ تي 8,906 برطانوي سپاهي، 1,100 [[لويالسٽ]]، ۽ 1,220 عورتون ۽ ٻار افراتفريءَ واري سامونڊي لڏپلاڻ شروع ڪيائون. واشنگٽن 500 ماڻهن سان شهر ۾ داخل ٿيو ۽ کين صاف حڪم ڏنائين ته ڦرلٽ نه ڪن.{{sfn|McCullough|2005|pp=105–107}} هن بوسٽن ۾ فوجي اختيار استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ شهري معاملن کي مقامي اختيارين وٽ رهڻ ڏنو.{{efn|24 جنوري 1776 تي ڪانگريس جي نمائندي [[ايڊورڊ رَٽليج]] (واشنگٽن جي خدشن جي تائيد ڪندي) تجويز ڏني ته برطانيا وانگر جنگي کاتو قائم ڪيو وڃي.{{sfn|Wright|1983|p=89}} [[بورڊ آف وار]] جي تنظيم 1776 کان پوءِ ڪيترين اهم تبديلين مان گذري.{{sfn|Wright|1983|p=121f}}}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=227–228|Lengel|2005|2pp=124–126|Ferling|2002|3pp=116–119|Taylor|2016|4pp=144, 153–154}} === نيو يارڪ ۽ نيو جرسي === {{Main|نيو يارڪ ۽ نيو جرسي مهم}} ==== لانگ آئلينڊ جي جنگ ==== {{Main|لانگ آئلينڊ جي جنگ}} [[File:Battle_of_Long_Island.png|thumb|alt=نيو يارڪ ۾ برطانوي لهرائي ۽ واشنگٽن جي پوئتي هٽڻ ڏيکاريندڙ نقشو|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] جو نقشو]] بوسٽن جي فتح کان پوءِ واشنگٽن صحيح اندازو لڳايو ته برطانوي نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي ايندا ۽ بدلو وٺندا. هو 13 اپريل 1776 تي اتي پهتو ۽ قلعي بندين جي تعمير جو حڪم ڏنائين. هن پنهنجي فوجن کي اهو به حڪم ڏنو ته عام ماڻهن ۽ سندن ملڪيت سان عزت سان پيش اچن، جيئن بوسٽن وارن سان برطانوي فوجن هٿان ٿيندڙ زيادتين جهڙا واقعا نه ٿين.{{sfn|Chernow|2010|pp=229–230}} برطانوي فوجون—سؤ کان وڌيڪ جهازن ۽ هزارين سپاهين سميت—جولاءِ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي پهچڻ لڳيون ته شهر جو گهيرو ڪن.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=32–33|Taylor|2016|2pp=162–163}} هو جي فوجي طاقت 32,000 باقاعده سپاهين ۽ [[هيشن]] مددگار فوجين تي مشتمل هئي؛ واشنگٽن وٽ 23,000 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا اڻ تربيت يافته ڀرتي ۽ مليشيا هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=244–245|Taylor|2016|2pp=162–163}} آگسٽ ۾ هو 20,000 فوجين سان [[گريوزينڊ، بروڪلن]] وٽ لهرايو ۽ واشنگٽن جي قلعي بندين ڏانهن وڌيو. پنهنجن جرنيلن جي مخالفت باوجود، واشنگٽن غلط ڄاڻ جي بنياد تي وڙهڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس لڳو هو ته هو جي فوج رڳو لڳ ڀڳ 8,000 آهي.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=95–96|Chernow|2010|2p=244}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن جي پاسي (فلينڪ) تي حملو ڪيو ۽ 1,500 پيٽرياٽ جاني نقصان ڪرايا.{{sfn|Taylor|2016|p=164}} واشنگٽن [[مئنهيٽن]] ڏانهن پوئتي هٽيو.{{sfn|McCullough|2005|pp=186–195}} هو واشنگٽن ڏانهن امن ڳالهين جو پيغام موڪليو ۽ کيس “جارج واشنگٽن، ايسڪوائر” لکي مخاطب ڪيو. واشنگٽن اهو پيغام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ مطالبو ڪيو ته کيس سفارتي آداب موجب مخاطب ڪيو وڃي—باغي طور نه.{{sfnm|Chernow|2010|1p=240|Pearson|2009|2pp=157–158|Taylor|2016|3p=164}} خدشن هوندي به واشنگٽن جنرل گرين جي صلاح مڃي [[فورٽ واشنگٽن]] جي بچاءَ جو فيصلو ڪيو، پر آخرڪار کيس اهو ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfnm|McCullough|2005|1pp=236–237|Chernow|2010|2pp=257–262|Rhodehamel|2017|3loc=6: Winter Soldier}} هو پيڇو ڪيو ۽ واشنگٽن [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[فورٽ لي]] ڏانهن هٽيو. نومبر ۾ هو [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ فورٽ واشنگٽن تي قبضو ڪري ويو. نيو يارڪ شهر جي لويالسٽن هو کي آزاد ڪندڙ سمجهيو ۽ افواهه ڦهلايو ته شهر کي باهه واشنگٽن لڳائي هئي.{{sfnm|Alden|1996|1p=137|Taylor|2016|2p=165}} هاڻي 5,400 سپاهين تائين محدود ٿي ويل واشنگٽن جي فوج [[نيو جرسي جي صوبي]] مان پوئتي هٽندي وئي.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=224–226|Taylor|2016|2pp=166–169}} ==== ڊيلاوير پار ڪرڻ، ٽرينٽن، ۽ پرنسٽن ==== {{Main|جارج واشنگٽن جو ڊيلاوير درياهه پار ڪرڻ|ٽرينٽن جي جنگ|پرنسٽن جي جنگ}} [[File:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|upright=1.4|alt=برفاني پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ ۾ بيٺل واشنگٽن جي تصوير|[[واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي (1851 جون تصويرون)|''واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي''، ايمانوئل لوئٽز]] (1851)]] واشنگٽن [[ڊيلاوير درياهه]] پار ڪري [[پنسلوانيا]] ۾ داخل ٿيو، جتي جنرل [[جان سليوان]] 2,000 وڌيڪ سپاهين سان اچي هن سان مليو.{{sfn|Taylor|2016|pp=166–167, 169}} سامان جي کوٽ، سخت سياري، ڀرتين جي مدي پوري ٿيڻ، ۽ [[فرار]] ٿيڻ سبب ڪنٽينينٽل آرمي جو مستقبل شڪ ۾ پئجي ويو.{{sfnm|Ketchum|1999|1p=235|Chernow|2010|2p=264}} هو [[ٽرينٽن، نيو جرسي]] ۾ هڪ [[هيشن]] ڇانوڻي قائم ڪئي ته اولهندي نيو جرسي ۽ ڊيلاوير جي اوڀرئين ڪناري تي ڪنٽرول رهي.{{sfn|Taylor|2016|p=169}} 26 ڊسمبر 1776 جي سحر وقت، واشنگٽن—ڪرنل ناڪس ۽ توپخاني جي مدد سان—پنهنجن ماڻهن جي اڳواڻي ڪندي [[ٽرينٽن جي جنگ]] ۾ هيشنن تي ڪامياب اوچتو حملو ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=270, 275–276|Ferling|2002|2pp=146–147|Fischer|2004|3pp=170, 232–234, 254, 405}} 3 جنوري 1777 تي واشنگٽن نيو جرسي موٽي آيو ۽ [[پرنسٽن جي جنگ]] ۾ [[پرنسٽن، نيو جرسي]] وٽ برطانوي باقاعده فوجين تي حملو ڪيو؛ 40 آمريڪي مارجي يا زخمي ٿيا ۽ 273 برطانوي مارجي يا قيد ٿيا.{{sfnm|Fischer|2004|1p=254|Ketchum|1999|2pp=306–307|Alden|1996|3p=146}} هو سياري لاءِ نيو يارڪ شهر ڏانهن واپس هٽيو.{{sfn|Taylor|2016|p=172}} واشنگٽن پنهنجي سياري واري هيڊڪوارٽر [[مورِس ٽائون، نيو جرسي]] ۾ قائم ڪيو.{{sfn|Patterson|2004|p=101}} حڪمتِ عمليءَ موجب، ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون فتحون انتهائي اهم هيون: انهن پيٽرياٽس جو حوصلو بحال ڪيو ۽ برطانوي حڪمتِ عمليءَ کي ناڪام ڪيو، جيڪا زور ڏيکاري پوءِ نرم شرطن سان صلح ڪرائڻ تي مبني هئي—اهڙي طرح جنگ جو رُخ بدلجي ويو.{{sfnm|1a1=Taylor|1y=2016|1p=172|2a1=Fischer|2y=2004|2p=367|3a1=Willcox|3a2=Arnstein|3y=1988|3p=164}} === فلاڊيلفيا === {{Main|فلاڊيلفيا مهم}} ==== برينڊيوائن، جرمن ٽائون، ۽ سيراٽوگا ==== {{Main|برينڊيوائن جي جنگ|جرمن ٽائون جي جنگ|سيراٽوگا جون جنگيون}} جولاءِ 1777 ۾ برطانوي جنرل [[جان برگوئين]] [[ڪيوبيڪ]] مان پنهنجي فوجن کي ڏکڻ ڏانهن آندو، [[سيراٽوگا مهم]] ۾؛ هن [[فورٽ ٽائڪانڊيروگا جو گهيرو (1777)]] ٻيهر هٿ ڪيو، ۽ ارادو ڪيو ته [[نيو انگلينڊ]] کي جدا ڪري. بهرحال، جنرل هو نيو يارڪ شهر مان پنهنجي فوج کي ڏکڻ طرف فلاڊيلفيا کڻي ويو ۽ [[آلبني، نيو يارڪ]] ڀرسان برگوئين سان شامل نه ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=300–301}} واشنگٽن ۽ [[مارڪيز ڊي لا فاييٽ|گِلبرٽ، مارڪيز ڊي لا فاييٽ]] هو سان مقابلي لاءِ تڪڙو فلاڊيلفيا ڏانهن وڌيا. 11 سيپٽمبر 1777 تي [[برينڊيوائن جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن کي چالاڪيءَ سان مات ڏني ۽ بنا مزاحمت آمريڪي گادي واري شهر فلاڊيلفيا ۾ داخل ٿيو. آڪٽوبر ۾ [[جرمن ٽائون، فلاڊيلفيا]] وٽ برطانوي فوج تي هڪ پيٽرياٽ [[جرمن ٽائون جي جنگ|حملو]] ناڪام ٿيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=340–341|Chernow|2010|2pp=301–304}} [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] ۾ پيٽرياٽس جي اڳواڻي جنرل [[هوريشيو گيٽس]] ڪندو هو. برگوئين جي ڏکڻ طرف حرڪت بابت فڪر سبب، واشنگٽن جنرل [[بينڊڪٽ آرنولڊ]] ۽ [[بينجمن لنڪن]] سان وڌيڪ فوجون اتر طرف موڪليون. 7 آڪٽوبر 1777 تي برگوئين [[سيراٽوگا جون جنگيون|بيمس هائٽس]] وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مدد کان ڪٽجي ويو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. گيٽس جي فتح واشنگٽن جي نقادن کي همٿائي ڇڏيو، جيڪي گيٽس کي بهتر فوجي اڳواڻ سمجهندا هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=312–313}} حياتي نويس جان آلڊن مطابق، “واشنگٽن جي فوجن جي هار ۽ مٿئين نيو يارڪ ۾ فتحن جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيڻ لازمي هو.”{{sfn|Alden|1996|p=163}} واشنگٽن لاءِ ساراهه گهٽجڻ لڳي.{{sfn|Lender|Stone|2016|pp=36–37}} ==== ويلِي فورج ۽ مون مَٿ ==== {{Main|ويلِي فورج|مون مَٿ جي جنگ}} [[File:Washington and Lafayette at Valley Forge.jpg|thumb|alt=سياري جي ماحول ۾ ويلِي فورج تي گھوڙن تي سوار واشنگٽن ۽ مارڪيز ڊي لا فاييٽ ڏيکاريندڙ تصوير|''ويلِي فورج تي واشنگٽن ۽ لا فاييٽ''، 1907 جي تصوير جيڪا [[جان وارڊ ڊنس مور]] ٺاهِي]] ڊسمبر 1777 ۾ واشنگٽن ۽ سندس 11,000 سپاهين واري فوج فلاڊيلفيا جي اتر ۾ [[ويلِي فورج]] ۾ سياري جا ڪئمپ لڳايا. اتي بيمارين ۽ کاڌي، ڪپڙن ۽ رهائش جي کوٽ سبب 2,000 کان 3,000 ماڻهو فوت ٿيا، ۽ فوج 9,000 کان به گهٽ رهجي وئي.{{sfnm|Ferling|2002|1p=186|Alden|1996|2pp=165, 167}} فيبروري تائين واشنگٽن کي سپاهين جي حوصلن جي گهٽتائي ۽ وڌندڙ ڀڄڻ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Alden|1996|p=165}} آفيسرن جي [[ڪانوَي سازش|اندروني بغاوت]] سبب ڪانگريس جي ڪجهه ميمبرن واشنگٽن کي ڪمانڊ تان هٽائڻ تي غور ڪيو، پر واشنگٽن جي حامين مزاحمت ڪئي ۽ آخرڪار اهو معاملو ختم ڪيو ويو.{{sfn|Heydt|2005}} واشنگٽن بار بار ڪانگريس کي سامان ۽ خوراڪ بابت درخواستون موڪليون ۽ ڪانگريس جي وفد آڏو صورتحال جي تڪڙ کي واضح ڪيو.{{sfn|Stewart|2021|pp=242–244}} ڪانگريس فراهمي جي لائينن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ [[ڪوارٽر ماسٽر]] ۽ [[ڪميسري]] کاتن جي تنظيمِ نو تي راضي ٿي، جڏهن ته واشنگٽن [[1778 جو گرينڊ فورج]]{{efn|مثال طور ڏسو: ٽاڊ ڊبليو. برايسٽيڊ، ''گرينڊ فورج 1778''، ويسٽ هولم پبلشنگ، 2016.}} شروع ڪري ڀرپاسي مان خوراڪ گڏ ڪئي.{{sfnm|Carp|2017|1pp=44–47|Herrera|2022|2p=2|Bodle|2004|3pp=36–40, 215–216}} ان دوران بارون [[فريڊرِش وِلهيلم فون شٽيو بن]] جي لڳاتار مشقن واشنگٽن جي نون ڀرتي ٿيل ماڻهن کي نظم وضبط واري جنگي قوت ۾ بدلائي ڇڏيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=342, 356, 359|Ferling|2009|2p=172|Alden|1996|3p=168}} واشنگٽن کيس [[آمريڪي فوج جي انسپيڪٽر جنرل جو دفتر|انسپيڪٽر جنرل]] مقرر ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=281}} 1778 جي شروعات ۾ فرانس آمريڪن سان [[اتحاد جو معاهدو (1778)]] ڪيو.{{sfn|Taylor|2016|p=188}} مئي ۾ هو استعيفيٰ ڏني ۽ ان جي جاءِ تي [[هينري ڪلنٽن (برطانوي فوجي آفيسر، ڄائو 1730)|سر هينري ڪلنٽن]] مقرر ٿيو.{{sfn|Ferling|2007|p=296}} ان ئي جون ۾ برطانوي فوج فلاڊيلفيا خالي ڪري نيو يارڪ ڏانهن نڪري وئي ۽ واشنگٽن آمريڪي ۽ فرينچ جرنيلن جي جنگي صلاحڪار ڪائونسل گهرائي. هن پوئتي هٽندڙ برطانوي فوج تي محدود حملو ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. جنرل لي ۽ لا فاييٽ 4,000 ماڻهن سان واشنگٽن جي ڄاڻ کان سواءِ اڳتي وڌيا ۽ 28 جون تي پهرئين حملو خراب طريقي سان ڪيا. واشنگٽن لي کي ڪمانڊ تان هٽايو ۽ [[مون مَٿ جي جنگ]] ۾ وڏي ويڙهه کان پوءِ نتيجو برابر رهيو. برطانوي فوجون نيو يارڪ ڏانهن پوئتي هٽنديون رهيون.{{sfnm|Alden|1996|1pp=176–177|Ferling|2002|2pp=195–198}} هي جنگ “اتر ۽ وچين رياستن ۾ مهم جو خاتمو” ثابت ٿي؛ واشنگٽن ٽن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برطانيا سان ٻيهر ڪنهن وڏي مقابلي واري جنگ ۾ نه لڳو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=7: Brandywine, Germantown, and Monmouth}} برطانوي ڌيان ڏکڻ واري محاذ ڏانهن هليو ويو؛ 1778 جي آخر ۾ جنرل ڪلنٽن [[ساوانا، جارجيا]] تي قبضو ڪيو، جيڪو آمريڪي ڏکڻ جو اهم بندرگاهه هو.{{sfn|Taylor|2016|p=230}} واشنگٽن، ان دوران، برطانيا جا مقامي اتحادي [[ايروكوئس]] خلاف [[سليوان مهم|هڪ مهم]] جو حڪم ڏنو ۽ سندن ڳوٺ تباهه ڪيا.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} === جاسوسي ۽ ويسٽ پوائنٽ === {{Main|ڪلپر رنگ|بينڊڪٽ آرنولڊ جو فوجي ڪيريئر، 1777–1779}} واشنگٽن برطانيا خلاف جاسوسي نظام جوڙڻ سان آمريڪا جو پهريون [[جاسوسن جو سربراهه]] بڻيو.{{sfn|Nagy|2016|p=274}} 1778 ۾ ميجر [[بينجمن ٽالمج]] واشنگٽن جي هدايت تي [[ڪلپر رنگ]] قائم ڪيو ته نيو يارڪ ۾ برطانوي فوج بابت ڳجهي معلومات گڏ ڪئي وڃي.{{sfn|Rose|2006|pp=75, 224, 258–261}} ڪلپر رنگ جي انٽيليجنس فرينچ فوجن کي برطانوي اوچتي حملي کان بچايو؛ اهو برطانوي حملو پاڻ به واشنگٽن جي جنرل مان برطانيا جو جاسوس بڻيل بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڄاڻ تي ٻڌل هو.{{sfn|Rose|2006|loc=[https://archive.org/details/washingtonsspies00alex/page/n207/mode/2up n207]}} واشنگٽن آرنولڊ جي بي وفائيءَ وارن ڪيترا واقعا اڳ به نظرانداز ڪيا هئا، حالانڪه آرنولڊ ڪيترين مهمن ۾ نمايان رهيو هو، جن ۾ [[بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڪيوبيڪ مهم|ڪيوبيڪ تي چڙهائي]] به شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=378–387|Philbrick|2016|2p=35}} 1779 ۾ آرنولڊ برطانوي جاسوسي سربراهه [[جان آندري]] کي حساس ڄاڻ ڏيڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد برطانيا کي [[ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ]] تي قبضو ڪرائڻ هو—هڊسن درياهه تي آمريڪا جي هڪ اهم دفاعي جاءِ.{{sfn|Philbrick|2016|pp=250–251, 269}} 21 سيپٽمبر تي آرنولڊ آندري کي ڇانوڻي تي قبضي جا منصوبا ڏنا.{{sfnm|Palmer|2006|pp=306, 315, 319, 320}} مليشيا آندري کي پڪڙي ورتو ۽ منصوبن جا ڪاغذ هٿ آيا، جنهن کان پوءِ آرنولڊ نيو يارڪ ڀڄي ويو.{{sfnm|Rhodehamel|2017|1loc=8: The Great Man|Palmer|2006|2p=410}} آرنولڊ جي غداريءَ جي خبر ملڻ تي واشنگٽن فورٽ جي چوڌاري اهم هنڌن تي آرنولڊ هيٺ مقرر ڪمانڊرن کي واپس گهرايو ته ڪنهن به ملي ڀڳت جو امڪان ختم ڪيو وڃي. هن ويسٽ پوائنٽ تي ذاتي طور ڪمانڊ سنڀالي ۽ ان جي دفاعن کي ٻيهر منظم ڪيو.{{sfnm|Palmer|2006|1pp=370–371|Middlekauff|2015|2p=232}} === ڏکڻ وارو محاذ ۽ يارڪ ٽائون === {{Main|آمريڪي انقلابي جنگ جو ڏکڻ وارو محاذ|يارڪ ٽائون جو گهيرو}} [[File:Plan_of_the_Battle_of_Yorktown_1875.png|thumb|alt=يارڪ ٽائون تي آمريڪي ۽ فرينچ فوجن جي اڳڀرائي ڏيکاريندڙ نقشو|[[يارڪ ٽائون جو گهيرو]] جو نقشو]] جون 1780 تائين برطانيا [[ڏکڻ ڪيرولائنا]] جي [[پائيڊمونٽ]] تي قبضو ڪري چڪي هئي ۽ ڏکڻ تي ان جو مضبوط ڪنٽرول هو. تنهن هوندي به، واشنگٽن ۾ نئون جوش تڏهن پيدا ٿيو جڏهن لا فاييٽ فرانس مان وڌيڪ جهازن، ماڻهن ۽ رسدن سان واپس آيو،{{sfnm|Taylor|2016|1p=234|Alden|1996|2pp=187–188}} ۽ جولاءِ ۾ مارشل [[جان-بپتِست ڊوناٽيان ڊي ويمور، ڪومت ڊي روشامبو|روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ 5,000 تجربيڪار فرينچ سپاهي [[نيوپورٽ، روڊ آئلينڊ]] تي پهتا.{{sfn|Lancaster|Plumb|1985|p=311}} جنرل ڪلنٽن ڊسمبر ۾ آرنولڊ کي—هاڻي برطانيا جو بريگيڊيئر جنرل—1,700 سپاهين سان ورجينيا موڪليو ته [[پورٽسمَٿ، ورجينيا]] تي قبضو ڪري ۽ پيٽرياٽ فوجن تي ڇاپا هڻي. واشنگٽن آرنولڊ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ لا فاييٽ کي ڏکڻ طرف موڪليو.{{sfn|Chernow|2010|p=403}} شروعات ۾ واشنگٽن جي اميد هئي ته جنگ جو رخ نيو يارڪ ڏانهن کڻي وڃي، جيئن ورجينيا مان برطانوي فوجون هٽجن ۽ جنگ اتي ختم ٿئي؛ پر روشامبو کيس صلاح ڏني ته ورجينيا ۾ [[چارلس ڪارنوالس، پهريون مارڪيز آف ڪارنوالس|ڪارنوالس]] وڌيڪ مناسب هدف آهي.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=403–404}} 19 آگسٽ 1781 تي واشنگٽن ۽ روشامبو [[يارڪ ٽائون، ورجينيا]] ڏانهن مارچ شروع ڪيو، جيڪو اڄ “[[:en:Washington–Rochambeau Revolutionary Route|واشنگٽن–روشامبو انقلابي رستو]]” جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Lengel|2005|p=335}} واشنگٽن وٽ 7,800 فرينچ سپاهي، 3,100 مليشيا، ۽ 8,000 ڪنٽينينٽل فوجي موجود هئا. گهيري واري جنگ (سيج وارفيئر) ۾ نا تجربيڪار هجڻ سبب، هو اڪثر روشامبو جي راءِ تي ڀاڙيندو هو. ان هوندي به، روشامبو ڪڏهن به جنگ جي ڪمانڊنگ آفيسر طور واشنگٽن جي اختيار کي للڪاريو نه.{{sfn|Chernow|2010|p=413}} سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ تائين پيٽرياٽ-فرينچ فوجن يارڪ ٽائون کي گهيرو ڪري برطانوي فوج کي ڦاسائي ڇڏيو، جڏهن ته فرينچ بحريه [[چيساپيڪ جي جنگ]] ۾ ڪامياب ٿي نڪتي. آخري آمريڪي جارحيت جي شروعات واشنگٽن جي فائر ڪيل هڪ گولي سان ٿي.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} گهيرو 19 آڪٽوبر 1781 تي برطانوي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان ختم ٿيو؛ 7,000 کان وڌيڪ برطانوي سپاهي [[جنگي قيدي]] بڻيا.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198, 201|Chernow|2010|2pp=372–373, 418|Lengel|2005|3p=337}} واشنگٽن ٻن ڏينهن تائين هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تي ڳالهين ڪندو رهيو، ۽ سرڪاري دستخطي تقريب 19 آڪٽوبر تي ٿي.{{sfnm|1a1=Mann|1y=2008|1p=38|2a1=Lancaster|2a2=Plumb|2y=1985|2p=254|3a1=Chernow|3y=2010|3p=419}} جيتوڻيڪ امن معاهدي بابت ڳالهين کي اڃا ٻه سال لڳا، پر يارڪ ٽائون انقلابي جنگ جي آخري اهم جنگ ثابت ٿي، ۽ برطانوي پارليامينٽ مارچ 1782 ۾ جنگي ڪارروائيون روڪڻ تي راضي ٿي.{{sfn|Fleming|2007|pp=194, 312}} === فوج جي برطرفي ۽ استعيفيٰ === {{Main|جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ}} [[File:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|upright=1.2|alt=جان ٽرمبل جي تصوير: جنرل واشنگٽن ميري لينڊ اسٽيٽ هائوس جي هال ۾ ورديءَ ۾ بيٺل، چوڌاري رياستدان وغيره، ۽ هو پنهنجو عهدو ڇڏيندي (ڪميشن واپس ڏيندي) ڏيکاريل|''[[جنرل جارج واشنگٽن پنهنجي ڪميشن تان استعيفيٰ ڏئي رهيو آهي]]''، 1824 جي تصوير جيڪا [[جان ٽرمبل]] ٺاهِي]] اپريل 1782 ۾ جڏهن امن ڳالهين جي شروعات ٿي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ٻنهي آهستي آهستي پنهنجون فوجون ڪڍڻ شروع ڪيون.{{sfn|Taylor|2016|pp=313–315}} مارچ 1783 ۾ واشنگٽن ڪاميابيءَ سان [[نيوبرگ سازش]] کي ٿڌو ڪيو—هي آمريڪي آفيسرن جي هڪ رٿيل بغاوت هئي، جيڪا پگهار نه ملڻ سبب پيدا ٿي هئي.<ref name=anb/>{{sfn|Browne|2016|pp=11–16}} واشنگٽن خرچن جو $450,000 جو حساب پيش ڪيو، جيڪو هن فوج لاءِ اڳواٽ ادا ڪيو هو. اهو حساب طئه ڪيو ويو، پر وڏين رقمن بابت غير واضح هو، ۽ ان ۾ اهي خرچ به شامل هئا جيڪي سندس زال هيڊڪوارٽر تي ملاقاتن دوران ڪيا هئا.{{sfn|Alden|1996|p=209}} 3 سيپٽمبر 1783 تي جڏهن [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]] دستخط ٿيو ته برطانيا سرڪاري طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي. واشنگٽن پنهنجي فوج کي برطرف ڪيو ۽ 2 نومبر تي سپاهين کي الوداعي خطاب ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=350}} هن [[نيو يارڪ ۾ برطانوي فوجن جي انخلا جو ڏينهن]] جي نگراني ڪئي ۽ جلوسن ۽ جشنن سان سندس آجيان ڪئي وئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=446, 448–449, 451|Puls|2008|2pp=184–186}} ڊسمبر 1783 جي شروعات ۾ واشنگٽن [[فرانسز ٽاورن]] تي پنهنجن آفيسرن کان ودا ڪئي، ۽ ٿوري ئي عرصي بعد [[جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ|ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ ڏئي ڇڏي]].{{sfn|Taylor|2016|p=319}} ورديءَ ۾ آخري ڀيرو ظاهر ٿيندي هن ڪانگريس آڏو هڪ بيان ڏنو: “مان ان کي پنهنجي سرڪاري حياتيءَ جي هن آخري سنجيده عمل کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ اڻ ٽر فرض سمجهان ٿو، ته پنهنجي انتهائي پيارِي ملڪ جي مفادن کي قادرِ مطلق خدا جي حفاظت ۾ ڏيان، ۽ انهن ماڻهن کي—جن کي انهن مفادن جي نگراني سونپي وئي آهي—سندس پاڪ نگهبانيءَ حوالي ڪريان.”{{sfnm|Alden|1996|1p=210|Chernow|2010|2pp=451–452, 455}} واشنگٽن جي استعيفيٰ ملڪ ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ساراهي وئي؛ تاريخدان [[ايڊورڊ جَي. لارسَن]] مطابق، پوءِ وارن تاريخدانن ان کي “هڪ نمايان واقعو” قرار ڏنو جنهن ملڪ جي سياسي رخ کي ترتيب ڏنو.{{sfnm|Larson|2014|1p=10|Wood|1992|2p=206}}{{efn|[[ٿامس جيفرسن]] واشنگٽن جي “اعتدال ۽ فضيلت” جي ساراهه ڪئي، ڇو ته هن ڪمانڊ ڇڏڻ قبول ڪئي. ٻڌايو وڃي ٿو ته جڏهن مصور [[بينجمن ويسٽ]] بادشاهه جارج ٽئين کي واشنگٽن جي ارادن بابت ٻڌايو ته بادشاهه چيو: “جيڪڏهن هو ائين ڪري، ته هو دنيا جو سڀ کان وڏو ماڻهو هوندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=454|Taylor|2016|2pp=319–320}}}} ساڳئي مهيني واشنگٽن کي [[سوسائٽي آف دي سنسناٽي]] جو “پريزيڊنٽ-جنرل” مقرر ڪيو ويو—هي انقلابي جنگ جي آفيسرن جي هڪ نئين قائم ٿيل موروثي برادري هئي.{{sfn|Chernow|2010|p=444}} == ابتدائي جمهوري دور (1783–1789) == {{Further|ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز}} === مائونٽ ورنن ڏانهن واپسي === {{Quote box |align=right |width=26em |quote="مان رڳو سڀني سرڪاري خدمتن کان رٽائر نه ٿيو آهيان، پر مان پاڻ پنهنجي اندر به واپس موٽي رهيو آهيان، ۽ مون کي دل جي گهراين سان اطمينان ٿيندو ته مان اڪيلائيءَ جي سير ڏسان ۽ خانگي حياتيءَ جي رستن تي قدم رکان&nbsp;... مان زندگيءَ جي ڌارا سان نرم نرميءَ سان هيٺ لهي هلندس، جيستائين مان پنهنجن ابن ڏاڏن سان گڏ ننڊ ڪريان." |author= — جارج واشنگٽن، لا فاييٽ ڏانهن خط ۾.<br> 1 فيبروري 1784.{{sfnm|Randall|1997|1p=410|Flexner|1974|2pp=182–183|3a1=Dalzell|3a2= Dalzell|3y=1998|3p=112}}}} جنگ جي {{frac|8|1|2}} سالن مان مائونٽ ورنن تي فقط ڏهه ڏينهن گذارڻ کان پوءِ، واشنگٽن پنهنجي گهر موٽڻ لاءِ بي چين هو. هو ڪرسمس جي شام تي پهتو؛ پروفيسر [[جان اي. فرلِنگ]] لکيو ته هو خوش هو ته “ڪيمپ جي شور غوغا ۽ عوامي حياتيءَ جي مصروف منظرن” کان آزاد ٿي ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=246}} مائونٽ ورنن تي کيس عزت ڏيڻ لاءِ ملندڙ مهمانن جو وهڪرو لڳاتار جاري رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=462|Ferling|2009|2pp=255–256}} واشنگٽن جنگ کان اڳ شروع ڪيل [[گريٽ ڊسمَل سوايمپ]] ۽ [[پوٽو ميڪ ڪمپني|پوٽو ميڪ ڪينال]] وارن منصوبن ۾ پنهنجون دلچسپيون ٻيهر سرگرم ڪيون، پر انهن مان ڪنهن به کيس ڪا ڪمائي نه ڏني.{{sfn|Ferling|2010|pp=332–334}} هن 1784 ۾ پنهنجي اوهايو ملڪيتن جي جائزي لاءِ 34 ڏينهن جو، {{convert|680|mi|km|adj=on}} سفر ڪيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=247–255}} هن مائونٽ ورنن ۾ نئين سر تعمير ۽ سجاوٽ جي ڪم جي تڪميل جي نگراني ڪئي، جنهن سندس رهائش کي اهڙي حويليءَ ۾ بدلائي ڇڏيو جيڪا اڄ تائين موجود آهي—پر سندس مالي حالت مضبوط نه هئي. قرض ڏيندڙ کيس جنگي دور جي [[depreciation|قدر گهٽيل]] ڪرنسي ۾ ادائيگيون ڪندا هئا، ۽ هن تي ٽيڪسن ۽ اجرتن جا وڏا بقايائون هئا. سندس غير موجودگيءَ دوران مائونٽ ورنن مان ڪو منافعو نه ٿيو، ۽ وبائي آفتن ۽ خراب موسم سبب فصلن جي پيداوار لڳاتار خراب رهي. 1787 ۾ سندس جاگير مسلسل يارهين سال به خساري ۾ رهي.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=246–247|Chernow|2010|2pp=552–553|Ellis|2004|3p=167}} پنهنجي جاگير کي ٻيهر منافعي بخش بڻائڻ لاءِ واشنگٽن نئين زمين سازيءَ (لينڊ اسڪيپنگ) جو منصوبو اختيار ڪيو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ وڻن ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن جي هڪ حد پوکڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfnm|Wulf|2011|1p=52|Subak|2018|2pp=43–44}} هن 1785 ۾ اسپين جي بادشاهه [[چارلس ٽئين (اسپين)|چارلس ٽئين]] کان تحفي طور هڪ [[Stud (animal)|نسلي نر جانور]] ملڻ کان پوءِ [[خچر]]ن جي نسل وڌائڻ (بريڊنگ) به شروع ڪئي؛{{sfn|Coe|2020|p=xxii}} هن جو خيال هو ته اهي زراعت ۾ انقلاب آڻيندا.<ref>{{cite magazine |last=Coe|first=Alexis |url=https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |title=George Washington Saw a Future for America: Mules |date=February 12, 2020 |magazine=Smithsonian|ref=none |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121085447/https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |archivedate=November 21, 2025}}</ref> === 1787 جي آئيني ڪنوينشن === {{Main|آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)}} [[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|upright=1.2|alt=هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي جي تصوير: آمريڪا جي آئين تي صحيح ٿيندي ڏيکاريل؛ واشنگٽن بطور صدارت ڪندڙ آفيسر ساڄي پاسي بيٺل|''[[آمريڪا جي آئين تي صحيح جو منظر]]''، 1940 جي تصوير جيڪا [[هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي]] ٺاهِي؛ 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] تي واشنگٽن کي صدارت ڪندڙ آفيسر طور ڏيکاري ٿي]] جون 1783 ۾ خانگي حياتي ڏانهن موٽڻ کان اڳ، واشنگٽن مضبوط اتحاد (يونين) لاءِ سڏ ڏنو. جيتوڻيڪ کيس خدشو هو ته سول معاملن ۾ مداخلت جي الزام هيٺ اچي سگهي ٿو، تنهن هوندي به هن رياستن ڏانهن هڪ سرڪيولر خط موڪليو، جنهن ۾ هن چيو ته [[ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز]] “ريتيءَ جي رسّي” کان وڌيڪ ڪجهه به ناهن. هن سمجهيو ته قوم “انتشار ۽ افراتفري” جي ڪناري تي آهي، ٻاهرين مداخلت لاءِ ڪمزور آهي، ۽ هڪ قومي آئين مضبوط مرڪزي حڪومت هيٺ رياستن کي متحد ڪري ڇڏيندو.{{sfnm|Alden|1996|1p=221|Chernow|2010|2p=518|Ferling|2009|3p=266}} جڏهن [[شيئز جي بغاوت]] آگسٽ 1786 ۾ ميساچوسٽس ۾ ڀڙڪي، تڏهن واشنگٽن وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳو ته قومي آئين ضروري آهي.{{sfn|Chernow|2010|pp=517–519}}<ref name=anb/> ڪجهه قومپرست (نيشنلسٽ) خوفزده هئا ته نئين جمهوريه قانون کان خالي حالت ڏانهن لهي رهي آهي؛ انهن 11 سيپٽمبر 1786 تي [[اناپولس ڪنوينشن (1786)|اناپولس]] ۾ ملاقات ڪري ڪانگريس کان مطالبو ڪيو ته ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز نظرِثاني ڪيا وڃن.{{sfnm|Taylor|2016|1pp=373–374|Ferling|2009|2p=266}} ڪانگريس 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] فلاڊيلفيا ۾ رکڻ تي راضي ٿي، ۽ هر رياست کي نمائندا موڪلڻ لاءِ چيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=523|Taylor|2016|2pp=373–374}} واشنگٽن کي ورجينيا وفد جو اڳواڻ چونڊيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. هن کي ڪنوينشن جي قانوني حيثيت بابت خدشا هئا، ۽ هن [[جيمس ميڊيسن]]، هينري ناڪس، ۽ ٻين سان صلاح ڪئي. انهن کيس شرڪت لاءِ قائل ڪيو، ڇو ته سندن خيال هو ته سندس موجودگي شايد هٻڪائيندڙ رياستن کي نمائندا موڪلڻ تي آماده ڪري، توثيق (ريٽيفڪيشن) واري عمل کي هموار ڪري، ۽ ڪنوينشن کي جواز به ڏئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=220–221|Ferling|2009|2p=266}} واشنگٽن 9 مئي 1787 تي فلاڊيلفيا پهتو، ۽ ڪنوينشن 25 مئي تي شروع ٿيو. بينجمن فرينڪلِن واشنگٽن کي اجلاس جي صدارت لاءِ نامزد ڪيو، ۽ هو متفقه طور چونڊيو ويو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=520–521, 523, 526, 529|Unger|2013|2p=33}} نمائندي [[ايڊمنڊ رئنڊالف]]، ميڊيسن جي [[ورجينيا منصوبي]] کي پيش ڪيو؛ ان ۾ مڪمل نئون آئين ۽ هڪ خودمختيار قومي حڪومت تجويز ٿيل هئي، جنهن جي واشنگٽن تمام گهڻي سفارش ڪئي.{{sfn|Ferling|2010|pp=359–360}} پر نمائندگيءَ بابت تفصيل انتهائي تڪراري ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ مقابلي طور [[نيو جرسي منصوبي]] کي به اڳيان آندو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=553}} 10 جولاءِ تي واشنگٽن اليگزينڊر هئملٽن کي لکيو: “مان تقريبن هن ڪنوينشن جي ڪارروائين مان ڪنهن موافق نتيجي ڏسڻ کان نا اميد ٿي ويو آهيان، ۽ تنهن ڪري هن ڪم ۾ ڪنهن به طرح شامل ٿيڻ تي پڇتاءُ ٿو ڪريان.”{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} ان هوندي به، هن پنهنجي وقار کي ٻين نمائندن جي ڪم لاءِ استعمال ڪيو، ۽ ڪيترن کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ته [[آمريڪا جو آئين|آئين]] جي توثيق جي حمايت ڪن.{{sfn|Alden|1996|p=229}} آخري متن ٻنهي منصوبن وچ ۾ [[ڪنڪٽيڪٽ ٺاهه]] اختيار ڪيو، ۽ 17 سيپٽمبر 1787 تي 55 مان 39 نمائندن ان تي صحيحون ڪيون.{{sfnm|Alden|1996|p=229}}<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|publisher=The White House|accessdate=January 12, 2025|title=The Constitution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109041436/https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/ |archivedate=January 9, 2026}}</ref> === پهرين صدارتي چونڊ === {{Main|1788–1789 آمريڪا جي صدارتي چونڊ}} 1789 جي پهرين صدارتي چونڊ کان ٿورو اڳ، 1788 ۾ واشنگٽن کي [[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] جو [[چانسلر]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Morrison|2009|p=6}} هو پنهنجي صدارت دوران به اهو عهدو نڀائيندو رهيو، ۽ پنهنجي وفات تائين ان تي رهيو.<ref name="chancellor">{{cite web |title=Duties and History |url=https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |publisher=[[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] |accessdate=April 2, 2021 |archivedate=March 7, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307230012/https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |url-status=live }}</ref> پهرين صدارتي چونڊ لاءِ ڪنوينشن جي نمائندن اڳ ئي واشنگٽن جي صدارت جو اندازو لڳايو هو، ۽ چونڊ کان پوءِ عهدي جي تعريف ڪرڻ (آفيس جي صورت) کيس پاڻ طئي ڪرڻ لاءِ ڇڏي ڏني.{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} جڏهن رياستي اليڪٽرن 4 فيبروري 1789 تي ووٽ ڏنا،{{sfnm|1a1=Chernow|1y=2010|1pp=559–560|2a1=Ferling|2y=2009|2p=361}} تڏهن واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو—آمريڪي صدرن ۾ اها انوکي ڳالهه آهي.{{sfn|Chernow|2010|p=551}} [[جان ايڊمز]] نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=274}} جيتوڻيڪ واشنگٽن لکيو ته مائونٽ ورنن ڇڏڻ بابت کيس “پريشان ۽ تڪليف ڏيندڙ احساس” ٿيا، تڏهن به هو 16 اپريل تي نيو يارڪ شهر ڏانهن روانو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=274–275|Chernow|2010|2pp=559–561|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} == صدارت (1789–1797) == {{Main|جارج واشنگٽن جي صدارت}} {{Infobox U.S. Cabinet |align=right |Name=واشنگٽن |President=[[جارج واشنگٽن]] |President start=1789 |President end=1797 |Vice President=[[جان ايڊمز]] |Vice President start=1789 |Vice President end=1797 |State=[[جان جي]] (عارضي) |State start=1789 |State end=1790 |State 2=[[ٿامس جيفرسن]] |State start 2=1790 |State end 2=1793 |State 3=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |State start 3=1794 |State end 3=1795 |State 4=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |State start 4=1795 |State end 4=1797 |Treasury=[[اليگزينڊر هئملٽن]] |Treasury start=1789 |Treasury end=1795 |Treasury 2=[[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start 2=1795 |Treasury end 2=1797 |War=[[هينري ناڪس]] |War start=1789 |War end=1794 |War 2=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |War date 2=1795 |War 3=[[جيمس مڪ هينري]] |War start 3=1796 |War end 3=1797 |Justice=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |Justice start=1789 |Justice end=1794 |Justice 2=[[وليم براڊفورڊ (اٽارني جنرل)|وليم براڊفورڊ]] |Justice start 2=1794 |Justice end 2=1795 |Justice 3=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)|چارلس لي]] |Justice start 3=1795 |Justice end 3=1797 }} === پهريون مدو === {{Further|واشنگٽن، ڊي. سي. جي تاريخ|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|وِسڪي بغاوت|اتر-اولهه هندستاني جنگ|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|آمريڪا جي ڪابينه|آمريڪا جي ڪابينه}} [[File:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|thumb|''جارج واشنگٽن''، {{circa|1795}}، [[گِلبرٽ اسٽيوئرٽ]] جي ٺهيل، شروعاتي حلف برداريءَ واري تصوير، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]|left]]واشنگٽن 30 اپريل 1789 تي [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري|حلف بردار]] ٿيو، ۽ نيو يارڪ شهر ۾ [[فيڊرل هال]] تي [[آمريڪا جي صدر جي عهدي جو حلف|عهدو سنڀالڻ جو حلف]] کنيو.{{efn|هن ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته ڇا واشنگٽن حلف جي پڇاڙيءَ ۾ “سو هلپ مي گاڊ” (خدا منهنجي مدد ڪري) شامل ڪيو يا نه.{{sfnm|Henriques|2020|1loc=3: "I Cannot Tell a Lie"|Alden|1996|2p=236}}}}{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2pp=550–551|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} سندس گاڏي کي مليشيا ۽ هڪ مارچنگ بينڊ اڳيان وٺي هليا، ۽ حلف برداريءَ جي جلوس ۾ رياستي اڳواڻن ۽ پرڏيهي معزز مهمانن به شرڪت ڪئي؛ هجوم لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن جو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=566–567|Randall|1997|2p=448}} [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] ماسن طرفان فراهم ڪيل [[جارج واشنگٽن جي حلف برداريءَ واري بائيبل|بائيبل]] تي حلف کڻايو.{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2p=568}} واشنگٽن سينيٽ چيمبر ۾ تقرير پڙهي، جنهن ۾ هن دعا ڪئي ته “اهو قادرِ مطلق وجود ... آمريڪا جي ماڻهن جي آزادي ۽ خوشحاليءَ کي مقدس بڻائي.”{{sfnm|Randall|1997|1p=448|Alden|1996|2p=236}} جيتوڻيڪ هو بنا پگهار خدمت ڪرڻ گهري پيو، ڪانگريس زور ڀريو ته هو پگهار وٺي،<ref name="anb" /> ۽ واشنگٽن لاءِ ساليانو $25,000 مقرر ڪيا (جڏهن ته نائب صدر لاءِ ساليانو $5,000).{{sfnm|Chernow|2010|1p=552|Rhodehamel|2017|2loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي لکيو: “اسان جي حالت ۾ هر ڳالهه جو پهريون قدم اڳئين مثال (precedent) بڻجندو، تنهن ڪري منهنجي دل جي خواهش آهي ته اهي مثال سچن اصولن تي قائم ٿين.”{{sfn|Unger|2013|p=76}} انهيءَ مقصد لاءِ هن سينيٽ طرفان تجويز ڪيل وڏا خطابي لقب—جهڙوڪ “هز ميجسٽي” يا “هز هائينس دي پريزيڊنٽ”—رد ڪيا، ۽ “مِسٽر پريزيڊنٽ” کي ترجيح ڏني.{{sfnm|Bartoloni-Tuazon|2014|1pp=1, 9|Unger|2013|2p=80}} سندس ايگزيڪيوٽو اڳيون مثال (executive precedents) ۾ حلف برداريءَ جي تقرير، ڪانگريس ڏانهن پيغام، ۽ [[آمريڪا جي ڪابينه|ڪابينه واري صورت]] سان [[آمريڪا جي وفاقي حڪومت|ايگزيڪيوٽو شاخ]] کي ترتيب ڏيڻ شامل هئا.{{sfn|Unger|2013|pp=236–237}} هن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] لاءِ پهريان جج به چونڊيا.{{sfn|Banner|2024|p=13}} واشنگٽن انتظامي صلاحيت رکندڙ ۽ ماڻهوءَ جي قابليت ۽ ڪردار جو سٺو پرکيندڙ هو.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=197–198|Unger|2013|2pp=236–237}} پراڻي [[ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن]] وٽ ڪم سنڀالڻ لاءِ اختيار گهٽ هئا: قيادت ڪمزور، ڪو ايگزيڪيوٽو نه، ڪلارڪن جي ننڍڙي بيوروڪريسي، وڏو قرض، بي قدر ڪاغذي ڪرنسي، ۽ ٽيڪس لڳائڻ جو اختيار نه هو.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} ڪانگريس 1789 ۾ ايگزيڪيوٽو کاتا قائم ڪيا، جن ۾ [[آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ|اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ]]، [[آمريڪا جو وار ڊپارٽمينٽ|وار ڊپارٽمينٽ]]، ۽ [[آمريڪا جو ٽريزري ڊپارٽمينٽ|ٽريزري ڊپارٽمينٽ]] شامل هئا. واشنگٽن [[ايڊمنڊ رئنڊالف]] کي [[آمريڪا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ساموئل اوسگُڊ]] کي [[پوسٽ ماسٽر جنرل]]، [[ٿامس جيفرسن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[هينري ناڪس]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف وار|سيڪريٽري آف وار]]، ۽ [[اليگزينڊر هئملٽن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف ٽريزري|سيڪريٽري آف ٽريزري]] مقرر ڪيو. واشنگٽن جي ڪابينه صلاح مشوري ۽ راءِ ڏيڻ وارو ادارو بڻجي وئي؛ آئين ان کي لازمي قرار نه ڏنو هو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=281–282|Cooke|2002|2pp=4–5|Chervinsky|2020|3pp=4–5}} واشنگٽن ڪابينه جي بحث کي پنهنجي چونڊيل موضوعن تائين محدود رکندو هو، ۽ کاتي جي سربراهن کان توقع رکندو هو ته هو خوشدلي سان سندس فيصلا لاڳو ڪن.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} هن [[آمريڪا جي صدرن جا ويٽو|ويٽو]] جي اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ به احتياط ڪيو، ۽ لکيو: “مان ڪيترن بلن تي صحيح ڪريان ٿو، جيتوڻيڪ منهنجو فيصلو انهن جي ابتڙ هوندو آهي.”{{sfn|Ellis|1999|p=133}} واشنگٽن سياسي ڌڙابنديءَ جو مخالف هو ۽ پنهنجي سموري صدارت دوران غير جماعتِي رهيو (آمريڪا جو واحد صدر جنهن اهڙو ڪيو).{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} هو وفاقيت (federalist) واري طرزِ حڪومت لاءِ همدرد هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} سندس ويجها صلاحڪار ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، جيڪي پوءِ [[پهريون پارٽي نظام]] جو پيش خيمو ثابت ٿيا. هئملٽن [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] ٺاهي ته قومي قرض/ڪريڊٽ مضبوط ٿئي ۽ ملڪ مالي طور طاقتور بڻجي. جيفرسن هئملٽن جي ايجنڊا جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪن]] قائم ڪيا. واشنگٽن، البت، هئملٽن جي ايجنڊا کي ترجيح ڏني، ۽ اها آخرڪار لاڳو ٿي—جنهن سبب سخت تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Cooke|2002|p=7}} واشنگٽن جي پهرين مدي جا ٻيا اندروني مسئلا مستقل گاديءَ جي رٿابندي،{{sfn|Bordewich|2016|pp=150–157}} ڪيترن آئيني ترميمن جي منظوري جن ۾ [[آمريڪا جو بل آف رائيٽس|بل آف رائيٽس]] شامل هو، ۽ غلامي بابت جاري بحث،{{sfn|Bordewich|2016|pp=198–206, 213–220}} توڙي مقامي آمريڪي علائقن ڏانهن توسيع بابت تڪرار هئا.{{sfn|Genovese|Landry|2021|pp=34–38}} واشنگٽن قومي اتحاد وڌائڻ لاءِ 26 نومبر 1789 کي [[آمريڪا ۾ ٿئنڪس گِونگ|ٿئنڪس گِونگ]] جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=585, 609|Henriques|2006|2p=65|3a1=Novak|3a2=Novak|3y=2007|3pp=144–146}} === ٻيون مدو === [[File:Official_Presidential_portrait_of_Thomas_Jefferson_(by_Rembrandt_Peale,_1800).jpg|thumb|alt=مٿي ۽ ڪلها ڏيکاريندڙ تصوير|[[ٿامس جيفرسن]] جي تصوير]] واشنگٽن شروعات ۾ پنهنجي پهرين مدي کان پوءِ رٽائر ٿيڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو عهدي کان ٿڪجي پيو هو ۽ صحت به خراب هئي. ڪابينه اندر ڇڪتاڻ ۽ جماعتِي تنقيدن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، هن ٻئي مدي لاءِ گهٽ دلچسپي ڏيکاري، ۽ مارٿا به نه ٿي چاهيو ته هو ٻيهر بيهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=674-675, 678|Ferling|2009|2p=362|Randall|1997|3p=484}} واشنگٽن جو ڀاڻيجو [[جارج آگسٽين واشنگٽن (جارج واشنگٽن جو ڀاڻيجو)|جارج آگسٽين واشنگٽن]]، جيڪو سندس غيرموجودگيءَ ۾ مائونٽ ورنن سنڀالي رهيو هو، سخت بيمار هو، جنهن واشنگٽن جي رٽائر ٿيڻ واري خواهش کي وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Chernow|2010|p=687}} پر ڪيترن ماڻهن کيس ٻيهر بيهڻ لاءِ زور ڀريو. ميڊيسن چيو ته سندس غيرحاضري ڪابينه ۽ ايوان ۾ خطرناڪ سياسي ڦوٽ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيندي. جيفرسن به التجا ڪئي ته هو رٽائر نه ٿئي، ۽ وعدو ڪيو ته هئملٽن خلاف پنهنجا حملا ڇڏي ڏيندو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=421|Randall|1997|2p=482|Chernow|2010|3pp=675, 678}} هئملٽن چيو ته واشنگٽن جي غيرحاضري ملڪ لاءِ “سڀ کان وڏي برائي” ثابت ٿيندي.{{sfn|Chernow|2005|p=403}} جڏهن [[1792 جي آمريڪا جي صدارتي چونڊ|1792 جي چونڊ]] ويجهو آئي، واشنگٽن راضي ٿيو ته هو بيهي.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} 13 فيبروري 1793 تي [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] متفقه طور واشنگٽن کي ٻيهر صدر چونڊيو، جڏهن ته [[جان ايڊمز]] 77 بمقابله 50 ووٽن سان ٻيهر نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} واشنگٽن 4 مارچ 1793 تي فلاڊيلفيا ۾ [[ڪانگريس هال]] تي ايسوسيئيٽ جسٽس [[وليم ڪشنگ]] کان حلف کنيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=687|Cooke|2002|2pp=10–11}} 22 اپريل 1793 تي، جڏهن [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] شروع ٿيون، واشنگٽن [[غيرجانبداريءَ جو اعلان (واشنگٽن)|غيرجانبداريءَ جو اعلان]] جاري ڪيو ۽ آمريڪي غيرجانبداري بيان ڪئي. هن جو ارادو هو ته “جنگ ڪندڙ طاقتن ڏانهن دوستاڻو ۽ غيرجانبدار رويو” اختيار ڪيو وڃي، ۽ آمريڪين کي خبردار ڪيو ته هو تڪرار ۾ دخل نه ڏين.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=299, 304, 308–311|Banning|1974|2p=2|Cooke|2002|3pp=11–12}} جيتوڻيڪ واشنگٽن فرانس جي انقلابي حڪومت کي تسليم ڪيو، پر آخرڪار هن آمريڪا ۾ فرانسيسي وزير [[ايڊمنڊ-چارلس ژني|ايڊمنڊ-چارلس ژني]] کي واپس گهرايو (ريڪال) ڪرڻ جي درخواست ڪئي.{{sfn|Cooke|2002|pp=12–13}} ژني هڪ سفارتي تڪراري شخص هو، جيڪو واشنگٽن جي غيرجانبداريءَ واري پاليسيءَ سان کلي مخالفت ڪندو هو. هن چار آمريڪي جهاز پرائيويٽير طور تيار ڪرايا ته هو اسپين جي فوجن تي حملا ڪن (جيڪي برطانيا جا اتحادي هئا) [[فلوريڊا]] ۾، ۽ گڏوگڏ مليشيائون منظم ڪري ٻين برطانوي قبضي وارن علائقن تي حملي لاءِ ڪوشش ڪئي. پر سندس ڪوششون آمريڪا کي جنگ ۾ گهلي نه سگهيون.{{sfnm|Chernow|2010|1p=692|Cooke|2002|2p=12}} ٻئي مدي ۾ واشنگٽن کي ٻه وڏا اندروني تڪرار درپيش ٿيا. پهريون [[وِسڪي بغاوت]] (1791–1794) هو، جيڪو پنسلوانيا ۾ شراب جي ٽيڪس خلاف بغاوت هئي. واشنگٽن مليشيا کي متحرڪ ڪيو ۽ پاڻ بغاوت خلاف مهم جي قيادت ڪئي، جنهن سان بغاوت دٻجي وئي.{{sfn|Ellis|2004|p=225}}<ref name=anb/> ٻيو تڪرار [[اتر-اولهه هندستاني جنگ]] هو، جيڪو سفيد آبادڪارن ۽ مقامي آمريڪين وچ ۾ ٿيو؛ مقامي آمريڪي برطانيا جي مدد سان هئا، ۽ برطانيا انهن قلعن ۾ موجود هئي جن کي هن انقلابي جنگ کان پوءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name=anb/>{{sfn|Benn|1993|p=17}} 1794 ۾ آمريڪي فوجن [[فالِن ٽِمبرز جي جنگ]] ۾ مقامي آمريڪي فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان تڪرار ختم ٿيو.<ref name=anb/> هئملٽن [[جي معاهدو]] ترتيب ڏنو ته برطانيا سان واپاري لاڳاپا نارمل ٿين، اولهه وارن قلعن مان برطانيا نڪري، ۽ انقلاب کان رهيل مالي قرضن جا مسئلا حل ٿين.{{sfn|Elkins|McKitrick|1995|loc=ch. 9}} چيف جسٽس [[جان جي]] واشنگٽن جي موقف جي نمائندگي ڪئي ۽ 19 نومبر 1794 تي معاهدي تي صحيح ڪئي. واشنگٽن هن معاهدي جي حمايت ڪئي ڇو ته ان سان جنگ کان بچاءُ ٿيو،{{sfn|Chernow|2010|p=730}} پر هو مايوس به هو ته شقون برطانيا کي وڌيڪ فائدو ڏين ٿيون.{{sfn|Ferling|2009|p=340}} هن عوامي راءِ منظم ڪئي ۽ توثيق ڪرائي،{{sfnm|Estes|2000|1pp=409–420|Estes|2001|2p=127}} پر کيس بار بار عوامي تنقيد ۽ سياسي تڪرار کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Ferling|2009|p=344}}<ref name=anb/> جڏهن برطانيا [[گريٽ ليڪس]] ڀرسان پنهنجا قلعا ڇڏيا، تڏهن [[ڪينيڊا–آمريڪا سرحد]] بابت تجويز ڪيل حد بندي [[arbitration|ثالثي]] ڏانهن موڪلي وئي. ڪيترائي انقلاب کان اڳ جا قرض طئي ڪيا ويا، ۽ برطانيا [[برطانوي ويسٽ انڊيز]] کي آمريڪي واپارين لاءِ کوليو. هن معاهدي سان برطانيا سان امن ۽ ڏهاڪي جي خوشحال واپار کي يقين مليو؛ پر جيفرسن چيو ته ان سان فرانس ناراض ٿيو ۽ “جنگ کان بچڻ بدران جنگ کي دعوت” ملي.{{sfn|Ferling|2009|p=343}} جيفرسن جو دعويٰ پوءِ درست ثابت ٿيو جڏهن معاهدي تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ فرانس سان لاڳاپا خراب ٿيا، ۽ [[فرانسيسي ڊائريڪٽري]] واشنگٽن جي مدي جي پڄاڻيءَ کان ٻه ڏينهن اڳ آمريڪي جهازن جي ضبطگيءَ جي اجازت ڏني.{{sfn|Akers|2002|p=27}} ايندڙ صدر [[جان ايڊمز]] کي جنگ جو امڪان ورثي ۾ مليو.{{sfnm|Grizzard|2005|1p=263|Lengel|2005|2p=357}} اسپين سان لاڳاپا وڌيڪ ڪامياب رهيا: [[ٿامس پِنڪني]] 1795 ۾ [[سان لورينزو جو معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۽ اسپين جي علائقن جي سرحد طئي ٿي ۽ [[مسيسيپي درياهه]] تي آمريڪا لاءِ آمدرفت (نيويگيشن) جو حق ضمانت ٿيو.<ref name=anb/>{{sfn|Nowlan|2014|p=55}} 31 جولاءِ 1793 تي جيفرسن ڪابينه مان استعيفا ڏني.{{sfn|Cooke|2002|p=13}} هئملٽن جنوري 1795 ۾ عهدو ڇڏِي ويو، ۽ سندس جاءِ تي [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] آيو. وار سيڪريٽري هينري ناڪس سان واشنگٽن جا لاڳاپا انهن افواهن سبب خراب ٿيا ته ناڪس، آمريڪي فرگيٽن جي تعمير وارن ٺيڪن مان فائدو ورتو—اهي فرگيٽون مبينا طور [[باربري قذاق]]ن خلاف [[1794 جو نيويل ايڪٽ|1794 جو نيويل ايڪٽ]] تحت ٺهرائيون ويون هيون. ناڪس کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=713}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=726–727|Cooke|2002|2p=15}} پنهنجي صدارت جي آخري مهينن ۾ واشنگٽن سياسي مخالفن ۽ جماعتِي پريس جي حملي هيٺ رهيو، جن کيس جاه طلب ۽ لالچي سڏيو. هن پريس کي قومي وحدت کي ٽوڙيندڙ قوت سمجهڻ شروع ڪيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=491–492|Chernow|2010|2pp=752–754}} واشنگٽن ڪانگريس جي اُن مطالبن جي به مخالفت ڪئي ته [[جي معاهدو]] سان لاڳاپيل ڪاغذ ڏنا وڃن؛ هن دليل ڏنو ته اهي “ايوانِ نمائندگان جي اختيار هيٺ ڪنهن مقصد سان لاڳاپيل ناهن، سواءِ مواخذو (impeachment) جي، جنهن جو ذڪر قرارداد ۾ ئي ڪونهي.”<ref name=anb/> === ودا نامو (رٽائرمينٽ) === {{Main|جارج واشنگٽن جو ودا نامو}} [[File:Washington's Farewell Address.jpg|thumb|alt=اخبار جنهن ۾ واشنگٽن جو ودا نامو ڇپيل آهي|[[جارج واشنگٽن جو ودا نامو|واشنگٽن جو ودا نامو]]، 19 سيپٽمبر 1796 تي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ شايع ٿيو]] ٻئي مدي جي پڄاڻيءَ تي واشنگٽن رٽائر ٿي ويو. هن تي ٿيندڙ ذاتي حملن کان هو دلگير هو ۽ اهو به چاهيو ٿي ته واقعي مقابلي واري صدارتي چونڊ جو امڪان پيدا ٿئي. هو پاڻ کي ٻه-مدي حد (two-term limit) سان قانوني طور پابند نه سمجهندو هو، پر سندس رٽائرمينٽ هڪ وڏو مثال بڻجي وئي.{{sfn|Peabody|2001|pp=440–446}} مئي 1792 ۾، رٽائرمينٽ جي امڪان کي ذهن ۾ رکندي، واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي هدايت ڪئي ته هو هڪ “[[Valedictorian|وداعي خطاب]]” جو مسودو تيار ڪري؛ ان جو شروعاتي عنوان “وداع نامو” هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|pp=46–47}} مئي 1796 ۾ واشنگٽن اهو مسودو هئملٽن ڏانهن موڪليو، جنهن وڏي پيماني تي ٻيهر لکت ڪئي، ۽ واشنگٽن آخري تبديليون ڪيون.{{sfnm|Flexner|1972|1p=292|Chernow|2010|2pp=752–753|3a1=Spalding|3a2=Garrity|3y=1996|3p=4744|Hayes|2017|4pp=287–298}} 19 سيپٽمبر 1796 تي ڊيِوڊ ڪلي پول جي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ اهو خطاب ڇپيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=754|Avlon|2017|2pp=89–90}} واشنگٽن زور ڏنو ته قومي سڃاڻپ سڀ کان مٿانهين آهي، ۽ چيو ته “آمريڪن... نالو هميشه حب الوطني جي جائز فخر کي بلند ڪندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=755|Nowlan|2014|2pp=55–56}} هن سياسي پارٽين جي خطرن ۽ پرڏيهي اتحادين جي اندروني معاملن سان ڳنڍجڻ واري خطري کان خبردار ڪيو.{{sfnm|1a1=Randall|1y=1997|1p=492|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2pp=48, 72}} هن سڀني ملڪن سان دوستي ۽ واپار جي صلاح ڏني، پر يورپي جنگين ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جو چيو.{{sfnm|1a1=Fishman|1a2=Pederson|1a3=Rozell|1y=2001|1pp=119–120|2a1=Gregg|2a2=Spalding|2y=1999|2pp=199–216}} هن مذهب جي اهميت تي زور ڏيندي چيو ته “مذهب ۽ اخلاق” جمهوريه ۾ “لازمي سهارا” آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=133}} هن آخر ۾ پنهنجي ورثي بابت لکيو: “مان دل سان قادرِ مطلق کان دعا ٿو گهران ته هو اُن بڇڙائين کي روڪي يا گهٽائي، جن ڏانهن [منهنجي اڻ ڄاتل غلطيون] وٺي وڃن ٿيون. مان اها اميد به ساڻ کڻي هلندس ته منهنجو ملڪ ڪڏهن به انهن کي درگذر جي نگاهه سان ڏسڻ ڇڏي نه ڏيندو، ۽ منهنجي حياتيءَ جا پنجيتاليهه سال، سڌي نيت سان ان جي خدمت لاءِ وقف ٿيڻ کان پوءِ، ناڪافي قابليت جون خطائون وسارڻ ۾ موڪليون وينديون—جيئن پاڻ مان به جلد [[يوحنا 14|آرامگاهن]] ڏانهن ويندس.”{{sfn|Avlon|2017|p=280}} شروعاتي اشاعت کان پوءِ ڪيترن ريپبلڪن، جن ۾ ميڊيسن به شامل هو، هن خطاب تي تنقيد ڪئي ۽ ان کي فرانس مخالف مهم جو دستاويز سڏيو؛ ميڊيسن جو خيال هو ته واشنگٽن گهڻو برطانيا نواز هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|p=143}} 1972 ۾ واشنگٽن جي محقق [[جيمس ٿامس فليڪسنر|جيمس فليڪسنر]] چيو ته ودا نامي کي اوتري ئي ساراهه ملي جيتري [[ٿامس جيفرسن]] جي [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] جي [[گيٽسبرگ خطاب]] کي ملي.{{sfnm|1a1=Flexner|1y=1972|1p=292|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2p=142}} 2010 ۾ چيرنو “وداع نامي” کي [[ريپبلڪنزم]] بابت سڀ کان اثرائتي بيانن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Chernow|2010|pp=752–754}} == صدارت کان پوءِ وارو دور (1797–1799) == {{further|جارج واشنگٽن جي صدارت کان پوءِ وارو دور}} === رٽائرمينٽ === {{See also|جارج واشنگٽن جون مالي حالتون}} [[File:Gilbert_Stuart,_George_Washington_(Lansdowne_portrait,_1796).jpg|thumb|upright=0.7|alt=واشنگٽن جي بيٺل تصوير، هڪ هٿ اڳتي وڌايل|[[لينسڊائون پورٽريٽ]] (1796)]] جڏهن واشنگٽن مارچ 1797 ۾ مائونٽ ورنن ڏانهن رٽائر ٿيو، تڏهن هن پنهنجن ڪاروباري مفادن لاءِ وقت ڪڍيو، جيتوڻيڪ سندس پوک-پالڻ واريون سرگرميون رڳو تمام ٿورڙو منافعو ڏينديون هيون.{{sfn|Ragsdale|2021|pp=5–6}}{{sfn|Chernow|2010|p=53}} سندس تقريبن سموري دولت نقد رقم بدران زمين ۽ غلامن جي صورت ۾ هئي. پنهنجي آمدني وڌائڻ لاءِ واشنگٽن پنهنجي غلام بڻايل مزدورن کان ڪم وٺي [[ڊسٽلري]] قائم ڪئي ته [[وِسڪي]] ٺاهي وڃي.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=44–45|Ferling|2009|2p=351}} هو زمينن جو سٽي باز به هو: هو ويجهو نئين گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] (1791 ۾ سندس عزاز ۾ نالو رکيو ويو) جي چوڌاري ترقي وڌائڻ لاءِ زمين جا ٽڪرا خريد ڪندو هو، جيڪو مائونٽ ورنن کان پوٽو ميڪ درياهه جي مٿان طرف هو. هن گاديءَ ۾ انفرادي پلاٽ وچولي آمدني وارن سيڙپڪارن کي وڪرو ڪيا، وڏي سيڙپڪارن کي ڪيترائي پلاٽ گڏ ڏئي وڪرو ڪرڻ بدران، ڇو ته هن جو خيال هو ته وچولي سيڙپڪار سڌارن ۽ تعمير ۾ وڌيڪ سنجيدگي سان حصو وٺندا.{{sfn|Chernow|2010|pp=663, 704–705}} هن وٽ اولهه ۾ ([[پائڊمونٽ (آمريڪا)|پائڊمونٽ]] تي) زمينون به هيون، جيڪي ٿورڙي آمدني ڏينديون هيون، ۽ هن ناڪاميءَ سان انهن کي وڪڻڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ellis|2004|pp=255–261}} 1799 ۾ پنهنجي وفات وقت، هن وٽ ورجينيا، اوهائيو، ميري لينڊ، پنسلوانيا، نيو يارڪ، [[ڪينٽڪي]] ۽ اتر اولهه علائقي ۾ گڏيل طور تي {{convert|58000|acre}} کان وڌيڪ زمين جو مالڪاڻو حق هو.{{sfn|Lengel|2015|p=246}} رٽائرمينٽ ۾ واشنگٽن وڌيڪ پڪو فيڊرلِسٽ بڻجي ويو. هن کليءَ طرح [[اجنبي ۽ بغاوتي قانون]] (Alien and Sedition) جي حمايت ڪئي ۽ فيڊرلِسٽ [[جان مارشل]] کي قائل ڪيو ته هو ڪانگريس لاءِ بيهي، جيئن [[ٿامس جيفرسن|جيفرسني]] اثر کي [[ورجينيا]] ۾ ڪمزور ڪري سگهجي.{{sfn|Flexner|1974|p=386}} جڏهن فرانسيسي [[privateer|پرائيويٽير]] 1798 ۾ آمريڪي جهاز ضبط ڪرڻ لڳا، ۽ لاڳاپا بگڙڻ سان “[[Quasi-War|[[نيم جنگ]]]]” (Quasi-War) پيدا ٿي، ته واشنگٽن [[جيمس مڪ هينري]] (سيڪريٽري آف وار) کي لکيو ۽ آڇ ڪئي ته هو صدر [[جان ايڊمز]] جي فوج منظم ڪري ڏيندو.{{sfn|Randall|1997|p=497}} ايڊمز 4 جولاءِ 1798 تي کيس ليفٽيننٽ جنرل جي ڪميشن ۽ فوجن جو ڪمانڊر-اِن-چيف نامزد ڪيو.{{sfnm|Flexner|1974|1pp=376–377|Bell|1992|2p=64}} واشنگٽن 13 جولاءِ 1798 کان وٺي پنهنجي وفات تائين (17 مهينا) ڪمانڊنگ جنرل رهيو.{{sfn|Bell|1992|p=64}} هن رٿابندي ۾ حصو ورتو، پر فوج جي عملي قيادت هئملٽن حوالي ڪئي. هن عرصي دوران ڪا به فوج آمريڪا تي چڙهائي نه ڪئي، ۽ واشنگٽن ميدانِ جنگ ۾ حڪم سنڀالڻ لاءِ نه نڪتو.{{sfnm|Kohn|1975|1pp=225–242|Grizzard|2005|2p=264}} === وفات === <!-- linked from redirect "Death of George Washington" --> [[File:Life of George Washington, Deathbed.jpg|thumb|left|alt=واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي، چوڌاري ڊاڪٽر ۽ ڪٽنب جا ماڻهو|''واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي''، 1851 جي تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] جي ٺهيل]] 12 ڊسمبر 1799 تي واشنگٽن خراب موسم ۾ پنج ڪلاڪ گهوڙي تي سوار ٿي پنهنجي فارمن جو جائزو ورتو. پوءِ هن مهمانن سان گڏ ماني کاڌي، پر سڪا ڪپڙا نه بدلايا.{{sfn|Chernow|2010|p=806}} ايندڙ ڏينهن سندس ڳلو سور ٿيو، پر هو ايترو ٺيڪ هو جو وڻن کي ڪٽڻ لاءِ نشان لڳائي سگهيو.{{sfn|Ferling|2010|p=505}} ان کان پوءِ سوير صبح هو ڳلي جي سوزش ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف سان جاڳيو. هن پنهنجي اسٽيٽ جي نگران، [[جارج راولِنز]] کي چيو ته سندس لڳ ڀڳ هڪ پائينٽ رت ڪڍي (ان وقت [[رت ڪڍڻ]] عام رواج هو). خاندان ڊاڪٽر [[جيمس ڪريڪ]]، [[گسٽاوس رچرڊ براون]] ۽ [[اليشا سي. ڊِڪ]] کي گهرايو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810|Morens|1999}} براون شروعات ۾ سمجهيو ته واشنگٽن کي [[پيرِي ٽانسلر ايبسس|ڪوئنسي]] آهي؛ ڊِڪ چيو ته اها حالت ڳلي جي پردن جي “شدید ۽ تڪليفدہ سوزش” آهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–807|Flexner|1974|2p=399}} ڊاڪٽرن رت ڪڍڻ جاري رکيو ۽ لڳ ڀڳ پنج پائينٽ تائين پهچايو، پر واشنگٽن جي حالت وڌيڪ بگڙندي وئي. ڊِڪ [[ٽريڪيوٽامي]] تجويز ڪئي؛ ٻيا ڊاڪٽر ان عمل کان واقف نه هئا ۽ ان جي مخالفت ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=806–810}} واشنگٽن براون ۽ ڊِڪ کي ڪمري مان ٻاهر وڃڻ جو چيو، ۽ پوءِ ڪريڪ کي يقين ڏياريندي چيو: “ڊاڪٽر، مان ڏکيو مران ٿو، پر وڃڻ کان ڊڄان ناهيان.”{{sfn|Ellis|2004|p=269}} موت جي کٽ تي، جيئرو دفن ٿيڻ جي خوف سبب، واشنگٽن پنهنجي ذاتي سيڪريٽري [[ٽوبياس ليئر]] کي هدايت ڪئي ته دفنائڻ کان اڳ ٽي ڏينهن انتظار ڪيو وڃي.{{sfn|Chernow|2010|p=808}} ليئر موجب، واشنگٽن 14 ڊسمبر 1799 تي رات 10 وڳي ۽ 11 وڳي جي وچ ۾ فوت ٿيو، جڏهن مارٿا سندس کٽ جي پيرن وٽ ويٺي هئي. سندس آخري لفظ هئا {{"'}}Tis well."{{sfnm|Flexner|1974|1pp=401–402|Chernow|2010|2pp=808–809}} واشنگٽن جي بيماريءَ جي تشخيص ۽ فوري سببِ وفات بابت گهڻو بحث ٿيو آهي. ڪريڪ ۽ براون جي ڇپيل بيان موجب، سندس علامتون “cynanche trachealis” سان ٺهڪندڙ هيون—اهو اصطلاح ان زماني ۾ مٿئين ساهه جي نلي جي شديد سوزش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪوئنسي به شامل سمجهي ويندي هئي.{{efn|واشنگٽن جي وفات بابت پهريون بيان ڊاڪٽرن ڪريڪ ۽ براون لکيو، جيڪو [[اليگزينڊريا، ورجينيا]] جي ''دي ٽائيمز'' ۾ وفات کان پنج ڏينهن پوءِ ڇپيو. ان جو مڪمل متن ''دي اليڪٽڪ ميڊيڪل جرنل'' (1858) ۾ موجود آهي.{{sfn|Newton|Freeman|Bickley|1858|pp=273–274}}}} واشنگٽن جي وفات کان وٺي [[طبي لاپرواهي]] جا الزام به جاري رهيا آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810}} جديد طبي ليکڪن جو گهڻو ڪري نتيجو اهو رهيو آهي ته شايد هو شديد [[ايپيگلوٽائٽس]] (epiglottitis) سبب فوت ٿيو، ۽ جيڪي علاج کيس ڏنا ويا—جن ۾ [[مرڪري (آءِ) ڪلورائيڊ|ڪيلومل]] (بطور جلاب) جون گهڻيون خوراکون ۽ وڏي پيماني تي رت ڪڍڻ شامل هو—انهن حالت کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو، ۽ ممڪن آهي ته ان سان [[هايپووليميا]] (hypovolemia) سبب [[هايپووليمِڪ شاڪ]] ٿيو.{{efn|جديد طبي ماهرن مان جن طبي لاپرواهي کي ذميوار ڄاڻايو، انهن ۾ 1999 ۾ مورينس ۽ والين بورن شامل آهن،{{sfn|Morens|1999|1pp=1845–1849|Chernow|2010|2p=809}}<ref>{{cite web|last=Wallenborn|first=White McKenzie|title=George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington|year=1999|url=https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|work=[[The Papers of George Washington]]|publisher=University of Virginia|archivedate=July 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722060731/https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|url-status=live}}</ref> ۽ 2008 ۾ چيٿم.{{sfn|Cheatham|2008}}}} === جنازو ۽ تدفين === واشنگٽن جو جنازو 18 ڊسمبر 1799 تي، وفات کان چار ڏينهن پوءِ، مائونٽ ورنن ۾ ٿيو. سواري (ڪيولري) ۽ پيادل سپاهي جلوس جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا، ۽ ڇهه ڪرنل ڪفن بردار هئا. مائونٽ ورنن جي جنازي جون رسمون گهڻو ڪري خاندان ۽ دوستن تائين محدود رهيون.{{sfn|Chernow|2010|pp=806–807}} پادري [[ٿامس ڊيوس]] مختصر جنازي جي رسم پڙهي، جنهن کان پوءِ واشنگٽن جي ميسونڪ لاج جي ميمبرن پاران تقريب ڪئي وئي؛ واشنگٽن 1752ع کان [[Freemason|فري ميسن]] هو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}}{{sfn|Tabbert|2022|pp=196–197}} سندس وفات جي خبر آهستي آهستي پکڙجي، پر جيئن جيئن اها ٻين علائقن تائين پهتي، چرچن جا گهنڊ وڳا ۽ ڪيترائي ڪاروبار بند ٿيا.{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ يادگاري جلوس ڪڍيا ويا. مارٿا پنهنجي ۽ واشنگٽن جي خط و ڪتابت رازداري بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏي، پر جوڙي جا پنج خط اڄ تائين بچيل ڄاتا وڃن ٿا.{{sfn|Chernow|2010|p=814}} [[File:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|thumb|right|alt=مائونٽ ورنن واري موجوده مقبري ۾ جارج (ساڄي پاسي) ۽ مارٿا واشنگٽن جا ٻه سرڪوفيگس|مائونٽ ورنن ۾ موجود مقبري اندر جارج (ساڄي پاسي) ۽ [[مارٿا واشنگٽن]] جا [[سرڪوفيگس]]]] واشنگٽن کي 18 ڊسمبر 1799ع تي مائونٽ ورنن ۾ واشنگٽن خاندان جي والٽ ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Lengel|2005|p=vii}} پنهنجي وصيت ۾ هن نئين والٽ جي تعمير جون هدايتون ڇڏيون؛{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} اهو 1831ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن اسٽيٽ جي هڪ ناراض اڳوڻي ملازم جارج واشنگٽن جي کوپڙي چوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfnm|Nowlan|2014|1p=59|Costello|2021|2pp=77–78}} 1832ع ۾ ڪانگريس جي گڏيل ڪميٽي بحث ڪيو ته واشنگٽن جو جسد مائونٽ ورنن مان کڻي [[آمريڪا جي ڪيپيٽول]] ۾ هڪ ڪرپٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. ڏکڻ وارن جي مخالفت سخت هئي، ڇو ته اتر ۽ ڏکڻ جي وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خدشو هو ته ملڪ ورهائجي ويو ته واشنگٽن جا جسماني باقيات، نمائندي [[وائيلي ٿامپسن]] جي لفظن ۾، ”پنهنجي جنم ڀوميءَ کان پرائي ڪناري“ تي وڃي پوندا؛ تنهن ڪري واشنگٽن جا باقيات مائونٽ ورنن ۾ ئي رهندا.{{sfn|Boorstin|2010|pp=349–350}} 7 آڪٽوبر 1837ع تي، واشنگٽن جا باقيات، جيڪي اڃا تائين پراڻي سيسي واري تابوت ۾ هئا، هڪ سنگ مرمر جي [[سرڪوفيگس]] اندر رکيا ويا، جيڪو [[وليم اسٽرِڪلينڊ]] جو ڊزائين ڪيل ۽ [[جان اسٽرَٿرز]] جو تعمير ڪيل هو.{{sfnm|Costello|2021|1p=182|Carlson|2016|2loc=chapter 1}} == فلسفو ۽ نظريا == === غلامي === {{Main|جارج واشنگٽن ۽ غلامي}} {{further|نوآبادي دور واري آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ خاتمو پسند تحريڪ}} [[File:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|thumb|alt=واشنگٽن کي هڪ زميندار طور پنهنجي اسٽيٽ تي بيٺل ڏيکاريو ويو آهي، هو هڪ نگران سان ڳالهائي رهيو آهي، جڏهن ته ٻار کيڏن ٿا ۽ غلام ڪم ڪن ٿا. هي ڪم جونيئس اسٽيرنز جو آهي.|1851 جي هڪ تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] پاران، جيڪا پوکيءَ واري اسٽيٽ جي ڪم جي هڪ مثالي بڻايل تصوير پيش ڪري ٿي<ref>{{Cite web|title=Washington as a Farmer at Mount Vernon|url=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|website=Encyclopedia Virginia|accessdate=January 31, 2026}}</ref>]] واشنگٽن جي حياتيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 577 غلام مائونٽ ورنن ۾ رهندا ۽ ڪم ڪندا هئا.<ref name="Mount Vernon Slaves">{{cite web |title=The Growth of Mount Vernon's Enslaved Community |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |website=George Washington's Mount Vernon |publisher=Mount Vernon Ladies' Association|accessdate=July 13, 2021 |archivedate=July 13, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713012318/https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |url-status=live }}</ref>{{sfnm|Morgan|2000|1p=279|Ellis|2004|2p=45}} هن ڪي غلام ورثي ۾ ورتا، [[مارٿا]] سان شاديءَ وقت 84 [[ڊوئر]] غلامن تي ڪنٽرول حاصل ڪيائين، ۽ 1752 کان 1773 جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 71 غلام خريد ڪيائين.{{sfnm|Morgan|2000|1pp=279–280|Morgan|2005|2pp=405, 407 n7|Hirschfeld|1997|3p=12}} 1786 کان هن پاڙيسري اسٽيٽ بابت هڪ معاهدي جي تحت غلام ڪرائي تي به ورتا؛ 1799 ۾ انهن جو تعداد 40 هو.{{sfn|Hirschfeld|1997|p=19}} [[ورجينيا جي تاريخ ۾ غلامي]] [[ورجينيا جي نوآبادي]] جي معاشي ۽ سماجي ڍانچي ۾ گهريءَ طرح رچي وئي هئي.{{sfn|Henriques|2006|p=146}}{{sfn|Willcox|Arnstein|1988|pp=41–42}} انقلابي جنگ کان اڳ، غلامي بابت واشنگٽن جا خيال ان دور جي اڪثر ورجينيا جي [[زميندار طبقو|زميندارن]] جهڙا هئا: “سندس بنيادي دلچسپي اڃا به اسٽيٽ جي معاشي زندگيءَ ۾ سندن حصي تي هئي.”{{sfn|Twohig|2001|p=116}} پر 1760ع واري ڏهاڪي کان واشنگٽن آهستي آهستي غلاميءَ جو مخالف بڻجڻ لڳو. سندس پهريون شڪ ان وقت پيدا ٿيو جڏهن هن تمباڪو بدران اناج واريون پوکيون اختيار ڪيون؛ ان تبديليءَ کان پوءِ وٽس غلامن جو مهانگو “اضافي ذخيرو” رهجي ويو، جنهن کيس نظام جي معاشي ڪارڪردگيءَ تي سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Morgan|2005|p=413}} 1778 ۾ [[لنڊ واشنگٽن]] ڏانهن هڪ خط ۾ هن “نگرن کان جان ڇڏائڻ” جي پنهنجي خواهش صاف ظاهر ڪئي.{{sfn|Morgan|2005|pp=416–417}} هن اداري بابت سندس وڌندڙ بيزاري انقلاب جي اصولن ۽ لافايٽ ۽ هئملٽن جهڙن انقلابي دوستن سبب وڌيڪ وڌي.{{sfnm|Twohig|2001|1p=121|Morgan|2005|2p=426}} گهڻا مورخ متفق آهن ته انقلاب واشنگٽن جي روين جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو؛{{sfn|Furstenberg|2011|p=260}} ڪينيٿ مورگن لکي ٿو ته 1783 کان پوءِ “[[جارج واشنگٽن]] غلاميءَ جي مسئلي بابت اندروني تڪرار گهڻو وڌيڪ ظاهر ڪرڻ لڳو، پر هميشه خانگي طور”.{{sfn|Morgan|2000|p=299}} صدر طور، هو هن موضوع تي علانيه خاموش رهيو، ڇو ته هن کي لڳندو هو ته اهو قومي سطح تي تڪراري معاملو آهي ۽ اتحاد کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|Ellis|2004|1p=202|Twohig|2001|2p=126}} هن لافايٽ جي هڪ تجويز کي اخلاقي سهارو ڏنو ته زمين خريد ڪري غلام آزاد ڪيا وڃن ۽ اهي آزاد ٿي ان تي ڪم ڪن، پر هن پاڻ ان تجربي ۾ حصو وٺڻ نه چاهيو.{{sfn|Twohig|2001}} 1785 ۾ واشنگٽن ممتاز ميٿڊسٽ اڳواڻن [[ٿامس ڪوڪ]] ۽ [[فرانسس اَسبري]] کي خانگي طور آزادي (ايمانسپيشن) جي حمايت جو تاثر ڏنو، پر سندن درخواست تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيائين.{{sfn|Morgan|2000|p=292}} ايندڙ سال ذاتي خط و ڪتابت ۾ هن واضح ڪيو ته هو غلاميءَ جي اداري کي تدريجي قانون سازيءَ ذريعي ختم ٿيندو ڏسڻ گهري ٿو؛ اهو خيال 1780ع واري ڏهاڪي ۾ ڇپيل مکيه مخالف غلامي ادب سان به هم آهنگ هو.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=418–419|Furstenberg|2011|2pp=273–274, 284–285}} واشنگٽن 123 يا 124 غلام آزاد ڪيا، جيڪو انقلابي دور ۾ وڏن ورجينيا جي غلام مالڪن ۾ تمام غيرمعمولي ڳالهه هئي.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=1404–405|Wiencek|2003|2pp=352–35|Hirschfeld|1997|3p=20}} پر ساڳئي وقت، هو پنهنجن فارمن لاءِ غلام مزدوريءَ تي ڀاڙيندو رهيو.{{sfnm|Twohig|2001|1pp=122–123|Morgan|2000|2pp=283, 289}} [[File:Oney Judge Runaway Ad.jpg|thumb|upright=0.8|alt=ڀڄي ويل غلام بابت اشتهار، 24 مئي 1796، پنسلوانيا گزيٽ، فلاڊيلفيا، پنسلوانيا.|left|[[اوني جج|اونا جج]] بابت “ڀڄي ويل” اشتهار، جيڪا واشنگٽن جي صدارتي گهراڻي ۾ غلام بڻايل خادمه هئي]] واشنگٽن جي خانگي ڪاغذن ۽ همعصرن جي بيانن جي بنياد تي، واشنگٽن آهستي آهستي خاتمو پسندي ڏانهن هڪ محتاط همدردي پيدا ڪئي، جنهن جو انجام سندس وصيت ۾ ٿيو: هن پنهنجي پراڻي خادم [[مانيو ميشن|آزاد ڪرڻ]] سان پنهنجي ڊگهي عرصي جي ويلٽ [[وليم لي (ويلٽ)|بِلي لي]] کي آزاد ڪيو، ۽ پنهنجي ذاتي ملڪيت وارن باقي غلامن کي به مارٿا جي وفات کان پوءِ مڪمل طور آزاد ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=3, 108, 209|Morgan|2000|2p=29}} 1 جنوري 1801 تي، [[جارج واشنگٽن]] جي وفات کان هڪ سال پوءِ، [[مارٿا واشنگٽن]] واشنگٽن جي غلامن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم نامو جاري ڪيو. انهن مان گهڻا وڃڻ کان لنوائيندا رهيا؛ ٻيا انهن زالن يا ٻارن کي ڇڏي وڃڻ لاءِ تيار نه هئا جيڪي اڃا به ڪَسٽِس اسٽيٽ جي [[ڊوئر]] غلامن طور رکيل هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=802}} واشنگٽن جي وصيت موجب، پئسا ان لاءِ استعمال ڪيا ويا ته ننڍن، پوڙهن ۽ ڪمزور غلامن کي 1830ع جي شروعات تائين کارايو ۽ ڪپڙا ڏنا وڃن.{{sfn|Chernow|2010|p=815}}<ref name=anb/> === مذهبي ۽ روحاني نظريا === {{Main|جارج واشنگٽن جا مذهبي نظريا}} [[File:George_Washington,_freemason_02796u_originalFXD.jpg|thumb|upright=1|alt=واشنگٽن ميسونڪ نشانين سان|واشنگٽن هڪ [[فري ميسن]] طور]] واشنگٽن کي اپريل 1732 ۾ ننڍپڻ ۾ بپتسما ڏني وئي، ۽ هو هڪ پابند [[اينگليڪن]] هو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=6|Morrison|2009|2p=136|Alden|1996|3pp=2, 26|Randall|1997|4p=17}} هن 20 سالن کان وڌيڪ عرصو ورجينيا ۾ [[فيئرفيڪس پيرش]] ۽ [[ٽرورو پيرش]] جي گرجائن ۾ [[ويستري مئن]] ۽ چرچوارڊن طور خدمت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=130|Thompson|2008|2p=40}} هو خانگي طور دعا ڪندو ۽ روزانو بائيبل پڙهندو هو، ۽ علانيه طور دعا جي همٿ افزائي ڪندو هو.{{sfnm|Frazer|2012|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=119, 132|Vicchio|2019|3p=27|4a1=Novak|4a2=Novak|4y=2007|4p=xvi}} ممڪن آهي ته انقلاب کان اڳ هو باقاعدي [[يوڪيرسٽ|ڪميونين]] وٺندو هو، پر ان کان پوءِ هن ائين نه ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131, 470|Holmes|2006|2p=62|Frazer|2012|3pp=201–203}} واشنگٽن خدا بابت [[آمريڪي روشن خيالي]] واري اصطلاحن ۾ ڳالهائيندو هو، جن ۾ ''[[الاھي تقدير|پروويڊنس]]''، ''آل مائيٽي'' ۽ ''الاھي مصنف'' شامل آهن.{{sfnm|Randall|1997|p=67|Vicchio|2019|2p=101}} هو هڪ اهڙي الٰهي قوت تي ايمان رکندو هو جيڪا جنگي ميدانن تي نظر رکندي هئي، جنگ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندي هئي، سندس زندگيءَ جي حفاظت ڪندي هئي، ۽ آمريڪي سياست ۾—خاص طور [[آمريڪا]] جي قيام ۾—شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|p=131|2a1=Novak|2a2=Novak|2y=2007|2p=152}} چيرنو دليل ڏنو آهي ته واشنگٽن تبليغي عيسائيت، دوزخ جي باهه ۽ وعظ واري سخت ٻوليءَ کان پاسو ڪندو هو، ۽ اهڙين ڳالهين کان به جيڪي “سندس دينداريءَ کي نمايان ڪري ڏيکارين”؛ چيرنو موجب، هن “ڪڏهن به پنهنجي مذهب کي ڌڙابنديءَ لاءِ يا سرڪاري ڪم ۾ هڪ اوزار طور استعمال نه ڪيو”.{{sfn|Chernow|2010|pp=131–132}} ساڳي وقت، واشنگٽن اڪثر بائيبل مان حوالا ڏيندو يا ان جو مطلب پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو هو، ۽ گهڻو ڪري اينگليڪن ''[[ڪامن پرئير ڪتاب]]'' ڏانهن به اشارو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131–132|Morrison|2009|2p=136}} صدر طور، واشنگٽن وڏن مذهبي فرقن کي مڃتا ڏني، مذهبي رواداريءَ بابت تقريرون ڪيون، ۽ [[رياستي مذهب]] جي مخالفت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=131|Vicchio|2019|2p=60}} هن روشن خياليءَ جا خيال، قدر ۽ سوچ جا طريقا اختيار ڪيا،{{sfn|Wood|2001|p=313}} پر منظم عيسائيت ۽ ان جي پادرين لاءِ سندس دل ۾ ڪا به حقارت نه هئي.{{sfn|Wood|2001|p=313}} 1793 ۾ [[نيو چرچ]] جي ميمبرن سان [[بالٽيمور]] ۾ ڳالهائيندي واشنگٽن چيو: “اسان وٽ وڏي سبب آهي خوش ٿيڻ جو ته هن ملڪ ۾ سچ ۽ عقل جي روشني، تنگ نظري ۽ وهم پرستيءَ جي طاقت تي غالب آئي آهي.”{{sfn|Novak|Novak|2007|p=117, n. 52}} [[فري ميسنري]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيل ادارو هو، جيڪو اخلاقي تعليمات جي وڪالت لاءِ مشهور هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=132, 500|Morrison|2009|2p=136|Stavish|2007|3pp=XIX, XXI|Tabbert|2022|4pp=2–3}} آمريڪي [[ميسونڪ لاج]]ن وٽ يورپي لاجن جهڙا سخت ضد-ڪليرڪي خيال نه هئا، جيڪي [[ضد-ڪليرڪيت ۽ فري ميسنري]] واري تڪراري بحث ۾ شامل ڪيا ويندا آهن.{{sfn|Chernow|2010|pp=27, 704}} سيپٽمبر 1752 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ۾ هڪ ميسونڪ لاج قائم ٿيو، ۽ واشنگٽن کي ٻه مهينا پوءِ 20 سالن جي عمر ۾ ان جي پهرين “اينٽرڊ اپرينٽس” مان هڪ طور داخل ڪيو ويو. هڪ سال اندر هو ان جي درجن مان گذري “ماسٽر ميسن” بڻيو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}} 1777 ۾ هن کي نئين قائم ٿيل [[ورجينيا جي گرينڊ لاج]] لاءِ [[گرينڊ ماسٽر]] جي عهدي لاءِ سفارش ڪيو ويو؛ ذريعا اختلاف ڪن ٿا ته هن انڪار ڪيو يا کيس ڪڏهن پڇيو ئي نه ويو، پر هن اهو ڪردار سنڀاليو نه.{{sfn|Tabbert|2022|pp=58–59}} هن 1788–1789 ۾ اليگزينڊريا ميسونڪ لاج نمبر 22 جو چارٽر [[ماسٽر (ميسونڪ لاج آفيسر)|ماسٽر]] طور خدمت ڪئي.{{sfn|Tabbert|2022|p=103}} == ذاتي زندگي == واشنگٽن کي 1751 ۾ ٿيندڙ [[چيچڪ]] جي بيماري شايد کيس بانجھ بڻائي ڇڏيو هجي، پر چيرنو لکي ٿو ته اهو به ممڪن آهي ته [[مارٿا]] کي پنهنجي آخري ٻار [[پيٽسي]] جي ڄمڻ دوران ڪو زخم يا نقصان پهتو هجي، جنهن ڪري وڌيڪ ڄمڻ ناممڪن ٿي پيو هجي.{{sfn|Chernow|2010|p=103}} ٻنهي زال مڙس کي اهو ڏک رهيو ته سندن گڏيل ڪو به ٻار نه ٿيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=103|Flexner|1974|2pp=42–43}} هنن مارٿا جي ٻارن [[جان پارڪ ڪَسٽِس]] (جيڪي) ۽ [[مارٿا پارڪ ڪَسٽِس]] (پيٽسي) جي پرورش ڪئي، ۽ پوءِ جيڪيءَ جي ٻن ننڍن ٻارن [[ايلينر پارڪ ڪَسٽِس لِيوس|ايلينر پارڪ ڪَسٽِس]] (نيلي) ۽ [[جارج واشنگٽن پارڪ ڪَسٽِس]] (واشي) کي پڻ پاليو، ۽ ڪيترن ئي ڀاڻيجن ۽ ڀائيٽين جي به سنڀال ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=101, 463}} [[ويسٽ فورڊ (غلام)|ويسٽ فورڊ]] جي ڪجهه نسلن—جيڪو واشنگٽن جي ننڍي ڀاءُ [[جان آگسٽين واشنگٽن]] جو غلام هو—خانداني [[زباني روايت]] جي بنياد تي اهو دعويٰ برقرار رکن ٿا ته فورڊ جو پيءُ [[جارج واشنگٽن]] هو؛ پر هن پدريت بابت اختلاف پڻ موجود آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=492–493|Wiencek|2003|2pp=291–310}} واشنگٽن مزاج ۾ ڪافي حد تائين سنجيده ۽ پاڻ ۾ رهندڙ هو، پر سندس شخصيت ۾ هڪ مضبوط وقار ۽ اثر موجود هو. ضرورت پوندي ته تقريرون ۽ اعلان ڪندو هو، پر هو نه ڪو وڏو خطيب سڃاتو ويندو هو ۽ نه ئي مناظري باز.{{sfnm|Ferling|2002|1p=16|Randall|1997|2pp=34, 436|Chernow|2010|3pp=29–30}} هو شراب اعتدال سان پيئندو هو، پر حد کان وڌيڪ پيئڻ، تمباڪو پيئڻ، جوا، گاريون ۽ بدزبانيءَ جي اخلاقي طور مخالفت ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|p=134}} هو پنهنجن گهڻن همعصرن کان ڊگهو هو؛{{sfn|Ferling|2002|p=16}} سندس قد بابت بيان {{convert|6|ft|m|2|abbr=on}} کان وٺي {{convert|6|ft|3.5|in|m|2|abbr=on}} تائين مختلف آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=29}} هو پنهنجي طاقت لاءِ مشهور هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=123–125}} سندس اکيون ڀوري-نيريون (گري-بلو) ۽ وار ڊگها ڳاڙهسرا-ڀورا هئا.{{sfn|Nowlan|2014|p=26}} هن [[وِگ#اوڻيهين ۽ ويهين صديون|پائوڊر لڳايل وِگ]] نه پاتي؛ ان بدران هو پنهنجا وار وڪڙيل، پائوڊر لڳايل، ۽ پٺيان ٻڌل [[ڪيو (وارن جو انداز)#ٻيا ڪيو|ڪيو]] جي صورت ۾ رکندو هو، جيڪو [[1775–1795 ۾ مغربي فيشن#مردن جو فيشن|ان دور جي فيشن]] موجب هو.{{sfn|Chernow|2010|p=30}}<ref>{{cite magazine |last1=Fessenden |first1=Maris |title=How George Washington Did His Hair |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |magazine=Smithsonian |date=June 9, 2015|archivedate=April 30, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240430211918/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |url-status=live }}</ref> واشنگٽن کي سخت [[ڏندن جو ساڙو]] هو، ۽ آخرڪار جارج واشنگٽن جا تقريباً سڀ ڏند ڪري پيا، صرف هڪ بچي ويو. صدارتي عرصي دوران هن وٽ ڪوڙا (مصنوعي) ڏندن جا ڪيترائي سيٽ هئا. عام مشهور ڳالهه جي ابتڙ، اهي ڪاٺ جا نه هئا؛ پر ڌاتو، [[عاج]]، هڏي، جانورن جي ڏندن، ۽ ممڪن آهي ته انسانن جا ڏندن —جيڪي شايد غلامن کان حاصل ڪيا ويا هجن—مان ٺهيل هئا.{{sfn|Mackowiak|2021}}<ref>{{cite magazine |last1=Schultz |first1=Colin |title=George Washington Didn't Have Wooden Teeth—They Were Ivory |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |magazine=Smithsonian |date=November 7, 2014 |archivedate=April 24, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424173829/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |url-status=live }}</ref> سندس ڏندن جا مسئلا کيس لڳاتار تڪليف ۾ رکندا هئا، جنهن لاءِ هو [[لاڊينم]] استعمال ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=30, 290, 437–439, 642–643}} هن کي پنهنجي پهرين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ران ۾ هڪ ڏکوئيندڙ سوڄ/ڳنڍ پڻ ٿي، ۽ پوءِ 1790 ۾ [[نمونيا]] جو اهڙو شديد جھٽڪوظ آيو جيڪو سندس جان لاءِ خطرو بڻيو؛ جنهن کان پوءِ هو ڪڏهن به مڪمل طور تي صحتياب نه ٿي سگهيو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن هڪ ماهر گهوڙي سوار هو. [[ٿامس جيفرسن]] کيس “پنهنجي دور جو بهترين گهوڙي سوار” سڏيو.{{sfn|Chernow|2010|p=124}} هن مائونٽ ورنن ۾ نسلدار گهوڙا گڏ ڪيا؛ سندس ٻه سڀ کان پسنديده گهوڙا [[بلوسڪِن (گهوڙو)|بلوسڪِن]] ۽ [[نيلسن (گهوڙو)|نيلسن]] هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=124, 469}} == ورثو == {{further|جارج واشنگٽن جو ورثو|آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي}} {{see also|جارج واشنگٽن جا ثقافتي عڪس}} [[File:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|thumb|alt=جبل جي پاسي تي واشنگٽن ۽ ٻيا اڳواڻ تراشيل آهن|[[مائونٽ رش مور قومي يادگار]]|upright=1.2]] واشنگٽن آمريڪي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن شخصيتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|date=November 17, 2014|last=Frail|first=T.A.|title=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|magazine=Smithsonian|archivedate=December 11, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211102804/https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/}}</ref> ورجينيا جي گورنر [[هنري لي ٽئين]] هن کي “جنگ ۾ پهريون، امن ۾ پهريون، ۽ پنهنجي هم وطنن جي دلين ۾ پهريون” قرار ڏنو.<ref name=anb/> سروي ۽ ماهر راءِ شماريون واشنگٽن کي مسلسل سڀ کان اعليٰ درجي وارن صدرن ۾ شامل ڪنديون رهيون آهن.{{sfn|Murray|Blessing|1994|pp=7–9, 15}}<ref>{{Cite web |publisher=Siena College Research Institute|url=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |title=Siena's 6th Presidential Expert Poll 1982–2018 |date=February 13, 2019 |archivedate=July 19, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719163759/https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=George Washington |series=Presidential Historians Survey |year=2021 |website=[[سي-اسپين]] |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |archivedate=August 22, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210822004246/https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |url-status=live }}</ref> واشنگٽن هڪ نوآبادي سلطنت خلاف پهرين ڪامياب انقلاب جي اڳواڻ طور آزادي ۽ قوم پرستيءَ جو بين الاقوامي نشان بڻيو.{{sfn|Cunliffe|1958|pp=24–26}} 1879 ۾ ڪانگريس [[صدرن جو ڏينهن|واشنگٽن جي سالگرهه]] کي وفاقي موڪل قرار ڏنو.{{sfn|Ferling|2009|p=4}} 1976 ۾، [[آمريڪا جي ٻه سئو ساله جشن]] دوران، کيس وفات کان پوءِ “آمريڪا جي فوجن جو جنرل” مقرر ڪيو ويو. صدر [[جيرالڊ فورڊ]] چيو ته واشنگٽن “گذريل ۽ موجود سڀني فوجي آفيسرن ۾ پهرين نمبر تي رهندو”.{{efn|وليم گارڊنر بيل پنهنجي ڪتاب ''Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer'' ۾ لکي ٿو ته واشنگٽن کي 1798 ۾ رٽائرمينٽ مان فوجي خدمت لاءِ ٻيهر سڏيو ويو، ۽ “ڪانگريس اهڙو قانون پاس ڪيو جيڪو کيس آمريڪا جي فوجن جو جنرل بڻائي سگهي ها، پر ميدان ۾ سندس خدمتن جي ضرورت پيش نه آئي، ۽ اها مقرري 1976 جي جشن تائين نه ڪئي وئي، جڏهن اها اعزازي طور وفات کان پوءِ ڏني وئي.”{{sfn|Bell|1992|pp=52, 66}}}}<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|title=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|year=2017|publisher=U.S. Army Center of Military History|accessdate=November 1, 2018|archivedate=May 29, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210529123258/https://history.army.mil/html/faq/5star.html|url-status=dead}}</ref> 13 مارچ 1978 تي فوج طرفان سرڪاري طور سندس درجو وڌايو ويو.{{sfn|Kleber|1978}} 1809 ۾ [[ميسن لاڪ ويمس]] واشنگٽن کي عزت ڏيڻ لاءِ هڪ [[مدح نگارانه سوانح عمري]] لکي.{{sfn|Weems|1918|p=22}} چيرنو موجب ويمس واشنگٽن کي انساني روپ ڏيڻ، “قوم پرستي ۽ اخلاقيت” کي اُڀارڻ، ۽ اهڙيون “دائمي ڪهاڻيون” پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جهڙوڪ [[ميسن لاڪ ويمس#چيري وڻ وارو قصو|واشنگٽن جو پنهنجي پيءُ جي چيري وڻ بابت ڪوڙ نه ڳالهائڻ]].{{sfnm|Chernow|2010|1pp=813–814|Levy|2013|2pp=6, 217|Weems|1918|3p=22}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|title=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|first=Andrew|last=Delbanco|date=July 4, 1999|archivedate=December 31, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231231005904/https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|url-status=live|authorlink=Andrew Delbanco}}</ref> ويمس جا بيان نه پڪ سان ثابت ٿيا آهن ۽ نه ئي مڪمل طور رد ڪيا ويا آهن.{{sfn|Levy|2013|p=6}} 21هين صدي ۾ واشنگٽن جي شهرت تي تنقيدي نظرثاني پڻ ٿي آهي. تاريخدان [[جان فرلنگ]] لکي ٿو ته واشنگٽن واحد باني ۽ صدر آهي جنهن کي “ديوتائي جهڙو” سڏيو ويو، ۽ سندس ڪردار تاريخدانن پاران سڀ کان وڌيڪ جاچيو ويو آهي.{{sfn|Ferling|2009|pp=xviii–xix}} ليکڪ [[ڊيوڊ هيڪٽ فشر]] واشنگٽن جي شخصيت کي “ايمانداري، خود ضبط، همت، مڪمل سچائي، عزم ۽ فيصلي، پر گڏوگڏ برداشت، شرافت ۽ ٻين لاءِ احترام” طور بيان ڪيو.{{sfn|Fischer|2004|p=446}} واشنگٽن جو [[ريڊ انڊين]] قومن سان تعلق ملي جلي ورثي جو حامل آهي. چيرنو موجب واشنگٽن هميشه مقامي ماڻهن سان انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اميد رکندو هو ته هو پنهنجو گهمندڙ شڪار وارو طرزِ زندگي ڇڏي مقرر زرعي آبادين اختيار ڪندا. هو اهو به دليل ڏئي ٿو ته واشنگٽن ڪڏهن به قبيلائي زمين جي کلي ضبط يا قبيلن جي جبري لڏپلاڻ جي وڪالت نه ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|p=666}} ان جي ابتڙ، [[ڪولن جي. ڪيلووي]] لکي ٿو ته “واشنگٽن وٽ هندستاني زمين حاصل ڪرڻ جو عمر ڀر شوق هو، چاهي پنهنجي لاءِ هجي يا پنهنجي قوم لاءِ، ۽ هن اهڙيون پاليسيون ۽ مهمون شروع ڪيون جن جا هندستاني علائقن تي تباهه ڪن اثر پيا.”{{sfn|Calloway|2018|p=38}} هن وڌيڪ چيو: {{blockquote|قوم جي واڌاري لاءِ ريڊ انڊين ماڻهن جي بي دخلي ضروري سمجهي وئي... پر جيڪڏهن هو انڪار ڪندا يا مزاحمت ڪندا، جيئن هو گهڻو ڪري ڪندا هئا، ته هن محسوس ڪيو ته وٽس “انهن کي صفا ختم ڪرڻ” کانسواءِ ڪو چارو ناهي، ۽ هن جيڪي مهمون ريڊ انڊين ڳوٺ تباهه ڪرڻ لاءِ موڪليون، اهي مڪمل طور جائز سمجهيون ويون.<ref>{{Cite web|last=Ammerman|first=Cassandra|date=October 18, 2018|title=Sitting down with author and historian Colin G. Calloway|url=https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|publisher=Oxford University Press|archivedate=June 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609224953/https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|url-status=live}}</ref>}} ٻين باني اڳواڻن سان گڏ، واشنگٽن کي غلام رکڻ تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن قانون ذريعي غلاميءَ جي خاتمي جي خواهش ظاهر ڪئي، پر هن ان جي خاتمي لاءِ ڪا عملي قانوني شروعات نه ڪئي ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي تحريڪ جي حمايت ڪئي. ان سبب ڪجهه حلقن مان مطالبا اٿيا ته سرڪاري عمارتن تان سندس نالو هٽايو وڃي ۽ عوامي هنڌن تان سندس مجسما ڪڍيا وڃن.<ref>{{cite magazine| last=Hirsh| first=Michael| title=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing| url=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| magazine=[[فارين پاليسي]]| date=June 24, 2020| archive-date=August 18, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| url-status=live}}</ref>{{sfnm|Morgan|2005|1pp=419, 422|Twohig|2001}} واشنگٽن جي [[صدارتي لائبريري]] مائونٽ ورنن ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web|work=NPR|title=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|date=September 27, 2013|last=Peralta|first=Eyder|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|archivedate=August 15, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240815054422/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library}}</ref> جيڪو هاڻي هڪ [[قومي تاريخي ماڳ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|publisher=National Park Service|title=Mount Vernon Place Historic District|accessdate=December 24, 2024|archivedate=November 30, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130132458/https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm}}</ref> سندس ڪاغذ ۽ دستاويز [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ محفوظ آهن.{{sfn|Nowlan|2014|p=56}} === نالي سان منسوب ماڳ ۽ يادگار === {{further|جارج واشنگٽن جا يادگار|جارج واشنگٽن جا مجسما}} [[File:Washington Monument 2022.jpg|thumb|alt=اڇو اوبيليسڪ|[[واشنگٽن يادگار]]|upright=0.8]] ڪيترائي هنڌ ۽ يادگار واشنگٽن جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=George Washington: The First Face of America|last=Perry|first=Warren|work=Face to Face|publisher=National Portrait Gallery| date=February 22, 2013|url=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503033922/https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archivedate=May 3, 2022}}</ref> 21 فيبروري 1885 تي [[واشنگٽن يادگار]] جي افتتاحي تقريب ٿي؛ اهو {{convert|555|ft|adj=on}} اوچو سنگ مرمر جو [[اوبيليسڪ]] آهي، جيڪو [[نيشنل مال]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Washington Monument |url=https://www.nps.gov/wamo/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=July 1, 2023 |archivedate=March 22, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322001937/https://www.nps.gov/wamo/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} واشنگٽن چار صدرن مان هڪ آهي جيڪي [[گٽسن بورگلم]] جي عظيم مجسمي “[[شراين آف ڊيموڪريسي]]” ۾ [[مائونٽ رش مور]] تي [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] ۾ تراشيل آهن.<ref>{{cite web |title=Mount Rushmore National Memorial |url=https://www.nps.gov/moru/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=June 13, 2024 |archivedate=June 12, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612233759/https://www.nps.gov/moru/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪا 1931 ۾ کولِي وئي، نيويارڪ شهر کي [[نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي.{{sfn|Rockland|2020|p=71}} ڪيترائي [[واشنگٽن (توضيح)#تعليم|ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽيون]] واشنگٽن جي نالي سان آهن، جن ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |title=A Brief History of GW |publisher=GW Libraries |accessdate=August 19, 2019 |archivedate=September 14, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914225450/https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wustl.edu/about/history-traditions/|title=History and Traditions|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]]|accessdate=August 19, 2019|archivedate=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/|url-status=live}}</ref> هو جديد آمريڪي ڪرنسي تي پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جنهن ۾ [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ]]، [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] ۽ [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|چوٿون ڊالر سڪو]] (يعني [[واشنگٽن ڪوآرٽر]]) شامل آهن.{{sfn|Tschachler|2020}}<ref>{{cite web|url=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|title=The History of Presidents on Our Coins|date=July 2006|publisher=United States Mint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240907135412/https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|archivedate=September 7, 2024}}</ref> واشنگٽن 1847 ۾ قوم جي [[آمريڪا جي ٽپال ٽڪيٽن جي تاريخ#پهريون قومي ٽپال ٽڪيٽ|پهريئن ٽپال ٽڪيٽ]] تي ظاهر ٿيو، ۽ ان کان پوءِ هو ٻين سڀني کان وڌيڪ آمريڪي ٽپال ٽڪيٽن تي ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|West|2014|p=8}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | total_width = 750 | image1 = Washington 1862 Issue-24c.jpg | alt1 = 24 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جي ڪاري اڇي تصوير | caption1 = 1862 جو واشنگٽن اشو | image2 = Washington WF 1917 Issue-5c (cropped).jpg | alt2 = 5 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جو پاسو ڏيکاريل | caption2 = [[واشنگٽن–فرينڪلِن اشوز|واشنگٽن–فرينڪلِن]] 1917 جو اشو | image3 = 2006 Quarter Proof.png | alt3 = آمريڪا جو چوٿون ڊالر سڪو جنهن تي واشنگٽن جي پاسا واري تصوير | caption3 = واشنگٽن [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|ڪوآرٽر]] | image4 = George Washington Presidential $1 Coin obverse.png | alt4 = سڪو جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ عبارت “George Washington 1st President 1789-1797” | caption4 = واشنگٽن [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] | image5 = Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg | alt5 = ڪاغذي ڪرنسي جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ هڪ ڊالر جي قيمت | caption5 = 2021 جي [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ|ڊالر نوٽ]] تي واشنگٽن }} == پڻ ڏسو == * [[آمريڪا جي انقلابي جنگ]] * [[آمريڪا جو صدر]] * [[جارج واشنگٽن جو خاڪو]] == حوالا == {{reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == {{For|جارج واشنگٽن بابت ڇپيل چونڊيل ڪتابن جي فهرست لاءِ|[[جارج واشنگٽن جي ڪتابيات]]}} {{Refbegin|30em}} === ڪتاب === <!-- A --> * {{cite book|last=ايڪرز|first=چارلس ڊبليو.|authorlink=چارلس ڊبليو. ايڪرز|chapter=[[جان ايڊمز]]|editor-last=گراف|editor-first=هينري|editor-link=هينري گراف|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ|edition=ٽيون ايڊيشن|year=2002|pages=23–38|isbn=9780684312262|publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=آلڊن|first=جان آر.|title=جارج واشنگٽن: هڪ سوانح عمري|year=1996|publisher=لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|isbn=9780807121269|url=https://archive.org/details/georgewashington00alde}} * {{cite book|last=اينڊرسن|first=فريڊ|author-link=فريڊ اينڊرسن (تاريخدان)|title=جنگ جو ڪُورهڙو: ست سالن جي جنگ ۽ برطانوي اتر آمريڪا ۾ سلطنت جو انجام، 1754–1766|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2007|isbn=9780307425393}} * {{cite book|last=ايولان|first=جان|title=واشنگٽن جو الوداعي پيغام: باني پيءُ جي ايندڙ نسلن لاءِ وارننگ|author-link=جان ايولان|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2017|isbn=9781476746463|url=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ}} <!-- B --> * {{cite book|last=بينر|first=اسٽوارٽ|authorlink=اسٽوارٽ بينر|chapter=عدالت جو قيام|doi=10.1093/oso/9780197780350.003.0002|pages=6–36|date=2024|title=دنيا جي سڀ کان طاقتور عدالت: آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي تاريخ|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|edition=آن لائين|isbn=9780197780350 }} * {{cite book|last=بيننگ|first=لانس|editor-last=ووڊورڊ|editor-first=سي. وين ووڊورڊ|editor-link=سي. وين ووڊورڊ|title=بدسلوڪيءَ جي الزامن تي صدرن جا جواب|author-link=لانس بيننگ|publisher=ڊيلاڪورٽ پريس|year=1974|isbn=9780440059233|url=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|url-access=registration}} * {{cite book|last=بارتولوني-ٽوئزن|first=ڪيٿلين|title=اليڪٽي بادشاهه جي خوف سبب: جارج واشنگٽن ۽ 1789 جو صدارتي لقب وارو تڪرار|publisher=ڪارنيل يونيورسٽي پريس|date=2014|isbn=9780801452987}} * {{cite book|last=بيل|first=وليم گارڊنر|title=ڪمانڊنگ جنرل ۽ چيف آف اسٽاف، 1775–2005: آمريڪا جي فوج جي سينيئر آفيسر جا پورٽريٽ ۽ حياتياتي خاڪا|url=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|year=1992|orig-year=1983|publisher=سينٽر آف ملٽري هسٽري، آمريڪا جي فوج|isbn=9780160359125}} * {{cite book|last=بين|first=ڪارل|title=تاريخي فورٽ يارڪ، 1793–1993|url=https://archive.org/details/historicfortyork0000benn|publisher=ڊنڊرن|date=1993|isbn=9780920474792}} * {{cite book|last=بوڊل|first=وئين|title=ويلي فورج جي سياري: جنگ ۾ شهرين ۽ سپاهين جي ڪهاڻي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=2004|isbn=9780271025261}} * {{cite book|last=بورسٽن|first=ڊينيل جے.|author-link=ڊينيل جے. بورسٽن|title=آمريڪي ماڻهو: قومي تجربو|year=2010|publisher=ونٽيچ بُڪس|url=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|isbn=9780307756473}} * {{cite book|last1=بورڊيوچ|first1=فرگس ايم.|authorlink=فرگس بورڊيوچ|title=پهريون ڪانگريس|date=2016|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9781451691931}} * {{cite book|last=برائون|first=اسٽيڦن هاورڊ|date=2016|title=جنگ جا ايڊس: جارج واشنگٽن ۽ نيوبرگ بحران|publisher=يونيورسٽي آف سائوٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781611176599}} <!-- C --> * {{cite book|last=ڪيلووي|first=ڪولن جي.|authorlink=ڪولن جي. ڪيلووي|title=جارج واشنگٽن جي ريڊ انڊين دنيا: پهريون صدر، پهريان آمريڪي، ۽ قوم جي پيدائش|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2018|isbn=9780190652166|url=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ}} * {{cite book|last=ڪارلسن|first=بريڊي|title=مُئا صدر: آمريڪي مهم—اسان جي قوم جي اڳواڻن جي عجيب موتن ۽ حيران ڪندڙ پوءِ واري زندگي ۾|year=2016|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|url=https://books.google.com/books?id=2_R1CQAAQBAJ|isbn=9780393243949}} * {{cite book|last=ڪارپ|first=اي. وئين|date=2017|title=فوج کي پنهنجي مرضيءَ سان بکيو رکڻ: ڪنٽينينٽل آرمي انتظاميا ۽ آمريڪي سياسي ثقافت، 1775–1783|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469639444}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|title=[[اليگزينڊر هيملٽن]]|year=2005|publisher=پينگوئن پريس|isbn=9781101200858|author-link=رون چيرنو|url=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|author-mask=2|title=واشنگٽن: هڪ زندگي|publisher=پينگوئن پريس|year=2010|isbn=9781594202667|url=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher}} * {{cite book|last=چيوروِنسڪي|first=لنڊسي|authorlink=لنڊسي چيوروِنسڪي|date=2020|title=ڪيبنٽ: جارج واشنگٽن ۽ هڪ آمريڪي اداري جو قيام|url=https://archive.org/details/cabinetgeorgewas0000cher|publisher=بيلڪنيپ پريس|isbn=9780674986480}} * {{cite book |last1=ڪو|first1=اليڪسس |author-link=اليڪسس ڪو |title=تون پنهنجو پهريون ڪڏهن نه وسارين: جارج واشنگٽن جي سوانح عمري |date=2020 |publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780735224100}} * {{cite book|last=ڪوگليانو|first=فرانسس|date=2024|title=انقلابي دوستي: واشنگٽن، جيفرسن، ۽ آمريڪي جمهوريه|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780674296596}} * {{cite book |last=ڪوڪ|first=جيڪب اي.|chapter=جارج واشنگٽن|editor-last=گراف|editor-first=هينري|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ |edition=ٽيون ايڊيشن |year=2002|pages=1–21|isbn=9780684312262 |publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=ڪوسٽيلو|first=ميٿيو|date=2021|title=قوم جي ملڪيت: جارج واشنگٽن جي مقبري، مائونٽ ورنن، ۽ پهرين صدر جي ياد|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|isbn=9780700633364}} * {{cite book |editor-last=ڪريسويل|editor-first=جوليا|title=آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورڊ اوريجنز|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_p6k3|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|isbn=9780199547937}} * {{cite book|last=ڪنلِف|first=مارڪس|title=جارج واشنگٽن: ماڻهو ۽ يادگار|year=1958|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316164344|author-link=مارڪس ڪنلِف|url=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|url-access=registration}} <!-- D --> * {{cite book |last1=ڊيلزيل |first1=رابرٽ ايف. جونيئر |last2=ڊيلزيل |first2=لي بالڊون |title=جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن: انقلابي آمريڪا ۾ گهر اندر |year=1998 |url=https://archive.org/details/georgewashington00dalz |url-access=registration |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=9780195121148 }} <!-- E --> * {{cite book|last1=ايلڪنس|first1=اسٽينلي ايم.|author-link1=اسٽينلي ايلڪنس|first2=ايريڪ|last2=مڪٽرڪ|author-link2=ايريڪ مڪٽرڪ|title=وفاقيت جو دور|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=1995|orig-year=1993|url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|isbn=9780195093810}} * {{cite book|last=ايلس|first=جوزف جي.|author-link=جوزف ايلس|title=سندس عالي جناب: جارج واشنگٽن|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2004|isbn=9781400040315|url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|url-access=registration}} * {{Cite book|last=ايلس|first=رچرڊ جي.|url=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|title=آمريڪي صدارت جو قيام|year=1999|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|isbn=9780847694990|url-access=registration}} <!-- F --> * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-link=جان اي. فرلنگ|title=دنيا کي باهه لڳائڻ: واشنگٽن، ايڊمز، جيفرسن، ۽ آمريڪي انقلاب|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2002|isbn=9780195134094|url=https://books.google.com/books?id=lifQ0G0m9WwC}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=تقريباً معجزو: آزاديءَ جي جنگ ۾ آمريڪي فتح|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2007|isbn=9780199758470|url=https://archive.org/details/almostmiracleam00ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن جو عروج: آمريڪي آئيڪن جي لڪل سياسي ڏاهپ|publisher=بلومزبري پريس|year=2009|isbn=9781608191826|url=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|title=مردن ۾ پهريون: جارج واشنگٽن جي زندگي|author-mask=2|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|orig-date=1988|isbn=9780199752751|url=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC}} * {{cite book|last=فشر|first=ڊيوڊ هيڪٽ|title=واشنگٽن جو عبور|year=2004|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195170344|author-link=ڊيوڊ هيڪٽ فشر|url=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC}} * {{cite book|last1=فِش مين|first1=ايتھن ايم.|last2=پيڊرسن|first2=وليم ڊي.|last3=روزيل|first3=مارڪ جے.|author-link3=مارڪ جے. روزيل|title=جارج واشنگٽن: صدارتي قيادت ۽ ڪردار جي بنياد|publisher=پريگر|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|isbn=9780275968687}} * {{cite encyclopedia|year=1936|title=واشنگٽن، جارج|encyclopedia=ڊڪشنري آف اميريڪن بايوگرافي|last1=فِٽزپيٽرڪ|first1=جان سي.|author-link=جان ڪليمنٽ فِٽزپيٽرڪ|editor-first=ڊيومس|editor-last=ميلون|editor-link=ڊيومس ميلون|volume=19|pages=509–527|publisher=اسڪرِبنر|url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer19amer#page/509/mode/1up}} * {{cite book |last1=فليمنگ |first1=ٿامس |authorlink=ٿامس فليمنگ (تاريخدان) |title=امن جا خطرا: يارڪ ٽائون کان پوءِ بقا لاءِ آمريڪا جي جدوجهد |year=2007 |publisher=سميٿسونيئن |isbn=9780061139109 |url=https://archive.org/details/perilsofpeaceame00flem/page/n7/mode/2up }} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|title=جارج واشنگٽن: تجربي جو ڳڙهه (1732–1775)|year=1965|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316285971|author-link=جيمس ٿامس فليڪسنر|url=https://archive.org/details/georgewashington0000flex_u0e8|url-access=registration}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن: ڪرب ۽ الوداع (1793–1799)|publisher=لِٽل، برائون|year=1972|isbn=9780316286022|url=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=واشنگٽن: اڻ ٽر انسان|year=1974|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316286053}} * {{cite book|last=فريزر|first=گريگ ايل.|title=آمريڪا جي باني ماڻهن جا مذهبي عقيدا: عقل، وحي، ۽ انقلاب|url=https://archive.org/details/religiousbel_fraz_2012_000_10692050|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|year=2012|isbn=9780700618453}} <!-- G --> * {{cite book|last1=جينوويس|first1=مائيڪل|last2=لينڊري|first2=اليسا|date=2021|title=آمريڪي صدر ۽ ريڊ انڊين قومن جي تباهي|publisher=پالگريو ميڪملن|isbn=9783030835736}} * {{cite book|last=گلين|first=جسٽن|year=2014|volume=1|title=واشنگٽن خاندان: خانداني تاريخ|publisher=ساواس پبلشنگ|url=https://books.google.com/books?id=gpzwAwAAQBAJ|isbn=9781940669267}} * {{cite book|last=گلوور|first=لورّي|authorlink=لورّي گلوور|date=2014|title=باني جيئن والد: آمريڪي انقلابي اڳواڻن جي ذاتي زندگي ۽ سياست|url=https://archive.org/details/foundersasfather0000glov|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300178609}} * {{cite book |editor1-first=گيري ايل. |editor1-last=گريگ |editor1-link=گيري ايل. گريگ |editor2-first=ميٿيو |editor2-last=اسپالڊنگ |title=محبِ وطن داناءُ: جارج واشنگٽن ۽ آمريڪي سياسي روايت |url=https://archive.org/details/patriotsagegeorg00greg |year=1999 |publisher=آئي ايس آئي بُڪس |isbn=9781882926381}} * {{cite book |last=گريزارڊ |first=فرينڪ اي. جونيئر |title=جارج واشنگٽن: حياتياتي ساٿي ڪتاب |year=2002 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=9781576070826 |author-link=فرينڪ اي. گريزارڊ جونيئر |url=https://books.google.com/books?id=RioTGCygpT8C }} * {{cite book|last=گريزارڊ| first=فرينڪ اي. جونيئر |author-mask=2|title=جارج!: واشنگٽن سان لاڳاپيل هر شيءِ لاءِ رهنما|year=2005 |publisher=ميري نار|isbn=9780976823889}} <!-- H --> * {{cite book|last=هيرِسن|first=ايڊرين|title=طاقتور ذهن: جارج واشنگٽن جي خود-تعليم|publisher=پوٽوميڪ بُڪس|date=2015|isbn=9781612347257}} * {{cite book|last=هيز|first=ڪيڦن جے. |title=جارج واشنگٽن: ڪتابن ۾ هڪ زندگي|url=https://archive.org/details/georgewashington0000haye|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2017|isbn=9780190456672}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|year=2006|title=حقيقت پسند خواببين: جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ|url=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813927411}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|author-mask=2|year=2020|title=پهريون ۽ هميشه: جارج واشنگٽن جو نئون پورٽريٽ|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813944807}} * {{cite book|last=هيريرا|first=رڪارڊو|date=2022|title=واشنگٽن جي فوج کي کارائڻ: 1778 ۾ ويلي فورج جو سيارو جيئرو گذارڻ|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469667324}} * {{cite book|last=هيرش فِيلڊ|first=فريٽز|title=جارج واشنگٽن ۽ غلامي: دستاويزي پيشڪش|year=1997|publisher=يونيورسٽي آف ميزوري پريس|isbn=9780826211354|url=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|url-access=registration}} * {{cite book|last=هولمز|first=ڊيوڊ|authorlink=ڊيوڊ ايل. هولمز|title=باني والدن جا مذهب|date=2006|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780199740963}} <!-- I --> * {{cite book|last=آئيزڪسَن|first=والٽر|authorlink=والٽر آئيزڪسَن|title=بينجامن فرينڪلِن: هڪ آمريڪي زندگي|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2003|isbn=9780743260848|url=https://books.google.com/books?id=oIW915dDMBwC}} <!-- K --> * {{cite book|last=ڪيچم|first=رچرڊ ايم.|authorlink=رچرڊ ايم. ڪيچم|title=سياري جا سپاهي: ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون جنگيون|year=1999|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805060980|orig-year=1973}} * {{cite book|last=ڪوهن|first=رچرڊ ايڇ.|title=چيل ۽ تلوار: وفاقين ۽ آمريڪا ۾ فوجي اداري جي قيام، 1783–1802|year=1975|publisher=فري پريس|isbn=9780029175514|url=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|url-access=registration}} <!-- L --> * {{cite book|last1=لنڪاسٽر|first1=بروس|title=آمريڪي انقلاب|year=1985|publisher=اميريڪن هيريٽيج پريس|isbn=9780828102810|first2=جان ايڇ.|last2=پلمب|author-link2=جان ايڇ. پلمب}} * {{cite book|last=لارسن|first=ايڊورڊ|authorlink=ايڊورڊ جي. لارسن|title=جارج واشنگٽن جي واپسي: رياستن کي گڏ ڪرڻ، 1783–1789|date=2014|publisher=هارپرڪالنس|isbn=9780062248695}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|title=جنرل جارج واشنگٽن: فوجي زندگي|year=2005|publisher=رينڊم هائوس|isbn=9781400060818|author-link=ايڊورڊ جي. لينگل|url=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|url-access=registration}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|author-mask=2|date=2015|title=پهريون ڪاروباري: جارج واشنگٽن ڪيئن پنهنجي—۽ قوم جي—خوشحالي ٺاهي|url=https://archive.org/details/firstentrepreneu0000leng|publisher=ڊا ڪيپو پريس|isbn=9780306823473}} * {{cite book|last1=لينڊر|first1=مارڪ|last2=اسٽون|first2=گيري|date=2016|title=موتمار آچر: جارج واشنگٽن، مونمٿ مهم، ۽ جنگ جي سياست|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=9780806155135}} * {{cite book|last=ليوي|first=فِلپ|authorlink=فِلپ ليوي (تاريخدان)|title=جتي چيريءَ جو وڻ هو: فيري فارم جي ڪهاڻي، جارج واشنگٽن جو ٻالڪپڻ وارو گهر|publisher=ميڪملن|year=2013|isbn=9781250023148|url=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC}} <!-- M --> * {{cite book |title=ريڊ انڊين آمريڪا خلاف جارج واشنگٽن جي جنگ |first=باربرا|last=مئن |year=2008 |publisher=يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس |isbn=9780803216358}} * {{cite book|last=مڪڪلا|first=ڊيوڊ|title=1776|year=2005|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9780743226714|author-link=ڊيوڊ مڪڪلا|url=https://books.google.com/books?id=uu1mC6zWNTwC}} * {{cite book|last=مڊلڪاف|first=رابرٽ|title=واشنگٽن جو انقلاب: آمريڪا جي پهرين اڳواڻ جي ٺهڻ|author-link=رابرٽ مڊلڪاف|publisher=نوپف ڊبل ڊي پبلشنگ گروپ|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=F01ABAAAQBAJ|isbn=9781101874240}} * {{cite book|last=ميسينسِڪ|first=پال|date=2014|title=جارج واشنگٽن ۽ هاف-ڪنگ چيف تانچاريسن|publisher=ميڪفارلينڊ|isbn=9781476615400}} * {{cite book|last=موريسن|first=جيفري ايڇ.|title=جارج واشنگٽن جو سياسي فلسفو|publisher=جان هاپڪنز يونيورسٽي پريس|year=2009|isbn=9780801891090|url=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC}} * {{cite book|title=وائيٽ هائوس ۾ عظمت: واشنگٽن کان رونالڊ ريگن تائين صدرن جي درجابندي|last1=مرّي|first1=رابرٽ ڪي.|author-link1=رابرٽ ڪي. مرّي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=1994|isbn=9780271010892|edition=ٻيون، تازه ڪاري ٿيل |last2=بليسنگ|first2=ٽِم ايڇ.}} <!-- N --> * {{cite book|last=ناگي|first=جان|authorlink=جان اي. ناگي|title=جارج واشنگٽن جي ڳجهي جاسوسي جنگ: آمريڪا جي پهرين جاسوس-ماهر جي ٺهڻ|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2016|isbn=9781250096821|url=https://books.google.com/books?id=uDinCwAAQBAJ}} * {{cite book|last1=نوواڪ|first1=مائيڪل|authorlink=مائيڪل نوواڪ|last2=نوواڪ|first2=جانا|title=واشنگٽن جو خدا: مذهب، آزادي، ۽ اسان جي وطن جو پيءُ|publisher=بيسڪ بُڪس|year=2007|isbn=9780465051267|url=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up}} * {{cite book|last=نوولن|first=رابرٽ اي.|title=آمريڪي صدر: واشنگٽن کان ٽائلر تائين—هنن ڇا ڪيو، ڇا چيو، ۽ هنن بابت ڇا چيو ويو، مڪمل ماخذي نوٽن سميت|year=2014|isbn=9781476601182|publisher=ميڪفارلينڊ|url=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC}} <!-- O, P --> * {{cite book|last=پينٽر|first=نيل اِروِن|authorlink=نيل اِروِن پينٽر|date=2006|title=ڪاري آمريڪين جي تخليق: آفريڪي-آمريڪي تاريخ ۽ ان جا مطلب، 1619 کان اڄ تائين|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195137552}} * {{cite book|last=پالمر|first=ڊيو رچرڊ|authorlink=ڊيو رچرڊ پالمر|title=جارج واشنگٽن ۽ بينڊڪٽ آرنلڊ: ٻن محب وطنن جي ڪهاڻي|publisher=ريجنري پبلشنگ|year=2006|isbn=9781596981645|url=https://books.google.com/books?id=zANrP6rOOJkC}} * {{cite book|last=پيٽرسن|first=بينٽن|title=واشنگٽن ۽ ڪارنوالِس: آمريڪا لاءِ جنگ، 1775–1783|date=2004|publisher=گلوب پيڪوٽ|isbn=9781461734703}} * {{cite book|last=پيرسن|first=مائيڪل|date=2009|title=اهي لعنتي بغاوتي: آمريڪي انقلاب برطانوي نگاهه سان|publisher=هاشيٽ بُڪس|isbn=9780786749782}} * {{cite book|last=فِلبرڪ|first=نٿنيل|authorlink=نٿنيل فِلبرڪ|title=بهادرانه امنگ: جارج واشنگٽن، بينڊڪٽ آرنلڊ، ۽ آمريڪي انقلاب جو انجام|year=2016|publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780143110194|url=https://books.google.com/books?id=wZ1iCgAAQBAJ}} * {{cite book|last=پلس|first=مارڪ|title=هينري ناڪس: آمريڪي انقلاب جو دور انديش جنرل|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2008|isbn=9780230611429|url=https://books.google.com/books?id=Xf5Kmmp-yycC}} <!-- Q, R --> * {{cite book|last=ريگسڊيل|first=بروس|title=هار وٽ واشنگٽن: باني پيءُ ۽ غلاميءَ جو سوال|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|date=2021|isbn=9780674246386}} * {{cite book|last=رينڊل|first=وِلرڊ اسٽيرن|authorlink=وِلرڊ اسٽيرن رينڊل|title=جارج واشنگٽن: هڪ زندگي|year=1997|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805027792|url=https://archive.org/details/georgewashington00rand|url-access=registration}} * {{cite book|last1=راسْمُسن|first1=وِلِم ايم. ايس.|title=جارج واشنگٽن: ڏند ڪٿائن پٺيان ماڻهو|url=https://archive.org/details/georgewashington00rasm|year=1999|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813919003|first2=رابرٽ ايس.|last2=ٽِلٽن}} * {{cite book|last=روڊهيمل|first=جان|authorlink=جان روڊهيمل|date=2017|title=جارج واشنگٽن: دور جو عجوبو|url=https://archive.org/details/georgewashington0000rhod|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300219975}} * {{cite book|last=راڪلينڊ|first=مائيڪل|date=2020|title=جارج واشنگٽن پل: فولاد ۾ شاعري|publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس|isbn=9780813594644}} * {{cite book|last=روز|first=اليگزينڊر|authorlink=اليگزينڊر روز (ليکڪ)|title=واشنگٽن جا جاسوس: آمريڪا جي پهرين جاسوسي انگٺي جي ڪهاڻي|url=https://archive.org/details/washingtonsspies00alex|publisher=رينڊم هائوس پبلشنگ گروپ|year=2006|isbn=9780553804218}} <!-- S --> * {{cite book|last1=اسپالڊنگ|first1=ميٿيو|last2=گيريٽي|first2=پيٽرڪ جے.|title=شهرين جي مقدس اتحاد: واشنگٽن جو الوداعي خطاب ۽ آمريڪي ڪردار|url=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|url-access=registration|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|year=1996|isbn=9780847682621}} * {{cite book |last=اسٽيوش |first=مارڪ |title=فري ميسنري: رسومات، نشانين ۽ ڳجهي سوسائٽيءَ جي تاريخ |publisher=ليويلن پبليڪيشنز |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC |isbn=9780738711485 }} * {{cite book|last=اسٽيورٽ|first=ڊيوڊ|date=2021|title=جارج واشنگٽن: {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻيون == <!-- مهرباني ڪري اهڙن مضمونن بابت ٻاهريان ڳنڍڻيون نه وڌايو، جيڪي هتي يا جارج واشنگٽن جي ڪتابيات ۾ اڳي ئي شامل آهن. --> {{Sister project links|auto=yes}} {{Library resources box}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=1 جارج واشنگٽن] تي [[سي-اسپين]] * {{Gutenberg author}} * [https://www.mountvernon.org جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن] * [https://founders.archives.gov/about/Washington جارج واشنگٽن جا ڪاغذ]، ذيلي مجموعو [[فائونڊرز آن لائين]] مان، [[قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊس انتظاميه|قومي آرڪائيوز]] وٽان * ''[[اسان جي وقت ۾ (ريڊيو سلسلو)|اسان جي وقت ۾]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y28v واشنگٽن ۽ آمريڪي انقلاب]، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي بحث: ڪيرول برڪن، سائمن مڊلٽن، ۽ ڪولن بونويڪ (24 جون 2004) * ''[[عظيم زندگيون]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00804yk جارج واشنگٽن]، [[بي بي سي ريڊيو]]{{nbsp}}4 تي بحث: ميٿيو پيرس، مائيڪل روز، ۽ فرينڪ گريزارڊ (21 آڪٽوبر 2016) * [https://millercenter.org/president/washington واشنگٽن بابت علمي جائزو] [[ملر سينٽر آف پبلڪ افيئرز|ملر سينٽر، يونيورسٽي آف ورجينيا]] تي {{s-start}} {{s-mil}} {{s-break}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=ڪمانڊر اِن چيف آف دي [[ڪنٽينينٽل آرمي]]|years=1775–1783}} {{s-aft|after=[[هينري ناڪس]]|as=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|سينيئر آفيسر]]}} {{s-bef|before=[[جيمس وِلڪنسن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|آمريڪا جي فوج جو سينيئر آفيسر]]|years=1798–1799}} {{s-aft|after=[[اليگزينڊر هيملٽن]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=هيو ويسٽ}} {{s-ttl|title=ممبر آف دي [[هاوس آف برگيسز|ورجينيا هاوس آف برگيسز]]|years=1758–1775}} {{s-non|reason=عهدو ختم ڪيو ويو}} {{s-break}} { == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي انقلاب جون شخصيتون]] [[زمرو:1732ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1799ع جون وفاتون]] [[زمرو:جارج واشنگٽن]] k29dvsu2lkt23vdpub2fkdl7uhi4g5k 416288 416287 2026-10-01T20:39:29Z Intisar Ali 8681 416288 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جارج واشنگٽن<br /><small>George Washington</small> | image = Gilbert-Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | alt = جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ | caption = پورٽريٽ، {{circa|1803}} | order = پهرين | office = گڏيل رياستن جو صدر | vicepresident = جان ايڊمز | term_start = 30 اپريل، 1789ع | term_end = 4 مارچ، 1797ع | predecessor = عهدو قائم ڪيو ويو | successor = [[جان ايڊمز]] | office2 = [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جو ڪمانڊر ان چيف | appointer2 = [[ڪانٽيننٽل ڪانگريس]] | term_start2 = 19 جون، 1775ع | term_end2 = 23 ڊسمبر، 1783ع | predecessor2 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor2 = هينري ناڪس | birth_date = 22 فيبروري، 1732ع | birth_place = پوپس ڪريڪ، ورجينيا، برطانوي آمريڪا | death_date = {{death date and age|1799|12|14|1732|2|22}} | death_place = [[مائونٽ ورنن]]، ورجينيا، آمريڪا | resting_place = مائونٽ ورنن | party = [[آزاد سياستدان|آزاد]] | spouse = مارٿا واشنگٽن | occupation = فوجي آفيسر، سياستدان، زميندار | signature = George Washington signature.svg | branch = ورجينيا مليشيا، ڪانٽيننٽل آرمي، يو ايس آرمي | rank = جنرل آف دي آرميز }} '''جارج واشنگٽن''' (George Washington؛ پيدائش: 22 فيبروري، 1732ع، وفات: 14 ڊسمبر، 1799ع) گڏيل رياستن جي بنياد وجهندڙ پيلن ([[Founding Fathers of the United States|باني پيئرن]]) مان هڪ ۽ آمريڪا جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو، جنهن 1789ع کان 1797ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن آمريڪي انقلابي جنگ دوران [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جي ڪمانڊر طور آمريڪي فوجن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي سلطنت تي فتح حاصل ڪئي. آمريڪي آزاديءَ ۾ سندس اهم ڪردار جي ڪري کيس ”قوم جو ابو“ ([[Father of the Nation]]) سڏيو ويندو آهي. ورجينيا ۾ پيدا ٿيندڙ واشنگٽن فرانسيسي ۽ انڊين جنگ (1754ع-1763ع) دوران ورجينيا رجمينٽ جو ڪمانڊر رهيو. جڏهن 1775ع ۾ برطانيه خلاف آمريڪي انقلابي جنگ شروع ٿي، ته کيس ڪانٽيننٽل آرمي جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو. هن جي اڳواڻي ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 1781ع ۾ [[يارڪ ٽائون جو گهيرو|يارڪ ٽائون]] واري جنگ ۾ برطانوي فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي. واشنگٽن کي 1788ع ۽ 1792ع ۾ بنا مقابلي آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو. هن هڪ مضبوط قومي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ پنهنجي ڪابينا ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي اختلافن دوران غير جانبدار رهيو. هن ٻن مدن کانپوءِ صدارت تان هٽي ڪري هڪ اهم جمهوري مثال قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي آمريڪي آئين جي 22 هين ترميم ذريعي قانوني شڪل ڏني وئي. جارج واشنگٽن جي تصوير آمريڪي ثقافت جو هڪ اهم نشان آهي. آمريڪا جو گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] سندس نالي سان منسوب آهن. تاريخي ماهرن ۽ عوامي راءِ جي سروي موجب، کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين صدرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==ابتدائي زندگي (1732–1752)== <!-- linked from redirect "Early life of George Washington"--> {{Further|واشنگٽن خاندان}} [[File:Residence of the Washington Family on the Rappahannock.jpg|left|thumb|alt=واشنگٽن خاندان جي رهائش جو خاڪو|[[فيري فارم]]، [[واشنگٽن خاندان]] جي رهائشگاهه [[راپاها نڪ درياهه]] جي ڪناري تي [[اسٽافورڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾، جتي واشنگٽن پنهنجي نوجوانيءَ جو وڏو حصو گذاريو]] {{جارج واشنگٽن سلسلو}} جارج واشنگٽن 22 فيبروري 1732 تي {{efn|name=fn1|همعصر رڪارڊن ۾ سندس جنم [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون|پراڻي انداز]] جي جوليئن ڪئلينڊر ۽ [[نئين سال جون تاريخي يورپي تاريخون|اعلان واري انداز]] موجب 11 فيبروري 1731 طور درج ڪيو ويو. 1752 ۾ برطانوي [[نئون انداز ڪئلينڊر قانون 1750]] نافذ ٿيو، جنهن موجب سرڪاري تاريخي نظام گريگورين ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ سال جي شروعات 1 جنوري کان قرار ڏني وئي (اڳ ۾ 25 مارچ هوندي هئي). انهن تبديلين سبب تاريخن ۾ 11 ڏينهن جو اضافو ٿيو ۽ جنوري 1 کان مارچ 25 جي وچ واري تاريخن ۾ هڪ سال جو فرق پئجي ويو. وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون]].}} [[جارج واشنگٽن جنم يادگار]]، پوپس ڪريڪ، [[ويسٽمورلينڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=3–6}} هو [[آگسٽين واشنگٽن]] ۽ [[ميري بال واشنگٽن]] جي ڇهن ٻارن مان وڏو هو. سندس والد امن جو جج ۽ بااثر شخصيت هو، جنهن جي پهرين شادي جين بٽلر سان ٿي هئي ۽ ان مان چار ٻيا ٻار هئا. واشنگٽن پنهنجي والد سان گهڻو ويجهو نه رهيو ۽ بعد ۾ کيس گهٽ ياد ڪيو؛ سندس ماءُ سان به سندس لاڳاپا ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيا. ڀائرن ۾ هو خاص طور پنهنجي سڳو وڏو ڀاءُ [[لارنس واشنگٽن]] سان گهڻو ويجهو هو.{{sfn|Lengel|2005|p=7}} 1735 ۾ خاندان [[لٽل هنٽنگ ڪريڪ]] جي پوکيءَ واري زمين تي منتقل ٿيو، ۽ پوءِ 1738 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ويجهو [[فيري فارم]] تي اچي رهيو. جڏهن 1743 ۾ آگسٽين فوت ٿيو ته واشنگٽن کي فيري فارم ۽ ڏهه غلام ورثي ۾ مليا؛ لارنس کي لٽل هنٽنگ ڪريڪ مليو، جنهن جو نالو هن بدلائي [[ماؤنٽ ورنن]] رکيو.{{sfnm|Levy|2013|1pp=39, 55, 56|Morgan|2005|2p=407}} والد جي وفات سبب واشنگٽن کي پنهنجي سڳن اڌ ڀائرن جهڙي رسمي تعليم حاصل نه ٿي، جيڪي انگلينڊ جي [[ايپلبي گرامر اسڪول]] ۾ پڙهيا هئا. هن بدران [[لوئر چرچ اسڪول]]، [[هارٽفيلڊ، ورجينيا]] ۾ تعليم ورتي. هن رياضي ۽ زمين جي [[سروي]] سکيا ۽ هڪ ماهر [[خاڪا ٺاهيندڙ]] ۽ [[نقشه سازي]] ڪندڙ بڻيو. سندس سوانح نگار [[رون چرنو]] موجب، نوجوانيءَ تائين هو لکڻ ۾ “قابلِ ذڪر طاقت” ۽ “درستگي” جو مظاهرو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10–12|Ferling|2002|2p=14}} نوجوانيءَ ۾ هن سماجي روين بابت سو کان وڌيڪ اصول گڏ ڪري لکيا، جيڪي ”اخلاقي قاعدا“ جي نالي سان مشهور ٿيا؛ اهي اصول هڪ فرينچ ڪتاب جي انگريزي ترجمي مان نقل ڪيل هئا.{{sfn|Harrison|2015|p=19}} واشنگٽن اڪثر [[بيل ووار]] نالي جاگير تي ويندو هو، جيڪا [[وليم فيئرفيڪس]] جي ملڪيت هئي، جيڪو لارنس جو سسر هو. فيئرفيڪس سندس سرپرست ۽ ڄڻ ٻيو والد بڻيو. 1748 ۾ واشنگٽن فيئرفيڪس جي [[شينانڊوا وادي]] واري ملڪيت جي سروي لاءِ هڪ مهيني تائين ٽيم سان گڏ رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10, 19|Ferling|2002|2pp=14–15|Randall|1997|3p=36}} اڳين سال کيس [[وليم ۽ ميري ڪاليج]] مان سرويئر جو لائسنس مليو.{{efn|[[وليم ۽ ميري ڪاليج]] جي چارٽر موجب ان کي ورجينيا جي ڪائونٽين ۾ سرويئر مقرر ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته واشنگٽن اتي باقاعده ڪلاس اٽينڊ ڪيا هئا.}} جيتوڻيڪ هن روايتي شاگردي (اپرنٽس شپ) نه ڪئي هئي، پر [[ٿامس فيئرفيڪس]] کيس [[ڪلپيپر ڪائونٽي، ورجينيا]] جو سرويئر مقرر ڪيو. هن 20 جولاءِ 1749 تي عهدي جو حلف کنيو ۽ 1750 ۾ استعيفٰي ڏني. 1752 تائين هن شينانڊوا وادي ۾ لڳ ڀڳ 1500 ايڪڙ زمين خريد ڪري ورتي هئي ۽ مجموعي طور 2315 ايڪڙ زمين جو مالڪ بڻجي چڪو هو.{{sfnm|Fitzpatrick|1936|1loc=v. 19, p. 510|Chernow|2010|2pp=22–23}} 1751 ۾ واشنگٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ واحد ڀيرو اتر آمريڪا جي سرزمين کان ٻاهر سفر ڪيو، جڏهن هو لارنس سان گڏ [[بارباڊوس]] ويو، اميد ته اتي جي موسم سندس ڀاءُ جي [[ٽي بي]] (سل) کي فائدو ڏيندي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=24|Rhodehamel|2017|2loc=2: Powerful Ambitions, Powerful Friends}} ان سفر دوران واشنگٽن کي [[چيچڪ]] ٿي پئي، جنهن سندس چهري تي هلڪا نشان ڇڏيا، پر مستقبل جي بيماري کان مدافعت فراهم ڪئي. لارنس 1752 ۾ فوت ٿيو؛ واشنگٽن ماؤنٽ ورنن کي سندس بيواهه اين کان ليز تي ورتو، ۽ 1761 ۾ سندس وفات کان پوءِ مڪمل مالڪي حاصل ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=26, 52, 98}} بارباڊوس جو سفر واشنگٽن کي برطانوي ائٽلانٽڪ دنيا، پوکيءَ واري سماج ۽ سلطنتي انتظاميه جي انهن پهلوئن سان روشناس ڪرايو، جيڪي ورجينيا کان ٻاهر موجود هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=25}} == نوآبادي دور جي فوجي زندگي (1752–1758) == لارنس واشنگٽن جي [[ورجينيا مليشيا]] ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل طور خدمت جارج کي فوجي ڪميشن حاصل ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورجينيا جي ليفٽيننٽ گورنر [[رابرٽ ڊنويڊي]] واشنگٽن کي ميجر مقرر ڪيو ۽ چار مليشيا ضلعن مان هڪ جو ڪمانڊر بڻايو. برطانوي ۽ فرينچ فوجون [[اوهايو درياهه وادي]] تي ڪنٽرول لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون: برطانيا درياهه جي ڪناري تي قلعن جي تعمير ڪري رهيو هو، جڏهن ته فرينچ فوج درياهه ۽ [[ايري ڍنڍ]] جي وچ واري علائقي ۾ مضبوط ٿي رهي هئي.{{sfnm|Anderson|2007|1pp=31–32|Chernow|2010|2pp=26–27}} آڪٽوبر 1753 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي خاص نمائندي طور مقرر ڪيو ته هو فرينچ فوج کان مطالبو ڪري ته اهي برطانوي دعويٰ ڪيل زمين خالي ڪن. واشنگٽن کي [[ايروكوا اتحاد]] سان امن قائم ڪرڻ ۽ فرينچ فوج بابت ڄاڻ گڏ ڪرڻ جي به هدايت ڏني وئي. واشنگٽن [[ٽاناچيريسن]] نالي ايروكوا اڳواڻ سان [[لاگس ٽائون]] ۾ ملاقات ڪئي. واشنگٽن موجب، انهيءَ ملاقات ۾ ٽاناچيريسن کيس ”ڪونوتوڪوريوس“ سڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڳوٺن کي ڳڙڪائيندڙ“ هئي؛ اهو لقب اڳ ۾ سترهين صديءَ جي آخر ۾ سندس پردادا [[جان واشنگٽن]] کي [[سَسڪوهينڪ]] قوم طرفان ڏنو ويو هو.{{sfn|Calloway|2018|pp=25, 69}} واشنگٽن جو قافلو نومبر 1753 ۾ اوهايو درياهه تائين پهتو، جتي هڪ فرينچ گشتي ٽولي کين روڪيو. کين [[فورٽ لي بوف]] ڏانهن وٺي ويو ويو، جتي واشنگٽن جو دوستانه استقبال ڪيو ويو. هن فرينچ ڪمانڊر [[جئڪس ليگارڊيئر ڊي سينٽ پيئر]] کي برطانوي مطالبو پيش ڪيو، پر فرينچ روانگي کان انڪار ڪيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سينٽ پيئر پنهنجو باضابطه جواب ڏنو ۽ واپسي سفر لاءِ خوراڪ ۽ سياري جا ڪپڙا به ڏنا. واشنگٽن سخت سياري جي حالتن ۾ اهو خطرناڪ مشن مڪمل ڪيو ۽ جڏهن سندس رپورٽ ورجينيا ۽ لنڊن ۾ شايع ٿي ته کيس سڃاڻپ ملي.{{sfnm|Harrison|2015|1pp=25–26|Ferling|2009|2pp=15–18}} === فرينچ ۽ انڊين جنگ === {{Main|جارج واشنگٽن فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾}} [[File:French_and_Indian_War_map.png|thumb|upright=1.2|Map showing key locations in the فرينچ ۽ انڊين جنگ]] [[File:Washington the soldier.jpg|thumb|upright=1.2|”واشنگٽن دي سولجر“، 1834 جي تصوير جنهن ۾ هو [[مونونگاهيلا جي جنگ]] دوران گهوڙي تي سوار ڏيکاريل آهي]] فيبروري 1754 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 300 سپاهين تي مشتمل [[ورجينيا رجمنٽ]] جو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو، ۽ کيس [[اوهايو جي سنگم]] وٽ فرينچ فوج سان مقابلو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. واشنگٽن اپريل ۾ اڌ فوج سان روانو ٿيو ۽ جلد ئي معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 1,000 فرينچ سپاهي اتي [[فورٽ ڊيوڪين]] تعمير ڪري رهيا آهن. مئي ۾، جڏهن هن [[فورٽ نيسيسيٽي قومي ميدان جنگ]] وٽ دفاعي مورچو قائم ڪيو، ته خبر پئي ته فرينچ فوج لڳ ڀڳ 7 ميل پري ڪيمپ ڪري رهي آهي؛ هن حملي جو فيصلو ڪيو. فرينچ ٽولي لڳ ڀڳ 50 ماڻهن تي مشتمل هئي، تنهنڪري 28 مئي تي واشنگٽن اوچتو حملو ڪيو. سندس ورجينيا ۽ مقامي ساٿين فرينچن کي قتل ڪيو، جن ۾ سندن ڪمانڊر [[جوزف ڪولون ڊي جومون وِل]] پڻ شامل هو، جيڪو برطانيا لاءِ سفارتي پيغام کڻي آيو هو. فرينچن بعد ۾ پنهنجن ساٿين کي قتل ۽ بي دردي سان مئل ڏٺو، ۽ واشنگٽن کي ذميوار قرار ڏنو، جيڪو [[فورٽ نيسيسيٽي]] ڏانهن واپس هٽي ويو. ايندڙ مهيني ورجينيا رجمنٽ جا باقي سپاهي اچي مليا، ۽ کيس مڪمل ڪرنل جي حيثيت سان سڄي رجمنٽ جو ڪمانڊ ڏنو ويو. پر ڪيپٽن [[جيمس ميڪي]] جي اڳواڻي هيٺ ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ آزاد برطانوي ڪمپني به ساڻس شامل ٿي، جنهن جي شاهي ڪميشن واشنگٽن کان مٿانهين هئي، جنهن سبب قيادت بابت تڪرار پيدا ٿيو. 3 جولاءِ تي 900 فرينچ سپاهين فورٽ نيسيسيٽي تي حملو ڪيو، ۽ جنگ آخرڪار واشنگٽن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي ختم ٿي. واشنگٽن فرينچ نه ڄاڻندو هو، پر هن هڪ دستاويز تي صحي ڪئي جنهن ۾ اڻ ڄاڻائي طور جومون ول جي ”قتل“ جي ذميواري قبول ڪئي وئي؛ هن بعد ۾ ترجمان کي قصوروار قرار ڏنو. ورجينيا رجمنٽ کي ٻيهر ورهايو ويو ۽ واشنگٽن کي ڪيپٽن جو عهدو پيش ڪيو ويو، جيڪو دراصل تنزلي هئي، تنهنڪري هن انڪار ڪيو ۽ استعيفٰي ڏئي ڇڏي. جومون ول وارو واقعو ئي فرينچ ۽ انڊين جنگ جي شروعات بڻيو. 1755 ۾ واشنگٽن جنرل [[ايڊورڊ بريڊاڪ]] جو رضاڪار مددگار بڻيو، جنهن [[بريڊاڪ مهم]] جي قيادت ڪندي فورٽ ڊيوڪين ۽ [[اوهايو ملڪ]] مان فرينچن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. واشنگٽن جي صلاح تي بريڊاڪ فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. واشنگٽن سخت پيچش ۾ مبتلا هو، تنهنڪري شروعات ۾ مهم ۾ شامل نه ٿي سگهيو. جڏهن هو مونونگاهيلا وٽ ٻيهر شامل ٿيو ته فرينچ ۽ سندن مقامي اتحادي فوج تي اوچتو حملو ڪيو. ٻن ٽين حصي برطانوي فوج مارجي وئي يا زخمي ٿي وئي، ۽ بريڊاڪ مارجي ويو. ليفٽيننٽ ڪرنل [[ٿامس گيج]] جي حڪم هيٺ واشنگٽن بچيل سپاهين کي گڏ ڪري پٺتي مورچو سنڀاليو، جنهن سان باقي فوج بچي نڪري وئي. هن جنگ دوران سندس ٻه گهوڙا مارجي ويا ۽ ٽوپي ۽ ڪوٽ گولين سان ڇني ويا. هن جي بهادريءَ سان سندس اڳوڻي ناڪاميءَ واري شهرت بحال ٿي، پر کيس پوءِ ٿيندڙ مهمن جي منصوبابندي ۾ شامل نه ڪيو ويو. آگسٽ 1755 ۾ ورجينيا رجمنٽ ٻيهر منظم ڪئي وئي ۽ ڊنويڊي کيس ٻيهر ڪرنل مقرر ڪيو. هن جلد ئي سينياريٽي بابت ڪيپٽن [[جان ڊيگورٿي]] سان تڪرار ڪيو، جيڪو [[فورٽ ڪمبرلينڊ]] ۾ ميري لينڊ جي ٽولي جي قيادت ڪري رهيو هو. واشنگٽن فورٽ ڊيوڪين خلاف حملو ڪرڻ جو خواهشمند هو ۽ شاهي ڪميشن لاءِ ڪوششون ڪيون، پر [[لارڊ لاڊون]] کيس انڪار ڪيو ۽ صرف فورٽ ڪمبرلينڊ جي ذميواري کان آزاد ڪيو. 1758 ۾ ورجينيا رجمنٽ کي [[فوربز مهم]] ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن فورٽ ڊيوڪين تي قبضو ڪيو وڃي. جنرل [[جان فوربز]] ڪجهه معاملن ۾ واشنگٽن جي صلاح مڃي، پر قلعو وٺڻ لاءِ رستي بابت سندس راءِ رد ڪئي. پوءِ به هن واشنگٽن کي اعزازي برگيڊيئر جنرل بڻايو ۽ هڪ بريگيڊ جي قيادت ڏني. پر حملي کان اڳ ئي فرينچ قلعو ڇڏي ويا. هڪ غلط فهميءَ واري فائرنگ ۾ 14 مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا. مايوس ٿي واشنگٽن جلد ئي استعيفٰي ڏني ۽ [[ماؤنٽ ورنن]] موٽي ويو. واشنگٽن جي قيادت هيٺ ورجينيا رجمنٽ ڏهه مهينن ۾ 300 ميل سرحدي علائقي جي حفاظت ڪئي ۽ ويهن مقامي حملن کي روڪيو. هن رجمنٽ کي وڌيڪ پيشاور بڻايو ۽ ان جي تعداد 300 کان وڌائي 1,000 تائين پهچائي. جيتوڻيڪ کيس شاهي ڪميشن نه ملي، جنهن سبب هو برطانيا کان ناخوش رهيو، پر هن قيادت، خود اعتمادي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جو وڏو تجربو حاصل ڪيو. نوآبادي سياستدانن جي تباهي ڪندڙ مقابلي کيس بعد ۾ مضبوط مرڪزي حڪومت جي حمايت ڪرڻ تي آمادہ ڪيو. == شادي، شهري ۽ سياسي زندگي (1759–1775) == {{Main|جارج واشنگٽن جي سياسي ارتقا}} <!-- linked from redirect "George Washington between the wars" --> {{multiple image | image1 = Washington 1772.jpg | alt1 = ڪرنل جي وردي ۾ بيٺل واشنگٽن جي رسمي تصوير | caption1 = ''ڪرنل جارج واشنگٽن''، 1772 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي | image2 = Martha Dandridge Custis, John Wollaston, 1757.jpg | alt2 = نوجوان مارٿا واشنگٽن جي تيل رنگ واري تصوير | caption2 = ''مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس''، 1757 جي تصوير جيڪا [[جان وولاسٽن]] ٺاهِي }} 6 جنوري 1759 تي، 26 ورهين جي عمر ۾، واشنگٽن 27 ورهين جي امير زميندار جي بيواهه [[مارٿا واشنگٽن|مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس]] سان شادي ڪئي. مارٿا ذهين، باوقار ۽ جاگير سنڀالڻ ۾ ماهر هئي، ۽ ٻنهي جي شادي خوشگوار رهي.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=33–34|Wiencek|2003|2p=69}} هو [[ماؤنٽ ورنن]] ۾ رهڻ لڳا، جتي واشنگٽن تمباڪو ۽ ڪڻڪ پوکي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=97–98|Fischer|2004|2p=14}} هن شاديءَ وسيلي مارٿا جي {{convert|18000|acre|ha|-2|adj=on}} [[ڊينيل پارڪ ڪَسٽِس جي جاگير]] ۾ هڪ-ٽئين حصي جي ڏاجي ملڪيت تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، ۽ باقي ٻن-ٽئين حصي کي مارٿا جي ٻارن لاءِ سنڀاليو. ان سان هو ورجينيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سندس سماجي حيثيت وڌائي.{{sfn|Wiencek|2003|pp=9–10, 67–69, 80–81}} واشنگٽن جي زور ڀرڻ تي، گورنر [[نوربورن برڪلي، چوٿون بارون بوٽيٽورٽ|لارڊ بوٽيٽورٽ]] 1754 ۾ ڊنويڊي طرفان ڪيل وعدو پورو ڪيو ته فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾ رضاڪار مليشيا سان خدمت ڪندڙن کي زمين جا انعام ڏنا ويندا.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=100|2a1=Chernow|2y=2010|2p=184}} 1770 جي آخر ۾ واشنگٽن اوهايو ۽ [[ڪاناوها درياهه]] واري علائقي جي زمينن جو جائزو ورتو ۽ سرويئر [[وليم ڪرافورڊ]] کي زمين ورهائڻ لاءِ مقرر ڪيو. ڪرافورڊ {{convert|23200|acre|ha}} زمين واشنگٽن کي الاٽ ڪئي. واشنگٽن ويٽرنز کي چيو ته زمين پوک لاءِ موزون ناهي، ۽ {{convert|20147|acre|ha}} خريد ڪرڻ تي راضي ٿيو، جنهن ڪري ڪجهه ماڻهن کي لڳو ته ساڻن دوکو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=44–45|Grizzard|2002|2pp=135–137}} هن ماؤنٽ ورنن جي پکيڙ ٻيڻي ڪري {{convert|6500|acre|ha|-2}} تائين پهچائي، ۽ 1775 تائين غلامن جو انگ به ٻيڻو ڪري سؤ کان مٿي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} هڪ معزز فوجي هيرو ۽ وڏو زميندار هئڻ سبب، واشنگٽن مقامي عهدن تي رهيو ۽ 1758 کان شروع ٿيندڙ ستن سالن تائين [[فريڊرڪ ڪائونٽي، ورجينيا]] جي نمائندگي ڪندي [[ورجينيا هائوس آف برجيزز]] لاءِ چونڊيو ويو.{{efn|هن 1755 ۽ 1757 ۾ به چونڊ وڙهي پر ناڪام ٿيو.{{sfn|Misencik|2014|p=176}}}}{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} شروعاتي قانون سازي واري دور ۾ هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1760ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيو ۽ برطانيا جي ٽيڪس ۽ [[آمريڪي نوآبادين ۾ تجارتي پابندين واري پاليسي]] جو نمايان نقاد بڻيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=49–54, 68}} هو انگلينڊ مان عياشي شيون درآمد ڪندو هو ۽ تمباڪو برآمد ڪري ادائيگي ڪندو هو. گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ وڌندڙ خرچن سبب 1764 تائين هو £1,800 جو قرضدار ٿيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=49–50}} لنڊن جي واپاري رابرٽ ڪيري تي سندس مڪمل انحصار سندس معاشي تحفظ لاءِ خطرو بڻيو.{{efn|20 سيپٽمبر 1765 جي خط ۾ واشنگٽن "رابرٽ ڪيري اينڊ ڪمپني" کي گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ لنڊن جي مهانگي شين بابت احتجاج ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=138|Ferling|2009|2p=68}}}}{{sfn|Ellis|2004|p=51}} 1764 کان 1766 جي وچ ۾ هن فصل تبديل ڪري تمباڪو بدران ڪڻڪ کي اهم نقد فصل بڻايو، ۽ [[جارج واشنگٽن جي اٽي جي چڪي]] ۽ ڀنگ جي پوک شامل ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=141|Ragsdale|2021|2pp=23, 41–42}} واشنگٽن جي سوتيلي ڌيءُ پيٽسي کي مرگي جا دورا پوندا هئا ۽ 1773 ۾ ماؤنٽ ورنن تي فوت ٿي وئي، جنهن سان واشنگٽن کي سندس وراثت مان ڪجهه حصو مليو ۽ قرض ادا ڪري سگهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=161|Gardner|2013}} === برطانوي پارليامينٽ ۽ تاج جي مخالفت === {{further|آمريڪي انقلاب|جارج واشنگٽن آمريڪي انقلاب ۾}} واشنگٽن انهن ٽيڪسن جي مخالفت ڪئي جيڪي [[برطانوي پارليامينٽ]] نمائندگي کان سواءِ نوآبادين تي لاڳو ڪيا.{{sfn|Chernow|2010|p=136}} هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765]] کي ظالماڻو قرار ڏنو ۽ ان جي خاتمي تي خوشي ظاهر ڪئي. [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي جواب ۾ هن مئي 1769 ۾ تجويز پيش ڪئي ته ورجينيا وارا برطانوي شين جو بائيڪاٽ ڪن؛ اهي قانون گهڻو ڪري 1770 ۾ ختم ڪيا ويا.{{sfnm|Glover|2014|1pp=42–46|Taylor|2016|2p=75}} واشنگٽن ۽ ٻين نوآبادين کي [[1763 جو شاهي فرمان]] تي به ڪاوڙ هئي، جنهن [[اليگيني جبلن]] جي اولهه ۾ آبادڪاري تي پابندي وڌي هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=137, 148|Taylor|2016|2pp=61, 75}} برطانيا پاران مغربي زمين جي [[زميني قياس آرائي]] ۾ مداخلت به ناراضگي جو سبب بڻي.{{sfn|Calloway|2018|p=184}} 1774 ۾ [[بوسٽن ٽي پارٽي]] جي جواب ۾ پارليامينٽ [[جبراتي قانون]] پاس ڪيا، جن کي واشنگٽن "اسان جي حقن ۽ مراعاتن تي حملو" قرار ڏنو.{{sfnm|Randall|1997|1p=262|Chernow|2010|2p=166|Taylor|2016|3p=119}} انهيءَ سال جولاءِ ۾ هن ۽ [[جارج ميسن]] [[فيرفڪس ريزولووز]] تيار ڪيا، جن ۾ [[اٽلانٽڪ غلام واپار]] ختم ڪرڻ جي اپيل شامل هئي؛ اهي منظور ڪيا ويا.{{sfn|Chernow|2010|p=167}} آگسٽ ۾ واشنگٽن [[پهريون ورجينيا ڪنوينشن]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ کيس [[پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] لاءِ نمائندو چونڊيو ويو.{{sfnm|1a1=Ferling|1y=2010|1p=100|Glenn|2014|2p=82}} 1774 ۾ تڪرار وڌڻ سان، هن ورجينيا ۾ مليشيا کي تربيت ڏني ۽ ڪانگريس طرفان لاڳو ڪيل [[ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن]] جي بائيڪاٽ تي عمل ڪرائڻ منظم ڪيو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=108|Taylor|2016|2pp=126–127}} == فوج جو ڪمانڊر اِن چيف (1775–1783) == {{further|جارج واشنگٽن جي فوجي ڪيريئر}} [[File:George Washington, 1776.jpg|thumb|alt=ڪرنل وردي ۾ بيٺل جنرل جارج واشنگٽن جي رسمي تصوير، ڪنٽينينٽل آرمي جي ڪمانڊر طور|''جنرل واشنگٽن، ڪنٽينينٽل آرمي جو ڪمانڊر''، 1776 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي]] [[آمريڪي انقلابي جنگ]] 19 اپريل 1775 تي [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪارڊ جون جنگيون]] سان شروع ٿي.{{sfn|Taylor|2016|p=132}} واشنگٽن 4 مئي تي تڪڙ ۾ [[ماؤنٽ ورنن]] ڇڏي [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[ٻئي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|p=182}} 14 جون تي ڪانگريس [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي ۽ [[جان ايڊمز]] واشنگٽن کي ان جو [[ڪمانڊر اِن چيف]] نامزد ڪيو—خاص طور تي سندس فوجي تجربي ۽ ان خيال سبب ته ورجينيا جو ماڻهو نوآبادين کي وڌيڪ متحد ڪري سگهندو. ايندڙ ڏينهن ڪانگريس يڪراءِ طور هن کي چونڊيو.{{efn|چرنو مطابق، واشنگٽن کي ڪمانڊ لاءِ بهترين چونڊ سمجهڻ جا ٻيا سبب هن جي “وڌيڪ باوقار موجودگي، تمام بهتر فيصلو، وڌيڪ سياسي هوشياري، ۽ بي مثال رعب” وغيره هئا؛ يعني هن وٽ قيادت لاءِ مناسب مزاج موجود هو.{{sfn|Chernow|2010|p=185}}}}{{sfnm|Taylor|2016|1pp=132–133|Ellis|2004|2pp=67–68|Chernow|2010|3pp=185–186|Cogliano|2024|4pp=94–95}} واشنگٽن 16 جون تي قبوليت واري تقرير ڪئي ۽ پگهار وٺڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ سندس خرچن جي ادائيگي ڪئي وئي.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=294|2a1=Rhodehamel|2y=2017|2loc=5: "Because We Are Americans"|Taylor|2016|3pp=141–142|Ferling|2009|4pp=86–87}} ڪانگريس واشنگٽن لاءِ اهم اسٽاف آفيسر چونڊيا، جن ۾ [[آرٽيمس وارڊ]]، [[هوريشيو گيٽس]]، [[چارلس لي]]، [[فلپ اسڪائيلر]]، ۽ [[نٿانيل گرين]] شامل هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=190–191|Ferling|2002|2p=108}} [[هينري ناڪس]] پنهنجي [[فوجي هٿيارن ۽ سامان]] بابت ڄاڻ سان ايڊمز ۽ واشنگٽن کي متاثر ڪيو ۽ کيس ڪرنل ۽ توپخاني جو سربراهه بڻايو ويو. اهڙي طرح، واشنگٽن [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي ذهانت ۽ بهادريءَ کان متاثر ٿيو؛ پوءِ هن هيملٽن کي ڪرنل بڻايو ۽ کيس پنهنجو [[ايڊ ڊي ڪيمپ]] مقرر ڪيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=109–110|Puls|2008|2p=31}} واشنگٽن شروع ۾ ڪارن سپاهين جي ڀرتي تي پابندي وڌي—چاهي آزاد هجن يا غلام. برطانيا نوآبادين کي ورهائڻ جو موقعو ڏٺو: ورجينيا جي نوآبادي گورنر [[ڊنمور جو اعلان]] جاري ڪيو، جنهن تحت جيڪڏهن غلام برطانوي فوج ۾ شامل ٿين ته کين آزاديءَ جو وعدو ڏنو ويو.{{sfn|Morgan|2000|pp=290–291}} هن اعلان ۽ فوجين جي ضرورت جي ڪري واشنگٽن ٿوري ئي عرصي ۾ پنهنجو پابنديءَ وارو فيصلو واپس ورتو.{{sfnm|Painter|2006|1p=65|Hirschfeld|1997|p=2}} جنگ جي پڇاڙيءَ تائين ڪنٽينينٽل آرمي جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي سپاهين جو تعلق ڪارن سان هو، ۽ ڪجهه کي آزادي به ملي.{{sfn|Taylor|2016|p=231}} === بوسٽن جو گهيرو === {{Main|بوسٽن جو گهيرو}} اپريل 1775 ۾ وڌندڙ بغاوت جي ردعمل طور برطانوي فوجين [[بوسٽن]] تي قبضي ڪيو، ۽ قيادت جنرل [[ٿامس گيج]] وٽ هئي، جيڪو آمريڪا ۾ برطانوي فوجن جو ڪمانڊر هو.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–123}} مقامي مليشيائن شهر کي گهيرو ڪري برطانوي فوجن کي ڦاسائي ڇڏيو، جنهن سان جمود واري حالت پيدا ٿي.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–122, 143}} واشنگٽن جڏهن بوسٽن طرف روانو ٿيو ته نعريباز هجوم ۽ سياسي تقريبن سان سندس آجيان ٿي؛ هو [[پيٽرياٽ]] تحريڪ جي علامت بڻجي ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=193}} 2 جولاءِ تي پهچڻ بعد هن فوج جو معائنو ڪيو، پر مليشيا کي بي ضابطه ڏٺائين.{{sfn|Taylor|2016|p=143}} صلاح مشوري کان پوءِ هن [[بينجمن فرينڪلِن]] جي تجويز ڪيل سڌارن تي عمل شروع ڪيو: فوجي مشقون لاڳو ڪيون ۽ سخت نظم وضبط جا قدم کنيا.{{sfnm|Isaacson|2003|1p=303|Ferling|2002|2p=112|Taylor|2016|3p=143|Fitzpatrick|1936|4p=514}} هن [[بنڪر هِل جي جنگ]] ۾ سٺو ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ڪجهه سپاهين کي آفيسر بڻايو، ۽ جن کي نااهل سمجهيو تن کي هٽايو.{{sfn|Ferling|2002|pp=112–113, 116}} آڪٽوبر ۾ بادشاهه [[جارج ٽيون]] اعلان ڪيو ته نوآباديون کليل بغاوت ۾ آهن، ۽ گيج کي ڪمانڊ کان هٽائي جنرل [[وليم هو]] کي مقرر ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=208|Taylor|2016|2pp=133–135}} جڏهن [[چارلس درياهه]] ڄمي ويو ته واشنگٽن بوسٽن تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر گيٽس ۽ ٻين کي اڻ تربيت يافته مليشيا کي مضبوط قلعابندين تي حملي لاءِ موڪلڻ قبول نه هو. ان بدران، واشنگٽن [[ڊورچسٽر هائٽس جي قلعي بندي]] ڪرڻ تي راضي ٿيو ته جيئن برطانوي فوج کي شهر ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪري سگهجي.{{sfn|Ferling|2009|p=100}} 17 مارچ تي 8,906 برطانوي سپاهي، 1,100 [[لويالسٽ]]، ۽ 1,220 عورتون ۽ ٻار افراتفريءَ واري سامونڊي لڏپلاڻ شروع ڪيائون. واشنگٽن 500 ماڻهن سان شهر ۾ داخل ٿيو ۽ کين صاف حڪم ڏنائين ته ڦرلٽ نه ڪن.{{sfn|McCullough|2005|pp=105–107}} هن بوسٽن ۾ فوجي اختيار استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ شهري معاملن کي مقامي اختيارين وٽ رهڻ ڏنو.{{efn|24 جنوري 1776 تي ڪانگريس جي نمائندي [[ايڊورڊ رَٽليج]] (واشنگٽن جي خدشن جي تائيد ڪندي) تجويز ڏني ته برطانيا وانگر جنگي کاتو قائم ڪيو وڃي.{{sfn|Wright|1983|p=89}} [[بورڊ آف وار]] جي تنظيم 1776 کان پوءِ ڪيترين اهم تبديلين مان گذري.{{sfn|Wright|1983|p=121f}}}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=227–228|Lengel|2005|2pp=124–126|Ferling|2002|3pp=116–119|Taylor|2016|4pp=144, 153–154}} === نيو يارڪ ۽ نيو جرسي === {{Main|نيو يارڪ ۽ نيو جرسي مهم}} ==== لانگ آئلينڊ جي جنگ ==== {{Main|لانگ آئلينڊ جي جنگ}} [[File:Battle_of_Long_Island.png|thumb|alt=نيو يارڪ ۾ برطانوي لهرائي ۽ واشنگٽن جي پوئتي هٽڻ ڏيکاريندڙ نقشو|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] جو نقشو]] بوسٽن جي فتح کان پوءِ واشنگٽن صحيح اندازو لڳايو ته برطانوي نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي ايندا ۽ بدلو وٺندا. هو 13 اپريل 1776 تي اتي پهتو ۽ قلعي بندين جي تعمير جو حڪم ڏنائين. هن پنهنجي فوجن کي اهو به حڪم ڏنو ته عام ماڻهن ۽ سندن ملڪيت سان عزت سان پيش اچن، جيئن بوسٽن وارن سان برطانوي فوجن هٿان ٿيندڙ زيادتين جهڙا واقعا نه ٿين.{{sfn|Chernow|2010|pp=229–230}} برطانوي فوجون—سؤ کان وڌيڪ جهازن ۽ هزارين سپاهين سميت—جولاءِ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي پهچڻ لڳيون ته شهر جو گهيرو ڪن.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=32–33|Taylor|2016|2pp=162–163}} هو جي فوجي طاقت 32,000 باقاعده سپاهين ۽ [[هيشن]] مددگار فوجين تي مشتمل هئي؛ واشنگٽن وٽ 23,000 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا اڻ تربيت يافته ڀرتي ۽ مليشيا هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=244–245|Taylor|2016|2pp=162–163}} آگسٽ ۾ هو 20,000 فوجين سان [[گريوزينڊ، بروڪلن]] وٽ لهرايو ۽ واشنگٽن جي قلعي بندين ڏانهن وڌيو. پنهنجن جرنيلن جي مخالفت باوجود، واشنگٽن غلط ڄاڻ جي بنياد تي وڙهڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس لڳو هو ته هو جي فوج رڳو لڳ ڀڳ 8,000 آهي.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=95–96|Chernow|2010|2p=244}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن جي پاسي (فلينڪ) تي حملو ڪيو ۽ 1,500 پيٽرياٽ جاني نقصان ڪرايا.{{sfn|Taylor|2016|p=164}} واشنگٽن [[مئنهيٽن]] ڏانهن پوئتي هٽيو.{{sfn|McCullough|2005|pp=186–195}} هو واشنگٽن ڏانهن امن ڳالهين جو پيغام موڪليو ۽ کيس “جارج واشنگٽن، ايسڪوائر” لکي مخاطب ڪيو. واشنگٽن اهو پيغام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ مطالبو ڪيو ته کيس سفارتي آداب موجب مخاطب ڪيو وڃي—باغي طور نه.{{sfnm|Chernow|2010|1p=240|Pearson|2009|2pp=157–158|Taylor|2016|3p=164}} خدشن هوندي به واشنگٽن جنرل گرين جي صلاح مڃي [[فورٽ واشنگٽن]] جي بچاءَ جو فيصلو ڪيو، پر آخرڪار کيس اهو ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfnm|McCullough|2005|1pp=236–237|Chernow|2010|2pp=257–262|Rhodehamel|2017|3loc=6: Winter Soldier}} هو پيڇو ڪيو ۽ واشنگٽن [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[فورٽ لي]] ڏانهن هٽيو. نومبر ۾ هو [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ فورٽ واشنگٽن تي قبضو ڪري ويو. نيو يارڪ شهر جي لويالسٽن هو کي آزاد ڪندڙ سمجهيو ۽ افواهه ڦهلايو ته شهر کي باهه واشنگٽن لڳائي هئي.{{sfnm|Alden|1996|1p=137|Taylor|2016|2p=165}} هاڻي 5,400 سپاهين تائين محدود ٿي ويل واشنگٽن جي فوج [[نيو جرسي جي صوبي]] مان پوئتي هٽندي وئي.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=224–226|Taylor|2016|2pp=166–169}} ==== ڊيلاوير پار ڪرڻ، ٽرينٽن، ۽ پرنسٽن ==== {{Main|جارج واشنگٽن جو ڊيلاوير درياهه پار ڪرڻ|ٽرينٽن جي جنگ|پرنسٽن جي جنگ}} [[File:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|upright=1.4|alt=برفاني پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ ۾ بيٺل واشنگٽن جي تصوير|[[واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي (1851 جون تصويرون)|''واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي''، ايمانوئل لوئٽز]] (1851)]] واشنگٽن [[ڊيلاوير درياهه]] پار ڪري [[پنسلوانيا]] ۾ داخل ٿيو، جتي جنرل [[جان سليوان]] 2,000 وڌيڪ سپاهين سان اچي هن سان مليو.{{sfn|Taylor|2016|pp=166–167, 169}} سامان جي کوٽ، سخت سياري، ڀرتين جي مدي پوري ٿيڻ، ۽ [[فرار]] ٿيڻ سبب ڪنٽينينٽل آرمي جو مستقبل شڪ ۾ پئجي ويو.{{sfnm|Ketchum|1999|1p=235|Chernow|2010|2p=264}} هو [[ٽرينٽن، نيو جرسي]] ۾ هڪ [[هيشن]] ڇانوڻي قائم ڪئي ته اولهندي نيو جرسي ۽ ڊيلاوير جي اوڀرئين ڪناري تي ڪنٽرول رهي.{{sfn|Taylor|2016|p=169}} 26 ڊسمبر 1776 جي سحر وقت، واشنگٽن—ڪرنل ناڪس ۽ توپخاني جي مدد سان—پنهنجن ماڻهن جي اڳواڻي ڪندي [[ٽرينٽن جي جنگ]] ۾ هيشنن تي ڪامياب اوچتو حملو ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=270, 275–276|Ferling|2002|2pp=146–147|Fischer|2004|3pp=170, 232–234, 254, 405}} 3 جنوري 1777 تي واشنگٽن نيو جرسي موٽي آيو ۽ [[پرنسٽن جي جنگ]] ۾ [[پرنسٽن، نيو جرسي]] وٽ برطانوي باقاعده فوجين تي حملو ڪيو؛ 40 آمريڪي مارجي يا زخمي ٿيا ۽ 273 برطانوي مارجي يا قيد ٿيا.{{sfnm|Fischer|2004|1p=254|Ketchum|1999|2pp=306–307|Alden|1996|3p=146}} هو سياري لاءِ نيو يارڪ شهر ڏانهن واپس هٽيو.{{sfn|Taylor|2016|p=172}} واشنگٽن پنهنجي سياري واري هيڊڪوارٽر [[مورِس ٽائون، نيو جرسي]] ۾ قائم ڪيو.{{sfn|Patterson|2004|p=101}} حڪمتِ عمليءَ موجب، ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون فتحون انتهائي اهم هيون: انهن پيٽرياٽس جو حوصلو بحال ڪيو ۽ برطانوي حڪمتِ عمليءَ کي ناڪام ڪيو، جيڪا زور ڏيکاري پوءِ نرم شرطن سان صلح ڪرائڻ تي مبني هئي—اهڙي طرح جنگ جو رُخ بدلجي ويو.{{sfnm|1a1=Taylor|1y=2016|1p=172|2a1=Fischer|2y=2004|2p=367|3a1=Willcox|3a2=Arnstein|3y=1988|3p=164}} === فلاڊيلفيا === {{Main|فلاڊيلفيا مهم}} ==== برينڊيوائن، جرمن ٽائون، ۽ سيراٽوگا ==== {{Main|برينڊيوائن جي جنگ|جرمن ٽائون جي جنگ|سيراٽوگا جون جنگيون}} جولاءِ 1777 ۾ برطانوي جنرل [[جان برگوئين]] [[ڪيوبيڪ]] مان پنهنجي فوجن کي ڏکڻ ڏانهن آندو، [[سيراٽوگا مهم]] ۾؛ هن [[فورٽ ٽائڪانڊيروگا جو گهيرو (1777)]] ٻيهر هٿ ڪيو، ۽ ارادو ڪيو ته [[نيو انگلينڊ]] کي جدا ڪري. بهرحال، جنرل هو نيو يارڪ شهر مان پنهنجي فوج کي ڏکڻ طرف فلاڊيلفيا کڻي ويو ۽ [[آلبني، نيو يارڪ]] ڀرسان برگوئين سان شامل نه ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=300–301}} واشنگٽن ۽ [[مارڪيز ڊي لا فاييٽ|گِلبرٽ، مارڪيز ڊي لا فاييٽ]] هو سان مقابلي لاءِ تڪڙو فلاڊيلفيا ڏانهن وڌيا. 11 سيپٽمبر 1777 تي [[برينڊيوائن جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن کي چالاڪيءَ سان مات ڏني ۽ بنا مزاحمت آمريڪي گادي واري شهر فلاڊيلفيا ۾ داخل ٿيو. آڪٽوبر ۾ [[جرمن ٽائون، فلاڊيلفيا]] وٽ برطانوي فوج تي هڪ پيٽرياٽ [[جرمن ٽائون جي جنگ|حملو]] ناڪام ٿيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=340–341|Chernow|2010|2pp=301–304}} [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] ۾ پيٽرياٽس جي اڳواڻي جنرل [[هوريشيو گيٽس]] ڪندو هو. برگوئين جي ڏکڻ طرف حرڪت بابت فڪر سبب، واشنگٽن جنرل [[بينڊڪٽ آرنولڊ]] ۽ [[بينجمن لنڪن]] سان وڌيڪ فوجون اتر طرف موڪليون. 7 آڪٽوبر 1777 تي برگوئين [[سيراٽوگا جون جنگيون|بيمس هائٽس]] وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مدد کان ڪٽجي ويو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. گيٽس جي فتح واشنگٽن جي نقادن کي همٿائي ڇڏيو، جيڪي گيٽس کي بهتر فوجي اڳواڻ سمجهندا هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=312–313}} حياتي نويس جان آلڊن مطابق، “واشنگٽن جي فوجن جي هار ۽ مٿئين نيو يارڪ ۾ فتحن جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيڻ لازمي هو.”{{sfn|Alden|1996|p=163}} واشنگٽن لاءِ ساراهه گهٽجڻ لڳي.{{sfn|Lender|Stone|2016|pp=36–37}} ==== ويلِي فورج ۽ مون مَٿ ==== {{Main|ويلِي فورج|مون مَٿ جي جنگ}} [[File:Washington and Lafayette at Valley Forge.jpg|thumb|alt=سياري جي ماحول ۾ ويلِي فورج تي گھوڙن تي سوار واشنگٽن ۽ مارڪيز ڊي لا فاييٽ ڏيکاريندڙ تصوير|''ويلِي فورج تي واشنگٽن ۽ لا فاييٽ''، 1907 جي تصوير جيڪا [[جان وارڊ ڊنس مور]] ٺاهِي]] ڊسمبر 1777 ۾ واشنگٽن ۽ سندس 11,000 سپاهين واري فوج فلاڊيلفيا جي اتر ۾ [[ويلِي فورج]] ۾ سياري جا ڪئمپ لڳايا. اتي بيمارين ۽ کاڌي، ڪپڙن ۽ رهائش جي کوٽ سبب 2,000 کان 3,000 ماڻهو فوت ٿيا، ۽ فوج 9,000 کان به گهٽ رهجي وئي.{{sfnm|Ferling|2002|1p=186|Alden|1996|2pp=165, 167}} فيبروري تائين واشنگٽن کي سپاهين جي حوصلن جي گهٽتائي ۽ وڌندڙ ڀڄڻ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Alden|1996|p=165}} آفيسرن جي [[ڪانوَي سازش|اندروني بغاوت]] سبب ڪانگريس جي ڪجهه ميمبرن واشنگٽن کي ڪمانڊ تان هٽائڻ تي غور ڪيو، پر واشنگٽن جي حامين مزاحمت ڪئي ۽ آخرڪار اهو معاملو ختم ڪيو ويو.{{sfn|Heydt|2005}} واشنگٽن بار بار ڪانگريس کي سامان ۽ خوراڪ بابت درخواستون موڪليون ۽ ڪانگريس جي وفد آڏو صورتحال جي تڪڙ کي واضح ڪيو.{{sfn|Stewart|2021|pp=242–244}} ڪانگريس فراهمي جي لائينن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ [[ڪوارٽر ماسٽر]] ۽ [[ڪميسري]] کاتن جي تنظيمِ نو تي راضي ٿي، جڏهن ته واشنگٽن [[1778 جو گرينڊ فورج]]{{efn|مثال طور ڏسو: ٽاڊ ڊبليو. برايسٽيڊ، ''گرينڊ فورج 1778''، ويسٽ هولم پبلشنگ، 2016.}} شروع ڪري ڀرپاسي مان خوراڪ گڏ ڪئي.{{sfnm|Carp|2017|1pp=44–47|Herrera|2022|2p=2|Bodle|2004|3pp=36–40, 215–216}} ان دوران بارون [[فريڊرِش وِلهيلم فون شٽيو بن]] جي لڳاتار مشقن واشنگٽن جي نون ڀرتي ٿيل ماڻهن کي نظم وضبط واري جنگي قوت ۾ بدلائي ڇڏيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=342, 356, 359|Ferling|2009|2p=172|Alden|1996|3p=168}} واشنگٽن کيس [[آمريڪي فوج جي انسپيڪٽر جنرل جو دفتر|انسپيڪٽر جنرل]] مقرر ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=281}} 1778 جي شروعات ۾ فرانس آمريڪن سان [[اتحاد جو معاهدو (1778)]] ڪيو.{{sfn|Taylor|2016|p=188}} مئي ۾ هو استعيفيٰ ڏني ۽ ان جي جاءِ تي [[هينري ڪلنٽن (برطانوي فوجي آفيسر، ڄائو 1730)|سر هينري ڪلنٽن]] مقرر ٿيو.{{sfn|Ferling|2007|p=296}} ان ئي جون ۾ برطانوي فوج فلاڊيلفيا خالي ڪري نيو يارڪ ڏانهن نڪري وئي ۽ واشنگٽن آمريڪي ۽ فرينچ جرنيلن جي جنگي صلاحڪار ڪائونسل گهرائي. هن پوئتي هٽندڙ برطانوي فوج تي محدود حملو ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. جنرل لي ۽ لا فاييٽ 4,000 ماڻهن سان واشنگٽن جي ڄاڻ کان سواءِ اڳتي وڌيا ۽ 28 جون تي پهرئين حملو خراب طريقي سان ڪيا. واشنگٽن لي کي ڪمانڊ تان هٽايو ۽ [[مون مَٿ جي جنگ]] ۾ وڏي ويڙهه کان پوءِ نتيجو برابر رهيو. برطانوي فوجون نيو يارڪ ڏانهن پوئتي هٽنديون رهيون.{{sfnm|Alden|1996|1pp=176–177|Ferling|2002|2pp=195–198}} هي جنگ “اتر ۽ وچين رياستن ۾ مهم جو خاتمو” ثابت ٿي؛ واشنگٽن ٽن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برطانيا سان ٻيهر ڪنهن وڏي مقابلي واري جنگ ۾ نه لڳو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=7: Brandywine, Germantown, and Monmouth}} برطانوي ڌيان ڏکڻ واري محاذ ڏانهن هليو ويو؛ 1778 جي آخر ۾ جنرل ڪلنٽن [[ساوانا، جارجيا]] تي قبضو ڪيو، جيڪو آمريڪي ڏکڻ جو اهم بندرگاهه هو.{{sfn|Taylor|2016|p=230}} واشنگٽن، ان دوران، برطانيا جا مقامي اتحادي [[ايروكوئس]] خلاف [[سليوان مهم|هڪ مهم]] جو حڪم ڏنو ۽ سندن ڳوٺ تباهه ڪيا.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} === جاسوسي ۽ ويسٽ پوائنٽ === {{Main|ڪلپر رنگ|بينڊڪٽ آرنولڊ جو فوجي ڪيريئر، 1777–1779}} واشنگٽن برطانيا خلاف جاسوسي نظام جوڙڻ سان آمريڪا جو پهريون [[جاسوسن جو سربراهه]] بڻيو.{{sfn|Nagy|2016|p=274}} 1778 ۾ ميجر [[بينجمن ٽالمج]] واشنگٽن جي هدايت تي [[ڪلپر رنگ]] قائم ڪيو ته نيو يارڪ ۾ برطانوي فوج بابت ڳجهي معلومات گڏ ڪئي وڃي.{{sfn|Rose|2006|pp=75, 224, 258–261}} ڪلپر رنگ جي انٽيليجنس فرينچ فوجن کي برطانوي اوچتي حملي کان بچايو؛ اهو برطانوي حملو پاڻ به واشنگٽن جي جنرل مان برطانيا جو جاسوس بڻيل بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڄاڻ تي ٻڌل هو.{{sfn|Rose|2006|loc=[https://archive.org/details/washingtonsspies00alex/page/n207/mode/2up n207]}} واشنگٽن آرنولڊ جي بي وفائيءَ وارن ڪيترا واقعا اڳ به نظرانداز ڪيا هئا، حالانڪه آرنولڊ ڪيترين مهمن ۾ نمايان رهيو هو، جن ۾ [[بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڪيوبيڪ مهم|ڪيوبيڪ تي چڙهائي]] به شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=378–387|Philbrick|2016|2p=35}} 1779 ۾ آرنولڊ برطانوي جاسوسي سربراهه [[جان آندري]] کي حساس ڄاڻ ڏيڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد برطانيا کي [[ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ]] تي قبضو ڪرائڻ هو—هڊسن درياهه تي آمريڪا جي هڪ اهم دفاعي جاءِ.{{sfn|Philbrick|2016|pp=250–251, 269}} 21 سيپٽمبر تي آرنولڊ آندري کي ڇانوڻي تي قبضي جا منصوبا ڏنا.{{sfnm|Palmer|2006|pp=306, 315, 319, 320}} مليشيا آندري کي پڪڙي ورتو ۽ منصوبن جا ڪاغذ هٿ آيا، جنهن کان پوءِ آرنولڊ نيو يارڪ ڀڄي ويو.{{sfnm|Rhodehamel|2017|1loc=8: The Great Man|Palmer|2006|2p=410}} آرنولڊ جي غداريءَ جي خبر ملڻ تي واشنگٽن فورٽ جي چوڌاري اهم هنڌن تي آرنولڊ هيٺ مقرر ڪمانڊرن کي واپس گهرايو ته ڪنهن به ملي ڀڳت جو امڪان ختم ڪيو وڃي. هن ويسٽ پوائنٽ تي ذاتي طور ڪمانڊ سنڀالي ۽ ان جي دفاعن کي ٻيهر منظم ڪيو.{{sfnm|Palmer|2006|1pp=370–371|Middlekauff|2015|2p=232}} === ڏکڻ وارو محاذ ۽ يارڪ ٽائون === {{Main|آمريڪي انقلابي جنگ جو ڏکڻ وارو محاذ|يارڪ ٽائون جو گهيرو}} [[File:Plan_of_the_Battle_of_Yorktown_1875.png|thumb|alt=يارڪ ٽائون تي آمريڪي ۽ فرينچ فوجن جي اڳڀرائي ڏيکاريندڙ نقشو|[[يارڪ ٽائون جو گهيرو]] جو نقشو]] جون 1780 تائين برطانيا [[ڏکڻ ڪيرولائنا]] جي [[پائيڊمونٽ]] تي قبضو ڪري چڪي هئي ۽ ڏکڻ تي ان جو مضبوط ڪنٽرول هو. تنهن هوندي به، واشنگٽن ۾ نئون جوش تڏهن پيدا ٿيو جڏهن لا فاييٽ فرانس مان وڌيڪ جهازن، ماڻهن ۽ رسدن سان واپس آيو،{{sfnm|Taylor|2016|1p=234|Alden|1996|2pp=187–188}} ۽ جولاءِ ۾ مارشل [[جان-بپتِست ڊوناٽيان ڊي ويمور، ڪومت ڊي روشامبو|روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ 5,000 تجربيڪار فرينچ سپاهي [[نيوپورٽ، روڊ آئلينڊ]] تي پهتا.{{sfn|Lancaster|Plumb|1985|p=311}} جنرل ڪلنٽن ڊسمبر ۾ آرنولڊ کي—هاڻي برطانيا جو بريگيڊيئر جنرل—1,700 سپاهين سان ورجينيا موڪليو ته [[پورٽسمَٿ، ورجينيا]] تي قبضو ڪري ۽ پيٽرياٽ فوجن تي ڇاپا هڻي. واشنگٽن آرنولڊ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ لا فاييٽ کي ڏکڻ طرف موڪليو.{{sfn|Chernow|2010|p=403}} شروعات ۾ واشنگٽن جي اميد هئي ته جنگ جو رخ نيو يارڪ ڏانهن کڻي وڃي، جيئن ورجينيا مان برطانوي فوجون هٽجن ۽ جنگ اتي ختم ٿئي؛ پر روشامبو کيس صلاح ڏني ته ورجينيا ۾ [[چارلس ڪارنوالس، پهريون مارڪيز آف ڪارنوالس|ڪارنوالس]] وڌيڪ مناسب هدف آهي.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=403–404}} 19 آگسٽ 1781 تي واشنگٽن ۽ روشامبو [[يارڪ ٽائون، ورجينيا]] ڏانهن مارچ شروع ڪيو، جيڪو اڄ “[[:en:Washington–Rochambeau Revolutionary Route|واشنگٽن–روشامبو انقلابي رستو]]” جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Lengel|2005|p=335}} واشنگٽن وٽ 7,800 فرينچ سپاهي، 3,100 مليشيا، ۽ 8,000 ڪنٽينينٽل فوجي موجود هئا. گهيري واري جنگ (سيج وارفيئر) ۾ نا تجربيڪار هجڻ سبب، هو اڪثر روشامبو جي راءِ تي ڀاڙيندو هو. ان هوندي به، روشامبو ڪڏهن به جنگ جي ڪمانڊنگ آفيسر طور واشنگٽن جي اختيار کي للڪاريو نه.{{sfn|Chernow|2010|p=413}} سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ تائين پيٽرياٽ-فرينچ فوجن يارڪ ٽائون کي گهيرو ڪري برطانوي فوج کي ڦاسائي ڇڏيو، جڏهن ته فرينچ بحريه [[چيساپيڪ جي جنگ]] ۾ ڪامياب ٿي نڪتي. آخري آمريڪي جارحيت جي شروعات واشنگٽن جي فائر ڪيل هڪ گولي سان ٿي.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} گهيرو 19 آڪٽوبر 1781 تي برطانوي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان ختم ٿيو؛ 7,000 کان وڌيڪ برطانوي سپاهي [[جنگي قيدي]] بڻيا.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198, 201|Chernow|2010|2pp=372–373, 418|Lengel|2005|3p=337}} واشنگٽن ٻن ڏينهن تائين هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تي ڳالهين ڪندو رهيو، ۽ سرڪاري دستخطي تقريب 19 آڪٽوبر تي ٿي.{{sfnm|1a1=Mann|1y=2008|1p=38|2a1=Lancaster|2a2=Plumb|2y=1985|2p=254|3a1=Chernow|3y=2010|3p=419}} جيتوڻيڪ امن معاهدي بابت ڳالهين کي اڃا ٻه سال لڳا، پر يارڪ ٽائون انقلابي جنگ جي آخري اهم جنگ ثابت ٿي، ۽ برطانوي پارليامينٽ مارچ 1782 ۾ جنگي ڪارروائيون روڪڻ تي راضي ٿي.{{sfn|Fleming|2007|pp=194, 312}} === فوج جي برطرفي ۽ استعيفيٰ === {{Main|جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ}} [[File:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|upright=1.2|alt=جان ٽرمبل جي تصوير: جنرل واشنگٽن ميري لينڊ اسٽيٽ هائوس جي هال ۾ ورديءَ ۾ بيٺل، چوڌاري رياستدان وغيره، ۽ هو پنهنجو عهدو ڇڏيندي (ڪميشن واپس ڏيندي) ڏيکاريل|''[[جنرل جارج واشنگٽن پنهنجي ڪميشن تان استعيفيٰ ڏئي رهيو آهي]]''، 1824 جي تصوير جيڪا [[جان ٽرمبل]] ٺاهِي]] اپريل 1782 ۾ جڏهن امن ڳالهين جي شروعات ٿي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ٻنهي آهستي آهستي پنهنجون فوجون ڪڍڻ شروع ڪيون.{{sfn|Taylor|2016|pp=313–315}} مارچ 1783 ۾ واشنگٽن ڪاميابيءَ سان [[نيوبرگ سازش]] کي ٿڌو ڪيو—هي آمريڪي آفيسرن جي هڪ رٿيل بغاوت هئي، جيڪا پگهار نه ملڻ سبب پيدا ٿي هئي.<ref name=anb/>{{sfn|Browne|2016|pp=11–16}} واشنگٽن خرچن جو $450,000 جو حساب پيش ڪيو، جيڪو هن فوج لاءِ اڳواٽ ادا ڪيو هو. اهو حساب طئه ڪيو ويو، پر وڏين رقمن بابت غير واضح هو، ۽ ان ۾ اهي خرچ به شامل هئا جيڪي سندس زال هيڊڪوارٽر تي ملاقاتن دوران ڪيا هئا.{{sfn|Alden|1996|p=209}} 3 سيپٽمبر 1783 تي جڏهن [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]] دستخط ٿيو ته برطانيا سرڪاري طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي. واشنگٽن پنهنجي فوج کي برطرف ڪيو ۽ 2 نومبر تي سپاهين کي الوداعي خطاب ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=350}} هن [[نيو يارڪ ۾ برطانوي فوجن جي انخلا جو ڏينهن]] جي نگراني ڪئي ۽ جلوسن ۽ جشنن سان سندس آجيان ڪئي وئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=446, 448–449, 451|Puls|2008|2pp=184–186}} ڊسمبر 1783 جي شروعات ۾ واشنگٽن [[فرانسز ٽاورن]] تي پنهنجن آفيسرن کان ودا ڪئي، ۽ ٿوري ئي عرصي بعد [[جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ|ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ ڏئي ڇڏي]].{{sfn|Taylor|2016|p=319}} ورديءَ ۾ آخري ڀيرو ظاهر ٿيندي هن ڪانگريس آڏو هڪ بيان ڏنو: “مان ان کي پنهنجي سرڪاري حياتيءَ جي هن آخري سنجيده عمل کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ اڻ ٽر فرض سمجهان ٿو، ته پنهنجي انتهائي پيارِي ملڪ جي مفادن کي قادرِ مطلق خدا جي حفاظت ۾ ڏيان، ۽ انهن ماڻهن کي—جن کي انهن مفادن جي نگراني سونپي وئي آهي—سندس پاڪ نگهبانيءَ حوالي ڪريان.”{{sfnm|Alden|1996|1p=210|Chernow|2010|2pp=451–452, 455}} واشنگٽن جي استعيفيٰ ملڪ ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ساراهي وئي؛ تاريخدان [[ايڊورڊ جَي. لارسَن]] مطابق، پوءِ وارن تاريخدانن ان کي “هڪ نمايان واقعو” قرار ڏنو جنهن ملڪ جي سياسي رخ کي ترتيب ڏنو.{{sfnm|Larson|2014|1p=10|Wood|1992|2p=206}}{{efn|[[ٿامس جيفرسن]] واشنگٽن جي “اعتدال ۽ فضيلت” جي ساراهه ڪئي، ڇو ته هن ڪمانڊ ڇڏڻ قبول ڪئي. ٻڌايو وڃي ٿو ته جڏهن مصور [[بينجمن ويسٽ]] بادشاهه جارج ٽئين کي واشنگٽن جي ارادن بابت ٻڌايو ته بادشاهه چيو: “جيڪڏهن هو ائين ڪري، ته هو دنيا جو سڀ کان وڏو ماڻهو هوندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=454|Taylor|2016|2pp=319–320}}}} ساڳئي مهيني واشنگٽن کي [[سوسائٽي آف دي سنسناٽي]] جو “پريزيڊنٽ-جنرل” مقرر ڪيو ويو—هي انقلابي جنگ جي آفيسرن جي هڪ نئين قائم ٿيل موروثي برادري هئي.{{sfn|Chernow|2010|p=444}} == ابتدائي جمهوري دور (1783–1789) == {{Further|ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز}} === مائونٽ ورنن ڏانهن واپسي === {{Quote box |align=right |width=26em |quote="مان رڳو سڀني سرڪاري خدمتن کان رٽائر نه ٿيو آهيان، پر مان پاڻ پنهنجي اندر به واپس موٽي رهيو آهيان، ۽ مون کي دل جي گهراين سان اطمينان ٿيندو ته مان اڪيلائيءَ جي سير ڏسان ۽ خانگي حياتيءَ جي رستن تي قدم رکان&nbsp;... مان زندگيءَ جي ڌارا سان نرم نرميءَ سان هيٺ لهي هلندس، جيستائين مان پنهنجن ابن ڏاڏن سان گڏ ننڊ ڪريان." |author= — جارج واشنگٽن، لا فاييٽ ڏانهن خط ۾.<br> 1 فيبروري 1784.{{sfnm|Randall|1997|1p=410|Flexner|1974|2pp=182–183|3a1=Dalzell|3a2= Dalzell|3y=1998|3p=112}}}} جنگ جي {{frac|8|1|2}} سالن مان مائونٽ ورنن تي فقط ڏهه ڏينهن گذارڻ کان پوءِ، واشنگٽن پنهنجي گهر موٽڻ لاءِ بي چين هو. هو ڪرسمس جي شام تي پهتو؛ پروفيسر [[جان اي. فرلِنگ]] لکيو ته هو خوش هو ته “ڪيمپ جي شور غوغا ۽ عوامي حياتيءَ جي مصروف منظرن” کان آزاد ٿي ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=246}} مائونٽ ورنن تي کيس عزت ڏيڻ لاءِ ملندڙ مهمانن جو وهڪرو لڳاتار جاري رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=462|Ferling|2009|2pp=255–256}} واشنگٽن جنگ کان اڳ شروع ڪيل [[گريٽ ڊسمَل سوايمپ]] ۽ [[پوٽو ميڪ ڪمپني|پوٽو ميڪ ڪينال]] وارن منصوبن ۾ پنهنجون دلچسپيون ٻيهر سرگرم ڪيون، پر انهن مان ڪنهن به کيس ڪا ڪمائي نه ڏني.{{sfn|Ferling|2010|pp=332–334}} هن 1784 ۾ پنهنجي اوهايو ملڪيتن جي جائزي لاءِ 34 ڏينهن جو، {{convert|680|mi|km|adj=on}} سفر ڪيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=247–255}} هن مائونٽ ورنن ۾ نئين سر تعمير ۽ سجاوٽ جي ڪم جي تڪميل جي نگراني ڪئي، جنهن سندس رهائش کي اهڙي حويليءَ ۾ بدلائي ڇڏيو جيڪا اڄ تائين موجود آهي—پر سندس مالي حالت مضبوط نه هئي. قرض ڏيندڙ کيس جنگي دور جي [[depreciation|قدر گهٽيل]] ڪرنسي ۾ ادائيگيون ڪندا هئا، ۽ هن تي ٽيڪسن ۽ اجرتن جا وڏا بقايائون هئا. سندس غير موجودگيءَ دوران مائونٽ ورنن مان ڪو منافعو نه ٿيو، ۽ وبائي آفتن ۽ خراب موسم سبب فصلن جي پيداوار لڳاتار خراب رهي. 1787 ۾ سندس جاگير مسلسل يارهين سال به خساري ۾ رهي.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=246–247|Chernow|2010|2pp=552–553|Ellis|2004|3p=167}} پنهنجي جاگير کي ٻيهر منافعي بخش بڻائڻ لاءِ واشنگٽن نئين زمين سازيءَ (لينڊ اسڪيپنگ) جو منصوبو اختيار ڪيو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ وڻن ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن جي هڪ حد پوکڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfnm|Wulf|2011|1p=52|Subak|2018|2pp=43–44}} هن 1785 ۾ اسپين جي بادشاهه [[چارلس ٽئين (اسپين)|چارلس ٽئين]] کان تحفي طور هڪ [[Stud (animal)|نسلي نر جانور]] ملڻ کان پوءِ [[خچر]]ن جي نسل وڌائڻ (بريڊنگ) به شروع ڪئي؛{{sfn|Coe|2020|p=xxii}} هن جو خيال هو ته اهي زراعت ۾ انقلاب آڻيندا.<ref>{{cite magazine |last=Coe|first=Alexis |url=https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |title=George Washington Saw a Future for America: Mules |date=February 12, 2020 |magazine=Smithsonian|ref=none |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121085447/https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |archivedate=November 21, 2025}}</ref> === 1787 جي آئيني ڪنوينشن === {{Main|آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)}} [[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|upright=1.2|alt=هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي جي تصوير: آمريڪا جي آئين تي صحيح ٿيندي ڏيکاريل؛ واشنگٽن بطور صدارت ڪندڙ آفيسر ساڄي پاسي بيٺل|''[[آمريڪا جي آئين تي صحيح جو منظر]]''، 1940 جي تصوير جيڪا [[هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي]] ٺاهِي؛ 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] تي واشنگٽن کي صدارت ڪندڙ آفيسر طور ڏيکاري ٿي]] جون 1783 ۾ خانگي حياتي ڏانهن موٽڻ کان اڳ، واشنگٽن مضبوط اتحاد (يونين) لاءِ سڏ ڏنو. جيتوڻيڪ کيس خدشو هو ته سول معاملن ۾ مداخلت جي الزام هيٺ اچي سگهي ٿو، تنهن هوندي به هن رياستن ڏانهن هڪ سرڪيولر خط موڪليو، جنهن ۾ هن چيو ته [[ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز]] “ريتيءَ جي رسّي” کان وڌيڪ ڪجهه به ناهن. هن سمجهيو ته قوم “انتشار ۽ افراتفري” جي ڪناري تي آهي، ٻاهرين مداخلت لاءِ ڪمزور آهي، ۽ هڪ قومي آئين مضبوط مرڪزي حڪومت هيٺ رياستن کي متحد ڪري ڇڏيندو.{{sfnm|Alden|1996|1p=221|Chernow|2010|2p=518|Ferling|2009|3p=266}} جڏهن [[شيئز جي بغاوت]] آگسٽ 1786 ۾ ميساچوسٽس ۾ ڀڙڪي، تڏهن واشنگٽن وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳو ته قومي آئين ضروري آهي.{{sfn|Chernow|2010|pp=517–519}}<ref name=anb/> ڪجهه قومپرست (نيشنلسٽ) خوفزده هئا ته نئين جمهوريه قانون کان خالي حالت ڏانهن لهي رهي آهي؛ انهن 11 سيپٽمبر 1786 تي [[اناپولس ڪنوينشن (1786)|اناپولس]] ۾ ملاقات ڪري ڪانگريس کان مطالبو ڪيو ته ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز نظرِثاني ڪيا وڃن.{{sfnm|Taylor|2016|1pp=373–374|Ferling|2009|2p=266}} ڪانگريس 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] فلاڊيلفيا ۾ رکڻ تي راضي ٿي، ۽ هر رياست کي نمائندا موڪلڻ لاءِ چيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=523|Taylor|2016|2pp=373–374}} واشنگٽن کي ورجينيا وفد جو اڳواڻ چونڊيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. هن کي ڪنوينشن جي قانوني حيثيت بابت خدشا هئا، ۽ هن [[جيمس ميڊيسن]]، هينري ناڪس، ۽ ٻين سان صلاح ڪئي. انهن کيس شرڪت لاءِ قائل ڪيو، ڇو ته سندن خيال هو ته سندس موجودگي شايد هٻڪائيندڙ رياستن کي نمائندا موڪلڻ تي آماده ڪري، توثيق (ريٽيفڪيشن) واري عمل کي هموار ڪري، ۽ ڪنوينشن کي جواز به ڏئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=220–221|Ferling|2009|2p=266}} واشنگٽن 9 مئي 1787 تي فلاڊيلفيا پهتو، ۽ ڪنوينشن 25 مئي تي شروع ٿيو. بينجمن فرينڪلِن واشنگٽن کي اجلاس جي صدارت لاءِ نامزد ڪيو، ۽ هو متفقه طور چونڊيو ويو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=520–521, 523, 526, 529|Unger|2013|2p=33}} نمائندي [[ايڊمنڊ رئنڊالف]]، ميڊيسن جي [[ورجينيا منصوبي]] کي پيش ڪيو؛ ان ۾ مڪمل نئون آئين ۽ هڪ خودمختيار قومي حڪومت تجويز ٿيل هئي، جنهن جي واشنگٽن تمام گهڻي سفارش ڪئي.{{sfn|Ferling|2010|pp=359–360}} پر نمائندگيءَ بابت تفصيل انتهائي تڪراري ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ مقابلي طور [[نيو جرسي منصوبي]] کي به اڳيان آندو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=553}} 10 جولاءِ تي واشنگٽن اليگزينڊر هئملٽن کي لکيو: “مان تقريبن هن ڪنوينشن جي ڪارروائين مان ڪنهن موافق نتيجي ڏسڻ کان نا اميد ٿي ويو آهيان، ۽ تنهن ڪري هن ڪم ۾ ڪنهن به طرح شامل ٿيڻ تي پڇتاءُ ٿو ڪريان.”{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} ان هوندي به، هن پنهنجي وقار کي ٻين نمائندن جي ڪم لاءِ استعمال ڪيو، ۽ ڪيترن کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ته [[آمريڪا جو آئين|آئين]] جي توثيق جي حمايت ڪن.{{sfn|Alden|1996|p=229}} آخري متن ٻنهي منصوبن وچ ۾ [[ڪنڪٽيڪٽ ٺاهه]] اختيار ڪيو، ۽ 17 سيپٽمبر 1787 تي 55 مان 39 نمائندن ان تي صحيحون ڪيون.{{sfnm|Alden|1996|p=229}}<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|publisher=The White House|accessdate=January 12, 2025|title=The Constitution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109041436/https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/ |archivedate=January 9, 2026}}</ref> === پهرين صدارتي چونڊ === {{Main|1788–1789 آمريڪا جي صدارتي چونڊ}} 1789 جي پهرين صدارتي چونڊ کان ٿورو اڳ، 1788 ۾ واشنگٽن کي [[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] جو [[چانسلر]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Morrison|2009|p=6}} هو پنهنجي صدارت دوران به اهو عهدو نڀائيندو رهيو، ۽ پنهنجي وفات تائين ان تي رهيو.<ref name="chancellor">{{cite web |title=Duties and History |url=https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |publisher=[[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] |accessdate=April 2, 2021 |archivedate=March 7, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307230012/https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |url-status=live }}</ref> پهرين صدارتي چونڊ لاءِ ڪنوينشن جي نمائندن اڳ ئي واشنگٽن جي صدارت جو اندازو لڳايو هو، ۽ چونڊ کان پوءِ عهدي جي تعريف ڪرڻ (آفيس جي صورت) کيس پاڻ طئي ڪرڻ لاءِ ڇڏي ڏني.{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} جڏهن رياستي اليڪٽرن 4 فيبروري 1789 تي ووٽ ڏنا،{{sfnm|1a1=Chernow|1y=2010|1pp=559–560|2a1=Ferling|2y=2009|2p=361}} تڏهن واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو—آمريڪي صدرن ۾ اها انوکي ڳالهه آهي.{{sfn|Chernow|2010|p=551}} [[جان ايڊمز]] نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=274}} جيتوڻيڪ واشنگٽن لکيو ته مائونٽ ورنن ڇڏڻ بابت کيس “پريشان ۽ تڪليف ڏيندڙ احساس” ٿيا، تڏهن به هو 16 اپريل تي نيو يارڪ شهر ڏانهن روانو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=274–275|Chernow|2010|2pp=559–561|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} == صدارت (1789–1797) == {{Main|جارج واشنگٽن جي صدارت}} {{Infobox U.S. Cabinet |align=right |Name=واشنگٽن |President=[[جارج واشنگٽن]] |President start=1789 |President end=1797 |Vice President=[[جان ايڊمز]] |Vice President start=1789 |Vice President end=1797 |State=[[جان جي]] (عارضي) |State start=1789 |State end=1790 |State 2=[[ٿامس جيفرسن]] |State start 2=1790 |State end 2=1793 |State 3=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |State start 3=1794 |State end 3=1795 |State 4=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |State start 4=1795 |State end 4=1797 |Treasury=[[اليگزينڊر هئملٽن]] |Treasury start=1789 |Treasury end=1795 |Treasury 2=[[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start 2=1795 |Treasury end 2=1797 |War=[[هينري ناڪس]] |War start=1789 |War end=1794 |War 2=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |War date 2=1795 |War 3=[[جيمس مڪ هينري]] |War start 3=1796 |War end 3=1797 |Justice=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |Justice start=1789 |Justice end=1794 |Justice 2=[[وليم براڊفورڊ (اٽارني جنرل)|وليم براڊفورڊ]] |Justice start 2=1794 |Justice end 2=1795 |Justice 3=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)|چارلس لي]] |Justice start 3=1795 |Justice end 3=1797 }} === پهريون مدو === {{Further|واشنگٽن، ڊي. سي. جي تاريخ|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|وِسڪي بغاوت|اتر-اولهه هندستاني جنگ|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|آمريڪا جي ڪابينه|آمريڪا جي ڪابينه}} [[File:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|thumb|''جارج واشنگٽن''، {{circa|1795}}، [[گِلبرٽ اسٽيوئرٽ]] جي ٺهيل، شروعاتي حلف برداريءَ واري تصوير، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]|left]]واشنگٽن 30 اپريل 1789 تي [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري|حلف بردار]] ٿيو، ۽ نيو يارڪ شهر ۾ [[فيڊرل هال]] تي [[آمريڪا جي صدر جي عهدي جو حلف|عهدو سنڀالڻ جو حلف]] کنيو.{{efn|هن ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته ڇا واشنگٽن حلف جي پڇاڙيءَ ۾ “سو هلپ مي گاڊ” (خدا منهنجي مدد ڪري) شامل ڪيو يا نه.{{sfnm|Henriques|2020|1loc=3: "I Cannot Tell a Lie"|Alden|1996|2p=236}}}}{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2pp=550–551|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} سندس گاڏي کي مليشيا ۽ هڪ مارچنگ بينڊ اڳيان وٺي هليا، ۽ حلف برداريءَ جي جلوس ۾ رياستي اڳواڻن ۽ پرڏيهي معزز مهمانن به شرڪت ڪئي؛ هجوم لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن جو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=566–567|Randall|1997|2p=448}} [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] ماسن طرفان فراهم ڪيل [[جارج واشنگٽن جي حلف برداريءَ واري بائيبل|بائيبل]] تي حلف کڻايو.{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2p=568}} واشنگٽن سينيٽ چيمبر ۾ تقرير پڙهي، جنهن ۾ هن دعا ڪئي ته “اهو قادرِ مطلق وجود ... آمريڪا جي ماڻهن جي آزادي ۽ خوشحاليءَ کي مقدس بڻائي.”{{sfnm|Randall|1997|1p=448|Alden|1996|2p=236}} جيتوڻيڪ هو بنا پگهار خدمت ڪرڻ گهري پيو، ڪانگريس زور ڀريو ته هو پگهار وٺي،<ref name="anb" /> ۽ واشنگٽن لاءِ ساليانو $25,000 مقرر ڪيا (جڏهن ته نائب صدر لاءِ ساليانو $5,000).{{sfnm|Chernow|2010|1p=552|Rhodehamel|2017|2loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي لکيو: “اسان جي حالت ۾ هر ڳالهه جو پهريون قدم اڳئين مثال (precedent) بڻجندو، تنهن ڪري منهنجي دل جي خواهش آهي ته اهي مثال سچن اصولن تي قائم ٿين.”{{sfn|Unger|2013|p=76}} انهيءَ مقصد لاءِ هن سينيٽ طرفان تجويز ڪيل وڏا خطابي لقب—جهڙوڪ “هز ميجسٽي” يا “هز هائينس دي پريزيڊنٽ”—رد ڪيا، ۽ “مِسٽر پريزيڊنٽ” کي ترجيح ڏني.{{sfnm|Bartoloni-Tuazon|2014|1pp=1, 9|Unger|2013|2p=80}} سندس ايگزيڪيوٽو اڳيون مثال (executive precedents) ۾ حلف برداريءَ جي تقرير، ڪانگريس ڏانهن پيغام، ۽ [[آمريڪا جي ڪابينه|ڪابينه واري صورت]] سان [[آمريڪا جي وفاقي حڪومت|ايگزيڪيوٽو شاخ]] کي ترتيب ڏيڻ شامل هئا.{{sfn|Unger|2013|pp=236–237}} هن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] لاءِ پهريان جج به چونڊيا.{{sfn|Banner|2024|p=13}} واشنگٽن انتظامي صلاحيت رکندڙ ۽ ماڻهوءَ جي قابليت ۽ ڪردار جو سٺو پرکيندڙ هو.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=197–198|Unger|2013|2pp=236–237}} پراڻي [[ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن]] وٽ ڪم سنڀالڻ لاءِ اختيار گهٽ هئا: قيادت ڪمزور، ڪو ايگزيڪيوٽو نه، ڪلارڪن جي ننڍڙي بيوروڪريسي، وڏو قرض، بي قدر ڪاغذي ڪرنسي، ۽ ٽيڪس لڳائڻ جو اختيار نه هو.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} ڪانگريس 1789 ۾ ايگزيڪيوٽو کاتا قائم ڪيا، جن ۾ [[آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ|اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ]]، [[آمريڪا جو وار ڊپارٽمينٽ|وار ڊپارٽمينٽ]]، ۽ [[آمريڪا جو ٽريزري ڊپارٽمينٽ|ٽريزري ڊپارٽمينٽ]] شامل هئا. واشنگٽن [[ايڊمنڊ رئنڊالف]] کي [[آمريڪا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ساموئل اوسگُڊ]] کي [[پوسٽ ماسٽر جنرل]]، [[ٿامس جيفرسن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[هينري ناڪس]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف وار|سيڪريٽري آف وار]]، ۽ [[اليگزينڊر هئملٽن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف ٽريزري|سيڪريٽري آف ٽريزري]] مقرر ڪيو. واشنگٽن جي ڪابينه صلاح مشوري ۽ راءِ ڏيڻ وارو ادارو بڻجي وئي؛ آئين ان کي لازمي قرار نه ڏنو هو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=281–282|Cooke|2002|2pp=4–5|Chervinsky|2020|3pp=4–5}} واشنگٽن ڪابينه جي بحث کي پنهنجي چونڊيل موضوعن تائين محدود رکندو هو، ۽ کاتي جي سربراهن کان توقع رکندو هو ته هو خوشدلي سان سندس فيصلا لاڳو ڪن.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} هن [[آمريڪا جي صدرن جا ويٽو|ويٽو]] جي اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ به احتياط ڪيو، ۽ لکيو: “مان ڪيترن بلن تي صحيح ڪريان ٿو، جيتوڻيڪ منهنجو فيصلو انهن جي ابتڙ هوندو آهي.”{{sfn|Ellis|1999|p=133}} واشنگٽن سياسي ڌڙابنديءَ جو مخالف هو ۽ پنهنجي سموري صدارت دوران غير جماعتِي رهيو (آمريڪا جو واحد صدر جنهن اهڙو ڪيو).{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} هو وفاقيت (federalist) واري طرزِ حڪومت لاءِ همدرد هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} سندس ويجها صلاحڪار ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، جيڪي پوءِ [[پهريون پارٽي نظام]] جو پيش خيمو ثابت ٿيا. هئملٽن [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] ٺاهي ته قومي قرض/ڪريڊٽ مضبوط ٿئي ۽ ملڪ مالي طور طاقتور بڻجي. جيفرسن هئملٽن جي ايجنڊا جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪن]] قائم ڪيا. واشنگٽن، البت، هئملٽن جي ايجنڊا کي ترجيح ڏني، ۽ اها آخرڪار لاڳو ٿي—جنهن سبب سخت تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Cooke|2002|p=7}} واشنگٽن جي پهرين مدي جا ٻيا اندروني مسئلا مستقل گاديءَ جي رٿابندي،{{sfn|Bordewich|2016|pp=150–157}} ڪيترن آئيني ترميمن جي منظوري جن ۾ [[آمريڪا جو بل آف رائيٽس|بل آف رائيٽس]] شامل هو، ۽ غلامي بابت جاري بحث،{{sfn|Bordewich|2016|pp=198–206, 213–220}} توڙي مقامي آمريڪي علائقن ڏانهن توسيع بابت تڪرار هئا.{{sfn|Genovese|Landry|2021|pp=34–38}} واشنگٽن قومي اتحاد وڌائڻ لاءِ 26 نومبر 1789 کي [[آمريڪا ۾ ٿئنڪس گِونگ|ٿئنڪس گِونگ]] جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=585, 609|Henriques|2006|2p=65|3a1=Novak|3a2=Novak|3y=2007|3pp=144–146}} === ٻيون مدو === [[File:Official_Presidential_portrait_of_Thomas_Jefferson_(by_Rembrandt_Peale,_1800).jpg|thumb|alt=مٿي ۽ ڪلها ڏيکاريندڙ تصوير|[[ٿامس جيفرسن]] جي تصوير]] واشنگٽن شروعات ۾ پنهنجي پهرين مدي کان پوءِ رٽائر ٿيڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو عهدي کان ٿڪجي پيو هو ۽ صحت به خراب هئي. ڪابينه اندر ڇڪتاڻ ۽ جماعتِي تنقيدن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، هن ٻئي مدي لاءِ گهٽ دلچسپي ڏيکاري، ۽ مارٿا به نه ٿي چاهيو ته هو ٻيهر بيهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=674-675, 678|Ferling|2009|2p=362|Randall|1997|3p=484}} واشنگٽن جو ڀاڻيجو [[جارج آگسٽين واشنگٽن (جارج واشنگٽن جو ڀاڻيجو)|جارج آگسٽين واشنگٽن]]، جيڪو سندس غيرموجودگيءَ ۾ مائونٽ ورنن سنڀالي رهيو هو، سخت بيمار هو، جنهن واشنگٽن جي رٽائر ٿيڻ واري خواهش کي وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Chernow|2010|p=687}} پر ڪيترن ماڻهن کيس ٻيهر بيهڻ لاءِ زور ڀريو. ميڊيسن چيو ته سندس غيرحاضري ڪابينه ۽ ايوان ۾ خطرناڪ سياسي ڦوٽ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيندي. جيفرسن به التجا ڪئي ته هو رٽائر نه ٿئي، ۽ وعدو ڪيو ته هئملٽن خلاف پنهنجا حملا ڇڏي ڏيندو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=421|Randall|1997|2p=482|Chernow|2010|3pp=675, 678}} هئملٽن چيو ته واشنگٽن جي غيرحاضري ملڪ لاءِ “سڀ کان وڏي برائي” ثابت ٿيندي.{{sfn|Chernow|2005|p=403}} جڏهن [[1792 جي آمريڪا جي صدارتي چونڊ|1792 جي چونڊ]] ويجهو آئي، واشنگٽن راضي ٿيو ته هو بيهي.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} 13 فيبروري 1793 تي [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] متفقه طور واشنگٽن کي ٻيهر صدر چونڊيو، جڏهن ته [[جان ايڊمز]] 77 بمقابله 50 ووٽن سان ٻيهر نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} واشنگٽن 4 مارچ 1793 تي فلاڊيلفيا ۾ [[ڪانگريس هال]] تي ايسوسيئيٽ جسٽس [[وليم ڪشنگ]] کان حلف کنيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=687|Cooke|2002|2pp=10–11}} 22 اپريل 1793 تي، جڏهن [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] شروع ٿيون، واشنگٽن [[غيرجانبداريءَ جو اعلان (واشنگٽن)|غيرجانبداريءَ جو اعلان]] جاري ڪيو ۽ آمريڪي غيرجانبداري بيان ڪئي. هن جو ارادو هو ته “جنگ ڪندڙ طاقتن ڏانهن دوستاڻو ۽ غيرجانبدار رويو” اختيار ڪيو وڃي، ۽ آمريڪين کي خبردار ڪيو ته هو تڪرار ۾ دخل نه ڏين.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=299, 304, 308–311|Banning|1974|2p=2|Cooke|2002|3pp=11–12}} جيتوڻيڪ واشنگٽن فرانس جي انقلابي حڪومت کي تسليم ڪيو، پر آخرڪار هن آمريڪا ۾ فرانسيسي وزير [[ايڊمنڊ-چارلس ژني|ايڊمنڊ-چارلس ژني]] کي واپس گهرايو (ريڪال) ڪرڻ جي درخواست ڪئي.{{sfn|Cooke|2002|pp=12–13}} ژني هڪ سفارتي تڪراري شخص هو، جيڪو واشنگٽن جي غيرجانبداريءَ واري پاليسيءَ سان کلي مخالفت ڪندو هو. هن چار آمريڪي جهاز پرائيويٽير طور تيار ڪرايا ته هو اسپين جي فوجن تي حملا ڪن (جيڪي برطانيا جا اتحادي هئا) [[فلوريڊا]] ۾، ۽ گڏوگڏ مليشيائون منظم ڪري ٻين برطانوي قبضي وارن علائقن تي حملي لاءِ ڪوشش ڪئي. پر سندس ڪوششون آمريڪا کي جنگ ۾ گهلي نه سگهيون.{{sfnm|Chernow|2010|1p=692|Cooke|2002|2p=12}} ٻئي مدي ۾ واشنگٽن کي ٻه وڏا اندروني تڪرار درپيش ٿيا. پهريون [[وِسڪي بغاوت]] (1791–1794) هو، جيڪو پنسلوانيا ۾ شراب جي ٽيڪس خلاف بغاوت هئي. واشنگٽن مليشيا کي متحرڪ ڪيو ۽ پاڻ بغاوت خلاف مهم جي قيادت ڪئي، جنهن سان بغاوت دٻجي وئي.{{sfn|Ellis|2004|p=225}}<ref name=anb/> ٻيو تڪرار [[اتر-اولهه هندستاني جنگ]] هو، جيڪو سفيد آبادڪارن ۽ مقامي آمريڪين وچ ۾ ٿيو؛ مقامي آمريڪي برطانيا جي مدد سان هئا، ۽ برطانيا انهن قلعن ۾ موجود هئي جن کي هن انقلابي جنگ کان پوءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name=anb/>{{sfn|Benn|1993|p=17}} 1794 ۾ آمريڪي فوجن [[فالِن ٽِمبرز جي جنگ]] ۾ مقامي آمريڪي فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان تڪرار ختم ٿيو.<ref name=anb/> هئملٽن [[جي معاهدو]] ترتيب ڏنو ته برطانيا سان واپاري لاڳاپا نارمل ٿين، اولهه وارن قلعن مان برطانيا نڪري، ۽ انقلاب کان رهيل مالي قرضن جا مسئلا حل ٿين.{{sfn|Elkins|McKitrick|1995|loc=ch. 9}} چيف جسٽس [[جان جي]] واشنگٽن جي موقف جي نمائندگي ڪئي ۽ 19 نومبر 1794 تي معاهدي تي صحيح ڪئي. واشنگٽن هن معاهدي جي حمايت ڪئي ڇو ته ان سان جنگ کان بچاءُ ٿيو،{{sfn|Chernow|2010|p=730}} پر هو مايوس به هو ته شقون برطانيا کي وڌيڪ فائدو ڏين ٿيون.{{sfn|Ferling|2009|p=340}} هن عوامي راءِ منظم ڪئي ۽ توثيق ڪرائي،{{sfnm|Estes|2000|1pp=409–420|Estes|2001|2p=127}} پر کيس بار بار عوامي تنقيد ۽ سياسي تڪرار کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Ferling|2009|p=344}}<ref name=anb/> جڏهن برطانيا [[گريٽ ليڪس]] ڀرسان پنهنجا قلعا ڇڏيا، تڏهن [[ڪينيڊا–آمريڪا سرحد]] بابت تجويز ڪيل حد بندي [[arbitration|ثالثي]] ڏانهن موڪلي وئي. ڪيترائي انقلاب کان اڳ جا قرض طئي ڪيا ويا، ۽ برطانيا [[برطانوي ويسٽ انڊيز]] کي آمريڪي واپارين لاءِ کوليو. هن معاهدي سان برطانيا سان امن ۽ ڏهاڪي جي خوشحال واپار کي يقين مليو؛ پر جيفرسن چيو ته ان سان فرانس ناراض ٿيو ۽ “جنگ کان بچڻ بدران جنگ کي دعوت” ملي.{{sfn|Ferling|2009|p=343}} جيفرسن جو دعويٰ پوءِ درست ثابت ٿيو جڏهن معاهدي تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ فرانس سان لاڳاپا خراب ٿيا، ۽ [[فرانسيسي ڊائريڪٽري]] واشنگٽن جي مدي جي پڄاڻيءَ کان ٻه ڏينهن اڳ آمريڪي جهازن جي ضبطگيءَ جي اجازت ڏني.{{sfn|Akers|2002|p=27}} ايندڙ صدر [[جان ايڊمز]] کي جنگ جو امڪان ورثي ۾ مليو.{{sfnm|Grizzard|2005|1p=263|Lengel|2005|2p=357}} اسپين سان لاڳاپا وڌيڪ ڪامياب رهيا: [[ٿامس پِنڪني]] 1795 ۾ [[سان لورينزو جو معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۽ اسپين جي علائقن جي سرحد طئي ٿي ۽ [[مسيسيپي درياهه]] تي آمريڪا لاءِ آمدرفت (نيويگيشن) جو حق ضمانت ٿيو.<ref name=anb/>{{sfn|Nowlan|2014|p=55}} 31 جولاءِ 1793 تي جيفرسن ڪابينه مان استعيفا ڏني.{{sfn|Cooke|2002|p=13}} هئملٽن جنوري 1795 ۾ عهدو ڇڏِي ويو، ۽ سندس جاءِ تي [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] آيو. وار سيڪريٽري هينري ناڪس سان واشنگٽن جا لاڳاپا انهن افواهن سبب خراب ٿيا ته ناڪس، آمريڪي فرگيٽن جي تعمير وارن ٺيڪن مان فائدو ورتو—اهي فرگيٽون مبينا طور [[باربري قذاق]]ن خلاف [[1794 جو نيويل ايڪٽ|1794 جو نيويل ايڪٽ]] تحت ٺهرائيون ويون هيون. ناڪس کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=713}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=726–727|Cooke|2002|2p=15}} پنهنجي صدارت جي آخري مهينن ۾ واشنگٽن سياسي مخالفن ۽ جماعتِي پريس جي حملي هيٺ رهيو، جن کيس جاه طلب ۽ لالچي سڏيو. هن پريس کي قومي وحدت کي ٽوڙيندڙ قوت سمجهڻ شروع ڪيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=491–492|Chernow|2010|2pp=752–754}} واشنگٽن ڪانگريس جي اُن مطالبن جي به مخالفت ڪئي ته [[جي معاهدو]] سان لاڳاپيل ڪاغذ ڏنا وڃن؛ هن دليل ڏنو ته اهي “ايوانِ نمائندگان جي اختيار هيٺ ڪنهن مقصد سان لاڳاپيل ناهن، سواءِ مواخذو (impeachment) جي، جنهن جو ذڪر قرارداد ۾ ئي ڪونهي.”<ref name=anb/> === ودا نامو (رٽائرمينٽ) === {{Main|جارج واشنگٽن جو ودا نامو}} [[File:Washington's Farewell Address.jpg|thumb|alt=اخبار جنهن ۾ واشنگٽن جو ودا نامو ڇپيل آهي|[[جارج واشنگٽن جو ودا نامو|واشنگٽن جو ودا نامو]]، 19 سيپٽمبر 1796 تي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ شايع ٿيو]] ٻئي مدي جي پڄاڻيءَ تي واشنگٽن رٽائر ٿي ويو. هن تي ٿيندڙ ذاتي حملن کان هو دلگير هو ۽ اهو به چاهيو ٿي ته واقعي مقابلي واري صدارتي چونڊ جو امڪان پيدا ٿئي. هو پاڻ کي ٻه-مدي حد (two-term limit) سان قانوني طور پابند نه سمجهندو هو، پر سندس رٽائرمينٽ هڪ وڏو مثال بڻجي وئي.{{sfn|Peabody|2001|pp=440–446}} مئي 1792 ۾، رٽائرمينٽ جي امڪان کي ذهن ۾ رکندي، واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي هدايت ڪئي ته هو هڪ “[[Valedictorian|وداعي خطاب]]” جو مسودو تيار ڪري؛ ان جو شروعاتي عنوان “وداع نامو” هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|pp=46–47}} مئي 1796 ۾ واشنگٽن اهو مسودو هئملٽن ڏانهن موڪليو، جنهن وڏي پيماني تي ٻيهر لکت ڪئي، ۽ واشنگٽن آخري تبديليون ڪيون.{{sfnm|Flexner|1972|1p=292|Chernow|2010|2pp=752–753|3a1=Spalding|3a2=Garrity|3y=1996|3p=4744|Hayes|2017|4pp=287–298}} 19 سيپٽمبر 1796 تي ڊيِوڊ ڪلي پول جي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ اهو خطاب ڇپيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=754|Avlon|2017|2pp=89–90}} واشنگٽن زور ڏنو ته قومي سڃاڻپ سڀ کان مٿانهين آهي، ۽ چيو ته “آمريڪن... نالو هميشه حب الوطني جي جائز فخر کي بلند ڪندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=755|Nowlan|2014|2pp=55–56}} هن سياسي پارٽين جي خطرن ۽ پرڏيهي اتحادين جي اندروني معاملن سان ڳنڍجڻ واري خطري کان خبردار ڪيو.{{sfnm|1a1=Randall|1y=1997|1p=492|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2pp=48, 72}} هن سڀني ملڪن سان دوستي ۽ واپار جي صلاح ڏني، پر يورپي جنگين ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جو چيو.{{sfnm|1a1=Fishman|1a2=Pederson|1a3=Rozell|1y=2001|1pp=119–120|2a1=Gregg|2a2=Spalding|2y=1999|2pp=199–216}} هن مذهب جي اهميت تي زور ڏيندي چيو ته “مذهب ۽ اخلاق” جمهوريه ۾ “لازمي سهارا” آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=133}} هن آخر ۾ پنهنجي ورثي بابت لکيو: “مان دل سان قادرِ مطلق کان دعا ٿو گهران ته هو اُن بڇڙائين کي روڪي يا گهٽائي، جن ڏانهن [منهنجي اڻ ڄاتل غلطيون] وٺي وڃن ٿيون. مان اها اميد به ساڻ کڻي هلندس ته منهنجو ملڪ ڪڏهن به انهن کي درگذر جي نگاهه سان ڏسڻ ڇڏي نه ڏيندو، ۽ منهنجي حياتيءَ جا پنجيتاليهه سال، سڌي نيت سان ان جي خدمت لاءِ وقف ٿيڻ کان پوءِ، ناڪافي قابليت جون خطائون وسارڻ ۾ موڪليون وينديون—جيئن پاڻ مان به جلد [[يوحنا 14|آرامگاهن]] ڏانهن ويندس.”{{sfn|Avlon|2017|p=280}} شروعاتي اشاعت کان پوءِ ڪيترن ريپبلڪن، جن ۾ ميڊيسن به شامل هو، هن خطاب تي تنقيد ڪئي ۽ ان کي فرانس مخالف مهم جو دستاويز سڏيو؛ ميڊيسن جو خيال هو ته واشنگٽن گهڻو برطانيا نواز هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|p=143}} 1972 ۾ واشنگٽن جي محقق [[جيمس ٿامس فليڪسنر|جيمس فليڪسنر]] چيو ته ودا نامي کي اوتري ئي ساراهه ملي جيتري [[ٿامس جيفرسن]] جي [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] جي [[گيٽسبرگ خطاب]] کي ملي.{{sfnm|1a1=Flexner|1y=1972|1p=292|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2p=142}} 2010 ۾ چيرنو “وداع نامي” کي [[ريپبلڪنزم]] بابت سڀ کان اثرائتي بيانن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Chernow|2010|pp=752–754}} == صدارت کان پوءِ وارو دور (1797–1799) == {{further|جارج واشنگٽن جي صدارت کان پوءِ وارو دور}} === رٽائرمينٽ === {{See also|جارج واشنگٽن جون مالي حالتون}} [[File:Gilbert_Stuart,_George_Washington_(Lansdowne_portrait,_1796).jpg|thumb|upright=0.7|alt=واشنگٽن جي بيٺل تصوير، هڪ هٿ اڳتي وڌايل|[[لينسڊائون پورٽريٽ]] (1796)]] جڏهن واشنگٽن مارچ 1797 ۾ مائونٽ ورنن ڏانهن رٽائر ٿيو، تڏهن هن پنهنجن ڪاروباري مفادن لاءِ وقت ڪڍيو، جيتوڻيڪ سندس پوک-پالڻ واريون سرگرميون رڳو تمام ٿورڙو منافعو ڏينديون هيون.{{sfn|Ragsdale|2021|pp=5–6}}{{sfn|Chernow|2010|p=53}} سندس تقريبن سموري دولت نقد رقم بدران زمين ۽ غلامن جي صورت ۾ هئي. پنهنجي آمدني وڌائڻ لاءِ واشنگٽن پنهنجي غلام بڻايل مزدورن کان ڪم وٺي [[ڊسٽلري]] قائم ڪئي ته [[وِسڪي]] ٺاهي وڃي.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=44–45|Ferling|2009|2p=351}} هو زمينن جو سٽي باز به هو: هو ويجهو نئين گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] (1791 ۾ سندس عزاز ۾ نالو رکيو ويو) جي چوڌاري ترقي وڌائڻ لاءِ زمين جا ٽڪرا خريد ڪندو هو، جيڪو مائونٽ ورنن کان پوٽو ميڪ درياهه جي مٿان طرف هو. هن گاديءَ ۾ انفرادي پلاٽ وچولي آمدني وارن سيڙپڪارن کي وڪرو ڪيا، وڏي سيڙپڪارن کي ڪيترائي پلاٽ گڏ ڏئي وڪرو ڪرڻ بدران، ڇو ته هن جو خيال هو ته وچولي سيڙپڪار سڌارن ۽ تعمير ۾ وڌيڪ سنجيدگي سان حصو وٺندا.{{sfn|Chernow|2010|pp=663, 704–705}} هن وٽ اولهه ۾ ([[پائڊمونٽ (آمريڪا)|پائڊمونٽ]] تي) زمينون به هيون، جيڪي ٿورڙي آمدني ڏينديون هيون، ۽ هن ناڪاميءَ سان انهن کي وڪڻڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ellis|2004|pp=255–261}} 1799 ۾ پنهنجي وفات وقت، هن وٽ ورجينيا، اوهائيو، ميري لينڊ، پنسلوانيا، نيو يارڪ، [[ڪينٽڪي]] ۽ اتر اولهه علائقي ۾ گڏيل طور تي {{convert|58000|acre}} کان وڌيڪ زمين جو مالڪاڻو حق هو.{{sfn|Lengel|2015|p=246}} رٽائرمينٽ ۾ واشنگٽن وڌيڪ پڪو فيڊرلِسٽ بڻجي ويو. هن کليءَ طرح [[اجنبي ۽ بغاوتي قانون]] (Alien and Sedition) جي حمايت ڪئي ۽ فيڊرلِسٽ [[جان مارشل]] کي قائل ڪيو ته هو ڪانگريس لاءِ بيهي، جيئن [[ٿامس جيفرسن|جيفرسني]] اثر کي [[ورجينيا]] ۾ ڪمزور ڪري سگهجي.{{sfn|Flexner|1974|p=386}} جڏهن فرانسيسي [[privateer|پرائيويٽير]] 1798 ۾ آمريڪي جهاز ضبط ڪرڻ لڳا، ۽ لاڳاپا بگڙڻ سان “[[Quasi-War|[[نيم جنگ]]]]” (Quasi-War) پيدا ٿي، ته واشنگٽن [[جيمس مڪ هينري]] (سيڪريٽري آف وار) کي لکيو ۽ آڇ ڪئي ته هو صدر [[جان ايڊمز]] جي فوج منظم ڪري ڏيندو.{{sfn|Randall|1997|p=497}} ايڊمز 4 جولاءِ 1798 تي کيس ليفٽيننٽ جنرل جي ڪميشن ۽ فوجن جو ڪمانڊر-اِن-چيف نامزد ڪيو.{{sfnm|Flexner|1974|1pp=376–377|Bell|1992|2p=64}} واشنگٽن 13 جولاءِ 1798 کان وٺي پنهنجي وفات تائين (17 مهينا) ڪمانڊنگ جنرل رهيو.{{sfn|Bell|1992|p=64}} هن رٿابندي ۾ حصو ورتو، پر فوج جي عملي قيادت هئملٽن حوالي ڪئي. هن عرصي دوران ڪا به فوج آمريڪا تي چڙهائي نه ڪئي، ۽ واشنگٽن ميدانِ جنگ ۾ حڪم سنڀالڻ لاءِ نه نڪتو.{{sfnm|Kohn|1975|1pp=225–242|Grizzard|2005|2p=264}} === وفات === <!-- linked from redirect "Death of George Washington" --> [[File:Life of George Washington, Deathbed.jpg|thumb|left|alt=واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي، چوڌاري ڊاڪٽر ۽ ڪٽنب جا ماڻهو|''واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي''، 1851 جي تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] جي ٺهيل]] 12 ڊسمبر 1799 تي واشنگٽن خراب موسم ۾ پنج ڪلاڪ گهوڙي تي سوار ٿي پنهنجي فارمن جو جائزو ورتو. پوءِ هن مهمانن سان گڏ ماني کاڌي، پر سڪا ڪپڙا نه بدلايا.{{sfn|Chernow|2010|p=806}} ايندڙ ڏينهن سندس ڳلو سور ٿيو، پر هو ايترو ٺيڪ هو جو وڻن کي ڪٽڻ لاءِ نشان لڳائي سگهيو.{{sfn|Ferling|2010|p=505}} ان کان پوءِ سوير صبح هو ڳلي جي سوزش ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف سان جاڳيو. هن پنهنجي اسٽيٽ جي نگران، [[جارج راولِنز]] کي چيو ته سندس لڳ ڀڳ هڪ پائينٽ رت ڪڍي (ان وقت [[رت ڪڍڻ]] عام رواج هو). خاندان ڊاڪٽر [[جيمس ڪريڪ]]، [[گسٽاوس رچرڊ براون]] ۽ [[اليشا سي. ڊِڪ]] کي گهرايو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810|Morens|1999}} براون شروعات ۾ سمجهيو ته واشنگٽن کي [[پيرِي ٽانسلر ايبسس|ڪوئنسي]] آهي؛ ڊِڪ چيو ته اها حالت ڳلي جي پردن جي “شدید ۽ تڪليفدہ سوزش” آهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–807|Flexner|1974|2p=399}} ڊاڪٽرن رت ڪڍڻ جاري رکيو ۽ لڳ ڀڳ پنج پائينٽ تائين پهچايو، پر واشنگٽن جي حالت وڌيڪ بگڙندي وئي. ڊِڪ [[ٽريڪيوٽامي]] تجويز ڪئي؛ ٻيا ڊاڪٽر ان عمل کان واقف نه هئا ۽ ان جي مخالفت ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=806–810}} واشنگٽن براون ۽ ڊِڪ کي ڪمري مان ٻاهر وڃڻ جو چيو، ۽ پوءِ ڪريڪ کي يقين ڏياريندي چيو: “ڊاڪٽر، مان ڏکيو مران ٿو، پر وڃڻ کان ڊڄان ناهيان.”{{sfn|Ellis|2004|p=269}} موت جي کٽ تي، جيئرو دفن ٿيڻ جي خوف سبب، واشنگٽن پنهنجي ذاتي سيڪريٽري [[ٽوبياس ليئر]] کي هدايت ڪئي ته دفنائڻ کان اڳ ٽي ڏينهن انتظار ڪيو وڃي.{{sfn|Chernow|2010|p=808}} ليئر موجب، واشنگٽن 14 ڊسمبر 1799 تي رات 10 وڳي ۽ 11 وڳي جي وچ ۾ فوت ٿيو، جڏهن مارٿا سندس کٽ جي پيرن وٽ ويٺي هئي. سندس آخري لفظ هئا {{"'}}Tis well."{{sfnm|Flexner|1974|1pp=401–402|Chernow|2010|2pp=808–809}} واشنگٽن جي بيماريءَ جي تشخيص ۽ فوري سببِ وفات بابت گهڻو بحث ٿيو آهي. ڪريڪ ۽ براون جي ڇپيل بيان موجب، سندس علامتون “cynanche trachealis” سان ٺهڪندڙ هيون—اهو اصطلاح ان زماني ۾ مٿئين ساهه جي نلي جي شديد سوزش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪوئنسي به شامل سمجهي ويندي هئي.{{efn|واشنگٽن جي وفات بابت پهريون بيان ڊاڪٽرن ڪريڪ ۽ براون لکيو، جيڪو [[اليگزينڊريا، ورجينيا]] جي ''دي ٽائيمز'' ۾ وفات کان پنج ڏينهن پوءِ ڇپيو. ان جو مڪمل متن ''دي اليڪٽڪ ميڊيڪل جرنل'' (1858) ۾ موجود آهي.{{sfn|Newton|Freeman|Bickley|1858|pp=273–274}}}} واشنگٽن جي وفات کان وٺي [[طبي لاپرواهي]] جا الزام به جاري رهيا آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810}} جديد طبي ليکڪن جو گهڻو ڪري نتيجو اهو رهيو آهي ته شايد هو شديد [[ايپيگلوٽائٽس]] (epiglottitis) سبب فوت ٿيو، ۽ جيڪي علاج کيس ڏنا ويا—جن ۾ [[مرڪري (آءِ) ڪلورائيڊ|ڪيلومل]] (بطور جلاب) جون گهڻيون خوراکون ۽ وڏي پيماني تي رت ڪڍڻ شامل هو—انهن حالت کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو، ۽ ممڪن آهي ته ان سان [[هايپووليميا]] (hypovolemia) سبب [[هايپووليمِڪ شاڪ]] ٿيو.{{efn|جديد طبي ماهرن مان جن طبي لاپرواهي کي ذميوار ڄاڻايو، انهن ۾ 1999 ۾ مورينس ۽ والين بورن شامل آهن،{{sfn|Morens|1999|1pp=1845–1849|Chernow|2010|2p=809}}<ref>{{cite web|last=Wallenborn|first=White McKenzie|title=George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington|year=1999|url=https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|work=[[The Papers of George Washington]]|publisher=University of Virginia|archivedate=July 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722060731/https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|url-status=live}}</ref> ۽ 2008 ۾ چيٿم.{{sfn|Cheatham|2008}}}} === جنازو ۽ تدفين === واشنگٽن جو جنازو 18 ڊسمبر 1799 تي، وفات کان چار ڏينهن پوءِ، مائونٽ ورنن ۾ ٿيو. سواري (ڪيولري) ۽ پيادل سپاهي جلوس جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا، ۽ ڇهه ڪرنل ڪفن بردار هئا. مائونٽ ورنن جي جنازي جون رسمون گهڻو ڪري خاندان ۽ دوستن تائين محدود رهيون.<ref name="Chernow2010-806-810">{{harvnb|Chernow|2010|pp=806–810}}</ref> پادري [[ٿامس ڊيوس]] مختصر جنازي جي رسم پڙهي، جنهن کان پوءِ واشنگٽن جي ميسونڪ لاج جي ميمبرن پاران تقريب ڪئي وئي؛ واشنگٽن 1752ع کان [[Freemason|فري ميسن]] هو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}}{{sfn|Tabbert|2022|pp=196–197}} سندس وفات جي خبر آهستي آهستي پکڙجي، پر جيئن جيئن اها ٻين علائقن تائين پهتي، چرچن جا گهنڊ وڳا ۽ ڪيترائي ڪاروبار بند ٿيا.{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ يادگاري جلوس ڪڍيا ويا. مارٿا پنهنجي ۽ واشنگٽن جي خط و ڪتابت رازداري بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏي، پر جوڙي جا پنج خط اڄ تائين بچيل ڄاتا وڃن ٿا.{{sfn|Chernow|2010|p=814}} [[File:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|thumb|right|alt=مائونٽ ورنن واري موجوده مقبري ۾ جارج (ساڄي پاسي) ۽ مارٿا واشنگٽن جا ٻه سرڪوفيگس|مائونٽ ورنن ۾ موجود مقبري اندر جارج (ساڄي پاسي) ۽ [[مارٿا واشنگٽن]] جا [[سرڪوفيگس]]]] واشنگٽن کي 18 ڊسمبر 1799ع تي مائونٽ ورنن ۾ واشنگٽن خاندان جي والٽ ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Lengel|2005|p=vii}} پنهنجي وصيت ۾ هن نئين والٽ جي تعمير جون هدايتون ڇڏيون؛{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} اهو 1831ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن اسٽيٽ جي هڪ ناراض اڳوڻي ملازم جارج واشنگٽن جي کوپڙي چوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfnm|Nowlan|2014|1p=59|Costello|2021|2pp=77–78}} 1832ع ۾ ڪانگريس جي گڏيل ڪميٽي بحث ڪيو ته واشنگٽن جو جسد مائونٽ ورنن مان کڻي [[آمريڪا جي ڪيپيٽول]] ۾ هڪ ڪرپٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. ڏکڻ وارن جي مخالفت سخت هئي، ڇو ته اتر ۽ ڏکڻ جي وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خدشو هو ته ملڪ ورهائجي ويو ته واشنگٽن جا جسماني باقيات، نمائندي [[وائيلي ٿامپسن]] جي لفظن ۾، ”پنهنجي جنم ڀوميءَ کان پرائي ڪناري“ تي وڃي پوندا؛ تنهن ڪري واشنگٽن جا باقيات مائونٽ ورنن ۾ ئي رهندا.{{sfn|Boorstin|2010|pp=349–350}} 7 آڪٽوبر 1837ع تي، واشنگٽن جا باقيات، جيڪي اڃا تائين پراڻي سيسي واري تابوت ۾ هئا، هڪ سنگ مرمر جي [[سرڪوفيگس]] اندر رکيا ويا، جيڪو [[وليم اسٽرِڪلينڊ]] جو ڊزائين ڪيل ۽ [[جان اسٽرَٿرز]] جو تعمير ڪيل هو.{{sfnm|Costello|2021|1p=182|Carlson|2016|2loc=chapter 1}} == فلسفو ۽ نظريا == === غلامي === {{Main|جارج واشنگٽن ۽ غلامي}} {{further|نوآبادي دور واري آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ خاتمو پسند تحريڪ}} [[File:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|thumb|alt=واشنگٽن کي هڪ زميندار طور پنهنجي اسٽيٽ تي بيٺل ڏيکاريو ويو آهي، هو هڪ نگران سان ڳالهائي رهيو آهي، جڏهن ته ٻار کيڏن ٿا ۽ غلام ڪم ڪن ٿا. هي ڪم جونيئس اسٽيرنز جو آهي.|1851 جي هڪ تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] پاران، جيڪا پوکيءَ واري اسٽيٽ جي ڪم جي هڪ مثالي بڻايل تصوير پيش ڪري ٿي<ref>{{Cite web|title=Washington as a Farmer at Mount Vernon|url=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|website=Encyclopedia Virginia|accessdate=January 31, 2026}}</ref>]] واشنگٽن جي حياتيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 577 غلام مائونٽ ورنن ۾ رهندا ۽ ڪم ڪندا هئا.<ref name="Mount Vernon Slaves">{{cite web |title=The Growth of Mount Vernon's Enslaved Community |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |website=George Washington's Mount Vernon |publisher=Mount Vernon Ladies' Association|accessdate=July 13, 2021 |archivedate=July 13, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713012318/https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |url-status=live }}</ref>{{sfnm|Morgan|2000|1p=279|Ellis|2004|2p=45}} هن ڪي غلام ورثي ۾ ورتا، [[مارٿا]] سان شاديءَ وقت 84 [[ڊوئر]] غلامن تي ڪنٽرول حاصل ڪيائين، ۽ 1752 کان 1773 جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 71 غلام خريد ڪيائين.{{sfnm|Morgan|2000|1pp=279–280|Morgan|2005|2pp=405, 407 n7|Hirschfeld|1997|3p=12}} 1786 کان هن پاڙيسري اسٽيٽ بابت هڪ معاهدي جي تحت غلام ڪرائي تي به ورتا؛ 1799 ۾ انهن جو تعداد 40 هو.{{sfn|Hirschfeld|1997|p=19}} [[ورجينيا جي تاريخ ۾ غلامي]] [[ورجينيا جي نوآبادي]] جي معاشي ۽ سماجي ڍانچي ۾ گهريءَ طرح رچي وئي هئي.{{sfn|Henriques|2006|p=146}}{{sfn|Willcox|Arnstein|1988|pp=41–42}} انقلابي جنگ کان اڳ، غلامي بابت واشنگٽن جا خيال ان دور جي اڪثر ورجينيا جي [[زميندار طبقو|زميندارن]] جهڙا هئا: “سندس بنيادي دلچسپي اڃا به اسٽيٽ جي معاشي زندگيءَ ۾ سندن حصي تي هئي.”{{sfn|Twohig|2001|p=116}} پر 1760ع واري ڏهاڪي کان واشنگٽن آهستي آهستي غلاميءَ جو مخالف بڻجڻ لڳو. سندس پهريون شڪ ان وقت پيدا ٿيو جڏهن هن تمباڪو بدران اناج واريون پوکيون اختيار ڪيون؛ ان تبديليءَ کان پوءِ وٽس غلامن جو مهانگو “اضافي ذخيرو” رهجي ويو، جنهن کيس نظام جي معاشي ڪارڪردگيءَ تي سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Morgan|2005|p=413}} 1778 ۾ [[لنڊ واشنگٽن]] ڏانهن هڪ خط ۾ هن “نگرن کان جان ڇڏائڻ” جي پنهنجي خواهش صاف ظاهر ڪئي.{{sfn|Morgan|2005|pp=416–417}} هن اداري بابت سندس وڌندڙ بيزاري انقلاب جي اصولن ۽ لافايٽ ۽ هئملٽن جهڙن انقلابي دوستن سبب وڌيڪ وڌي.{{sfnm|Twohig|2001|1p=121|Morgan|2005|2p=426}} گهڻا مورخ متفق آهن ته انقلاب واشنگٽن جي روين جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو؛{{sfn|Furstenberg|2011|p=260}} ڪينيٿ مورگن لکي ٿو ته 1783 کان پوءِ “[[جارج واشنگٽن]] غلاميءَ جي مسئلي بابت اندروني تڪرار گهڻو وڌيڪ ظاهر ڪرڻ لڳو، پر هميشه خانگي طور”.{{sfn|Morgan|2000|p=299}} صدر طور، هو هن موضوع تي علانيه خاموش رهيو، ڇو ته هن کي لڳندو هو ته اهو قومي سطح تي تڪراري معاملو آهي ۽ اتحاد کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|Ellis|2004|1p=202|Twohig|2001|2p=126}} هن لافايٽ جي هڪ تجويز کي اخلاقي سهارو ڏنو ته زمين خريد ڪري غلام آزاد ڪيا وڃن ۽ اهي آزاد ٿي ان تي ڪم ڪن، پر هن پاڻ ان تجربي ۾ حصو وٺڻ نه چاهيو.{{sfn|Twohig|2001}} 1785 ۾ واشنگٽن ممتاز ميٿڊسٽ اڳواڻن [[ٿامس ڪوڪ]] ۽ [[فرانسس اَسبري]] کي خانگي طور آزادي (ايمانسپيشن) جي حمايت جو تاثر ڏنو، پر سندن درخواست تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيائين.{{sfn|Morgan|2000|p=292}} ايندڙ سال ذاتي خط و ڪتابت ۾ هن واضح ڪيو ته هو غلاميءَ جي اداري کي تدريجي قانون سازيءَ ذريعي ختم ٿيندو ڏسڻ گهري ٿو؛ اهو خيال 1780ع واري ڏهاڪي ۾ ڇپيل مکيه مخالف غلامي ادب سان به هم آهنگ هو.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=418–419|Furstenberg|2011|2pp=273–274, 284–285}} واشنگٽن 123 يا 124 غلام آزاد ڪيا، جيڪو انقلابي دور ۾ وڏن ورجينيا جي غلام مالڪن ۾ تمام غيرمعمولي ڳالهه هئي.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=1404–405|Wiencek|2003|2pp=352–35|Hirschfeld|1997|3p=20}} پر ساڳئي وقت، هو پنهنجن فارمن لاءِ غلام مزدوريءَ تي ڀاڙيندو رهيو.{{sfnm|Twohig|2001|1pp=122–123|Morgan|2000|2pp=283, 289}} [[File:Oney Judge Runaway Ad.jpg|thumb|upright=0.8|alt=ڀڄي ويل غلام بابت اشتهار، 24 مئي 1796، پنسلوانيا گزيٽ، فلاڊيلفيا، پنسلوانيا.|left|[[اوني جج|اونا جج]] بابت “ڀڄي ويل” اشتهار، جيڪا واشنگٽن جي صدارتي گهراڻي ۾ غلام بڻايل خادمه هئي]] واشنگٽن جي خانگي ڪاغذن ۽ همعصرن جي بيانن جي بنياد تي، واشنگٽن آهستي آهستي خاتمو پسندي ڏانهن هڪ محتاط همدردي پيدا ڪئي، جنهن جو انجام سندس وصيت ۾ ٿيو: هن پنهنجي پراڻي خادم [[مانيو ميشن|آزاد ڪرڻ]] سان پنهنجي ڊگهي عرصي جي ويلٽ [[وليم لي (ويلٽ)|بِلي لي]] کي آزاد ڪيو، ۽ پنهنجي ذاتي ملڪيت وارن باقي غلامن کي به مارٿا جي وفات کان پوءِ مڪمل طور آزاد ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=3, 108, 209|Morgan|2000|2p=29}} 1 جنوري 1801 تي، [[جارج واشنگٽن]] جي وفات کان هڪ سال پوءِ، [[مارٿا واشنگٽن]] واشنگٽن جي غلامن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم نامو جاري ڪيو. انهن مان گهڻا وڃڻ کان لنوائيندا رهيا؛ ٻيا انهن زالن يا ٻارن کي ڇڏي وڃڻ لاءِ تيار نه هئا جيڪي اڃا به ڪَسٽِس اسٽيٽ جي [[ڊوئر]] غلامن طور رکيل هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=802}} واشنگٽن جي وصيت موجب، پئسا ان لاءِ استعمال ڪيا ويا ته ننڍن، پوڙهن ۽ ڪمزور غلامن کي 1830ع جي شروعات تائين کارايو ۽ ڪپڙا ڏنا وڃن.{{sfn|Chernow|2010|p=815}}<ref name=anb/> === مذهبي ۽ روحاني نظريا === {{Main|جارج واشنگٽن جا مذهبي نظريا}} [[File:George_Washington,_freemason_02796u_originalFXD.jpg|thumb|upright=1|alt=واشنگٽن ميسونڪ نشانين سان|واشنگٽن هڪ [[فري ميسن]] طور]] واشنگٽن کي اپريل 1732 ۾ ننڍپڻ ۾ بپتسما ڏني وئي، ۽ هو هڪ پابند [[اينگليڪن]] هو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=6|Morrison|2009|2p=136|Alden|1996|3pp=2, 26|Randall|1997|4p=17}} هن 20 سالن کان وڌيڪ عرصو ورجينيا ۾ [[فيئرفيڪس پيرش]] ۽ [[ٽرورو پيرش]] جي گرجائن ۾ [[ويستري مئن]] ۽ چرچوارڊن طور خدمت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=130|Thompson|2008|2p=40}} هو خانگي طور دعا ڪندو ۽ روزانو بائيبل پڙهندو هو، ۽ علانيه طور دعا جي همٿ افزائي ڪندو هو.{{sfnm|Frazer|2012|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=119, 132|Vicchio|2019|3p=27|4a1=Novak|4a2=Novak|4y=2007|4p=xvi}} ممڪن آهي ته انقلاب کان اڳ هو باقاعدي [[يوڪيرسٽ|ڪميونين]] وٺندو هو، پر ان کان پوءِ هن ائين نه ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131, 470|Holmes|2006|2p=62|Frazer|2012|3pp=201–203}} واشنگٽن خدا بابت [[آمريڪي روشن خيالي]] واري اصطلاحن ۾ ڳالهائيندو هو، جن ۾ ''[[الاھي تقدير|پروويڊنس]]''، ''آل مائيٽي'' ۽ ''الاھي مصنف'' شامل آهن.{{sfnm|Randall|1997|p=67|Vicchio|2019|2p=101}} هو هڪ اهڙي الٰهي قوت تي ايمان رکندو هو جيڪا جنگي ميدانن تي نظر رکندي هئي، جنگ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندي هئي، سندس زندگيءَ جي حفاظت ڪندي هئي، ۽ آمريڪي سياست ۾—خاص طور [[آمريڪا]] جي قيام ۾—شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|p=131|2a1=Novak|2a2=Novak|2y=2007|2p=152}} چيرنو دليل ڏنو آهي ته واشنگٽن تبليغي عيسائيت، دوزخ جي باهه ۽ وعظ واري سخت ٻوليءَ کان پاسو ڪندو هو، ۽ اهڙين ڳالهين کان به جيڪي “سندس دينداريءَ کي نمايان ڪري ڏيکارين”؛ چيرنو موجب، هن “ڪڏهن به پنهنجي مذهب کي ڌڙابنديءَ لاءِ يا سرڪاري ڪم ۾ هڪ اوزار طور استعمال نه ڪيو”.{{sfn|Chernow|2010|pp=131–132}} ساڳي وقت، واشنگٽن اڪثر بائيبل مان حوالا ڏيندو يا ان جو مطلب پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو هو، ۽ گهڻو ڪري اينگليڪن ''[[ڪامن پرئير ڪتاب]]'' ڏانهن به اشارو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131–132|Morrison|2009|2p=136}} صدر طور، واشنگٽن وڏن مذهبي فرقن کي مڃتا ڏني، مذهبي رواداريءَ بابت تقريرون ڪيون، ۽ [[رياستي مذهب]] جي مخالفت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=131|Vicchio|2019|2p=60}} هن روشن خياليءَ جا خيال، قدر ۽ سوچ جا طريقا اختيار ڪيا،{{sfn|Wood|2001|p=313}} پر منظم عيسائيت ۽ ان جي پادرين لاءِ سندس دل ۾ ڪا به حقارت نه هئي.{{sfn|Wood|2001|p=313}} 1793 ۾ [[نيو چرچ]] جي ميمبرن سان [[بالٽيمور]] ۾ ڳالهائيندي واشنگٽن چيو: “اسان وٽ وڏي سبب آهي خوش ٿيڻ جو ته هن ملڪ ۾ سچ ۽ عقل جي روشني، تنگ نظري ۽ وهم پرستيءَ جي طاقت تي غالب آئي آهي.”{{sfn|Novak|Novak|2007|p=117, n. 52}} [[فري ميسنري]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيل ادارو هو، جيڪو اخلاقي تعليمات جي وڪالت لاءِ مشهور هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=132, 500|Morrison|2009|2p=136|Stavish|2007|3pp=XIX, XXI|Tabbert|2022|4pp=2–3}} آمريڪي [[ميسونڪ لاج]]ن وٽ يورپي لاجن جهڙا سخت ضد-ڪليرڪي خيال نه هئا، جيڪي [[ضد-ڪليرڪيت ۽ فري ميسنري]] واري تڪراري بحث ۾ شامل ڪيا ويندا آهن.{{sfn|Chernow|2010|pp=27, 704}} سيپٽمبر 1752 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ۾ هڪ ميسونڪ لاج قائم ٿيو، ۽ واشنگٽن کي ٻه مهينا پوءِ 20 سالن جي عمر ۾ ان جي پهرين “اينٽرڊ اپرينٽس” مان هڪ طور داخل ڪيو ويو. هڪ سال اندر هو ان جي درجن مان گذري “ماسٽر ميسن” بڻيو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}} 1777 ۾ هن کي نئين قائم ٿيل [[ورجينيا جي گرينڊ لاج]] لاءِ [[گرينڊ ماسٽر]] جي عهدي لاءِ سفارش ڪيو ويو؛ ذريعا اختلاف ڪن ٿا ته هن انڪار ڪيو يا کيس ڪڏهن پڇيو ئي نه ويو، پر هن اهو ڪردار سنڀاليو نه.{{sfn|Tabbert|2022|pp=58–59}} هن 1788–1789 ۾ اليگزينڊريا ميسونڪ لاج نمبر 22 جو چارٽر [[ماسٽر (ميسونڪ لاج آفيسر)|ماسٽر]] طور خدمت ڪئي.{{sfn|Tabbert|2022|p=103}} == ذاتي زندگي == واشنگٽن کي 1751 ۾ ٿيندڙ [[چيچڪ]] جي بيماري شايد کيس بانجھ بڻائي ڇڏيو هجي، پر چيرنو لکي ٿو ته اهو به ممڪن آهي ته [[مارٿا]] کي پنهنجي آخري ٻار [[پيٽسي]] جي ڄمڻ دوران ڪو زخم يا نقصان پهتو هجي، جنهن ڪري وڌيڪ ڄمڻ ناممڪن ٿي پيو هجي.{{sfn|Chernow|2010|p=103}} ٻنهي زال مڙس کي اهو ڏک رهيو ته سندن گڏيل ڪو به ٻار نه ٿيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=103|Flexner|1974|2pp=42–43}} هنن مارٿا جي ٻارن [[جان پارڪ ڪَسٽِس]] (جيڪي) ۽ [[مارٿا پارڪ ڪَسٽِس]] (پيٽسي) جي پرورش ڪئي، ۽ پوءِ جيڪيءَ جي ٻن ننڍن ٻارن [[ايلينر پارڪ ڪَسٽِس لِيوس|ايلينر پارڪ ڪَسٽِس]] (نيلي) ۽ [[جارج واشنگٽن پارڪ ڪَسٽِس]] (واشي) کي پڻ پاليو، ۽ ڪيترن ئي ڀاڻيجن ۽ ڀائيٽين جي به سنڀال ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=101, 463}} [[ويسٽ فورڊ (غلام)|ويسٽ فورڊ]] جي ڪجهه نسلن—جيڪو واشنگٽن جي ننڍي ڀاءُ [[جان آگسٽين واشنگٽن]] جو غلام هو—خانداني [[زباني روايت]] جي بنياد تي اهو دعويٰ برقرار رکن ٿا ته فورڊ جو پيءُ [[جارج واشنگٽن]] هو؛ پر هن پدريت بابت اختلاف پڻ موجود آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=492–493|Wiencek|2003|2pp=291–310}} واشنگٽن مزاج ۾ ڪافي حد تائين سنجيده ۽ پاڻ ۾ رهندڙ هو، پر سندس شخصيت ۾ هڪ مضبوط وقار ۽ اثر موجود هو. ضرورت پوندي ته تقريرون ۽ اعلان ڪندو هو، پر هو نه ڪو وڏو خطيب سڃاتو ويندو هو ۽ نه ئي مناظري باز.{{sfnm|Ferling|2002|1p=16|Randall|1997|2pp=34, 436|Chernow|2010|3pp=29–30}} هو شراب اعتدال سان پيئندو هو، پر حد کان وڌيڪ پيئڻ، تمباڪو پيئڻ، جوا، گاريون ۽ بدزبانيءَ جي اخلاقي طور مخالفت ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|p=134}} هو پنهنجن گهڻن همعصرن کان ڊگهو هو؛{{sfn|Ferling|2002|p=16}} سندس قد بابت بيان {{convert|6|ft|m|2|abbr=on}} کان وٺي {{convert|6|ft|3.5|in|m|2|abbr=on}} تائين مختلف آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=29}} هو پنهنجي طاقت لاءِ مشهور هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=123–125}} سندس اکيون ڀوري-نيريون (گري-بلو) ۽ وار ڊگها ڳاڙهسرا-ڀورا هئا.{{sfn|Nowlan|2014|p=26}} هن [[وِگ#اوڻيهين ۽ ويهين صديون|پائوڊر لڳايل وِگ]] نه پاتي؛ ان بدران هو پنهنجا وار وڪڙيل، پائوڊر لڳايل، ۽ پٺيان ٻڌل [[ڪيو (وارن جو انداز)#ٻيا ڪيو|ڪيو]] جي صورت ۾ رکندو هو، جيڪو [[1775–1795 ۾ مغربي فيشن#مردن جو فيشن|ان دور جي فيشن]] موجب هو.{{sfn|Chernow|2010|p=30}}<ref>{{cite magazine |last1=Fessenden |first1=Maris |title=How George Washington Did His Hair |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |magazine=Smithsonian |date=June 9, 2015|archivedate=April 30, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240430211918/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |url-status=live }}</ref> واشنگٽن کي سخت [[ڏندن جو ساڙو]] هو، ۽ آخرڪار جارج واشنگٽن جا تقريباً سڀ ڏند ڪري پيا، صرف هڪ بچي ويو. صدارتي عرصي دوران هن وٽ ڪوڙا (مصنوعي) ڏندن جا ڪيترائي سيٽ هئا. عام مشهور ڳالهه جي ابتڙ، اهي ڪاٺ جا نه هئا؛ پر ڌاتو، [[عاج]]، هڏي، جانورن جي ڏندن، ۽ ممڪن آهي ته انسانن جا ڏندن —جيڪي شايد غلامن کان حاصل ڪيا ويا هجن—مان ٺهيل هئا.{{sfn|Mackowiak|2021}}<ref>{{cite magazine |last1=Schultz |first1=Colin |title=George Washington Didn't Have Wooden Teeth—They Were Ivory |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |magazine=Smithsonian |date=November 7, 2014 |archivedate=April 24, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424173829/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |url-status=live }}</ref> سندس ڏندن جا مسئلا کيس لڳاتار تڪليف ۾ رکندا هئا، جنهن لاءِ هو [[لاڊينم]] استعمال ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=30, 290, 437–439, 642–643}} هن کي پنهنجي پهرين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ران ۾ هڪ ڏکوئيندڙ سوڄ/ڳنڍ پڻ ٿي، ۽ پوءِ 1790 ۾ [[نمونيا]] جو اهڙو شديد جھٽڪوظ آيو جيڪو سندس جان لاءِ خطرو بڻيو؛ جنهن کان پوءِ هو ڪڏهن به مڪمل طور تي صحتياب نه ٿي سگهيو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن هڪ ماهر گهوڙي سوار هو. [[ٿامس جيفرسن]] کيس “پنهنجي دور جو بهترين گهوڙي سوار” سڏيو.{{sfn|Chernow|2010|p=124}} هن مائونٽ ورنن ۾ نسلدار گهوڙا گڏ ڪيا؛ سندس ٻه سڀ کان پسنديده گهوڙا [[بلوسڪِن (گهوڙو)|بلوسڪِن]] ۽ [[نيلسن (گهوڙو)|نيلسن]] هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=124, 469}} == ورثو == {{further|جارج واشنگٽن جو ورثو|آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي}} {{see also|جارج واشنگٽن جا ثقافتي عڪس}} [[File:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|thumb|alt=جبل جي پاسي تي واشنگٽن ۽ ٻيا اڳواڻ تراشيل آهن|[[مائونٽ رش مور قومي يادگار]]|upright=1.2]] واشنگٽن آمريڪي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن شخصيتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|date=November 17, 2014|last=Frail|first=T.A.|title=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|magazine=Smithsonian|archivedate=December 11, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211102804/https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/}}</ref> ورجينيا جي گورنر [[هنري لي ٽئين]] هن کي “جنگ ۾ پهريون، امن ۾ پهريون، ۽ پنهنجي هم وطنن جي دلين ۾ پهريون” قرار ڏنو.<ref name=anb/> سروي ۽ ماهر راءِ شماريون واشنگٽن کي مسلسل سڀ کان اعليٰ درجي وارن صدرن ۾ شامل ڪنديون رهيون آهن.{{sfn|Murray|Blessing|1994|pp=7–9, 15}}<ref>{{Cite web |publisher=Siena College Research Institute|url=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |title=Siena's 6th Presidential Expert Poll 1982–2018 |date=February 13, 2019 |archivedate=July 19, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719163759/https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=George Washington |series=Presidential Historians Survey |year=2021 |website=[[سي-اسپين]] |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |archivedate=August 22, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210822004246/https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |url-status=live }}</ref> واشنگٽن هڪ نوآبادي سلطنت خلاف پهرين ڪامياب انقلاب جي اڳواڻ طور آزادي ۽ قوم پرستيءَ جو بين الاقوامي نشان بڻيو.{{sfn|Cunliffe|1958|pp=24–26}} 1879 ۾ ڪانگريس [[صدرن جو ڏينهن|واشنگٽن جي سالگرهه]] کي وفاقي موڪل قرار ڏنو.{{sfn|Ferling|2009|p=4}} 1976 ۾، [[آمريڪا جي ٻه سئو ساله جشن]] دوران، کيس وفات کان پوءِ “آمريڪا جي فوجن جو جنرل” مقرر ڪيو ويو. صدر [[جيرالڊ فورڊ]] چيو ته واشنگٽن “گذريل ۽ موجود سڀني فوجي آفيسرن ۾ پهرين نمبر تي رهندو”.{{efn|وليم گارڊنر بيل پنهنجي ڪتاب ''Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer'' ۾ لکي ٿو ته واشنگٽن کي 1798 ۾ رٽائرمينٽ مان فوجي خدمت لاءِ ٻيهر سڏيو ويو، ۽ “ڪانگريس اهڙو قانون پاس ڪيو جيڪو کيس آمريڪا جي فوجن جو جنرل بڻائي سگهي ها، پر ميدان ۾ سندس خدمتن جي ضرورت پيش نه آئي، ۽ اها مقرري 1976 جي جشن تائين نه ڪئي وئي، جڏهن اها اعزازي طور وفات کان پوءِ ڏني وئي.”{{sfn|Bell|1992|pp=52, 66}}}}<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|title=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|year=2017|publisher=U.S. Army Center of Military History|accessdate=November 1, 2018|archivedate=May 29, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210529123258/https://history.army.mil/html/faq/5star.html|url-status=dead}}</ref> 13 مارچ 1978 تي فوج طرفان سرڪاري طور سندس درجو وڌايو ويو.{{sfn|Kleber|1978}} 1809 ۾ [[ميسن لاڪ ويمس]] واشنگٽن کي عزت ڏيڻ لاءِ هڪ [[مدح نگارانه سوانح عمري]] لکي.{{sfn|Weems|1918|p=22}} چيرنو موجب ويمس واشنگٽن کي انساني روپ ڏيڻ، “قوم پرستي ۽ اخلاقيت” کي اُڀارڻ، ۽ اهڙيون “دائمي ڪهاڻيون” پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جهڙوڪ [[ميسن لاڪ ويمس#چيري وڻ وارو قصو|واشنگٽن جو پنهنجي پيءُ جي چيري وڻ بابت ڪوڙ نه ڳالهائڻ]].{{sfnm|Chernow|2010|1pp=813–814|Levy|2013|2pp=6, 217|Weems|1918|3p=22}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|title=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|first=Andrew|last=Delbanco|date=July 4, 1999|archivedate=December 31, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231231005904/https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|url-status=live|authorlink=Andrew Delbanco}}</ref> ويمس جا بيان نه پڪ سان ثابت ٿيا آهن ۽ نه ئي مڪمل طور رد ڪيا ويا آهن.{{sfn|Levy|2013|p=6}} 21هين صدي ۾ واشنگٽن جي شهرت تي تنقيدي نظرثاني پڻ ٿي آهي. تاريخدان [[جان فرلنگ]] لکي ٿو ته واشنگٽن واحد باني ۽ صدر آهي جنهن کي “ديوتائي جهڙو” سڏيو ويو، ۽ سندس ڪردار تاريخدانن پاران سڀ کان وڌيڪ جاچيو ويو آهي.{{sfn|Ferling|2009|pp=xviii–xix}} ليکڪ [[ڊيوڊ هيڪٽ فشر]] واشنگٽن جي شخصيت کي “ايمانداري، خود ضبط، همت، مڪمل سچائي، عزم ۽ فيصلي، پر گڏوگڏ برداشت، شرافت ۽ ٻين لاءِ احترام” طور بيان ڪيو.{{sfn|Fischer|2004|p=446}} واشنگٽن جو [[ريڊ انڊين]] قومن سان تعلق ملي جلي ورثي جو حامل آهي. چيرنو موجب واشنگٽن هميشه مقامي ماڻهن سان انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اميد رکندو هو ته هو پنهنجو گهمندڙ شڪار وارو طرزِ زندگي ڇڏي مقرر زرعي آبادين اختيار ڪندا. هو اهو به دليل ڏئي ٿو ته واشنگٽن ڪڏهن به قبيلائي زمين جي کلي ضبط يا قبيلن جي جبري لڏپلاڻ جي وڪالت نه ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|p=666}} ان جي ابتڙ، [[ڪولن جي. ڪيلووي]] لکي ٿو ته “واشنگٽن وٽ هندستاني زمين حاصل ڪرڻ جو عمر ڀر شوق هو، چاهي پنهنجي لاءِ هجي يا پنهنجي قوم لاءِ، ۽ هن اهڙيون پاليسيون ۽ مهمون شروع ڪيون جن جا هندستاني علائقن تي تباهه ڪن اثر پيا.”{{sfn|Calloway|2018|p=38}} هن وڌيڪ چيو: {{blockquote|قوم جي واڌاري لاءِ ريڊ انڊين ماڻهن جي بي دخلي ضروري سمجهي وئي... پر جيڪڏهن هو انڪار ڪندا يا مزاحمت ڪندا، جيئن هو گهڻو ڪري ڪندا هئا، ته هن محسوس ڪيو ته وٽس “انهن کي صفا ختم ڪرڻ” کانسواءِ ڪو چارو ناهي، ۽ هن جيڪي مهمون ريڊ انڊين ڳوٺ تباهه ڪرڻ لاءِ موڪليون، اهي مڪمل طور جائز سمجهيون ويون.<ref>{{Cite web|last=Ammerman|first=Cassandra|date=October 18, 2018|title=Sitting down with author and historian Colin G. Calloway|url=https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|publisher=Oxford University Press|archivedate=June 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609224953/https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|url-status=live}}</ref>}} ٻين باني اڳواڻن سان گڏ، واشنگٽن کي غلام رکڻ تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن قانون ذريعي غلاميءَ جي خاتمي جي خواهش ظاهر ڪئي، پر هن ان جي خاتمي لاءِ ڪا عملي قانوني شروعات نه ڪئي ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي تحريڪ جي حمايت ڪئي. ان سبب ڪجهه حلقن مان مطالبا اٿيا ته سرڪاري عمارتن تان سندس نالو هٽايو وڃي ۽ عوامي هنڌن تان سندس مجسما ڪڍيا وڃن.<ref>{{cite magazine| last=Hirsh| first=Michael| title=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing| url=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| magazine=[[فارين پاليسي]]| date=June 24, 2020| archive-date=August 18, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| url-status=live}}</ref>{{sfnm|Morgan|2005|1pp=419, 422|Twohig|2001}} واشنگٽن جي [[صدارتي لائبريري]] مائونٽ ورنن ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web|work=NPR|title=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|date=September 27, 2013|last=Peralta|first=Eyder|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|archivedate=August 15, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240815054422/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library}}</ref> جيڪو هاڻي هڪ [[قومي تاريخي ماڳ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|publisher=National Park Service|title=Mount Vernon Place Historic District|accessdate=December 24, 2024|archivedate=November 30, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130132458/https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm}}</ref> سندس ڪاغذ ۽ دستاويز [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ محفوظ آهن.{{sfn|Nowlan|2014|p=56}} === نالي سان منسوب ماڳ ۽ يادگار === {{further|جارج واشنگٽن جا يادگار|جارج واشنگٽن جا مجسما}} [[File:Washington Monument 2022.jpg|thumb|alt=اڇو اوبيليسڪ|[[واشنگٽن يادگار]]|upright=0.8]] ڪيترائي هنڌ ۽ يادگار واشنگٽن جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=George Washington: The First Face of America|last=Perry|first=Warren|work=Face to Face|publisher=National Portrait Gallery| date=February 22, 2013|url=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503033922/https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archivedate=May 3, 2022}}</ref> 21 فيبروري 1885 تي [[واشنگٽن يادگار]] جي افتتاحي تقريب ٿي؛ اهو {{convert|555|ft|adj=on}} اوچو سنگ مرمر جو [[اوبيليسڪ]] آهي، جيڪو [[نيشنل مال]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Washington Monument |url=https://www.nps.gov/wamo/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=July 1, 2023 |archivedate=March 22, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322001937/https://www.nps.gov/wamo/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} واشنگٽن چار صدرن مان هڪ آهي جيڪي [[گٽسن بورگلم]] جي عظيم مجسمي “[[شراين آف ڊيموڪريسي]]” ۾ [[مائونٽ رش مور]] تي [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] ۾ تراشيل آهن.<ref>{{cite web |title=Mount Rushmore National Memorial |url=https://www.nps.gov/moru/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=June 13, 2024 |archivedate=June 12, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612233759/https://www.nps.gov/moru/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪا 1931 ۾ کولِي وئي، نيويارڪ شهر کي [[نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي.{{sfn|Rockland|2020|p=71}} ڪيترائي [[واشنگٽن (توضيح)#تعليم|ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽيون]] واشنگٽن جي نالي سان آهن، جن ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |title=A Brief History of GW |publisher=GW Libraries |accessdate=August 19, 2019 |archivedate=September 14, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914225450/https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wustl.edu/about/history-traditions/|title=History and Traditions|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]]|accessdate=August 19, 2019|archivedate=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/|url-status=live}}</ref> هو جديد آمريڪي ڪرنسي تي پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جنهن ۾ [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ]]، [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] ۽ [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|چوٿون ڊالر سڪو]] (يعني [[واشنگٽن ڪوآرٽر]]) شامل آهن.{{sfn|Tschachler|2020}}<ref>{{cite web|url=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|title=The History of Presidents on Our Coins|date=July 2006|publisher=United States Mint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240907135412/https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|archivedate=September 7, 2024}}</ref> واشنگٽن 1847 ۾ قوم جي [[آمريڪا جي ٽپال ٽڪيٽن جي تاريخ#پهريون قومي ٽپال ٽڪيٽ|پهريئن ٽپال ٽڪيٽ]] تي ظاهر ٿيو، ۽ ان کان پوءِ هو ٻين سڀني کان وڌيڪ آمريڪي ٽپال ٽڪيٽن تي ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|West|2014|p=8}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | total_width = 750 | image1 = Washington 1862 Issue-24c.jpg | alt1 = 24 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جي ڪاري اڇي تصوير | caption1 = 1862 جو واشنگٽن اشو | image2 = Washington WF 1917 Issue-5c (cropped).jpg | alt2 = 5 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جو پاسو ڏيکاريل | caption2 = [[واشنگٽن–فرينڪلِن اشوز|واشنگٽن–فرينڪلِن]] 1917 جو اشو | image3 = 2006 Quarter Proof.png | alt3 = آمريڪا جو چوٿون ڊالر سڪو جنهن تي واشنگٽن جي پاسا واري تصوير | caption3 = واشنگٽن [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|ڪوآرٽر]] | image4 = George Washington Presidential $1 Coin obverse.png | alt4 = سڪو جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ عبارت “George Washington 1st President 1789-1797” | caption4 = واشنگٽن [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] | image5 = Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg | alt5 = ڪاغذي ڪرنسي جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ هڪ ڊالر جي قيمت | caption5 = 2021 جي [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ|ڊالر نوٽ]] تي واشنگٽن }} == پڻ ڏسو == * [[آمريڪا جي انقلابي جنگ]] * [[آمريڪا جو صدر]] * [[جارج واشنگٽن جو خاڪو]] == حوالا == {{reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == {{For|جارج واشنگٽن بابت ڇپيل چونڊيل ڪتابن جي فهرست لاءِ|[[جارج واشنگٽن جي ڪتابيات]]}} {{Refbegin|30em}} === ڪتاب === <!-- A --> * {{cite book|last=ايڪرز|first=چارلس ڊبليو.|authorlink=چارلس ڊبليو. ايڪرز|chapter=[[جان ايڊمز]]|editor-last=گراف|editor-first=هينري|editor-link=هينري گراف|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ|edition=ٽيون ايڊيشن|year=2002|pages=23–38|isbn=9780684312262|publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=آلڊن|first=جان آر.|title=جارج واشنگٽن: هڪ سوانح عمري|year=1996|publisher=لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|isbn=9780807121269|url=https://archive.org/details/georgewashington00alde}} * {{cite book|last=اينڊرسن|first=فريڊ|author-link=فريڊ اينڊرسن (تاريخدان)|title=جنگ جو ڪُورهڙو: ست سالن جي جنگ ۽ برطانوي اتر آمريڪا ۾ سلطنت جو انجام، 1754–1766|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2007|isbn=9780307425393}} * {{cite book|last=ايولان|first=جان|title=واشنگٽن جو الوداعي پيغام: باني پيءُ جي ايندڙ نسلن لاءِ وارننگ|author-link=جان ايولان|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2017|isbn=9781476746463|url=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ}} <!-- B --> * {{cite book|last=بينر|first=اسٽوارٽ|authorlink=اسٽوارٽ بينر|chapter=عدالت جو قيام|doi=10.1093/oso/9780197780350.003.0002|pages=6–36|date=2024|title=دنيا جي سڀ کان طاقتور عدالت: آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي تاريخ|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|edition=آن لائين|isbn=9780197780350 }} * {{cite book|last=بيننگ|first=لانس|editor-last=ووڊورڊ|editor-first=سي. وين ووڊورڊ|editor-link=سي. وين ووڊورڊ|title=بدسلوڪيءَ جي الزامن تي صدرن جا جواب|author-link=لانس بيننگ|publisher=ڊيلاڪورٽ پريس|year=1974|isbn=9780440059233|url=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|url-access=registration}} * {{cite book|last=بارتولوني-ٽوئزن|first=ڪيٿلين|title=اليڪٽي بادشاهه جي خوف سبب: جارج واشنگٽن ۽ 1789 جو صدارتي لقب وارو تڪرار|publisher=ڪارنيل يونيورسٽي پريس|date=2014|isbn=9780801452987}} * {{cite book|last=بيل|first=وليم گارڊنر|title=ڪمانڊنگ جنرل ۽ چيف آف اسٽاف، 1775–2005: آمريڪا جي فوج جي سينيئر آفيسر جا پورٽريٽ ۽ حياتياتي خاڪا|url=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|year=1992|orig-year=1983|publisher=سينٽر آف ملٽري هسٽري، آمريڪا جي فوج|isbn=9780160359125}} * {{cite book|last=بين|first=ڪارل|title=تاريخي فورٽ يارڪ، 1793–1993|url=https://archive.org/details/historicfortyork0000benn|publisher=ڊنڊرن|date=1993|isbn=9780920474792}} * {{cite book|last=بوڊل|first=وئين|title=ويلي فورج جي سياري: جنگ ۾ شهرين ۽ سپاهين جي ڪهاڻي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=2004|isbn=9780271025261}} * {{cite book|last=بورسٽن|first=ڊينيل جے.|author-link=ڊينيل جے. بورسٽن|title=آمريڪي ماڻهو: قومي تجربو|year=2010|publisher=ونٽيچ بُڪس|url=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|isbn=9780307756473}} * {{cite book|last1=بورڊيوچ|first1=فرگس ايم.|authorlink=فرگس بورڊيوچ|title=پهريون ڪانگريس|date=2016|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9781451691931}} * {{cite book|last=برائون|first=اسٽيڦن هاورڊ|date=2016|title=جنگ جا ايڊس: جارج واشنگٽن ۽ نيوبرگ بحران|publisher=يونيورسٽي آف سائوٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781611176599}} <!-- C --> * {{cite book|last=ڪيلووي|first=ڪولن جي.|authorlink=ڪولن جي. ڪيلووي|title=جارج واشنگٽن جي ريڊ انڊين دنيا: پهريون صدر، پهريان آمريڪي، ۽ قوم جي پيدائش|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2018|isbn=9780190652166|url=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ}} * {{cite book|last=ڪارلسن|first=بريڊي|title=مُئا صدر: آمريڪي مهم—اسان جي قوم جي اڳواڻن جي عجيب موتن ۽ حيران ڪندڙ پوءِ واري زندگي ۾|year=2016|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|url=https://books.google.com/books?id=2_R1CQAAQBAJ|isbn=9780393243949}} * {{cite book|last=ڪارپ|first=اي. وئين|date=2017|title=فوج کي پنهنجي مرضيءَ سان بکيو رکڻ: ڪنٽينينٽل آرمي انتظاميا ۽ آمريڪي سياسي ثقافت، 1775–1783|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469639444}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|title=[[اليگزينڊر هيملٽن]]|year=2005|publisher=پينگوئن پريس|isbn=9781101200858|author-link=رون چيرنو|url=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|author-mask=2|title=واشنگٽن: هڪ زندگي|publisher=پينگوئن پريس|year=2010|isbn=9781594202667|url=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher}} * {{cite book|last=چيوروِنسڪي|first=لنڊسي|authorlink=لنڊسي چيوروِنسڪي|date=2020|title=ڪيبنٽ: جارج واشنگٽن ۽ هڪ آمريڪي اداري جو قيام|url=https://archive.org/details/cabinetgeorgewas0000cher|publisher=بيلڪنيپ پريس|isbn=9780674986480}} * {{cite book |last1=ڪو|first1=اليڪسس |author-link=اليڪسس ڪو |title=تون پنهنجو پهريون ڪڏهن نه وسارين: جارج واشنگٽن جي سوانح عمري |date=2020 |publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780735224100}} * {{cite book|last=ڪوگليانو|first=فرانسس|date=2024|title=انقلابي دوستي: واشنگٽن، جيفرسن، ۽ آمريڪي جمهوريه|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780674296596}} * {{cite book |last=ڪوڪ|first=جيڪب اي.|chapter=جارج واشنگٽن|editor-last=گراف|editor-first=هينري|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ |edition=ٽيون ايڊيشن |year=2002|pages=1–21|isbn=9780684312262 |publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=ڪوسٽيلو|first=ميٿيو|date=2021|title=قوم جي ملڪيت: جارج واشنگٽن جي مقبري، مائونٽ ورنن، ۽ پهرين صدر جي ياد|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|isbn=9780700633364}} * {{cite book |editor-last=ڪريسويل|editor-first=جوليا|title=آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورڊ اوريجنز|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_p6k3|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|isbn=9780199547937}} * {{cite book|last=ڪنلِف|first=مارڪس|title=جارج واشنگٽن: ماڻهو ۽ يادگار|year=1958|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316164344|author-link=مارڪس ڪنلِف|url=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|url-access=registration}} <!-- D --> * {{cite book |last1=ڊيلزيل |first1=رابرٽ ايف. جونيئر |last2=ڊيلزيل |first2=لي بالڊون |title=جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن: انقلابي آمريڪا ۾ گهر اندر |year=1998 |url=https://archive.org/details/georgewashington00dalz |url-access=registration |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=9780195121148 }} <!-- E --> * {{cite book|last1=ايلڪنس|first1=اسٽينلي ايم.|author-link1=اسٽينلي ايلڪنس|first2=ايريڪ|last2=مڪٽرڪ|author-link2=ايريڪ مڪٽرڪ|title=وفاقيت جو دور|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=1995|orig-year=1993|url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|isbn=9780195093810}} * {{cite book|last=ايلس|first=جوزف جي.|author-link=جوزف ايلس|title=سندس عالي جناب: جارج واشنگٽن|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2004|isbn=9781400040315|url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|url-access=registration}} * {{Cite book|last=ايلس|first=رچرڊ جي.|url=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|title=آمريڪي صدارت جو قيام|year=1999|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|isbn=9780847694990|url-access=registration}} <!-- F --> * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-link=جان اي. فرلنگ|title=دنيا کي باهه لڳائڻ: واشنگٽن، ايڊمز، جيفرسن، ۽ آمريڪي انقلاب|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2002|isbn=9780195134094|url=https://books.google.com/books?id=lifQ0G0m9WwC}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=تقريباً معجزو: آزاديءَ جي جنگ ۾ آمريڪي فتح|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2007|isbn=9780199758470|url=https://archive.org/details/almostmiracleam00ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن جو عروج: آمريڪي آئيڪن جي لڪل سياسي ڏاهپ|publisher=بلومزبري پريس|year=2009|isbn=9781608191826|url=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|title=مردن ۾ پهريون: جارج واشنگٽن جي زندگي|author-mask=2|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|orig-date=1988|isbn=9780199752751|url=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC}} * {{cite book|last=فشر|first=ڊيوڊ هيڪٽ|title=واشنگٽن جو عبور|year=2004|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195170344|author-link=ڊيوڊ هيڪٽ فشر|url=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC}} * {{cite book|last1=فِش مين|first1=ايتھن ايم.|last2=پيڊرسن|first2=وليم ڊي.|last3=روزيل|first3=مارڪ جے.|author-link3=مارڪ جے. روزيل|title=جارج واشنگٽن: صدارتي قيادت ۽ ڪردار جي بنياد|publisher=پريگر|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|isbn=9780275968687}} * {{cite encyclopedia|year=1936|title=واشنگٽن، جارج|encyclopedia=ڊڪشنري آف اميريڪن بايوگرافي|last1=فِٽزپيٽرڪ|first1=جان سي.|author-link=جان ڪليمنٽ فِٽزپيٽرڪ|editor-first=ڊيومس|editor-last=ميلون|editor-link=ڊيومس ميلون|volume=19|pages=509–527|publisher=اسڪرِبنر|url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer19amer#page/509/mode/1up}} * {{cite book |last1=فليمنگ |first1=ٿامس |authorlink=ٿامس فليمنگ (تاريخدان) |title=امن جا خطرا: يارڪ ٽائون کان پوءِ بقا لاءِ آمريڪا جي جدوجهد |year=2007 |publisher=سميٿسونيئن |isbn=9780061139109 |url=https://archive.org/details/perilsofpeaceame00flem/page/n7/mode/2up }} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|title=جارج واشنگٽن: تجربي جو ڳڙهه (1732–1775)|year=1965|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316285971|author-link=جيمس ٿامس فليڪسنر|url=https://archive.org/details/georgewashington0000flex_u0e8|url-access=registration}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن: ڪرب ۽ الوداع (1793–1799)|publisher=لِٽل، برائون|year=1972|isbn=9780316286022|url=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=واشنگٽن: اڻ ٽر انسان|year=1974|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316286053}} * {{cite book|last=فريزر|first=گريگ ايل.|title=آمريڪا جي باني ماڻهن جا مذهبي عقيدا: عقل، وحي، ۽ انقلاب|url=https://archive.org/details/religiousbel_fraz_2012_000_10692050|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|year=2012|isbn=9780700618453}} <!-- G --> * {{cite book|last1=جينوويس|first1=مائيڪل|last2=لينڊري|first2=اليسا|date=2021|title=آمريڪي صدر ۽ ريڊ انڊين قومن جي تباهي|publisher=پالگريو ميڪملن|isbn=9783030835736}} * {{cite book|last=گلين|first=جسٽن|year=2014|volume=1|title=واشنگٽن خاندان: خانداني تاريخ|publisher=ساواس پبلشنگ|url=https://books.google.com/books?id=gpzwAwAAQBAJ|isbn=9781940669267}} * {{cite book|last=گلوور|first=لورّي|authorlink=لورّي گلوور|date=2014|title=باني جيئن والد: آمريڪي انقلابي اڳواڻن جي ذاتي زندگي ۽ سياست|url=https://archive.org/details/foundersasfather0000glov|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300178609}} * {{cite book |editor1-first=گيري ايل. |editor1-last=گريگ |editor1-link=گيري ايل. گريگ |editor2-first=ميٿيو |editor2-last=اسپالڊنگ |title=محبِ وطن داناءُ: جارج واشنگٽن ۽ آمريڪي سياسي روايت |url=https://archive.org/details/patriotsagegeorg00greg |year=1999 |publisher=آئي ايس آئي بُڪس |isbn=9781882926381}} * {{cite book |last=گريزارڊ |first=فرينڪ اي. جونيئر |title=جارج واشنگٽن: حياتياتي ساٿي ڪتاب |year=2002 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=9781576070826 |author-link=فرينڪ اي. گريزارڊ جونيئر |url=https://books.google.com/books?id=RioTGCygpT8C }} * {{cite book|last=گريزارڊ| first=فرينڪ اي. جونيئر |author-mask=2|title=جارج!: واشنگٽن سان لاڳاپيل هر شيءِ لاءِ رهنما|year=2005 |publisher=ميري نار|isbn=9780976823889}} <!-- H --> * {{cite book|last=هيرِسن|first=ايڊرين|title=طاقتور ذهن: جارج واشنگٽن جي خود-تعليم|publisher=پوٽوميڪ بُڪس|date=2015|isbn=9781612347257}} * {{cite book|last=هيز|first=ڪيڦن جے. |title=جارج واشنگٽن: ڪتابن ۾ هڪ زندگي|url=https://archive.org/details/georgewashington0000haye|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2017|isbn=9780190456672}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|year=2006|title=حقيقت پسند خواببين: جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ|url=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813927411}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|author-mask=2|year=2020|title=پهريون ۽ هميشه: جارج واشنگٽن جو نئون پورٽريٽ|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813944807}} * {{cite book|last=هيريرا|first=رڪارڊو|date=2022|title=واشنگٽن جي فوج کي کارائڻ: 1778 ۾ ويلي فورج جو سيارو جيئرو گذارڻ|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469667324}} * {{cite book|last=هيرش فِيلڊ|first=فريٽز|title=جارج واشنگٽن ۽ غلامي: دستاويزي پيشڪش|year=1997|publisher=يونيورسٽي آف ميزوري پريس|isbn=9780826211354|url=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|url-access=registration}} * {{cite book|last=هولمز|first=ڊيوڊ|authorlink=ڊيوڊ ايل. هولمز|title=باني والدن جا مذهب|date=2006|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780199740963}} <!-- I --> * {{cite book|last=آئيزڪسَن|first=والٽر|authorlink=والٽر آئيزڪسَن|title=بينجامن فرينڪلِن: هڪ آمريڪي زندگي|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2003|isbn=9780743260848|url=https://books.google.com/books?id=oIW915dDMBwC}} <!-- K --> * {{cite book|last=ڪيچم|first=رچرڊ ايم.|authorlink=رچرڊ ايم. ڪيچم|title=سياري جا سپاهي: ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون جنگيون|year=1999|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805060980|orig-year=1973}} * {{cite book|last=ڪوهن|first=رچرڊ ايڇ.|title=چيل ۽ تلوار: وفاقين ۽ آمريڪا ۾ فوجي اداري جي قيام، 1783–1802|year=1975|publisher=فري پريس|isbn=9780029175514|url=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|url-access=registration}} <!-- L --> * {{cite book|last1=لنڪاسٽر|first1=بروس|title=آمريڪي انقلاب|year=1985|publisher=اميريڪن هيريٽيج پريس|isbn=9780828102810|first2=جان ايڇ.|last2=پلمب|author-link2=جان ايڇ. پلمب}} * {{cite book|last=لارسن|first=ايڊورڊ|authorlink=ايڊورڊ جي. لارسن|title=جارج واشنگٽن جي واپسي: رياستن کي گڏ ڪرڻ، 1783–1789|date=2014|publisher=هارپرڪالنس|isbn=9780062248695}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|title=جنرل جارج واشنگٽن: فوجي زندگي|year=2005|publisher=رينڊم هائوس|isbn=9781400060818|author-link=ايڊورڊ جي. لينگل|url=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|url-access=registration}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|author-mask=2|date=2015|title=پهريون ڪاروباري: جارج واشنگٽن ڪيئن پنهنجي—۽ قوم جي—خوشحالي ٺاهي|url=https://archive.org/details/firstentrepreneu0000leng|publisher=ڊا ڪيپو پريس|isbn=9780306823473}} * {{cite book|last1=لينڊر|first1=مارڪ|last2=اسٽون|first2=گيري|date=2016|title=موتمار آچر: جارج واشنگٽن، مونمٿ مهم، ۽ جنگ جي سياست|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=9780806155135}} * {{cite book|last=ليوي|first=فِلپ|authorlink=فِلپ ليوي (تاريخدان)|title=جتي چيريءَ جو وڻ هو: فيري فارم جي ڪهاڻي، جارج واشنگٽن جو ٻالڪپڻ وارو گهر|publisher=ميڪملن|year=2013|isbn=9781250023148|url=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC}} <!-- M --> * {{cite book |title=ريڊ انڊين آمريڪا خلاف جارج واشنگٽن جي جنگ |first=باربرا|last=مئن |year=2008 |publisher=يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس |isbn=9780803216358}} * {{cite book|last=مڪڪلا|first=ڊيوڊ|title=1776|year=2005|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9780743226714|author-link=ڊيوڊ مڪڪلا|url=https://books.google.com/books?id=uu1mC6zWNTwC}} * {{cite book|last=مڊلڪاف|first=رابرٽ|title=واشنگٽن جو انقلاب: آمريڪا جي پهرين اڳواڻ جي ٺهڻ|author-link=رابرٽ مڊلڪاف|publisher=نوپف ڊبل ڊي پبلشنگ گروپ|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=F01ABAAAQBAJ|isbn=9781101874240}} * {{cite book|last=ميسينسِڪ|first=پال|date=2014|title=جارج واشنگٽن ۽ هاف-ڪنگ چيف تانچاريسن|publisher=ميڪفارلينڊ|isbn=9781476615400}} * {{cite book|last=موريسن|first=جيفري ايڇ.|title=جارج واشنگٽن جو سياسي فلسفو|publisher=جان هاپڪنز يونيورسٽي پريس|year=2009|isbn=9780801891090|url=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC}} * {{cite book|title=وائيٽ هائوس ۾ عظمت: واشنگٽن کان رونالڊ ريگن تائين صدرن جي درجابندي|last1=مرّي|first1=رابرٽ ڪي.|author-link1=رابرٽ ڪي. مرّي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=1994|isbn=9780271010892|edition=ٻيون، تازه ڪاري ٿيل |last2=بليسنگ|first2=ٽِم ايڇ.}} <!-- N --> * {{cite book|last=ناگي|first=جان|authorlink=جان اي. ناگي|title=جارج واشنگٽن جي ڳجهي جاسوسي جنگ: آمريڪا جي پهرين جاسوس-ماهر جي ٺهڻ|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2016|isbn=9781250096821|url=https://books.google.com/books?id=uDinCwAAQBAJ}} * {{cite book|last1=نوواڪ|first1=مائيڪل|authorlink=مائيڪل نوواڪ|last2=نوواڪ|first2=جانا|title=واشنگٽن جو خدا: مذهب، آزادي، ۽ اسان جي وطن جو پيءُ|publisher=بيسڪ بُڪس|year=2007|isbn=9780465051267|url=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up}} * {{cite book|last=نوولن|first=رابرٽ اي.|title=آمريڪي صدر: واشنگٽن کان ٽائلر تائين—هنن ڇا ڪيو، ڇا چيو، ۽ هنن بابت ڇا چيو ويو، مڪمل ماخذي نوٽن سميت|year=2014|isbn=9781476601182|publisher=ميڪفارلينڊ|url=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC}} <!-- O, P --> * {{cite book|last=پينٽر|first=نيل اِروِن|authorlink=نيل اِروِن پينٽر|date=2006|title=ڪاري آمريڪين جي تخليق: آفريڪي-آمريڪي تاريخ ۽ ان جا مطلب، 1619 کان اڄ تائين|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195137552}} * {{cite book|last=پالمر|first=ڊيو رچرڊ|authorlink=ڊيو رچرڊ پالمر|title=جارج واشنگٽن ۽ بينڊڪٽ آرنلڊ: ٻن محب وطنن جي ڪهاڻي|publisher=ريجنري پبلشنگ|year=2006|isbn=9781596981645|url=https://books.google.com/books?id=zANrP6rOOJkC}} * {{cite book|last=پيٽرسن|first=بينٽن|title=واشنگٽن ۽ ڪارنوالِس: آمريڪا لاءِ جنگ، 1775–1783|date=2004|publisher=گلوب پيڪوٽ|isbn=9781461734703}} * {{cite book|last=پيرسن|first=مائيڪل|date=2009|title=اهي لعنتي بغاوتي: آمريڪي انقلاب برطانوي نگاهه سان|publisher=هاشيٽ بُڪس|isbn=9780786749782}} * {{cite book|last=فِلبرڪ|first=نٿنيل|authorlink=نٿنيل فِلبرڪ|title=بهادرانه امنگ: جارج واشنگٽن، بينڊڪٽ آرنلڊ، ۽ آمريڪي انقلاب جو انجام|year=2016|publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780143110194|url=https://books.google.com/books?id=wZ1iCgAAQBAJ}} * {{cite book|last=پلس|first=مارڪ|title=هينري ناڪس: آمريڪي انقلاب جو دور انديش جنرل|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2008|isbn=9780230611429|url=https://books.google.com/books?id=Xf5Kmmp-yycC}} <!-- Q, R --> * {{cite book|last=ريگسڊيل|first=بروس|title=هار وٽ واشنگٽن: باني پيءُ ۽ غلاميءَ جو سوال|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|date=2021|isbn=9780674246386}} * {{cite book|last=رينڊل|first=وِلرڊ اسٽيرن|authorlink=وِلرڊ اسٽيرن رينڊل|title=جارج واشنگٽن: هڪ زندگي|year=1997|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805027792|url=https://archive.org/details/georgewashington00rand|url-access=registration}} * {{cite book|last1=راسْمُسن|first1=وِلِم ايم. ايس.|title=جارج واشنگٽن: ڏند ڪٿائن پٺيان ماڻهو|url=https://archive.org/details/georgewashington00rasm|year=1999|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813919003|first2=رابرٽ ايس.|last2=ٽِلٽن}} * {{cite book|last=روڊهيمل|first=جان|authorlink=جان روڊهيمل|date=2017|title=جارج واشنگٽن: دور جو عجوبو|url=https://archive.org/details/georgewashington0000rhod|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300219975}} * {{cite book|last=راڪلينڊ|first=مائيڪل|date=2020|title=جارج واشنگٽن پل: فولاد ۾ شاعري|publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس|isbn=9780813594644}} * {{cite book|last=روز|first=اليگزينڊر|authorlink=اليگزينڊر روز (ليکڪ)|title=واشنگٽن جا جاسوس: آمريڪا جي پهرين جاسوسي انگٺي جي ڪهاڻي|url=https://archive.org/details/washingtonsspies00alex|publisher=رينڊم هائوس پبلشنگ گروپ|year=2006|isbn=9780553804218}} <!-- S --> * {{cite book|last1=اسپالڊنگ|first1=ميٿيو|last2=گيريٽي|first2=پيٽرڪ جے.|title=شهرين جي مقدس اتحاد: واشنگٽن جو الوداعي خطاب ۽ آمريڪي ڪردار|url=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|url-access=registration|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|year=1996|isbn=9780847682621}} * {{cite book |last=اسٽيوش |first=مارڪ |title=فري ميسنري: رسومات، نشانين ۽ ڳجهي سوسائٽيءَ جي تاريخ |publisher=ليويلن پبليڪيشنز |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC |isbn=9780738711485 }} * {{cite book|last=اسٽيورٽ|first=ڊيوڊ|date=2021|title=جارج واشنگٽن: {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻيون == <!-- مهرباني ڪري اهڙن مضمونن بابت ٻاهريان ڳنڍڻيون نه وڌايو، جيڪي هتي يا جارج واشنگٽن جي ڪتابيات ۾ اڳي ئي شامل آهن. --> {{Sister project links|auto=yes}} {{Library resources box}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=1 جارج واشنگٽن] تي [[سي-اسپين]] * {{Gutenberg author}} * [https://www.mountvernon.org جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن] * [https://founders.archives.gov/about/Washington جارج واشنگٽن جا ڪاغذ]، ذيلي مجموعو [[فائونڊرز آن لائين]] مان، [[قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊس انتظاميه|قومي آرڪائيوز]] وٽان * ''[[اسان جي وقت ۾ (ريڊيو سلسلو)|اسان جي وقت ۾]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y28v واشنگٽن ۽ آمريڪي انقلاب]، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي بحث: ڪيرول برڪن، سائمن مڊلٽن، ۽ ڪولن بونويڪ (24 جون 2004) * ''[[عظيم زندگيون]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00804yk جارج واشنگٽن]، [[بي بي سي ريڊيو]]{{nbsp}}4 تي بحث: ميٿيو پيرس، مائيڪل روز، ۽ فرينڪ گريزارڊ (21 آڪٽوبر 2016) * [https://millercenter.org/president/washington واشنگٽن بابت علمي جائزو] [[ملر سينٽر آف پبلڪ افيئرز|ملر سينٽر، يونيورسٽي آف ورجينيا]] تي {{s-start}} {{s-mil}} {{s-break}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=ڪمانڊر اِن چيف آف دي [[ڪنٽينينٽل آرمي]]|years=1775–1783}} {{s-aft|after=[[هينري ناڪس]]|as=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|سينيئر آفيسر]]}} {{s-bef|before=[[جيمس وِلڪنسن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|آمريڪا جي فوج جو سينيئر آفيسر]]|years=1798–1799}} {{s-aft|after=[[اليگزينڊر هيملٽن]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=هيو ويسٽ}} {{s-ttl|title=ممبر آف دي [[هاوس آف برگيسز|ورجينيا هاوس آف برگيسز]]|years=1758–1775}} {{s-non|reason=عهدو ختم ڪيو ويو}} {{s-break}} { == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي انقلاب جون شخصيتون]] [[زمرو:1732ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1799ع جون وفاتون]] [[زمرو:جارج واشنگٽن]] l86jr0bx4uiyr2oi0t45i2t921v61i3 416289 416288 2026-10-01T20:41:07Z Intisar Ali 8681 416289 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جارج واشنگٽن<br /><small>George Washington</small> | image = Gilbert-Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | alt = جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ | caption = پورٽريٽ، {{circa|1803}} | order = پهرين | office = گڏيل رياستن جو صدر | vicepresident = جان ايڊمز | term_start = 30 اپريل، 1789ع | term_end = 4 مارچ، 1797ع | predecessor = عهدو قائم ڪيو ويو | successor = [[جان ايڊمز]] | office2 = [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جو ڪمانڊر ان چيف | appointer2 = [[ڪانٽيننٽل ڪانگريس]] | term_start2 = 19 جون، 1775ع | term_end2 = 23 ڊسمبر، 1783ع | predecessor2 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor2 = هينري ناڪس | birth_date = 22 فيبروري، 1732ع | birth_place = پوپس ڪريڪ، ورجينيا، برطانوي آمريڪا | death_date = {{death date and age|1799|12|14|1732|2|22}} | death_place = [[مائونٽ ورنن]]، ورجينيا، آمريڪا | resting_place = مائونٽ ورنن | party = [[آزاد سياستدان|آزاد]] | spouse = مارٿا واشنگٽن | occupation = فوجي آفيسر، سياستدان، زميندار | signature = George Washington signature.svg | branch = ورجينيا مليشيا، ڪانٽيننٽل آرمي، يو ايس آرمي | rank = جنرل آف دي آرميز }} '''جارج واشنگٽن''' (George Washington؛ پيدائش: 22 فيبروري، 1732ع، وفات: 14 ڊسمبر، 1799ع) گڏيل رياستن جي بنياد وجهندڙ پيلن ([[Founding Fathers of the United States|باني پيئرن]]) مان هڪ ۽ آمريڪا جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو، جنهن 1789ع کان 1797ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن آمريڪي انقلابي جنگ دوران [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جي ڪمانڊر طور آمريڪي فوجن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي سلطنت تي فتح حاصل ڪئي. آمريڪي آزاديءَ ۾ سندس اهم ڪردار جي ڪري کيس ”قوم جو ابو“ ([[Father of the Nation]]) سڏيو ويندو آهي. ورجينيا ۾ پيدا ٿيندڙ واشنگٽن فرانسيسي ۽ انڊين جنگ (1754ع-1763ع) دوران ورجينيا رجمينٽ جو ڪمانڊر رهيو. جڏهن 1775ع ۾ برطانيه خلاف آمريڪي انقلابي جنگ شروع ٿي، ته کيس ڪانٽيننٽل آرمي جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو. هن جي اڳواڻي ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 1781ع ۾ [[يارڪ ٽائون جو گهيرو|يارڪ ٽائون]] واري جنگ ۾ برطانوي فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي. واشنگٽن کي 1788ع ۽ 1792ع ۾ بنا مقابلي آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو. هن هڪ مضبوط قومي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ پنهنجي ڪابينا ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي اختلافن دوران غير جانبدار رهيو. هن ٻن مدن کانپوءِ صدارت تان هٽي ڪري هڪ اهم جمهوري مثال قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي آمريڪي آئين جي 22 هين ترميم ذريعي قانوني شڪل ڏني وئي. جارج واشنگٽن جي تصوير آمريڪي ثقافت جو هڪ اهم نشان آهي. آمريڪا جو گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] سندس نالي سان منسوب آهن. تاريخي ماهرن ۽ عوامي راءِ جي سروي موجب، کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين صدرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==ابتدائي زندگي (1732–1752)== <!-- linked from redirect "Early life of George Washington"--> {{Further|واشنگٽن خاندان}} [[File:Residence of the Washington Family on the Rappahannock.jpg|left|thumb|alt=واشنگٽن خاندان جي رهائش جو خاڪو|[[فيري فارم]]، [[واشنگٽن خاندان]] جي رهائشگاهه [[راپاها نڪ درياهه]] جي ڪناري تي [[اسٽافورڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾، جتي واشنگٽن پنهنجي نوجوانيءَ جو وڏو حصو گذاريو]] {{جارج واشنگٽن سلسلو}} جارج واشنگٽن 22 فيبروري 1732 تي {{efn|name=fn1|همعصر رڪارڊن ۾ سندس جنم [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون|پراڻي انداز]] جي جوليئن ڪئلينڊر ۽ [[نئين سال جون تاريخي يورپي تاريخون|اعلان واري انداز]] موجب 11 فيبروري 1731 طور درج ڪيو ويو. 1752 ۾ برطانوي [[نئون انداز ڪئلينڊر قانون 1750]] نافذ ٿيو، جنهن موجب سرڪاري تاريخي نظام گريگورين ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ سال جي شروعات 1 جنوري کان قرار ڏني وئي (اڳ ۾ 25 مارچ هوندي هئي). انهن تبديلين سبب تاريخن ۾ 11 ڏينهن جو اضافو ٿيو ۽ جنوري 1 کان مارچ 25 جي وچ واري تاريخن ۾ هڪ سال جو فرق پئجي ويو. وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون]].}} [[جارج واشنگٽن جنم يادگار]]، پوپس ڪريڪ، [[ويسٽمورلينڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=3–6}} هو [[آگسٽين واشنگٽن]] ۽ [[ميري بال واشنگٽن]] جي ڇهن ٻارن مان وڏو هو. سندس والد امن جو جج ۽ بااثر شخصيت هو، جنهن جي پهرين شادي جين بٽلر سان ٿي هئي ۽ ان مان چار ٻيا ٻار هئا. واشنگٽن پنهنجي والد سان گهڻو ويجهو نه رهيو ۽ بعد ۾ کيس گهٽ ياد ڪيو؛ سندس ماءُ سان به سندس لاڳاپا ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيا. ڀائرن ۾ هو خاص طور پنهنجي سڳو وڏو ڀاءُ [[لارنس واشنگٽن]] سان گهڻو ويجهو هو.{{sfn|Lengel|2005|p=7}} 1735 ۾ خاندان [[لٽل هنٽنگ ڪريڪ]] جي پوکيءَ واري زمين تي منتقل ٿيو، ۽ پوءِ 1738 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ويجهو [[فيري فارم]] تي اچي رهيو. جڏهن 1743 ۾ آگسٽين فوت ٿيو ته واشنگٽن کي فيري فارم ۽ ڏهه غلام ورثي ۾ مليا؛ لارنس کي لٽل هنٽنگ ڪريڪ مليو، جنهن جو نالو هن بدلائي [[ماؤنٽ ورنن]] رکيو.{{sfnm|Levy|2013|1pp=39, 55, 56|Morgan|2005|2p=407}} والد جي وفات سبب واشنگٽن کي پنهنجي سڳن اڌ ڀائرن جهڙي رسمي تعليم حاصل نه ٿي، جيڪي انگلينڊ جي [[ايپلبي گرامر اسڪول]] ۾ پڙهيا هئا. هن بدران [[لوئر چرچ اسڪول]]، [[هارٽفيلڊ، ورجينيا]] ۾ تعليم ورتي. هن رياضي ۽ زمين جي [[سروي]] سکيا ۽ هڪ ماهر [[خاڪا ٺاهيندڙ]] ۽ [[نقشه سازي]] ڪندڙ بڻيو. سندس سوانح نگار [[رون چرنو]] موجب، نوجوانيءَ تائين هو لکڻ ۾ “قابلِ ذڪر طاقت” ۽ “درستگي” جو مظاهرو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10–12|Ferling|2002|2p=14}} نوجوانيءَ ۾ هن سماجي روين بابت سو کان وڌيڪ اصول گڏ ڪري لکيا، جيڪي ”اخلاقي قاعدا“ جي نالي سان مشهور ٿيا؛ اهي اصول هڪ فرينچ ڪتاب جي انگريزي ترجمي مان نقل ڪيل هئا.{{sfn|Harrison|2015|p=19}} واشنگٽن اڪثر [[بيل ووار]] نالي جاگير تي ويندو هو، جيڪا [[وليم فيئرفيڪس]] جي ملڪيت هئي، جيڪو لارنس جو سسر هو. فيئرفيڪس سندس سرپرست ۽ ڄڻ ٻيو والد بڻيو. 1748 ۾ واشنگٽن فيئرفيڪس جي [[شينانڊوا وادي]] واري ملڪيت جي سروي لاءِ هڪ مهيني تائين ٽيم سان گڏ رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10, 19|Ferling|2002|2pp=14–15|Randall|1997|3p=36}} اڳين سال کيس [[وليم ۽ ميري ڪاليج]] مان سرويئر جو لائسنس مليو.{{efn|[[وليم ۽ ميري ڪاليج]] جي چارٽر موجب ان کي ورجينيا جي ڪائونٽين ۾ سرويئر مقرر ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته واشنگٽن اتي باقاعده ڪلاس اٽينڊ ڪيا هئا.}} جيتوڻيڪ هن روايتي شاگردي (اپرنٽس شپ) نه ڪئي هئي، پر [[ٿامس فيئرفيڪس]] کيس [[ڪلپيپر ڪائونٽي، ورجينيا]] جو سرويئر مقرر ڪيو. هن 20 جولاءِ 1749 تي عهدي جو حلف کنيو ۽ 1750 ۾ استعيفٰي ڏني. 1752 تائين هن شينانڊوا وادي ۾ لڳ ڀڳ 1500 ايڪڙ زمين خريد ڪري ورتي هئي ۽ مجموعي طور 2315 ايڪڙ زمين جو مالڪ بڻجي چڪو هو.{{sfnm|Fitzpatrick|1936|1loc=v. 19, p. 510|Chernow|2010|2pp=22–23}} 1751 ۾ واشنگٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ واحد ڀيرو اتر آمريڪا جي سرزمين کان ٻاهر سفر ڪيو، جڏهن هو لارنس سان گڏ [[بارباڊوس]] ويو، اميد ته اتي جي موسم سندس ڀاءُ جي [[ٽي بي]] (سل) کي فائدو ڏيندي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=24|Rhodehamel|2017|2loc=2: Powerful Ambitions, Powerful Friends}} ان سفر دوران واشنگٽن کي [[چيچڪ]] ٿي پئي، جنهن سندس چهري تي هلڪا نشان ڇڏيا، پر مستقبل جي بيماري کان مدافعت فراهم ڪئي. لارنس 1752 ۾ فوت ٿيو؛ واشنگٽن ماؤنٽ ورنن کي سندس بيواهه اين کان ليز تي ورتو، ۽ 1761 ۾ سندس وفات کان پوءِ مڪمل مالڪي حاصل ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=26, 52, 98}} بارباڊوس جو سفر واشنگٽن کي برطانوي ائٽلانٽڪ دنيا، پوکيءَ واري سماج ۽ سلطنتي انتظاميه جي انهن پهلوئن سان روشناس ڪرايو، جيڪي ورجينيا کان ٻاهر موجود هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=25}} == نوآبادي دور جي فوجي زندگي (1752–1758) == لارنس واشنگٽن جي [[ورجينيا مليشيا]] ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل طور خدمت جارج کي فوجي ڪميشن حاصل ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورجينيا جي ليفٽيننٽ گورنر [[رابرٽ ڊنويڊي]] واشنگٽن کي ميجر مقرر ڪيو ۽ چار مليشيا ضلعن مان هڪ جو ڪمانڊر بڻايو. برطانوي ۽ فرينچ فوجون [[اوهايو درياهه وادي]] تي ڪنٽرول لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون: برطانيا درياهه جي ڪناري تي قلعن جي تعمير ڪري رهيو هو، جڏهن ته فرينچ فوج درياهه ۽ [[ايري ڍنڍ]] جي وچ واري علائقي ۾ مضبوط ٿي رهي هئي.{{sfnm|Anderson|2007|1pp=31–32|Chernow|2010|2pp=26–27}} آڪٽوبر 1753 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي خاص نمائندي طور مقرر ڪيو ته هو فرينچ فوج کان مطالبو ڪري ته اهي برطانوي دعويٰ ڪيل زمين خالي ڪن. واشنگٽن کي [[ايروكوا اتحاد]] سان امن قائم ڪرڻ ۽ فرينچ فوج بابت ڄاڻ گڏ ڪرڻ جي به هدايت ڏني وئي. واشنگٽن [[ٽاناچيريسن]] نالي ايروكوا اڳواڻ سان [[لاگس ٽائون]] ۾ ملاقات ڪئي. واشنگٽن موجب، انهيءَ ملاقات ۾ ٽاناچيريسن کيس ”ڪونوتوڪوريوس“ سڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڳوٺن کي ڳڙڪائيندڙ“ هئي؛ اهو لقب اڳ ۾ سترهين صديءَ جي آخر ۾ سندس پردادا [[جان واشنگٽن]] کي [[سَسڪوهينڪ]] قوم طرفان ڏنو ويو هو.{{sfn|Calloway|2018|pp=25, 69}} واشنگٽن جو قافلو نومبر 1753 ۾ اوهايو درياهه تائين پهتو، جتي هڪ فرينچ گشتي ٽولي کين روڪيو. کين [[فورٽ لي بوف]] ڏانهن وٺي ويو ويو، جتي واشنگٽن جو دوستانه استقبال ڪيو ويو. هن فرينچ ڪمانڊر [[جئڪس ليگارڊيئر ڊي سينٽ پيئر]] کي برطانوي مطالبو پيش ڪيو، پر فرينچ روانگي کان انڪار ڪيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سينٽ پيئر پنهنجو باضابطه جواب ڏنو ۽ واپسي سفر لاءِ خوراڪ ۽ سياري جا ڪپڙا به ڏنا. واشنگٽن سخت سياري جي حالتن ۾ اهو خطرناڪ مشن مڪمل ڪيو ۽ جڏهن سندس رپورٽ ورجينيا ۽ لنڊن ۾ شايع ٿي ته کيس سڃاڻپ ملي.{{sfnm|Harrison|2015|1pp=25–26|Ferling|2009|2pp=15–18}} === فرينچ ۽ انڊين جنگ === {{Main|جارج واشنگٽن فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾}} [[File:French_and_Indian_War_map.png|thumb|upright=1.2|Map showing key locations in the فرينچ ۽ انڊين جنگ]] [[File:Washington the soldier.jpg|thumb|upright=1.2|”واشنگٽن دي سولجر“، 1834 جي تصوير جنهن ۾ هو [[مونونگاهيلا جي جنگ]] دوران گهوڙي تي سوار ڏيکاريل آهي]] فيبروري 1754 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 300 سپاهين تي مشتمل [[ورجينيا رجمنٽ]] جو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو، ۽ کيس [[اوهايو جي سنگم]] وٽ فرينچ فوج سان مقابلو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. واشنگٽن اپريل ۾ اڌ فوج سان روانو ٿيو ۽ جلد ئي معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 1,000 فرينچ سپاهي اتي [[فورٽ ڊيوڪين]] تعمير ڪري رهيا آهن. مئي ۾، جڏهن هن [[فورٽ نيسيسيٽي قومي ميدان جنگ]] وٽ دفاعي مورچو قائم ڪيو، ته خبر پئي ته فرينچ فوج لڳ ڀڳ 7 ميل پري ڪيمپ ڪري رهي آهي؛ هن حملي جو فيصلو ڪيو. فرينچ ٽولي لڳ ڀڳ 50 ماڻهن تي مشتمل هئي، تنهنڪري 28 مئي تي واشنگٽن اوچتو حملو ڪيو. سندس ورجينيا ۽ مقامي ساٿين فرينچن کي قتل ڪيو، جن ۾ سندن ڪمانڊر [[جوزف ڪولون ڊي جومون وِل]] پڻ شامل هو، جيڪو برطانيا لاءِ سفارتي پيغام کڻي آيو هو. فرينچن بعد ۾ پنهنجن ساٿين کي قتل ۽ بي دردي سان مئل ڏٺو، ۽ واشنگٽن کي ذميوار قرار ڏنو، جيڪو [[فورٽ نيسيسيٽي]] ڏانهن واپس هٽي ويو. ايندڙ مهيني ورجينيا رجمنٽ جا باقي سپاهي اچي مليا، ۽ کيس مڪمل ڪرنل جي حيثيت سان سڄي رجمنٽ جو ڪمانڊ ڏنو ويو. پر ڪيپٽن [[جيمس ميڪي]] جي اڳواڻي هيٺ ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ آزاد برطانوي ڪمپني به ساڻس شامل ٿي، جنهن جي شاهي ڪميشن واشنگٽن کان مٿانهين هئي، جنهن سبب قيادت بابت تڪرار پيدا ٿيو. 3 جولاءِ تي 900 فرينچ سپاهين فورٽ نيسيسيٽي تي حملو ڪيو، ۽ جنگ آخرڪار واشنگٽن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي ختم ٿي. واشنگٽن فرينچ نه ڄاڻندو هو، پر هن هڪ دستاويز تي صحي ڪئي جنهن ۾ اڻ ڄاڻائي طور جومون ول جي ”قتل“ جي ذميواري قبول ڪئي وئي؛ هن بعد ۾ ترجمان کي قصوروار قرار ڏنو. ورجينيا رجمنٽ کي ٻيهر ورهايو ويو ۽ واشنگٽن کي ڪيپٽن جو عهدو پيش ڪيو ويو، جيڪو دراصل تنزلي هئي، تنهنڪري هن انڪار ڪيو ۽ استعيفٰي ڏئي ڇڏي. جومون ول وارو واقعو ئي فرينچ ۽ انڊين جنگ جي شروعات بڻيو. 1755 ۾ واشنگٽن جنرل [[ايڊورڊ بريڊاڪ]] جو رضاڪار مددگار بڻيو، جنهن [[بريڊاڪ مهم]] جي قيادت ڪندي فورٽ ڊيوڪين ۽ [[اوهايو ملڪ]] مان فرينچن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. واشنگٽن جي صلاح تي بريڊاڪ فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. واشنگٽن سخت پيچش ۾ مبتلا هو، تنهنڪري شروعات ۾ مهم ۾ شامل نه ٿي سگهيو. جڏهن هو مونونگاهيلا وٽ ٻيهر شامل ٿيو ته فرينچ ۽ سندن مقامي اتحادي فوج تي اوچتو حملو ڪيو. ٻن ٽين حصي برطانوي فوج مارجي وئي يا زخمي ٿي وئي، ۽ بريڊاڪ مارجي ويو. ليفٽيننٽ ڪرنل [[ٿامس گيج]] جي حڪم هيٺ واشنگٽن بچيل سپاهين کي گڏ ڪري پٺتي مورچو سنڀاليو، جنهن سان باقي فوج بچي نڪري وئي. هن جنگ دوران سندس ٻه گهوڙا مارجي ويا ۽ ٽوپي ۽ ڪوٽ گولين سان ڇني ويا. هن جي بهادريءَ سان سندس اڳوڻي ناڪاميءَ واري شهرت بحال ٿي، پر کيس پوءِ ٿيندڙ مهمن جي منصوبابندي ۾ شامل نه ڪيو ويو. آگسٽ 1755 ۾ ورجينيا رجمنٽ ٻيهر منظم ڪئي وئي ۽ ڊنويڊي کيس ٻيهر ڪرنل مقرر ڪيو. هن جلد ئي سينياريٽي بابت ڪيپٽن [[جان ڊيگورٿي]] سان تڪرار ڪيو، جيڪو [[فورٽ ڪمبرلينڊ]] ۾ ميري لينڊ جي ٽولي جي قيادت ڪري رهيو هو. واشنگٽن فورٽ ڊيوڪين خلاف حملو ڪرڻ جو خواهشمند هو ۽ شاهي ڪميشن لاءِ ڪوششون ڪيون، پر [[لارڊ لاڊون]] کيس انڪار ڪيو ۽ صرف فورٽ ڪمبرلينڊ جي ذميواري کان آزاد ڪيو. 1758 ۾ ورجينيا رجمنٽ کي [[فوربز مهم]] ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن فورٽ ڊيوڪين تي قبضو ڪيو وڃي. جنرل [[جان فوربز]] ڪجهه معاملن ۾ واشنگٽن جي صلاح مڃي، پر قلعو وٺڻ لاءِ رستي بابت سندس راءِ رد ڪئي. پوءِ به هن واشنگٽن کي اعزازي برگيڊيئر جنرل بڻايو ۽ هڪ بريگيڊ جي قيادت ڏني. پر حملي کان اڳ ئي فرينچ قلعو ڇڏي ويا. هڪ غلط فهميءَ واري فائرنگ ۾ 14 مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا. مايوس ٿي واشنگٽن جلد ئي استعيفٰي ڏني ۽ [[ماؤنٽ ورنن]] موٽي ويو. واشنگٽن جي قيادت هيٺ ورجينيا رجمنٽ ڏهه مهينن ۾ 300 ميل سرحدي علائقي جي حفاظت ڪئي ۽ ويهن مقامي حملن کي روڪيو. هن رجمنٽ کي وڌيڪ پيشاور بڻايو ۽ ان جي تعداد 300 کان وڌائي 1,000 تائين پهچائي. جيتوڻيڪ کيس شاهي ڪميشن نه ملي، جنهن سبب هو برطانيا کان ناخوش رهيو، پر هن قيادت، خود اعتمادي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جو وڏو تجربو حاصل ڪيو. نوآبادي سياستدانن جي تباهي ڪندڙ مقابلي کيس بعد ۾ مضبوط مرڪزي حڪومت جي حمايت ڪرڻ تي آمادہ ڪيو. == شادي، شهري ۽ سياسي زندگي (1759–1775) == {{Main|جارج واشنگٽن جي سياسي ارتقا}} <!-- linked from redirect "George Washington between the wars" --> {{multiple image | image1 = Washington 1772.jpg | alt1 = ڪرنل جي وردي ۾ بيٺل واشنگٽن جي رسمي تصوير | caption1 = ''ڪرنل جارج واشنگٽن''، 1772 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي | image2 = Martha Dandridge Custis, John Wollaston, 1757.jpg | alt2 = نوجوان مارٿا واشنگٽن جي تيل رنگ واري تصوير | caption2 = ''مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس''، 1757 جي تصوير جيڪا [[جان وولاسٽن]] ٺاهِي }} 6 جنوري 1759 تي، 26 ورهين جي عمر ۾، واشنگٽن 27 ورهين جي امير زميندار جي بيواهه [[مارٿا واشنگٽن|مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس]] سان شادي ڪئي. مارٿا ذهين، باوقار ۽ جاگير سنڀالڻ ۾ ماهر هئي، ۽ ٻنهي جي شادي خوشگوار رهي.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=33–34|Wiencek|2003|2p=69}} هو [[ماؤنٽ ورنن]] ۾ رهڻ لڳا، جتي واشنگٽن تمباڪو ۽ ڪڻڪ پوکي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=97–98|Fischer|2004|2p=14}} هن شاديءَ وسيلي مارٿا جي {{convert|18000|acre|ha|-2|adj=on}} [[ڊينيل پارڪ ڪَسٽِس جي جاگير]] ۾ هڪ-ٽئين حصي جي ڏاجي ملڪيت تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، ۽ باقي ٻن-ٽئين حصي کي مارٿا جي ٻارن لاءِ سنڀاليو. ان سان هو ورجينيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سندس سماجي حيثيت وڌائي.{{sfn|Wiencek|2003|pp=9–10, 67–69, 80–81}} واشنگٽن جي زور ڀرڻ تي، گورنر [[نوربورن برڪلي، چوٿون بارون بوٽيٽورٽ|لارڊ بوٽيٽورٽ]] 1754 ۾ ڊنويڊي طرفان ڪيل وعدو پورو ڪيو ته فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾ رضاڪار مليشيا سان خدمت ڪندڙن کي زمين جا انعام ڏنا ويندا.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=100|2a1=Chernow|2y=2010|2p=184}} 1770 جي آخر ۾ واشنگٽن اوهايو ۽ [[ڪاناوها درياهه]] واري علائقي جي زمينن جو جائزو ورتو ۽ سرويئر [[وليم ڪرافورڊ]] کي زمين ورهائڻ لاءِ مقرر ڪيو. ڪرافورڊ {{convert|23200|acre|ha}} زمين واشنگٽن کي الاٽ ڪئي. واشنگٽن ويٽرنز کي چيو ته زمين پوک لاءِ موزون ناهي، ۽ {{convert|20147|acre|ha}} خريد ڪرڻ تي راضي ٿيو، جنهن ڪري ڪجهه ماڻهن کي لڳو ته ساڻن دوکو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=44–45|Grizzard|2002|2pp=135–137}} هن ماؤنٽ ورنن جي پکيڙ ٻيڻي ڪري {{convert|6500|acre|ha|-2}} تائين پهچائي، ۽ 1775 تائين غلامن جو انگ به ٻيڻو ڪري سؤ کان مٿي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} هڪ معزز فوجي هيرو ۽ وڏو زميندار هئڻ سبب، واشنگٽن مقامي عهدن تي رهيو ۽ 1758 کان شروع ٿيندڙ ستن سالن تائين [[فريڊرڪ ڪائونٽي، ورجينيا]] جي نمائندگي ڪندي [[ورجينيا هائوس آف برجيزز]] لاءِ چونڊيو ويو.{{efn|هن 1755 ۽ 1757 ۾ به چونڊ وڙهي پر ناڪام ٿيو.{{sfn|Misencik|2014|p=176}}}}{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} شروعاتي قانون سازي واري دور ۾ هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1760ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيو ۽ برطانيا جي ٽيڪس ۽ [[آمريڪي نوآبادين ۾ تجارتي پابندين واري پاليسي]] جو نمايان نقاد بڻيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=49–54, 68}} هو انگلينڊ مان عياشي شيون درآمد ڪندو هو ۽ تمباڪو برآمد ڪري ادائيگي ڪندو هو. گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ وڌندڙ خرچن سبب 1764 تائين هو £1,800 جو قرضدار ٿيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=49–50}} لنڊن جي واپاري رابرٽ ڪيري تي سندس مڪمل انحصار سندس معاشي تحفظ لاءِ خطرو بڻيو.{{efn|20 سيپٽمبر 1765 جي خط ۾ واشنگٽن "رابرٽ ڪيري اينڊ ڪمپني" کي گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ لنڊن جي مهانگي شين بابت احتجاج ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=138|Ferling|2009|2p=68}}}}{{sfn|Ellis|2004|p=51}} 1764 کان 1766 جي وچ ۾ هن فصل تبديل ڪري تمباڪو بدران ڪڻڪ کي اهم نقد فصل بڻايو، ۽ [[جارج واشنگٽن جي اٽي جي چڪي]] ۽ ڀنگ جي پوک شامل ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=141|Ragsdale|2021|2pp=23, 41–42}} واشنگٽن جي سوتيلي ڌيءُ پيٽسي کي مرگي جا دورا پوندا هئا ۽ 1773 ۾ ماؤنٽ ورنن تي فوت ٿي وئي، جنهن سان واشنگٽن کي سندس وراثت مان ڪجهه حصو مليو ۽ قرض ادا ڪري سگهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=161|Gardner|2013}} === برطانوي پارليامينٽ ۽ تاج جي مخالفت === {{further|آمريڪي انقلاب|جارج واشنگٽن آمريڪي انقلاب ۾}} واشنگٽن انهن ٽيڪسن جي مخالفت ڪئي جيڪي [[برطانوي پارليامينٽ]] نمائندگي کان سواءِ نوآبادين تي لاڳو ڪيا.{{sfn|Chernow|2010|p=136}} هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765]] کي ظالماڻو قرار ڏنو ۽ ان جي خاتمي تي خوشي ظاهر ڪئي. [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي جواب ۾ هن مئي 1769 ۾ تجويز پيش ڪئي ته ورجينيا وارا برطانوي شين جو بائيڪاٽ ڪن؛ اهي قانون گهڻو ڪري 1770 ۾ ختم ڪيا ويا.{{sfnm|Glover|2014|1pp=42–46|Taylor|2016|2p=75}} واشنگٽن ۽ ٻين نوآبادين کي [[1763 جو شاهي فرمان]] تي به ڪاوڙ هئي، جنهن [[اليگيني جبلن]] جي اولهه ۾ آبادڪاري تي پابندي وڌي هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=137, 148|Taylor|2016|2pp=61, 75}} برطانيا پاران مغربي زمين جي [[زميني قياس آرائي]] ۾ مداخلت به ناراضگي جو سبب بڻي.{{sfn|Calloway|2018|p=184}} 1774 ۾ [[بوسٽن ٽي پارٽي]] جي جواب ۾ پارليامينٽ [[جبراتي قانون]] پاس ڪيا، جن کي واشنگٽن "اسان جي حقن ۽ مراعاتن تي حملو" قرار ڏنو.{{sfnm|Randall|1997|1p=262|Chernow|2010|2p=166|Taylor|2016|3p=119}} انهيءَ سال جولاءِ ۾ هن ۽ [[جارج ميسن]] [[فيرفڪس ريزولووز]] تيار ڪيا، جن ۾ [[اٽلانٽڪ غلام واپار]] ختم ڪرڻ جي اپيل شامل هئي؛ اهي منظور ڪيا ويا.{{sfn|Chernow|2010|p=167}} آگسٽ ۾ واشنگٽن [[پهريون ورجينيا ڪنوينشن]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ کيس [[پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] لاءِ نمائندو چونڊيو ويو.{{sfnm|1a1=Ferling|1y=2010|1p=100|Glenn|2014|2p=82}} 1774 ۾ تڪرار وڌڻ سان، هن ورجينيا ۾ مليشيا کي تربيت ڏني ۽ ڪانگريس طرفان لاڳو ڪيل [[ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن]] جي بائيڪاٽ تي عمل ڪرائڻ منظم ڪيو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=108|Taylor|2016|2pp=126–127}} == فوج جو ڪمانڊر اِن چيف (1775–1783) == {{further|جارج واشنگٽن جي فوجي ڪيريئر}} [[File:George Washington, 1776.jpg|thumb|alt=ڪرنل وردي ۾ بيٺل جنرل جارج واشنگٽن جي رسمي تصوير، ڪنٽينينٽل آرمي جي ڪمانڊر طور|''جنرل واشنگٽن، ڪنٽينينٽل آرمي جو ڪمانڊر''، 1776 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي]] [[آمريڪي انقلابي جنگ]] 19 اپريل 1775 تي [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪارڊ جون جنگيون]] سان شروع ٿي.{{sfn|Taylor|2016|p=132}} واشنگٽن 4 مئي تي تڪڙ ۾ [[ماؤنٽ ورنن]] ڇڏي [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[ٻئي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|p=182}} 14 جون تي ڪانگريس [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي ۽ [[جان ايڊمز]] واشنگٽن کي ان جو [[ڪمانڊر اِن چيف]] نامزد ڪيو—خاص طور تي سندس فوجي تجربي ۽ ان خيال سبب ته ورجينيا جو ماڻهو نوآبادين کي وڌيڪ متحد ڪري سگهندو. ايندڙ ڏينهن ڪانگريس يڪراءِ طور هن کي چونڊيو.{{efn|چرنو مطابق، واشنگٽن کي ڪمانڊ لاءِ بهترين چونڊ سمجهڻ جا ٻيا سبب هن جي “وڌيڪ باوقار موجودگي، تمام بهتر فيصلو، وڌيڪ سياسي هوشياري، ۽ بي مثال رعب” وغيره هئا؛ يعني هن وٽ قيادت لاءِ مناسب مزاج موجود هو.{{sfn|Chernow|2010|p=185}}}}{{sfnm|Taylor|2016|1pp=132–133|Ellis|2004|2pp=67–68|Chernow|2010|3pp=185–186|Cogliano|2024|4pp=94–95}} واشنگٽن 16 جون تي قبوليت واري تقرير ڪئي ۽ پگهار وٺڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ سندس خرچن جي ادائيگي ڪئي وئي.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=294|2a1=Rhodehamel|2y=2017|2loc=5: "Because We Are Americans"|Taylor|2016|3pp=141–142|Ferling|2009|4pp=86–87}} ڪانگريس واشنگٽن لاءِ اهم اسٽاف آفيسر چونڊيا، جن ۾ [[آرٽيمس وارڊ]]، [[هوريشيو گيٽس]]، [[چارلس لي]]، [[فلپ اسڪائيلر]]، ۽ [[نٿانيل گرين]] شامل هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=190–191|Ferling|2002|2p=108}} [[هينري ناڪس]] پنهنجي [[فوجي هٿيارن ۽ سامان]] بابت ڄاڻ سان ايڊمز ۽ واشنگٽن کي متاثر ڪيو ۽ کيس ڪرنل ۽ توپخاني جو سربراهه بڻايو ويو. اهڙي طرح، واشنگٽن [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي ذهانت ۽ بهادريءَ کان متاثر ٿيو؛ پوءِ هن هيملٽن کي ڪرنل بڻايو ۽ کيس پنهنجو [[ايڊ ڊي ڪيمپ]] مقرر ڪيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=109–110|Puls|2008|2p=31}} واشنگٽن شروع ۾ ڪارن سپاهين جي ڀرتي تي پابندي وڌي—چاهي آزاد هجن يا غلام. برطانيا نوآبادين کي ورهائڻ جو موقعو ڏٺو: ورجينيا جي نوآبادي گورنر [[ڊنمور جو اعلان]] جاري ڪيو، جنهن تحت جيڪڏهن غلام برطانوي فوج ۾ شامل ٿين ته کين آزاديءَ جو وعدو ڏنو ويو.{{sfn|Morgan|2000|pp=290–291}} هن اعلان ۽ فوجين جي ضرورت جي ڪري واشنگٽن ٿوري ئي عرصي ۾ پنهنجو پابنديءَ وارو فيصلو واپس ورتو.{{sfnm|Painter|2006|1p=65|Hirschfeld|1997|p=2}} جنگ جي پڇاڙيءَ تائين ڪنٽينينٽل آرمي جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي سپاهين جو تعلق ڪارن سان هو، ۽ ڪجهه کي آزادي به ملي.{{sfn|Taylor|2016|p=231}} === بوسٽن جو گهيرو === {{Main|بوسٽن جو گهيرو}} اپريل 1775 ۾ وڌندڙ بغاوت جي ردعمل طور برطانوي فوجين [[بوسٽن]] تي قبضي ڪيو، ۽ قيادت جنرل [[ٿامس گيج]] وٽ هئي، جيڪو آمريڪا ۾ برطانوي فوجن جو ڪمانڊر هو.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–123}} مقامي مليشيائن شهر کي گهيرو ڪري برطانوي فوجن کي ڦاسائي ڇڏيو، جنهن سان جمود واري حالت پيدا ٿي.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–122, 143}} واشنگٽن جڏهن بوسٽن طرف روانو ٿيو ته نعريباز هجوم ۽ سياسي تقريبن سان سندس آجيان ٿي؛ هو [[پيٽرياٽ]] تحريڪ جي علامت بڻجي ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=193}} 2 جولاءِ تي پهچڻ بعد هن فوج جو معائنو ڪيو، پر مليشيا کي بي ضابطه ڏٺائين.{{sfn|Taylor|2016|p=143}} صلاح مشوري کان پوءِ هن [[بينجمن فرينڪلِن]] جي تجويز ڪيل سڌارن تي عمل شروع ڪيو: فوجي مشقون لاڳو ڪيون ۽ سخت نظم وضبط جا قدم کنيا.{{sfnm|Isaacson|2003|1p=303|Ferling|2002|2p=112|Taylor|2016|3p=143|Fitzpatrick|1936|4p=514}} هن [[بنڪر هِل جي جنگ]] ۾ سٺو ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ڪجهه سپاهين کي آفيسر بڻايو، ۽ جن کي نااهل سمجهيو تن کي هٽايو.{{sfn|Ferling|2002|pp=112–113, 116}} آڪٽوبر ۾ بادشاهه [[جارج ٽيون]] اعلان ڪيو ته نوآباديون کليل بغاوت ۾ آهن، ۽ گيج کي ڪمانڊ کان هٽائي جنرل [[وليم هو]] کي مقرر ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=208|Taylor|2016|2pp=133–135}} جڏهن [[چارلس درياهه]] ڄمي ويو ته واشنگٽن بوسٽن تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر گيٽس ۽ ٻين کي اڻ تربيت يافته مليشيا کي مضبوط قلعابندين تي حملي لاءِ موڪلڻ قبول نه هو. ان بدران، واشنگٽن [[ڊورچسٽر هائٽس جي قلعي بندي]] ڪرڻ تي راضي ٿيو ته جيئن برطانوي فوج کي شهر ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪري سگهجي.{{sfn|Ferling|2009|p=100}} 17 مارچ تي 8,906 برطانوي سپاهي، 1,100 [[لويالسٽ]]، ۽ 1,220 عورتون ۽ ٻار افراتفريءَ واري سامونڊي لڏپلاڻ شروع ڪيائون. واشنگٽن 500 ماڻهن سان شهر ۾ داخل ٿيو ۽ کين صاف حڪم ڏنائين ته ڦرلٽ نه ڪن.{{sfn|McCullough|2005|pp=105–107}} هن بوسٽن ۾ فوجي اختيار استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ شهري معاملن کي مقامي اختيارين وٽ رهڻ ڏنو.{{efn|24 جنوري 1776 تي ڪانگريس جي نمائندي [[ايڊورڊ رَٽليج]] (واشنگٽن جي خدشن جي تائيد ڪندي) تجويز ڏني ته برطانيا وانگر جنگي کاتو قائم ڪيو وڃي.{{sfn|Wright|1983|p=89}} [[بورڊ آف وار]] جي تنظيم 1776 کان پوءِ ڪيترين اهم تبديلين مان گذري.{{sfn|Wright|1983|p=121f}}}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=227–228|Lengel|2005|2pp=124–126|Ferling|2002|3pp=116–119|Taylor|2016|4pp=144, 153–154}} === نيو يارڪ ۽ نيو جرسي === {{Main|نيو يارڪ ۽ نيو جرسي مهم}} ==== لانگ آئلينڊ جي جنگ ==== {{Main|لانگ آئلينڊ جي جنگ}} [[File:Battle_of_Long_Island.png|thumb|alt=نيو يارڪ ۾ برطانوي لهرائي ۽ واشنگٽن جي پوئتي هٽڻ ڏيکاريندڙ نقشو|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] جو نقشو]] بوسٽن جي فتح کان پوءِ واشنگٽن صحيح اندازو لڳايو ته برطانوي نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي ايندا ۽ بدلو وٺندا. هو 13 اپريل 1776 تي اتي پهتو ۽ قلعي بندين جي تعمير جو حڪم ڏنائين. هن پنهنجي فوجن کي اهو به حڪم ڏنو ته عام ماڻهن ۽ سندن ملڪيت سان عزت سان پيش اچن، جيئن بوسٽن وارن سان برطانوي فوجن هٿان ٿيندڙ زيادتين جهڙا واقعا نه ٿين.{{sfn|Chernow|2010|pp=229–230}} برطانوي فوجون—سؤ کان وڌيڪ جهازن ۽ هزارين سپاهين سميت—جولاءِ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي پهچڻ لڳيون ته شهر جو گهيرو ڪن.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=32–33|Taylor|2016|2pp=162–163}} هو جي فوجي طاقت 32,000 باقاعده سپاهين ۽ [[هيشن]] مددگار فوجين تي مشتمل هئي؛ واشنگٽن وٽ 23,000 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا اڻ تربيت يافته ڀرتي ۽ مليشيا هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=244–245|Taylor|2016|2pp=162–163}} آگسٽ ۾ هو 20,000 فوجين سان [[گريوزينڊ، بروڪلن]] وٽ لهرايو ۽ واشنگٽن جي قلعي بندين ڏانهن وڌيو. پنهنجن جرنيلن جي مخالفت باوجود، واشنگٽن غلط ڄاڻ جي بنياد تي وڙهڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس لڳو هو ته هو جي فوج رڳو لڳ ڀڳ 8,000 آهي.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=95–96|Chernow|2010|2p=244}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن جي پاسي (فلينڪ) تي حملو ڪيو ۽ 1,500 پيٽرياٽ جاني نقصان ڪرايا.{{sfn|Taylor|2016|p=164}} واشنگٽن [[مئنهيٽن]] ڏانهن پوئتي هٽيو.{{sfn|McCullough|2005|pp=186–195}} هو واشنگٽن ڏانهن امن ڳالهين جو پيغام موڪليو ۽ کيس “جارج واشنگٽن، ايسڪوائر” لکي مخاطب ڪيو. واشنگٽن اهو پيغام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ مطالبو ڪيو ته کيس سفارتي آداب موجب مخاطب ڪيو وڃي—باغي طور نه.{{sfnm|Chernow|2010|1p=240|Pearson|2009|2pp=157–158|Taylor|2016|3p=164}} خدشن هوندي به واشنگٽن جنرل گرين جي صلاح مڃي [[فورٽ واشنگٽن]] جي بچاءَ جو فيصلو ڪيو، پر آخرڪار کيس اهو ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfnm|McCullough|2005|1pp=236–237|Chernow|2010|2pp=257–262|Rhodehamel|2017|3loc=6: Winter Soldier}} هو پيڇو ڪيو ۽ واشنگٽن [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[فورٽ لي]] ڏانهن هٽيو. نومبر ۾ هو [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ فورٽ واشنگٽن تي قبضو ڪري ويو. نيو يارڪ شهر جي لويالسٽن هو کي آزاد ڪندڙ سمجهيو ۽ افواهه ڦهلايو ته شهر کي باهه واشنگٽن لڳائي هئي.{{sfnm|Alden|1996|1p=137|Taylor|2016|2p=165}} هاڻي 5,400 سپاهين تائين محدود ٿي ويل واشنگٽن جي فوج [[نيو جرسي جي صوبي]] مان پوئتي هٽندي وئي.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=224–226|Taylor|2016|2pp=166–169}} ==== ڊيلاوير پار ڪرڻ، ٽرينٽن، ۽ پرنسٽن ==== {{Main|جارج واشنگٽن جو ڊيلاوير درياهه پار ڪرڻ|ٽرينٽن جي جنگ|پرنسٽن جي جنگ}} [[File:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|upright=1.4|alt=برفاني پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ ۾ بيٺل واشنگٽن جي تصوير|[[واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي (1851 جون تصويرون)|''واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي''، ايمانوئل لوئٽز]] (1851)]] واشنگٽن [[ڊيلاوير درياهه]] پار ڪري [[پنسلوانيا]] ۾ داخل ٿيو، جتي جنرل [[جان سليوان]] 2,000 وڌيڪ سپاهين سان اچي هن سان مليو.{{sfn|Taylor|2016|pp=166–167, 169}} سامان جي کوٽ، سخت سياري، ڀرتين جي مدي پوري ٿيڻ، ۽ [[فرار]] ٿيڻ سبب ڪنٽينينٽل آرمي جو مستقبل شڪ ۾ پئجي ويو.{{sfnm|Ketchum|1999|1p=235|Chernow|2010|2p=264}} هو [[ٽرينٽن، نيو جرسي]] ۾ هڪ [[هيشن]] ڇانوڻي قائم ڪئي ته اولهندي نيو جرسي ۽ ڊيلاوير جي اوڀرئين ڪناري تي ڪنٽرول رهي.{{sfn|Taylor|2016|p=169}} 26 ڊسمبر 1776 جي سحر وقت، واشنگٽن—ڪرنل ناڪس ۽ توپخاني جي مدد سان—پنهنجن ماڻهن جي اڳواڻي ڪندي [[ٽرينٽن جي جنگ]] ۾ هيشنن تي ڪامياب اوچتو حملو ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=270, 275–276|Ferling|2002|2pp=146–147|Fischer|2004|3pp=170, 232–234, 254, 405}} 3 جنوري 1777 تي واشنگٽن نيو جرسي موٽي آيو ۽ [[پرنسٽن جي جنگ]] ۾ [[پرنسٽن، نيو جرسي]] وٽ برطانوي باقاعده فوجين تي حملو ڪيو؛ 40 آمريڪي مارجي يا زخمي ٿيا ۽ 273 برطانوي مارجي يا قيد ٿيا.{{sfnm|Fischer|2004|1p=254|Ketchum|1999|2pp=306–307|Alden|1996|3p=146}} هو سياري لاءِ نيو يارڪ شهر ڏانهن واپس هٽيو.{{sfn|Taylor|2016|p=172}} واشنگٽن پنهنجي سياري واري هيڊڪوارٽر [[مورِس ٽائون، نيو جرسي]] ۾ قائم ڪيو.{{sfn|Patterson|2004|p=101}} حڪمتِ عمليءَ موجب، ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون فتحون انتهائي اهم هيون: انهن پيٽرياٽس جو حوصلو بحال ڪيو ۽ برطانوي حڪمتِ عمليءَ کي ناڪام ڪيو، جيڪا زور ڏيکاري پوءِ نرم شرطن سان صلح ڪرائڻ تي مبني هئي—اهڙي طرح جنگ جو رُخ بدلجي ويو.{{sfnm|1a1=Taylor|1y=2016|1p=172|2a1=Fischer|2y=2004|2p=367|3a1=Willcox|3a2=Arnstein|3y=1988|3p=164}} === فلاڊيلفيا === {{Main|فلاڊيلفيا مهم}} ==== برينڊيوائن، جرمن ٽائون، ۽ سيراٽوگا ==== {{Main|برينڊيوائن جي جنگ|جرمن ٽائون جي جنگ|سيراٽوگا جون جنگيون}} جولاءِ 1777 ۾ برطانوي جنرل [[جان برگوئين]] [[ڪيوبيڪ]] مان پنهنجي فوجن کي ڏکڻ ڏانهن آندو، [[سيراٽوگا مهم]] ۾؛ هن [[فورٽ ٽائڪانڊيروگا جو گهيرو (1777)]] ٻيهر هٿ ڪيو، ۽ ارادو ڪيو ته [[نيو انگلينڊ]] کي جدا ڪري. بهرحال، جنرل هو نيو يارڪ شهر مان پنهنجي فوج کي ڏکڻ طرف فلاڊيلفيا کڻي ويو ۽ [[آلبني، نيو يارڪ]] ڀرسان برگوئين سان شامل نه ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=300–301}} واشنگٽن ۽ [[مارڪيز ڊي لا فاييٽ|گِلبرٽ، مارڪيز ڊي لا فاييٽ]] هو سان مقابلي لاءِ تڪڙو فلاڊيلفيا ڏانهن وڌيا. 11 سيپٽمبر 1777 تي [[برينڊيوائن جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن کي چالاڪيءَ سان مات ڏني ۽ بنا مزاحمت آمريڪي گادي واري شهر فلاڊيلفيا ۾ داخل ٿيو. آڪٽوبر ۾ [[جرمن ٽائون، فلاڊيلفيا]] وٽ برطانوي فوج تي هڪ پيٽرياٽ [[جرمن ٽائون جي جنگ|حملو]] ناڪام ٿيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=340–341|Chernow|2010|2pp=301–304}} [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] ۾ پيٽرياٽس جي اڳواڻي جنرل [[هوريشيو گيٽس]] ڪندو هو. برگوئين جي ڏکڻ طرف حرڪت بابت فڪر سبب، واشنگٽن جنرل [[بينڊڪٽ آرنولڊ]] ۽ [[بينجمن لنڪن]] سان وڌيڪ فوجون اتر طرف موڪليون. 7 آڪٽوبر 1777 تي برگوئين [[سيراٽوگا جون جنگيون|بيمس هائٽس]] وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مدد کان ڪٽجي ويو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. گيٽس جي فتح واشنگٽن جي نقادن کي همٿائي ڇڏيو، جيڪي گيٽس کي بهتر فوجي اڳواڻ سمجهندا هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=312–313}} حياتي نويس جان آلڊن مطابق، “واشنگٽن جي فوجن جي هار ۽ مٿئين نيو يارڪ ۾ فتحن جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيڻ لازمي هو.”{{sfn|Alden|1996|p=163}} واشنگٽن لاءِ ساراهه گهٽجڻ لڳي.{{sfn|Lender|Stone|2016|pp=36–37}} ==== ويلِي فورج ۽ مون مَٿ ==== {{Main|ويلِي فورج|مون مَٿ جي جنگ}} [[File:Washington and Lafayette at Valley Forge.jpg|thumb|alt=سياري جي ماحول ۾ ويلِي فورج تي گھوڙن تي سوار واشنگٽن ۽ مارڪيز ڊي لا فاييٽ ڏيکاريندڙ تصوير|''ويلِي فورج تي واشنگٽن ۽ لا فاييٽ''، 1907 جي تصوير جيڪا [[جان وارڊ ڊنس مور]] ٺاهِي]] ڊسمبر 1777 ۾ واشنگٽن ۽ سندس 11,000 سپاهين واري فوج فلاڊيلفيا جي اتر ۾ [[ويلِي فورج]] ۾ سياري جا ڪئمپ لڳايا. اتي بيمارين ۽ کاڌي، ڪپڙن ۽ رهائش جي کوٽ سبب 2,000 کان 3,000 ماڻهو فوت ٿيا، ۽ فوج 9,000 کان به گهٽ رهجي وئي.{{sfnm|Ferling|2002|1p=186|Alden|1996|2pp=165, 167}} فيبروري تائين واشنگٽن کي سپاهين جي حوصلن جي گهٽتائي ۽ وڌندڙ ڀڄڻ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Alden|1996|p=165}} آفيسرن جي [[ڪانوَي سازش|اندروني بغاوت]] سبب ڪانگريس جي ڪجهه ميمبرن واشنگٽن کي ڪمانڊ تان هٽائڻ تي غور ڪيو، پر واشنگٽن جي حامين مزاحمت ڪئي ۽ آخرڪار اهو معاملو ختم ڪيو ويو.{{sfn|Heydt|2005}} واشنگٽن بار بار ڪانگريس کي سامان ۽ خوراڪ بابت درخواستون موڪليون ۽ ڪانگريس جي وفد آڏو صورتحال جي تڪڙ کي واضح ڪيو.{{sfn|Stewart|2021|pp=242–244}} ڪانگريس فراهمي جي لائينن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ [[ڪوارٽر ماسٽر]] ۽ [[ڪميسري]] کاتن جي تنظيمِ نو تي راضي ٿي، جڏهن ته واشنگٽن [[1778 جو گرينڊ فورج]]{{efn|مثال طور ڏسو: ٽاڊ ڊبليو. برايسٽيڊ، ''گرينڊ فورج 1778''، ويسٽ هولم پبلشنگ، 2016.}} شروع ڪري ڀرپاسي مان خوراڪ گڏ ڪئي.{{sfnm|Carp|2017|1pp=44–47|Herrera|2022|2p=2|Bodle|2004|3pp=36–40, 215–216}} ان دوران بارون [[فريڊرِش وِلهيلم فون شٽيو بن]] جي لڳاتار مشقن واشنگٽن جي نون ڀرتي ٿيل ماڻهن کي نظم وضبط واري جنگي قوت ۾ بدلائي ڇڏيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=342, 356, 359|Ferling|2009|2p=172|Alden|1996|3p=168}} واشنگٽن کيس [[آمريڪي فوج جي انسپيڪٽر جنرل جو دفتر|انسپيڪٽر جنرل]] مقرر ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=281}} 1778 جي شروعات ۾ فرانس آمريڪن سان [[اتحاد جو معاهدو (1778)]] ڪيو.{{sfn|Taylor|2016|p=188}} مئي ۾ هو استعيفيٰ ڏني ۽ ان جي جاءِ تي [[هينري ڪلنٽن (برطانوي فوجي آفيسر، ڄائو 1730)|سر هينري ڪلنٽن]] مقرر ٿيو.{{sfn|Ferling|2007|p=296}} ان ئي جون ۾ برطانوي فوج فلاڊيلفيا خالي ڪري نيو يارڪ ڏانهن نڪري وئي ۽ واشنگٽن آمريڪي ۽ فرينچ جرنيلن جي جنگي صلاحڪار ڪائونسل گهرائي. هن پوئتي هٽندڙ برطانوي فوج تي محدود حملو ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. جنرل لي ۽ لا فاييٽ 4,000 ماڻهن سان واشنگٽن جي ڄاڻ کان سواءِ اڳتي وڌيا ۽ 28 جون تي پهرئين حملو خراب طريقي سان ڪيا. واشنگٽن لي کي ڪمانڊ تان هٽايو ۽ [[مون مَٿ جي جنگ]] ۾ وڏي ويڙهه کان پوءِ نتيجو برابر رهيو. برطانوي فوجون نيو يارڪ ڏانهن پوئتي هٽنديون رهيون.{{sfnm|Alden|1996|1pp=176–177|Ferling|2002|2pp=195–198}} هي جنگ “اتر ۽ وچين رياستن ۾ مهم جو خاتمو” ثابت ٿي؛ واشنگٽن ٽن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برطانيا سان ٻيهر ڪنهن وڏي مقابلي واري جنگ ۾ نه لڳو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=7: Brandywine, Germantown, and Monmouth}} برطانوي ڌيان ڏکڻ واري محاذ ڏانهن هليو ويو؛ 1778 جي آخر ۾ جنرل ڪلنٽن [[ساوانا، جارجيا]] تي قبضو ڪيو، جيڪو آمريڪي ڏکڻ جو اهم بندرگاهه هو.{{sfn|Taylor|2016|p=230}} واشنگٽن، ان دوران، برطانيا جا مقامي اتحادي [[ايروكوئس]] خلاف [[سليوان مهم|هڪ مهم]] جو حڪم ڏنو ۽ سندن ڳوٺ تباهه ڪيا.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} === جاسوسي ۽ ويسٽ پوائنٽ === {{Main|ڪلپر رنگ|بينڊڪٽ آرنولڊ جو فوجي ڪيريئر، 1777–1779}} واشنگٽن برطانيا خلاف جاسوسي نظام جوڙڻ سان آمريڪا جو پهريون [[جاسوسن جو سربراهه]] بڻيو.{{sfn|Nagy|2016|p=274}} 1778 ۾ ميجر [[بينجمن ٽالمج]] واشنگٽن جي هدايت تي [[ڪلپر رنگ]] قائم ڪيو ته نيو يارڪ ۾ برطانوي فوج بابت ڳجهي معلومات گڏ ڪئي وڃي.{{sfn|Rose|2006|pp=75, 224, 258–261}} ڪلپر رنگ جي انٽيليجنس فرينچ فوجن کي برطانوي اوچتي حملي کان بچايو؛ اهو برطانوي حملو پاڻ به واشنگٽن جي جنرل مان برطانيا جو جاسوس بڻيل بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڄاڻ تي ٻڌل هو.{{sfn|Rose|2006|loc=[https://archive.org/details/washingtonsspies00alex/page/n207/mode/2up n207]}} واشنگٽن آرنولڊ جي بي وفائيءَ وارن ڪيترا واقعا اڳ به نظرانداز ڪيا هئا، حالانڪه آرنولڊ ڪيترين مهمن ۾ نمايان رهيو هو، جن ۾ [[بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڪيوبيڪ مهم|ڪيوبيڪ تي چڙهائي]] به شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=378–387|Philbrick|2016|2p=35}} 1779 ۾ آرنولڊ برطانوي جاسوسي سربراهه [[جان آندري]] کي حساس ڄاڻ ڏيڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد برطانيا کي [[ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ]] تي قبضو ڪرائڻ هو—هڊسن درياهه تي آمريڪا جي هڪ اهم دفاعي جاءِ.{{sfn|Philbrick|2016|pp=250–251, 269}} 21 سيپٽمبر تي آرنولڊ آندري کي ڇانوڻي تي قبضي جا منصوبا ڏنا.{{sfnm|Palmer|2006|pp=306, 315, 319, 320}} مليشيا آندري کي پڪڙي ورتو ۽ منصوبن جا ڪاغذ هٿ آيا، جنهن کان پوءِ آرنولڊ نيو يارڪ ڀڄي ويو.{{sfnm|Rhodehamel|2017|1loc=8: The Great Man|Palmer|2006|2p=410}} آرنولڊ جي غداريءَ جي خبر ملڻ تي واشنگٽن فورٽ جي چوڌاري اهم هنڌن تي آرنولڊ هيٺ مقرر ڪمانڊرن کي واپس گهرايو ته ڪنهن به ملي ڀڳت جو امڪان ختم ڪيو وڃي. هن ويسٽ پوائنٽ تي ذاتي طور ڪمانڊ سنڀالي ۽ ان جي دفاعن کي ٻيهر منظم ڪيو.{{sfnm|Palmer|2006|1pp=370–371|Middlekauff|2015|2p=232}} === ڏکڻ وارو محاذ ۽ يارڪ ٽائون === {{Main|آمريڪي انقلابي جنگ جو ڏکڻ وارو محاذ|يارڪ ٽائون جو گهيرو}} [[File:Plan_of_the_Battle_of_Yorktown_1875.png|thumb|alt=يارڪ ٽائون تي آمريڪي ۽ فرينچ فوجن جي اڳڀرائي ڏيکاريندڙ نقشو|[[يارڪ ٽائون جو گهيرو]] جو نقشو]] جون 1780 تائين برطانيا [[ڏکڻ ڪيرولائنا]] جي [[پائيڊمونٽ]] تي قبضو ڪري چڪي هئي ۽ ڏکڻ تي ان جو مضبوط ڪنٽرول هو. تنهن هوندي به، واشنگٽن ۾ نئون جوش تڏهن پيدا ٿيو جڏهن لا فاييٽ فرانس مان وڌيڪ جهازن، ماڻهن ۽ رسدن سان واپس آيو،{{sfnm|Taylor|2016|1p=234|Alden|1996|2pp=187–188}} ۽ جولاءِ ۾ مارشل [[جان-بپتِست ڊوناٽيان ڊي ويمور، ڪومت ڊي روشامبو|روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ 5,000 تجربيڪار فرينچ سپاهي [[نيوپورٽ، روڊ آئلينڊ]] تي پهتا.{{sfn|Lancaster|Plumb|1985|p=311}} جنرل ڪلنٽن ڊسمبر ۾ آرنولڊ کي—هاڻي برطانيا جو بريگيڊيئر جنرل—1,700 سپاهين سان ورجينيا موڪليو ته [[پورٽسمَٿ، ورجينيا]] تي قبضو ڪري ۽ پيٽرياٽ فوجن تي ڇاپا هڻي. واشنگٽن آرنولڊ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ لا فاييٽ کي ڏکڻ طرف موڪليو.{{sfn|Chernow|2010|p=403}} شروعات ۾ واشنگٽن جي اميد هئي ته جنگ جو رخ نيو يارڪ ڏانهن کڻي وڃي، جيئن ورجينيا مان برطانوي فوجون هٽجن ۽ جنگ اتي ختم ٿئي؛ پر روشامبو کيس صلاح ڏني ته ورجينيا ۾ [[چارلس ڪارنوالس، پهريون مارڪيز آف ڪارنوالس|ڪارنوالس]] وڌيڪ مناسب هدف آهي.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=403–404}} 19 آگسٽ 1781 تي واشنگٽن ۽ روشامبو [[يارڪ ٽائون، ورجينيا]] ڏانهن مارچ شروع ڪيو، جيڪو اڄ “[[:en:Washington–Rochambeau Revolutionary Route|واشنگٽن–روشامبو انقلابي رستو]]” جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Lengel|2005|p=335}} واشنگٽن وٽ 7,800 فرينچ سپاهي، 3,100 مليشيا، ۽ 8,000 ڪنٽينينٽل فوجي موجود هئا. گهيري واري جنگ (سيج وارفيئر) ۾ نا تجربيڪار هجڻ سبب، هو اڪثر روشامبو جي راءِ تي ڀاڙيندو هو. ان هوندي به، روشامبو ڪڏهن به جنگ جي ڪمانڊنگ آفيسر طور واشنگٽن جي اختيار کي للڪاريو نه.{{sfn|Chernow|2010|p=413}} سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ تائين پيٽرياٽ-فرينچ فوجن يارڪ ٽائون کي گهيرو ڪري برطانوي فوج کي ڦاسائي ڇڏيو، جڏهن ته فرينچ بحريه [[چيساپيڪ جي جنگ]] ۾ ڪامياب ٿي نڪتي. آخري آمريڪي جارحيت جي شروعات واشنگٽن جي فائر ڪيل هڪ گولي سان ٿي.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} گهيرو 19 آڪٽوبر 1781 تي برطانوي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان ختم ٿيو؛ 7,000 کان وڌيڪ برطانوي سپاهي [[جنگي قيدي]] بڻيا.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198, 201|Chernow|2010|2pp=372–373, 418|Lengel|2005|3p=337}} واشنگٽن ٻن ڏينهن تائين هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تي ڳالهين ڪندو رهيو، ۽ سرڪاري دستخطي تقريب 19 آڪٽوبر تي ٿي.{{sfnm|1a1=Mann|1y=2008|1p=38|2a1=Lancaster|2a2=Plumb|2y=1985|2p=254|3a1=Chernow|3y=2010|3p=419}} جيتوڻيڪ امن معاهدي بابت ڳالهين کي اڃا ٻه سال لڳا، پر يارڪ ٽائون انقلابي جنگ جي آخري اهم جنگ ثابت ٿي، ۽ برطانوي پارليامينٽ مارچ 1782 ۾ جنگي ڪارروائيون روڪڻ تي راضي ٿي.{{sfn|Fleming|2007|pp=194, 312}} === فوج جي برطرفي ۽ استعيفيٰ === {{Main|جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ}} [[File:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|upright=1.2|alt=جان ٽرمبل جي تصوير: جنرل واشنگٽن ميري لينڊ اسٽيٽ هائوس جي هال ۾ ورديءَ ۾ بيٺل، چوڌاري رياستدان وغيره، ۽ هو پنهنجو عهدو ڇڏيندي (ڪميشن واپس ڏيندي) ڏيکاريل|''[[جنرل جارج واشنگٽن پنهنجي ڪميشن تان استعيفيٰ ڏئي رهيو آهي]]''، 1824 جي تصوير جيڪا [[جان ٽرمبل]] ٺاهِي]] اپريل 1782 ۾ جڏهن امن ڳالهين جي شروعات ٿي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ٻنهي آهستي آهستي پنهنجون فوجون ڪڍڻ شروع ڪيون.{{sfn|Taylor|2016|pp=313–315}} مارچ 1783 ۾ واشنگٽن ڪاميابيءَ سان [[نيوبرگ سازش]] کي ٿڌو ڪيو—هي آمريڪي آفيسرن جي هڪ رٿيل بغاوت هئي، جيڪا پگهار نه ملڻ سبب پيدا ٿي هئي.<ref name=anb/>{{sfn|Browne|2016|pp=11–16}} واشنگٽن خرچن جو $450,000 جو حساب پيش ڪيو، جيڪو هن فوج لاءِ اڳواٽ ادا ڪيو هو. اهو حساب طئه ڪيو ويو، پر وڏين رقمن بابت غير واضح هو، ۽ ان ۾ اهي خرچ به شامل هئا جيڪي سندس زال هيڊڪوارٽر تي ملاقاتن دوران ڪيا هئا.{{sfn|Alden|1996|p=209}} 3 سيپٽمبر 1783 تي جڏهن [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]] دستخط ٿيو ته برطانيا سرڪاري طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي. واشنگٽن پنهنجي فوج کي برطرف ڪيو ۽ 2 نومبر تي سپاهين کي الوداعي خطاب ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=350}} هن [[نيو يارڪ ۾ برطانوي فوجن جي انخلا جو ڏينهن]] جي نگراني ڪئي ۽ جلوسن ۽ جشنن سان سندس آجيان ڪئي وئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=446, 448–449, 451|Puls|2008|2pp=184–186}} ڊسمبر 1783 جي شروعات ۾ واشنگٽن [[فرانسز ٽاورن]] تي پنهنجن آفيسرن کان ودا ڪئي، ۽ ٿوري ئي عرصي بعد [[جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ|ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ ڏئي ڇڏي]].{{sfn|Taylor|2016|p=319}} ورديءَ ۾ آخري ڀيرو ظاهر ٿيندي هن ڪانگريس آڏو هڪ بيان ڏنو: “مان ان کي پنهنجي سرڪاري حياتيءَ جي هن آخري سنجيده عمل کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ اڻ ٽر فرض سمجهان ٿو، ته پنهنجي انتهائي پيارِي ملڪ جي مفادن کي قادرِ مطلق خدا جي حفاظت ۾ ڏيان، ۽ انهن ماڻهن کي—جن کي انهن مفادن جي نگراني سونپي وئي آهي—سندس پاڪ نگهبانيءَ حوالي ڪريان.”{{sfnm|Alden|1996|1p=210|Chernow|2010|2pp=451–452, 455}} واشنگٽن جي استعيفيٰ ملڪ ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ساراهي وئي؛ تاريخدان [[ايڊورڊ جَي. لارسَن]] مطابق، پوءِ وارن تاريخدانن ان کي “هڪ نمايان واقعو” قرار ڏنو جنهن ملڪ جي سياسي رخ کي ترتيب ڏنو.{{sfnm|Larson|2014|1p=10|Wood|1992|2p=206}}{{efn|[[ٿامس جيفرسن]] واشنگٽن جي “اعتدال ۽ فضيلت” جي ساراهه ڪئي، ڇو ته هن ڪمانڊ ڇڏڻ قبول ڪئي. ٻڌايو وڃي ٿو ته جڏهن مصور [[بينجمن ويسٽ]] بادشاهه جارج ٽئين کي واشنگٽن جي ارادن بابت ٻڌايو ته بادشاهه چيو: “جيڪڏهن هو ائين ڪري، ته هو دنيا جو سڀ کان وڏو ماڻهو هوندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=454|Taylor|2016|2pp=319–320}}}} ساڳئي مهيني واشنگٽن کي [[سوسائٽي آف دي سنسناٽي]] جو “پريزيڊنٽ-جنرل” مقرر ڪيو ويو—هي انقلابي جنگ جي آفيسرن جي هڪ نئين قائم ٿيل موروثي برادري هئي.{{sfn|Chernow|2010|p=444}} == ابتدائي جمهوري دور (1783–1789) == {{Further|ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز}} === مائونٽ ورنن ڏانهن واپسي === {{Quote box |align=right |width=26em |quote="مان رڳو سڀني سرڪاري خدمتن کان رٽائر نه ٿيو آهيان، پر مان پاڻ پنهنجي اندر به واپس موٽي رهيو آهيان، ۽ مون کي دل جي گهراين سان اطمينان ٿيندو ته مان اڪيلائيءَ جي سير ڏسان ۽ خانگي حياتيءَ جي رستن تي قدم رکان&nbsp;... مان زندگيءَ جي ڌارا سان نرم نرميءَ سان هيٺ لهي هلندس، جيستائين مان پنهنجن ابن ڏاڏن سان گڏ ننڊ ڪريان." |author= — جارج واشنگٽن، لا فاييٽ ڏانهن خط ۾.<br> 1 فيبروري 1784.{{sfnm|Randall|1997|1p=410|Flexner|1974|2pp=182–183|3a1=Dalzell|3a2= Dalzell|3y=1998|3p=112}}}} جنگ جي {{frac|8|1|2}} سالن مان مائونٽ ورنن تي فقط ڏهه ڏينهن گذارڻ کان پوءِ، واشنگٽن پنهنجي گهر موٽڻ لاءِ بي چين هو. هو ڪرسمس جي شام تي پهتو؛ پروفيسر [[جان اي. فرلِنگ]] لکيو ته هو خوش هو ته “ڪيمپ جي شور غوغا ۽ عوامي حياتيءَ جي مصروف منظرن” کان آزاد ٿي ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=246}} مائونٽ ورنن تي کيس عزت ڏيڻ لاءِ ملندڙ مهمانن جو وهڪرو لڳاتار جاري رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=462|Ferling|2009|2pp=255–256}} واشنگٽن جنگ کان اڳ شروع ڪيل [[گريٽ ڊسمَل سوايمپ]] ۽ [[پوٽو ميڪ ڪمپني|پوٽو ميڪ ڪينال]] وارن منصوبن ۾ پنهنجون دلچسپيون ٻيهر سرگرم ڪيون، پر انهن مان ڪنهن به کيس ڪا ڪمائي نه ڏني.{{sfn|Ferling|2010|pp=332–334}} هن 1784 ۾ پنهنجي اوهايو ملڪيتن جي جائزي لاءِ 34 ڏينهن جو، {{convert|680|mi|km|adj=on}} سفر ڪيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=247–255}} هن مائونٽ ورنن ۾ نئين سر تعمير ۽ سجاوٽ جي ڪم جي تڪميل جي نگراني ڪئي، جنهن سندس رهائش کي اهڙي حويليءَ ۾ بدلائي ڇڏيو جيڪا اڄ تائين موجود آهي—پر سندس مالي حالت مضبوط نه هئي. قرض ڏيندڙ کيس جنگي دور جي [[depreciation|قدر گهٽيل]] ڪرنسي ۾ ادائيگيون ڪندا هئا، ۽ هن تي ٽيڪسن ۽ اجرتن جا وڏا بقايائون هئا. سندس غير موجودگيءَ دوران مائونٽ ورنن مان ڪو منافعو نه ٿيو، ۽ وبائي آفتن ۽ خراب موسم سبب فصلن جي پيداوار لڳاتار خراب رهي. 1787 ۾ سندس جاگير مسلسل يارهين سال به خساري ۾ رهي.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=246–247|Chernow|2010|2pp=552–553|Ellis|2004|3p=167}} پنهنجي جاگير کي ٻيهر منافعي بخش بڻائڻ لاءِ واشنگٽن نئين زمين سازيءَ (لينڊ اسڪيپنگ) جو منصوبو اختيار ڪيو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ وڻن ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن جي هڪ حد پوکڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfnm|Wulf|2011|1p=52|Subak|2018|2pp=43–44}} هن 1785 ۾ اسپين جي بادشاهه [[چارلس ٽئين (اسپين)|چارلس ٽئين]] کان تحفي طور هڪ [[Stud (animal)|نسلي نر جانور]] ملڻ کان پوءِ [[خچر]]ن جي نسل وڌائڻ (بريڊنگ) به شروع ڪئي؛{{sfn|Coe|2020|p=xxii}} هن جو خيال هو ته اهي زراعت ۾ انقلاب آڻيندا.<ref>{{cite magazine |last=Coe|first=Alexis |url=https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |title=George Washington Saw a Future for America: Mules |date=February 12, 2020 |magazine=Smithsonian|ref=none |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121085447/https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |archivedate=November 21, 2025}}</ref> === 1787 جي آئيني ڪنوينشن === {{Main|آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)}} [[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|upright=1.2|alt=هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي جي تصوير: آمريڪا جي آئين تي صحيح ٿيندي ڏيکاريل؛ واشنگٽن بطور صدارت ڪندڙ آفيسر ساڄي پاسي بيٺل|''[[آمريڪا جي آئين تي صحيح جو منظر]]''، 1940 جي تصوير جيڪا [[هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي]] ٺاهِي؛ 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] تي واشنگٽن کي صدارت ڪندڙ آفيسر طور ڏيکاري ٿي]] جون 1783 ۾ خانگي حياتي ڏانهن موٽڻ کان اڳ، واشنگٽن مضبوط اتحاد (يونين) لاءِ سڏ ڏنو. جيتوڻيڪ کيس خدشو هو ته سول معاملن ۾ مداخلت جي الزام هيٺ اچي سگهي ٿو، تنهن هوندي به هن رياستن ڏانهن هڪ سرڪيولر خط موڪليو، جنهن ۾ هن چيو ته [[ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز]] “ريتيءَ جي رسّي” کان وڌيڪ ڪجهه به ناهن. هن سمجهيو ته قوم “انتشار ۽ افراتفري” جي ڪناري تي آهي، ٻاهرين مداخلت لاءِ ڪمزور آهي، ۽ هڪ قومي آئين مضبوط مرڪزي حڪومت هيٺ رياستن کي متحد ڪري ڇڏيندو.{{sfnm|Alden|1996|1p=221|Chernow|2010|2p=518|Ferling|2009|3p=266}} جڏهن [[شيئز جي بغاوت]] آگسٽ 1786 ۾ ميساچوسٽس ۾ ڀڙڪي، تڏهن واشنگٽن وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳو ته قومي آئين ضروري آهي.{{sfn|Chernow|2010|pp=517–519}}<ref name=anb/> ڪجهه قومپرست (نيشنلسٽ) خوفزده هئا ته نئين جمهوريه قانون کان خالي حالت ڏانهن لهي رهي آهي؛ انهن 11 سيپٽمبر 1786 تي [[اناپولس ڪنوينشن (1786)|اناپولس]] ۾ ملاقات ڪري ڪانگريس کان مطالبو ڪيو ته ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز نظرِثاني ڪيا وڃن.{{sfnm|Taylor|2016|1pp=373–374|Ferling|2009|2p=266}} ڪانگريس 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] فلاڊيلفيا ۾ رکڻ تي راضي ٿي، ۽ هر رياست کي نمائندا موڪلڻ لاءِ چيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=523|Taylor|2016|2pp=373–374}} واشنگٽن کي ورجينيا وفد جو اڳواڻ چونڊيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. هن کي ڪنوينشن جي قانوني حيثيت بابت خدشا هئا، ۽ هن [[جيمس ميڊيسن]]، هينري ناڪس، ۽ ٻين سان صلاح ڪئي. انهن کيس شرڪت لاءِ قائل ڪيو، ڇو ته سندن خيال هو ته سندس موجودگي شايد هٻڪائيندڙ رياستن کي نمائندا موڪلڻ تي آماده ڪري، توثيق (ريٽيفڪيشن) واري عمل کي هموار ڪري، ۽ ڪنوينشن کي جواز به ڏئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=220–221|Ferling|2009|2p=266}} واشنگٽن 9 مئي 1787 تي فلاڊيلفيا پهتو، ۽ ڪنوينشن 25 مئي تي شروع ٿيو. بينجمن فرينڪلِن واشنگٽن کي اجلاس جي صدارت لاءِ نامزد ڪيو، ۽ هو متفقه طور چونڊيو ويو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=520–521, 523, 526, 529|Unger|2013|2p=33}} نمائندي [[ايڊمنڊ رئنڊالف]]، ميڊيسن جي [[ورجينيا منصوبي]] کي پيش ڪيو؛ ان ۾ مڪمل نئون آئين ۽ هڪ خودمختيار قومي حڪومت تجويز ٿيل هئي، جنهن جي واشنگٽن تمام گهڻي سفارش ڪئي.{{sfn|Ferling|2010|pp=359–360}} پر نمائندگيءَ بابت تفصيل انتهائي تڪراري ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ مقابلي طور [[نيو جرسي منصوبي]] کي به اڳيان آندو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=553}} 10 جولاءِ تي واشنگٽن اليگزينڊر هئملٽن کي لکيو: “مان تقريبن هن ڪنوينشن جي ڪارروائين مان ڪنهن موافق نتيجي ڏسڻ کان نا اميد ٿي ويو آهيان، ۽ تنهن ڪري هن ڪم ۾ ڪنهن به طرح شامل ٿيڻ تي پڇتاءُ ٿو ڪريان.”{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} ان هوندي به، هن پنهنجي وقار کي ٻين نمائندن جي ڪم لاءِ استعمال ڪيو، ۽ ڪيترن کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ته [[آمريڪا جو آئين|آئين]] جي توثيق جي حمايت ڪن.{{sfn|Alden|1996|p=229}} آخري متن ٻنهي منصوبن وچ ۾ [[ڪنڪٽيڪٽ ٺاهه]] اختيار ڪيو، ۽ 17 سيپٽمبر 1787 تي 55 مان 39 نمائندن ان تي صحيحون ڪيون.{{sfnm|Alden|1996|p=229}}<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|publisher=The White House|accessdate=January 12, 2025|title=The Constitution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109041436/https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/ |archivedate=January 9, 2026}}</ref> === پهرين صدارتي چونڊ === {{Main|1788–1789 آمريڪا جي صدارتي چونڊ}} 1789 جي پهرين صدارتي چونڊ کان ٿورو اڳ، 1788 ۾ واشنگٽن کي [[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] جو [[چانسلر]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Morrison|2009|p=6}} هو پنهنجي صدارت دوران به اهو عهدو نڀائيندو رهيو، ۽ پنهنجي وفات تائين ان تي رهيو.<ref name="chancellor">{{cite web |title=Duties and History |url=https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |publisher=[[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] |accessdate=April 2, 2021 |archivedate=March 7, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307230012/https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |url-status=live }}</ref> پهرين صدارتي چونڊ لاءِ ڪنوينشن جي نمائندن اڳ ئي واشنگٽن جي صدارت جو اندازو لڳايو هو، ۽ چونڊ کان پوءِ عهدي جي تعريف ڪرڻ (آفيس جي صورت) کيس پاڻ طئي ڪرڻ لاءِ ڇڏي ڏني.{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} جڏهن رياستي اليڪٽرن 4 فيبروري 1789 تي ووٽ ڏنا،{{sfnm|1a1=Chernow|1y=2010|1pp=559–560|2a1=Ferling|2y=2009|2p=361}} تڏهن واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو—آمريڪي صدرن ۾ اها انوکي ڳالهه آهي.{{sfn|Chernow|2010|p=551}} [[جان ايڊمز]] نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=274}} جيتوڻيڪ واشنگٽن لکيو ته مائونٽ ورنن ڇڏڻ بابت کيس “پريشان ۽ تڪليف ڏيندڙ احساس” ٿيا، تڏهن به هو 16 اپريل تي نيو يارڪ شهر ڏانهن روانو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=274–275|Chernow|2010|2pp=559–561|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} == صدارت (1789–1797) == {{Main|جارج واشنگٽن جي صدارت}} {{Infobox U.S. Cabinet |align=right |Name=واشنگٽن |President=[[جارج واشنگٽن]] |President start=1789 |President end=1797 |Vice President=[[جان ايڊمز]] |Vice President start=1789 |Vice President end=1797 |State=[[جان جي]] (عارضي) |State start=1789 |State end=1790 |State 2=[[ٿامس جيفرسن]] |State start 2=1790 |State end 2=1793 |State 3=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |State start 3=1794 |State end 3=1795 |State 4=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |State start 4=1795 |State end 4=1797 |Treasury=[[اليگزينڊر هئملٽن]] |Treasury start=1789 |Treasury end=1795 |Treasury 2=[[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start 2=1795 |Treasury end 2=1797 |War=[[هينري ناڪس]] |War start=1789 |War end=1794 |War 2=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |War date 2=1795 |War 3=[[جيمس مڪ هينري]] |War start 3=1796 |War end 3=1797 |Justice=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |Justice start=1789 |Justice end=1794 |Justice 2=[[وليم براڊفورڊ (اٽارني جنرل)|وليم براڊفورڊ]] |Justice start 2=1794 |Justice end 2=1795 |Justice 3=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)|چارلس لي]] |Justice start 3=1795 |Justice end 3=1797 }} === پهريون مدو === {{Further|واشنگٽن، ڊي. سي. جي تاريخ|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|وِسڪي بغاوت|اتر-اولهه هندستاني جنگ|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|آمريڪا جي ڪابينه|آمريڪا جي ڪابينه}} [[File:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|thumb|''جارج واشنگٽن''، {{circa|1795}}، [[گِلبرٽ اسٽيوئرٽ]] جي ٺهيل، شروعاتي حلف برداريءَ واري تصوير، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]|left]]واشنگٽن 30 اپريل 1789 تي [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري|حلف بردار]] ٿيو، ۽ نيو يارڪ شهر ۾ [[فيڊرل هال]] تي [[آمريڪا جي صدر جي عهدي جو حلف|عهدو سنڀالڻ جو حلف]] کنيو.{{efn|هن ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته ڇا واشنگٽن حلف جي پڇاڙيءَ ۾ “سو هلپ مي گاڊ” (خدا منهنجي مدد ڪري) شامل ڪيو يا نه.{{sfnm|Henriques|2020|1loc=3: "I Cannot Tell a Lie"|Alden|1996|2p=236}}}}{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2pp=550–551|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} سندس گاڏي کي مليشيا ۽ هڪ مارچنگ بينڊ اڳيان وٺي هليا، ۽ حلف برداريءَ جي جلوس ۾ رياستي اڳواڻن ۽ پرڏيهي معزز مهمانن به شرڪت ڪئي؛ هجوم لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن جو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=566–567|Randall|1997|2p=448}} [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] ماسن طرفان فراهم ڪيل [[جارج واشنگٽن جي حلف برداريءَ واري بائيبل|بائيبل]] تي حلف کڻايو.{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2p=568}} واشنگٽن سينيٽ چيمبر ۾ تقرير پڙهي، جنهن ۾ هن دعا ڪئي ته “اهو قادرِ مطلق وجود ... آمريڪا جي ماڻهن جي آزادي ۽ خوشحاليءَ کي مقدس بڻائي.”{{sfnm|Randall|1997|1p=448|Alden|1996|2p=236}} جيتوڻيڪ هو بنا پگهار خدمت ڪرڻ گهري پيو، ڪانگريس زور ڀريو ته هو پگهار وٺي،<ref name="anb" /> ۽ واشنگٽن لاءِ ساليانو $25,000 مقرر ڪيا (جڏهن ته نائب صدر لاءِ ساليانو $5,000).{{sfnm|Chernow|2010|1p=552|Rhodehamel|2017|2loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي لکيو: “اسان جي حالت ۾ هر ڳالهه جو پهريون قدم اڳئين مثال (precedent) بڻجندو، تنهن ڪري منهنجي دل جي خواهش آهي ته اهي مثال سچن اصولن تي قائم ٿين.”{{sfn|Unger|2013|p=76}} انهيءَ مقصد لاءِ هن سينيٽ طرفان تجويز ڪيل وڏا خطابي لقب—جهڙوڪ “هز ميجسٽي” يا “هز هائينس دي پريزيڊنٽ”—رد ڪيا، ۽ “مِسٽر پريزيڊنٽ” کي ترجيح ڏني.{{sfnm|Bartoloni-Tuazon|2014|1pp=1, 9|Unger|2013|2p=80}} سندس ايگزيڪيوٽو اڳيون مثال (executive precedents) ۾ حلف برداريءَ جي تقرير، ڪانگريس ڏانهن پيغام، ۽ [[آمريڪا جي ڪابينه|ڪابينه واري صورت]] سان [[آمريڪا جي وفاقي حڪومت|ايگزيڪيوٽو شاخ]] کي ترتيب ڏيڻ شامل هئا.{{sfn|Unger|2013|pp=236–237}} هن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] لاءِ پهريان جج به چونڊيا.{{sfn|Banner|2024|p=13}} واشنگٽن انتظامي صلاحيت رکندڙ ۽ ماڻهوءَ جي قابليت ۽ ڪردار جو سٺو پرکيندڙ هو.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=197–198|Unger|2013|2pp=236–237}} پراڻي [[ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن]] وٽ ڪم سنڀالڻ لاءِ اختيار گهٽ هئا: قيادت ڪمزور، ڪو ايگزيڪيوٽو نه، ڪلارڪن جي ننڍڙي بيوروڪريسي، وڏو قرض، بي قدر ڪاغذي ڪرنسي، ۽ ٽيڪس لڳائڻ جو اختيار نه هو.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} ڪانگريس 1789 ۾ ايگزيڪيوٽو کاتا قائم ڪيا، جن ۾ [[آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ|اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ]]، [[آمريڪا جو وار ڊپارٽمينٽ|وار ڊپارٽمينٽ]]، ۽ [[آمريڪا جو ٽريزري ڊپارٽمينٽ|ٽريزري ڊپارٽمينٽ]] شامل هئا. واشنگٽن [[ايڊمنڊ رئنڊالف]] کي [[آمريڪا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ساموئل اوسگُڊ]] کي [[پوسٽ ماسٽر جنرل]]، [[ٿامس جيفرسن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[هينري ناڪس]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف وار|سيڪريٽري آف وار]]، ۽ [[اليگزينڊر هئملٽن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف ٽريزري|سيڪريٽري آف ٽريزري]] مقرر ڪيو. واشنگٽن جي ڪابينه صلاح مشوري ۽ راءِ ڏيڻ وارو ادارو بڻجي وئي؛ آئين ان کي لازمي قرار نه ڏنو هو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=281–282|Cooke|2002|2pp=4–5|Chervinsky|2020|3pp=4–5}} واشنگٽن ڪابينه جي بحث کي پنهنجي چونڊيل موضوعن تائين محدود رکندو هو، ۽ کاتي جي سربراهن کان توقع رکندو هو ته هو خوشدلي سان سندس فيصلا لاڳو ڪن.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} هن [[آمريڪا جي صدرن جا ويٽو|ويٽو]] جي اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ به احتياط ڪيو، ۽ لکيو: “مان ڪيترن بلن تي صحيح ڪريان ٿو، جيتوڻيڪ منهنجو فيصلو انهن جي ابتڙ هوندو آهي.”{{sfn|Ellis|1999|p=133}} واشنگٽن سياسي ڌڙابنديءَ جو مخالف هو ۽ پنهنجي سموري صدارت دوران غير جماعتِي رهيو (آمريڪا جو واحد صدر جنهن اهڙو ڪيو).{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} هو وفاقيت (federalist) واري طرزِ حڪومت لاءِ همدرد هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} سندس ويجها صلاحڪار ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، جيڪي پوءِ [[پهريون پارٽي نظام]] جو پيش خيمو ثابت ٿيا. هئملٽن [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] ٺاهي ته قومي قرض/ڪريڊٽ مضبوط ٿئي ۽ ملڪ مالي طور طاقتور بڻجي. جيفرسن هئملٽن جي ايجنڊا جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪن]] قائم ڪيا. واشنگٽن، البت، هئملٽن جي ايجنڊا کي ترجيح ڏني، ۽ اها آخرڪار لاڳو ٿي—جنهن سبب سخت تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Cooke|2002|p=7}} واشنگٽن جي پهرين مدي جا ٻيا اندروني مسئلا مستقل گاديءَ جي رٿابندي،{{sfn|Bordewich|2016|pp=150–157}} ڪيترن آئيني ترميمن جي منظوري جن ۾ [[آمريڪا جو بل آف رائيٽس|بل آف رائيٽس]] شامل هو، ۽ غلامي بابت جاري بحث،{{sfn|Bordewich|2016|pp=198–206, 213–220}} توڙي مقامي آمريڪي علائقن ڏانهن توسيع بابت تڪرار هئا.{{sfn|Genovese|Landry|2021|pp=34–38}} واشنگٽن قومي اتحاد وڌائڻ لاءِ 26 نومبر 1789 کي [[آمريڪا ۾ ٿئنڪس گِونگ|ٿئنڪس گِونگ]] جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=585, 609|Henriques|2006|2p=65|3a1=Novak|3a2=Novak|3y=2007|3pp=144–146}} === ٻيون مدو === [[File:Official_Presidential_portrait_of_Thomas_Jefferson_(by_Rembrandt_Peale,_1800).jpg|thumb|alt=مٿي ۽ ڪلها ڏيکاريندڙ تصوير|[[ٿامس جيفرسن]] جي تصوير]] واشنگٽن شروعات ۾ پنهنجي پهرين مدي کان پوءِ رٽائر ٿيڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو عهدي کان ٿڪجي پيو هو ۽ صحت به خراب هئي. ڪابينه اندر ڇڪتاڻ ۽ جماعتِي تنقيدن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، هن ٻئي مدي لاءِ گهٽ دلچسپي ڏيکاري، ۽ مارٿا به نه ٿي چاهيو ته هو ٻيهر بيهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=674-675, 678|Ferling|2009|2p=362|Randall|1997|3p=484}} واشنگٽن جو ڀاڻيجو [[جارج آگسٽين واشنگٽن (جارج واشنگٽن جو ڀاڻيجو)|جارج آگسٽين واشنگٽن]]، جيڪو سندس غيرموجودگيءَ ۾ مائونٽ ورنن سنڀالي رهيو هو، سخت بيمار هو، جنهن واشنگٽن جي رٽائر ٿيڻ واري خواهش کي وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Chernow|2010|p=687}} پر ڪيترن ماڻهن کيس ٻيهر بيهڻ لاءِ زور ڀريو. ميڊيسن چيو ته سندس غيرحاضري ڪابينه ۽ ايوان ۾ خطرناڪ سياسي ڦوٽ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيندي. جيفرسن به التجا ڪئي ته هو رٽائر نه ٿئي، ۽ وعدو ڪيو ته هئملٽن خلاف پنهنجا حملا ڇڏي ڏيندو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=421|Randall|1997|2p=482|Chernow|2010|3pp=675, 678}} هئملٽن چيو ته واشنگٽن جي غيرحاضري ملڪ لاءِ “سڀ کان وڏي برائي” ثابت ٿيندي.{{sfn|Chernow|2005|p=403}} جڏهن [[1792 جي آمريڪا جي صدارتي چونڊ|1792 جي چونڊ]] ويجهو آئي، واشنگٽن راضي ٿيو ته هو بيهي.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} 13 فيبروري 1793 تي [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] متفقه طور واشنگٽن کي ٻيهر صدر چونڊيو، جڏهن ته [[جان ايڊمز]] 77 بمقابله 50 ووٽن سان ٻيهر نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} واشنگٽن 4 مارچ 1793 تي فلاڊيلفيا ۾ [[ڪانگريس هال]] تي ايسوسيئيٽ جسٽس [[وليم ڪشنگ]] کان حلف کنيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=687|Cooke|2002|2pp=10–11}} 22 اپريل 1793 تي، جڏهن [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] شروع ٿيون، واشنگٽن [[غيرجانبداريءَ جو اعلان (واشنگٽن)|غيرجانبداريءَ جو اعلان]] جاري ڪيو ۽ آمريڪي غيرجانبداري بيان ڪئي. هن جو ارادو هو ته “جنگ ڪندڙ طاقتن ڏانهن دوستاڻو ۽ غيرجانبدار رويو” اختيار ڪيو وڃي، ۽ آمريڪين کي خبردار ڪيو ته هو تڪرار ۾ دخل نه ڏين.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=299, 304, 308–311|Banning|1974|2p=2|Cooke|2002|3pp=11–12}} جيتوڻيڪ واشنگٽن فرانس جي انقلابي حڪومت کي تسليم ڪيو، پر آخرڪار هن آمريڪا ۾ فرانسيسي وزير [[ايڊمنڊ-چارلس ژني|ايڊمنڊ-چارلس ژني]] کي واپس گهرايو (ريڪال) ڪرڻ جي درخواست ڪئي.{{sfn|Cooke|2002|pp=12–13}} ژني هڪ سفارتي تڪراري شخص هو، جيڪو واشنگٽن جي غيرجانبداريءَ واري پاليسيءَ سان کلي مخالفت ڪندو هو. هن چار آمريڪي جهاز پرائيويٽير طور تيار ڪرايا ته هو اسپين جي فوجن تي حملا ڪن (جيڪي برطانيا جا اتحادي هئا) [[فلوريڊا]] ۾، ۽ گڏوگڏ مليشيائون منظم ڪري ٻين برطانوي قبضي وارن علائقن تي حملي لاءِ ڪوشش ڪئي. پر سندس ڪوششون آمريڪا کي جنگ ۾ گهلي نه سگهيون.{{sfnm|Chernow|2010|1p=692|Cooke|2002|2p=12}} ٻئي مدي ۾ واشنگٽن کي ٻه وڏا اندروني تڪرار درپيش ٿيا. پهريون [[وِسڪي بغاوت]] (1791–1794) هو، جيڪو پنسلوانيا ۾ شراب جي ٽيڪس خلاف بغاوت هئي. واشنگٽن مليشيا کي متحرڪ ڪيو ۽ پاڻ بغاوت خلاف مهم جي قيادت ڪئي، جنهن سان بغاوت دٻجي وئي.{{sfn|Ellis|2004|p=225}}<ref name=anb/> ٻيو تڪرار [[اتر-اولهه هندستاني جنگ]] هو، جيڪو سفيد آبادڪارن ۽ مقامي آمريڪين وچ ۾ ٿيو؛ مقامي آمريڪي برطانيا جي مدد سان هئا، ۽ برطانيا انهن قلعن ۾ موجود هئي جن کي هن انقلابي جنگ کان پوءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name=anb/>{{sfn|Benn|1993|p=17}} 1794 ۾ آمريڪي فوجن [[فالِن ٽِمبرز جي جنگ]] ۾ مقامي آمريڪي فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان تڪرار ختم ٿيو.<ref name=anb/> هئملٽن [[جي معاهدو]] ترتيب ڏنو ته برطانيا سان واپاري لاڳاپا نارمل ٿين، اولهه وارن قلعن مان برطانيا نڪري، ۽ انقلاب کان رهيل مالي قرضن جا مسئلا حل ٿين.{{sfn|Elkins|McKitrick|1995|loc=ch. 9}} چيف جسٽس [[جان جي]] واشنگٽن جي موقف جي نمائندگي ڪئي ۽ 19 نومبر 1794 تي معاهدي تي صحيح ڪئي. واشنگٽن هن معاهدي جي حمايت ڪئي ڇو ته ان سان جنگ کان بچاءُ ٿيو،{{sfn|Chernow|2010|p=730}} پر هو مايوس به هو ته شقون برطانيا کي وڌيڪ فائدو ڏين ٿيون.{{sfn|Ferling|2009|p=340}} هن عوامي راءِ منظم ڪئي ۽ توثيق ڪرائي،{{sfnm|Estes|2000|1pp=409–420|Estes|2001|2p=127}} پر کيس بار بار عوامي تنقيد ۽ سياسي تڪرار کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Ferling|2009|p=344}}<ref name=anb/> جڏهن برطانيا [[گريٽ ليڪس]] ڀرسان پنهنجا قلعا ڇڏيا، تڏهن [[ڪينيڊا–آمريڪا سرحد]] بابت تجويز ڪيل حد بندي [[arbitration|ثالثي]] ڏانهن موڪلي وئي. ڪيترائي انقلاب کان اڳ جا قرض طئي ڪيا ويا، ۽ برطانيا [[برطانوي ويسٽ انڊيز]] کي آمريڪي واپارين لاءِ کوليو. هن معاهدي سان برطانيا سان امن ۽ ڏهاڪي جي خوشحال واپار کي يقين مليو؛ پر جيفرسن چيو ته ان سان فرانس ناراض ٿيو ۽ “جنگ کان بچڻ بدران جنگ کي دعوت” ملي.{{sfn|Ferling|2009|p=343}} جيفرسن جو دعويٰ پوءِ درست ثابت ٿيو جڏهن معاهدي تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ فرانس سان لاڳاپا خراب ٿيا، ۽ [[فرانسيسي ڊائريڪٽري]] واشنگٽن جي مدي جي پڄاڻيءَ کان ٻه ڏينهن اڳ آمريڪي جهازن جي ضبطگيءَ جي اجازت ڏني.{{sfn|Akers|2002|p=27}} ايندڙ صدر [[جان ايڊمز]] کي جنگ جو امڪان ورثي ۾ مليو.{{sfnm|Grizzard|2005|1p=263|Lengel|2005|2p=357}} اسپين سان لاڳاپا وڌيڪ ڪامياب رهيا: [[ٿامس پِنڪني]] 1795 ۾ [[سان لورينزو جو معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۽ اسپين جي علائقن جي سرحد طئي ٿي ۽ [[مسيسيپي درياهه]] تي آمريڪا لاءِ آمدرفت (نيويگيشن) جو حق ضمانت ٿيو.<ref name=anb/>{{sfn|Nowlan|2014|p=55}} 31 جولاءِ 1793 تي جيفرسن ڪابينه مان استعيفا ڏني.{{sfn|Cooke|2002|p=13}} هئملٽن جنوري 1795 ۾ عهدو ڇڏِي ويو، ۽ سندس جاءِ تي [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] آيو. وار سيڪريٽري هينري ناڪس سان واشنگٽن جا لاڳاپا انهن افواهن سبب خراب ٿيا ته ناڪس، آمريڪي فرگيٽن جي تعمير وارن ٺيڪن مان فائدو ورتو—اهي فرگيٽون مبينا طور [[باربري قذاق]]ن خلاف [[1794 جو نيويل ايڪٽ|1794 جو نيويل ايڪٽ]] تحت ٺهرائيون ويون هيون. ناڪس کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=713}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=726–727|Cooke|2002|2p=15}} پنهنجي صدارت جي آخري مهينن ۾ واشنگٽن سياسي مخالفن ۽ جماعتِي پريس جي حملي هيٺ رهيو، جن کيس جاه طلب ۽ لالچي سڏيو. هن پريس کي قومي وحدت کي ٽوڙيندڙ قوت سمجهڻ شروع ڪيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=491–492|Chernow|2010|2pp=752–754}} واشنگٽن ڪانگريس جي اُن مطالبن جي به مخالفت ڪئي ته [[جي معاهدو]] سان لاڳاپيل ڪاغذ ڏنا وڃن؛ هن دليل ڏنو ته اهي “ايوانِ نمائندگان جي اختيار هيٺ ڪنهن مقصد سان لاڳاپيل ناهن، سواءِ مواخذو (impeachment) جي، جنهن جو ذڪر قرارداد ۾ ئي ڪونهي.”<ref name=anb/> === ودا نامو (رٽائرمينٽ) === {{Main|جارج واشنگٽن جو ودا نامو}} [[File:Washington's Farewell Address.jpg|thumb|alt=اخبار جنهن ۾ واشنگٽن جو ودا نامو ڇپيل آهي|[[جارج واشنگٽن جو ودا نامو|واشنگٽن جو ودا نامو]]، 19 سيپٽمبر 1796 تي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ شايع ٿيو]] ٻئي مدي جي پڄاڻيءَ تي واشنگٽن رٽائر ٿي ويو. هن تي ٿيندڙ ذاتي حملن کان هو دلگير هو ۽ اهو به چاهيو ٿي ته واقعي مقابلي واري صدارتي چونڊ جو امڪان پيدا ٿئي. هو پاڻ کي ٻه-مدي حد (two-term limit) سان قانوني طور پابند نه سمجهندو هو، پر سندس رٽائرمينٽ هڪ وڏو مثال بڻجي وئي.{{sfn|Peabody|2001|pp=440–446}} مئي 1792 ۾، رٽائرمينٽ جي امڪان کي ذهن ۾ رکندي، واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي هدايت ڪئي ته هو هڪ “[[Valedictorian|وداعي خطاب]]” جو مسودو تيار ڪري؛ ان جو شروعاتي عنوان “وداع نامو” هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|pp=46–47}} مئي 1796 ۾ واشنگٽن اهو مسودو هئملٽن ڏانهن موڪليو، جنهن وڏي پيماني تي ٻيهر لکت ڪئي، ۽ واشنگٽن آخري تبديليون ڪيون.{{sfnm|Flexner|1972|1p=292|Chernow|2010|2pp=752–753|3a1=Spalding|3a2=Garrity|3y=1996|3p=4744|Hayes|2017|4pp=287–298}} 19 سيپٽمبر 1796 تي ڊيِوڊ ڪلي پول جي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ اهو خطاب ڇپيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=754|Avlon|2017|2pp=89–90}} واشنگٽن زور ڏنو ته قومي سڃاڻپ سڀ کان مٿانهين آهي، ۽ چيو ته “آمريڪن... نالو هميشه حب الوطني جي جائز فخر کي بلند ڪندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=755|Nowlan|2014|2pp=55–56}} هن سياسي پارٽين جي خطرن ۽ پرڏيهي اتحادين جي اندروني معاملن سان ڳنڍجڻ واري خطري کان خبردار ڪيو.{{sfnm|1a1=Randall|1y=1997|1p=492|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2pp=48, 72}} هن سڀني ملڪن سان دوستي ۽ واپار جي صلاح ڏني، پر يورپي جنگين ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جو چيو.{{sfnm|1a1=Fishman|1a2=Pederson|1a3=Rozell|1y=2001|1pp=119–120|2a1=Gregg|2a2=Spalding|2y=1999|2pp=199–216}} هن مذهب جي اهميت تي زور ڏيندي چيو ته “مذهب ۽ اخلاق” جمهوريه ۾ “لازمي سهارا” آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=133}} هن آخر ۾ پنهنجي ورثي بابت لکيو: “مان دل سان قادرِ مطلق کان دعا ٿو گهران ته هو اُن بڇڙائين کي روڪي يا گهٽائي، جن ڏانهن [منهنجي اڻ ڄاتل غلطيون] وٺي وڃن ٿيون. مان اها اميد به ساڻ کڻي هلندس ته منهنجو ملڪ ڪڏهن به انهن کي درگذر جي نگاهه سان ڏسڻ ڇڏي نه ڏيندو، ۽ منهنجي حياتيءَ جا پنجيتاليهه سال، سڌي نيت سان ان جي خدمت لاءِ وقف ٿيڻ کان پوءِ، ناڪافي قابليت جون خطائون وسارڻ ۾ موڪليون وينديون—جيئن پاڻ مان به جلد [[يوحنا 14|آرامگاهن]] ڏانهن ويندس.”{{sfn|Avlon|2017|p=280}} شروعاتي اشاعت کان پوءِ ڪيترن ريپبلڪن، جن ۾ ميڊيسن به شامل هو، هن خطاب تي تنقيد ڪئي ۽ ان کي فرانس مخالف مهم جو دستاويز سڏيو؛ ميڊيسن جو خيال هو ته واشنگٽن گهڻو برطانيا نواز هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|p=143}} 1972 ۾ واشنگٽن جي محقق [[جيمس ٿامس فليڪسنر|جيمس فليڪسنر]] چيو ته ودا نامي کي اوتري ئي ساراهه ملي جيتري [[ٿامس جيفرسن]] جي [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] جي [[گيٽسبرگ خطاب]] کي ملي.{{sfnm|1a1=Flexner|1y=1972|1p=292|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2p=142}} 2010 ۾ چيرنو “وداع نامي” کي [[ريپبلڪنزم]] بابت سڀ کان اثرائتي بيانن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Chernow|2010|pp=752–754}} == صدارت کان پوءِ وارو دور (1797–1799) == {{further|جارج واشنگٽن جي صدارت کان پوءِ وارو دور}} === رٽائرمينٽ === {{See also|جارج واشنگٽن جون مالي حالتون}} [[File:Gilbert_Stuart,_George_Washington_(Lansdowne_portrait,_1796).jpg|thumb|upright=0.7|alt=واشنگٽن جي بيٺل تصوير، هڪ هٿ اڳتي وڌايل|[[لينسڊائون پورٽريٽ]] (1796)]] جڏهن واشنگٽن مارچ 1797 ۾ مائونٽ ورنن ڏانهن رٽائر ٿيو، تڏهن هن پنهنجن ڪاروباري مفادن لاءِ وقت ڪڍيو، جيتوڻيڪ سندس پوک-پالڻ واريون سرگرميون رڳو تمام ٿورڙو منافعو ڏينديون هيون.{{sfn|Ragsdale|2021|pp=5–6}}{{sfn|Chernow|2010|p=53}} سندس تقريبن سموري دولت نقد رقم بدران زمين ۽ غلامن جي صورت ۾ هئي. پنهنجي آمدني وڌائڻ لاءِ واشنگٽن پنهنجي غلام بڻايل مزدورن کان ڪم وٺي [[ڊسٽلري]] قائم ڪئي ته [[وِسڪي]] ٺاهي وڃي.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=44–45|Ferling|2009|2p=351}} هو زمينن جو سٽي باز به هو: هو ويجهو نئين گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] (1791 ۾ سندس عزاز ۾ نالو رکيو ويو) جي چوڌاري ترقي وڌائڻ لاءِ زمين جا ٽڪرا خريد ڪندو هو، جيڪو مائونٽ ورنن کان پوٽو ميڪ درياهه جي مٿان طرف هو. هن گاديءَ ۾ انفرادي پلاٽ وچولي آمدني وارن سيڙپڪارن کي وڪرو ڪيا، وڏي سيڙپڪارن کي ڪيترائي پلاٽ گڏ ڏئي وڪرو ڪرڻ بدران، ڇو ته هن جو خيال هو ته وچولي سيڙپڪار سڌارن ۽ تعمير ۾ وڌيڪ سنجيدگي سان حصو وٺندا.{{sfn|Chernow|2010|pp=663, 704–705}} هن وٽ اولهه ۾ ([[پائڊمونٽ (آمريڪا)|پائڊمونٽ]] تي) زمينون به هيون، جيڪي ٿورڙي آمدني ڏينديون هيون، ۽ هن ناڪاميءَ سان انهن کي وڪڻڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ellis|2004|pp=255–261}} 1799 ۾ پنهنجي وفات وقت، هن وٽ ورجينيا، اوهائيو، ميري لينڊ، پنسلوانيا، نيو يارڪ، [[ڪينٽڪي]] ۽ اتر اولهه علائقي ۾ گڏيل طور تي {{convert|58000|acre}} کان وڌيڪ زمين جو مالڪاڻو حق هو.{{sfn|Lengel|2015|p=246}} رٽائرمينٽ ۾ واشنگٽن وڌيڪ پڪو فيڊرلِسٽ بڻجي ويو. هن کليءَ طرح [[اجنبي ۽ بغاوتي قانون]] (Alien and Sedition) جي حمايت ڪئي ۽ فيڊرلِسٽ [[جان مارشل]] کي قائل ڪيو ته هو ڪانگريس لاءِ بيهي، جيئن [[ٿامس جيفرسن|جيفرسني]] اثر کي [[ورجينيا]] ۾ ڪمزور ڪري سگهجي.{{sfn|Flexner|1974|p=386}} جڏهن فرانسيسي [[privateer|پرائيويٽير]] 1798 ۾ آمريڪي جهاز ضبط ڪرڻ لڳا، ۽ لاڳاپا بگڙڻ سان “[[Quasi-War|[[نيم جنگ]]]]” (Quasi-War) پيدا ٿي، ته واشنگٽن [[جيمس مڪ هينري]] (سيڪريٽري آف وار) کي لکيو ۽ آڇ ڪئي ته هو صدر [[جان ايڊمز]] جي فوج منظم ڪري ڏيندو.{{sfn|Randall|1997|p=497}} ايڊمز 4 جولاءِ 1798 تي کيس ليفٽيننٽ جنرل جي ڪميشن ۽ فوجن جو ڪمانڊر-اِن-چيف نامزد ڪيو.{{sfnm|Flexner|1974|1pp=376–377|Bell|1992|2p=64}} واشنگٽن 13 جولاءِ 1798 کان وٺي پنهنجي وفات تائين (17 مهينا) ڪمانڊنگ جنرل رهيو.{{sfn|Bell|1992|p=64}} هن رٿابندي ۾ حصو ورتو، پر فوج جي عملي قيادت هئملٽن حوالي ڪئي. هن عرصي دوران ڪا به فوج آمريڪا تي چڙهائي نه ڪئي، ۽ واشنگٽن ميدانِ جنگ ۾ حڪم سنڀالڻ لاءِ نه نڪتو.{{sfnm|Kohn|1975|1pp=225–242|Grizzard|2005|2p=264}} === وفات === <!-- linked from redirect "Death of George Washington" --> [[File:Life of George Washington, Deathbed.jpg|thumb|left|alt=واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي، چوڌاري ڊاڪٽر ۽ ڪٽنب جا ماڻهو|''واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي''، 1851 جي تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] جي ٺهيل]] 12 ڊسمبر 1799 تي واشنگٽن خراب موسم ۾ پنج ڪلاڪ گهوڙي تي سوار ٿي پنهنجي فارمن جو جائزو ورتو. پوءِ هن مهمانن سان گڏ ماني کاڌي، پر سڪا ڪپڙا نه بدلايا.{{sfn|Chernow|2010|p=806}} ايندڙ ڏينهن سندس ڳلو سور ٿيو، پر هو ايترو ٺيڪ هو جو وڻن کي ڪٽڻ لاءِ نشان لڳائي سگهيو.{{sfn|Ferling|2010|p=505}} ان کان پوءِ سوير صبح هو ڳلي جي سوزش ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف سان جاڳيو. هن پنهنجي اسٽيٽ جي نگران، [[جارج راولِنز]] کي چيو ته سندس لڳ ڀڳ هڪ پائينٽ رت ڪڍي (ان وقت [[رت ڪڍڻ]] عام رواج هو). خاندان ڊاڪٽر [[جيمس ڪريڪ]]، [[گسٽاوس رچرڊ براون]] ۽ [[اليشا سي. ڊِڪ]] کي گهرايو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810|Morens|1999}} براون شروعات ۾ سمجهيو ته واشنگٽن کي [[پيرِي ٽانسلر ايبسس|ڪوئنسي]] آهي؛ ڊِڪ چيو ته اها حالت ڳلي جي پردن جي “شدید ۽ تڪليفدہ سوزش” آهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–807|Flexner|1974|2p=399}} ڊاڪٽرن رت ڪڍڻ جاري رکيو ۽ لڳ ڀڳ پنج پائينٽ تائين پهچايو، پر واشنگٽن جي حالت وڌيڪ بگڙندي وئي. ڊِڪ [[ٽريڪيوٽامي]] تجويز ڪئي؛ ٻيا ڊاڪٽر ان عمل کان واقف نه هئا ۽ ان جي مخالفت ڪئي, واشنگٽن براون ۽ ڊِڪ کي ڪمري مان ٻاهر وڃڻ جو چيو، ۽ پوءِ ڪريڪ کي يقين ڏياريندي چيو: “ڊاڪٽر، مان ڏکيو مران ٿو، پر وڃڻ کان ڊڄان ناهيان.”{{sfn|Ellis|2004|p=269}} موت جي کٽ تي، جيئرو دفن ٿيڻ جي خوف سبب، واشنگٽن پنهنجي ذاتي سيڪريٽري [[ٽوبياس ليئر]] کي هدايت ڪئي ته دفنائڻ کان اڳ ٽي ڏينهن انتظار ڪيو وڃي.{{sfn|Chernow|2010|p=808}} ليئر موجب، واشنگٽن 14 ڊسمبر 1799 تي رات 10 وڳي ۽ 11 وڳي جي وچ ۾ فوت ٿيو، جڏهن مارٿا سندس کٽ جي پيرن وٽ ويٺي هئي. سندس آخري لفظ هئا {{"'}}Tis well."{{sfnm|Flexner|1974|1pp=401–402|Chernow|2010|2pp=808–809}} واشنگٽن جي بيماريءَ جي تشخيص ۽ فوري سببِ وفات بابت گهڻو بحث ٿيو آهي. ڪريڪ ۽ براون جي ڇپيل بيان موجب، سندس علامتون “cynanche trachealis” سان ٺهڪندڙ هيون—اهو اصطلاح ان زماني ۾ مٿئين ساهه جي نلي جي شديد سوزش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪوئنسي به شامل سمجهي ويندي هئي.{{efn|واشنگٽن جي وفات بابت پهريون بيان ڊاڪٽرن ڪريڪ ۽ براون لکيو، جيڪو [[اليگزينڊريا، ورجينيا]] جي ''دي ٽائيمز'' ۾ وفات کان پنج ڏينهن پوءِ ڇپيو. ان جو مڪمل متن ''دي اليڪٽڪ ميڊيڪل جرنل'' (1858) ۾ موجود آهي.{{sfn|Newton|Freeman|Bickley|1858|pp=273–274}}}} واشنگٽن جي وفات کان وٺي [[طبي لاپرواهي]] جا الزام به جاري رهيا آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810}} جديد طبي ليکڪن جو گهڻو ڪري نتيجو اهو رهيو آهي ته شايد هو شديد [[ايپيگلوٽائٽس]] (epiglottitis) سبب فوت ٿيو، ۽ جيڪي علاج کيس ڏنا ويا—جن ۾ [[مرڪري (آءِ) ڪلورائيڊ|ڪيلومل]] (بطور جلاب) جون گهڻيون خوراکون ۽ وڏي پيماني تي رت ڪڍڻ شامل هو—انهن حالت کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو، ۽ ممڪن آهي ته ان سان [[هايپووليميا]] (hypovolemia) سبب [[هايپووليمِڪ شاڪ]] ٿيو.{{efn|جديد طبي ماهرن مان جن طبي لاپرواهي کي ذميوار ڄاڻايو، انهن ۾ 1999 ۾ مورينس ۽ والين بورن شامل آهن،{{sfn|Morens|1999|1pp=1845–1849|Chernow|2010|2p=809}}<ref>{{cite web|last=Wallenborn|first=White McKenzie|title=George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington|year=1999|url=https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|work=[[The Papers of George Washington]]|publisher=University of Virginia|archivedate=July 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722060731/https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|url-status=live}}</ref> ۽ 2008 ۾ چيٿم.{{sfn|Cheatham|2008}}}} === جنازو ۽ تدفين === واشنگٽن جو جنازو 18 ڊسمبر 1799 تي، وفات کان چار ڏينهن پوءِ، مائونٽ ورنن ۾ ٿيو. سواري (ڪيولري) ۽ پيادل سپاهي جلوس جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا، ۽ ڇهه ڪرنل ڪفن بردار هئا. مائونٽ ورنن جي جنازي جون رسمون گهڻو ڪري خاندان ۽ دوستن تائين محدود رهيون.<ref name="Chernow2010-806-810">{{harvnb|Chernow|2010|pp=806–810}}</ref> پادري [[ٿامس ڊيوس]] مختصر جنازي جي رسم پڙهي، جنهن کان پوءِ واشنگٽن جي ميسونڪ لاج جي ميمبرن پاران تقريب ڪئي وئي؛ واشنگٽن 1752ع کان [[Freemason|فري ميسن]] هو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}}{{sfn|Tabbert|2022|pp=196–197}} سندس وفات جي خبر آهستي آهستي پکڙجي، پر جيئن جيئن اها ٻين علائقن تائين پهتي، چرچن جا گهنڊ وڳا ۽ ڪيترائي ڪاروبار بند ٿيا.{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ يادگاري جلوس ڪڍيا ويا. مارٿا پنهنجي ۽ واشنگٽن جي خط و ڪتابت رازداري بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏي، پر جوڙي جا پنج خط اڄ تائين بچيل ڄاتا وڃن ٿا.{{sfn|Chernow|2010|p=814}} [[File:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|thumb|right|alt=مائونٽ ورنن واري موجوده مقبري ۾ جارج (ساڄي پاسي) ۽ مارٿا واشنگٽن جا ٻه سرڪوفيگس|مائونٽ ورنن ۾ موجود مقبري اندر جارج (ساڄي پاسي) ۽ [[مارٿا واشنگٽن]] جا [[سرڪوفيگس]]]] واشنگٽن کي 18 ڊسمبر 1799ع تي مائونٽ ورنن ۾ واشنگٽن خاندان جي والٽ ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Lengel|2005|p=vii}} پنهنجي وصيت ۾ هن نئين والٽ جي تعمير جون هدايتون ڇڏيون؛{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} اهو 1831ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن اسٽيٽ جي هڪ ناراض اڳوڻي ملازم جارج واشنگٽن جي کوپڙي چوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfnm|Nowlan|2014|1p=59|Costello|2021|2pp=77–78}} 1832ع ۾ ڪانگريس جي گڏيل ڪميٽي بحث ڪيو ته واشنگٽن جو جسد مائونٽ ورنن مان کڻي [[آمريڪا جي ڪيپيٽول]] ۾ هڪ ڪرپٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. ڏکڻ وارن جي مخالفت سخت هئي، ڇو ته اتر ۽ ڏکڻ جي وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خدشو هو ته ملڪ ورهائجي ويو ته واشنگٽن جا جسماني باقيات، نمائندي [[وائيلي ٿامپسن]] جي لفظن ۾، ”پنهنجي جنم ڀوميءَ کان پرائي ڪناري“ تي وڃي پوندا؛ تنهن ڪري واشنگٽن جا باقيات مائونٽ ورنن ۾ ئي رهندا.{{sfn|Boorstin|2010|pp=349–350}} 7 آڪٽوبر 1837ع تي، واشنگٽن جا باقيات، جيڪي اڃا تائين پراڻي سيسي واري تابوت ۾ هئا، هڪ سنگ مرمر جي [[سرڪوفيگس]] اندر رکيا ويا، جيڪو [[وليم اسٽرِڪلينڊ]] جو ڊزائين ڪيل ۽ [[جان اسٽرَٿرز]] جو تعمير ڪيل هو.{{sfnm|Costello|2021|1p=182|Carlson|2016|2loc=chapter 1}} == فلسفو ۽ نظريا == === غلامي === {{Main|جارج واشنگٽن ۽ غلامي}} {{further|نوآبادي دور واري آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ خاتمو پسند تحريڪ}} [[File:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|thumb|alt=واشنگٽن کي هڪ زميندار طور پنهنجي اسٽيٽ تي بيٺل ڏيکاريو ويو آهي، هو هڪ نگران سان ڳالهائي رهيو آهي، جڏهن ته ٻار کيڏن ٿا ۽ غلام ڪم ڪن ٿا. هي ڪم جونيئس اسٽيرنز جو آهي.|1851 جي هڪ تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] پاران، جيڪا پوکيءَ واري اسٽيٽ جي ڪم جي هڪ مثالي بڻايل تصوير پيش ڪري ٿي<ref>{{Cite web|title=Washington as a Farmer at Mount Vernon|url=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|website=Encyclopedia Virginia|accessdate=January 31, 2026}}</ref>]] واشنگٽن جي حياتيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 577 غلام مائونٽ ورنن ۾ رهندا ۽ ڪم ڪندا هئا.<ref name="Mount Vernon Slaves">{{cite web |title=The Growth of Mount Vernon's Enslaved Community |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |website=George Washington's Mount Vernon |publisher=Mount Vernon Ladies' Association|accessdate=July 13, 2021 |archivedate=July 13, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713012318/https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |url-status=live }}</ref>{{sfnm|Morgan|2000|1p=279|Ellis|2004|2p=45}} هن ڪي غلام ورثي ۾ ورتا، [[مارٿا]] سان شاديءَ وقت 84 [[ڊوئر]] غلامن تي ڪنٽرول حاصل ڪيائين، ۽ 1752 کان 1773 جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 71 غلام خريد ڪيائين.{{sfnm|Morgan|2000|1pp=279–280|Morgan|2005|2pp=405, 407 n7|Hirschfeld|1997|3p=12}} 1786 کان هن پاڙيسري اسٽيٽ بابت هڪ معاهدي جي تحت غلام ڪرائي تي به ورتا؛ 1799 ۾ انهن جو تعداد 40 هو.{{sfn|Hirschfeld|1997|p=19}} [[ورجينيا جي تاريخ ۾ غلامي]] [[ورجينيا جي نوآبادي]] جي معاشي ۽ سماجي ڍانچي ۾ گهريءَ طرح رچي وئي هئي.{{sfn|Henriques|2006|p=146}}{{sfn|Willcox|Arnstein|1988|pp=41–42}} انقلابي جنگ کان اڳ، غلامي بابت واشنگٽن جا خيال ان دور جي اڪثر ورجينيا جي [[زميندار طبقو|زميندارن]] جهڙا هئا: “سندس بنيادي دلچسپي اڃا به اسٽيٽ جي معاشي زندگيءَ ۾ سندن حصي تي هئي.”{{sfn|Twohig|2001|p=116}} پر 1760ع واري ڏهاڪي کان واشنگٽن آهستي آهستي غلاميءَ جو مخالف بڻجڻ لڳو. سندس پهريون شڪ ان وقت پيدا ٿيو جڏهن هن تمباڪو بدران اناج واريون پوکيون اختيار ڪيون؛ ان تبديليءَ کان پوءِ وٽس غلامن جو مهانگو “اضافي ذخيرو” رهجي ويو، جنهن کيس نظام جي معاشي ڪارڪردگيءَ تي سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Morgan|2005|p=413}} 1778 ۾ [[لنڊ واشنگٽن]] ڏانهن هڪ خط ۾ هن “نگرن کان جان ڇڏائڻ” جي پنهنجي خواهش صاف ظاهر ڪئي.{{sfn|Morgan|2005|pp=416–417}} هن اداري بابت سندس وڌندڙ بيزاري انقلاب جي اصولن ۽ لافايٽ ۽ هئملٽن جهڙن انقلابي دوستن سبب وڌيڪ وڌي.{{sfnm|Twohig|2001|1p=121|Morgan|2005|2p=426}} گهڻا مورخ متفق آهن ته انقلاب واشنگٽن جي روين جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو؛{{sfn|Furstenberg|2011|p=260}} ڪينيٿ مورگن لکي ٿو ته 1783 کان پوءِ “[[جارج واشنگٽن]] غلاميءَ جي مسئلي بابت اندروني تڪرار گهڻو وڌيڪ ظاهر ڪرڻ لڳو، پر هميشه خانگي طور”.{{sfn|Morgan|2000|p=299}} صدر طور، هو هن موضوع تي علانيه خاموش رهيو، ڇو ته هن کي لڳندو هو ته اهو قومي سطح تي تڪراري معاملو آهي ۽ اتحاد کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|Ellis|2004|1p=202|Twohig|2001|2p=126}} هن لافايٽ جي هڪ تجويز کي اخلاقي سهارو ڏنو ته زمين خريد ڪري غلام آزاد ڪيا وڃن ۽ اهي آزاد ٿي ان تي ڪم ڪن، پر هن پاڻ ان تجربي ۾ حصو وٺڻ نه چاهيو.{{sfn|Twohig|2001}} 1785 ۾ واشنگٽن ممتاز ميٿڊسٽ اڳواڻن [[ٿامس ڪوڪ]] ۽ [[فرانسس اَسبري]] کي خانگي طور آزادي (ايمانسپيشن) جي حمايت جو تاثر ڏنو، پر سندن درخواست تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيائين.{{sfn|Morgan|2000|p=292}} ايندڙ سال ذاتي خط و ڪتابت ۾ هن واضح ڪيو ته هو غلاميءَ جي اداري کي تدريجي قانون سازيءَ ذريعي ختم ٿيندو ڏسڻ گهري ٿو؛ اهو خيال 1780ع واري ڏهاڪي ۾ ڇپيل مکيه مخالف غلامي ادب سان به هم آهنگ هو.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=418–419|Furstenberg|2011|2pp=273–274, 284–285}} واشنگٽن 123 يا 124 غلام آزاد ڪيا، جيڪو انقلابي دور ۾ وڏن ورجينيا جي غلام مالڪن ۾ تمام غيرمعمولي ڳالهه هئي.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=1404–405|Wiencek|2003|2pp=352–35|Hirschfeld|1997|3p=20}} پر ساڳئي وقت، هو پنهنجن فارمن لاءِ غلام مزدوريءَ تي ڀاڙيندو رهيو.{{sfnm|Twohig|2001|1pp=122–123|Morgan|2000|2pp=283, 289}} [[File:Oney Judge Runaway Ad.jpg|thumb|upright=0.8|alt=ڀڄي ويل غلام بابت اشتهار، 24 مئي 1796، پنسلوانيا گزيٽ، فلاڊيلفيا، پنسلوانيا.|left|[[اوني جج|اونا جج]] بابت “ڀڄي ويل” اشتهار، جيڪا واشنگٽن جي صدارتي گهراڻي ۾ غلام بڻايل خادمه هئي]] واشنگٽن جي خانگي ڪاغذن ۽ همعصرن جي بيانن جي بنياد تي، واشنگٽن آهستي آهستي خاتمو پسندي ڏانهن هڪ محتاط همدردي پيدا ڪئي، جنهن جو انجام سندس وصيت ۾ ٿيو: هن پنهنجي پراڻي خادم [[مانيو ميشن|آزاد ڪرڻ]] سان پنهنجي ڊگهي عرصي جي ويلٽ [[وليم لي (ويلٽ)|بِلي لي]] کي آزاد ڪيو، ۽ پنهنجي ذاتي ملڪيت وارن باقي غلامن کي به مارٿا جي وفات کان پوءِ مڪمل طور آزاد ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=3, 108, 209|Morgan|2000|2p=29}} 1 جنوري 1801 تي، [[جارج واشنگٽن]] جي وفات کان هڪ سال پوءِ، [[مارٿا واشنگٽن]] واشنگٽن جي غلامن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم نامو جاري ڪيو. انهن مان گهڻا وڃڻ کان لنوائيندا رهيا؛ ٻيا انهن زالن يا ٻارن کي ڇڏي وڃڻ لاءِ تيار نه هئا جيڪي اڃا به ڪَسٽِس اسٽيٽ جي [[ڊوئر]] غلامن طور رکيل هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=802}} واشنگٽن جي وصيت موجب، پئسا ان لاءِ استعمال ڪيا ويا ته ننڍن، پوڙهن ۽ ڪمزور غلامن کي 1830ع جي شروعات تائين کارايو ۽ ڪپڙا ڏنا وڃن.{{sfn|Chernow|2010|p=815}}<ref name=anb/> === مذهبي ۽ روحاني نظريا === {{Main|جارج واشنگٽن جا مذهبي نظريا}} [[File:George_Washington,_freemason_02796u_originalFXD.jpg|thumb|upright=1|alt=واشنگٽن ميسونڪ نشانين سان|واشنگٽن هڪ [[فري ميسن]] طور]] واشنگٽن کي اپريل 1732 ۾ ننڍپڻ ۾ بپتسما ڏني وئي، ۽ هو هڪ پابند [[اينگليڪن]] هو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=6|Morrison|2009|2p=136|Alden|1996|3pp=2, 26|Randall|1997|4p=17}} هن 20 سالن کان وڌيڪ عرصو ورجينيا ۾ [[فيئرفيڪس پيرش]] ۽ [[ٽرورو پيرش]] جي گرجائن ۾ [[ويستري مئن]] ۽ چرچوارڊن طور خدمت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=130|Thompson|2008|2p=40}} هو خانگي طور دعا ڪندو ۽ روزانو بائيبل پڙهندو هو، ۽ علانيه طور دعا جي همٿ افزائي ڪندو هو.{{sfnm|Frazer|2012|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=119, 132|Vicchio|2019|3p=27|4a1=Novak|4a2=Novak|4y=2007|4p=xvi}} ممڪن آهي ته انقلاب کان اڳ هو باقاعدي [[يوڪيرسٽ|ڪميونين]] وٺندو هو، پر ان کان پوءِ هن ائين نه ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131, 470|Holmes|2006|2p=62|Frazer|2012|3pp=201–203}} واشنگٽن خدا بابت [[آمريڪي روشن خيالي]] واري اصطلاحن ۾ ڳالهائيندو هو، جن ۾ ''[[الاھي تقدير|پروويڊنس]]''، ''آل مائيٽي'' ۽ ''الاھي مصنف'' شامل آهن.{{sfnm|Randall|1997|p=67|Vicchio|2019|2p=101}} هو هڪ اهڙي الٰهي قوت تي ايمان رکندو هو جيڪا جنگي ميدانن تي نظر رکندي هئي، جنگ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندي هئي، سندس زندگيءَ جي حفاظت ڪندي هئي، ۽ آمريڪي سياست ۾—خاص طور [[آمريڪا]] جي قيام ۾—شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|p=131|2a1=Novak|2a2=Novak|2y=2007|2p=152}} چيرنو دليل ڏنو آهي ته واشنگٽن تبليغي عيسائيت، دوزخ جي باهه ۽ وعظ واري سخت ٻوليءَ کان پاسو ڪندو هو، ۽ اهڙين ڳالهين کان به جيڪي “سندس دينداريءَ کي نمايان ڪري ڏيکارين”؛ چيرنو موجب، هن “ڪڏهن به پنهنجي مذهب کي ڌڙابنديءَ لاءِ يا سرڪاري ڪم ۾ هڪ اوزار طور استعمال نه ڪيو”.{{sfn|Chernow|2010|pp=131–132}} ساڳي وقت، واشنگٽن اڪثر بائيبل مان حوالا ڏيندو يا ان جو مطلب پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو هو، ۽ گهڻو ڪري اينگليڪن ''[[ڪامن پرئير ڪتاب]]'' ڏانهن به اشارو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131–132|Morrison|2009|2p=136}} صدر طور، واشنگٽن وڏن مذهبي فرقن کي مڃتا ڏني، مذهبي رواداريءَ بابت تقريرون ڪيون، ۽ [[رياستي مذهب]] جي مخالفت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=131|Vicchio|2019|2p=60}} هن روشن خياليءَ جا خيال، قدر ۽ سوچ جا طريقا اختيار ڪيا،{{sfn|Wood|2001|p=313}} پر منظم عيسائيت ۽ ان جي پادرين لاءِ سندس دل ۾ ڪا به حقارت نه هئي.{{sfn|Wood|2001|p=313}} 1793 ۾ [[نيو چرچ]] جي ميمبرن سان [[بالٽيمور]] ۾ ڳالهائيندي واشنگٽن چيو: “اسان وٽ وڏي سبب آهي خوش ٿيڻ جو ته هن ملڪ ۾ سچ ۽ عقل جي روشني، تنگ نظري ۽ وهم پرستيءَ جي طاقت تي غالب آئي آهي.”{{sfn|Novak|Novak|2007|p=117, n. 52}} [[فري ميسنري]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيل ادارو هو، جيڪو اخلاقي تعليمات جي وڪالت لاءِ مشهور هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=132, 500|Morrison|2009|2p=136|Stavish|2007|3pp=XIX, XXI|Tabbert|2022|4pp=2–3}} آمريڪي [[ميسونڪ لاج]]ن وٽ يورپي لاجن جهڙا سخت ضد-ڪليرڪي خيال نه هئا، جيڪي [[ضد-ڪليرڪيت ۽ فري ميسنري]] واري تڪراري بحث ۾ شامل ڪيا ويندا آهن.{{sfn|Chernow|2010|pp=27, 704}} سيپٽمبر 1752 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ۾ هڪ ميسونڪ لاج قائم ٿيو، ۽ واشنگٽن کي ٻه مهينا پوءِ 20 سالن جي عمر ۾ ان جي پهرين “اينٽرڊ اپرينٽس” مان هڪ طور داخل ڪيو ويو. هڪ سال اندر هو ان جي درجن مان گذري “ماسٽر ميسن” بڻيو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}} 1777 ۾ هن کي نئين قائم ٿيل [[ورجينيا جي گرينڊ لاج]] لاءِ [[گرينڊ ماسٽر]] جي عهدي لاءِ سفارش ڪيو ويو؛ ذريعا اختلاف ڪن ٿا ته هن انڪار ڪيو يا کيس ڪڏهن پڇيو ئي نه ويو، پر هن اهو ڪردار سنڀاليو نه.{{sfn|Tabbert|2022|pp=58–59}} هن 1788–1789 ۾ اليگزينڊريا ميسونڪ لاج نمبر 22 جو چارٽر [[ماسٽر (ميسونڪ لاج آفيسر)|ماسٽر]] طور خدمت ڪئي.{{sfn|Tabbert|2022|p=103}} == ذاتي زندگي == واشنگٽن کي 1751 ۾ ٿيندڙ [[چيچڪ]] جي بيماري شايد کيس بانجھ بڻائي ڇڏيو هجي، پر چيرنو لکي ٿو ته اهو به ممڪن آهي ته [[مارٿا]] کي پنهنجي آخري ٻار [[پيٽسي]] جي ڄمڻ دوران ڪو زخم يا نقصان پهتو هجي، جنهن ڪري وڌيڪ ڄمڻ ناممڪن ٿي پيو هجي.{{sfn|Chernow|2010|p=103}} ٻنهي زال مڙس کي اهو ڏک رهيو ته سندن گڏيل ڪو به ٻار نه ٿيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=103|Flexner|1974|2pp=42–43}} هنن مارٿا جي ٻارن [[جان پارڪ ڪَسٽِس]] (جيڪي) ۽ [[مارٿا پارڪ ڪَسٽِس]] (پيٽسي) جي پرورش ڪئي، ۽ پوءِ جيڪيءَ جي ٻن ننڍن ٻارن [[ايلينر پارڪ ڪَسٽِس لِيوس|ايلينر پارڪ ڪَسٽِس]] (نيلي) ۽ [[جارج واشنگٽن پارڪ ڪَسٽِس]] (واشي) کي پڻ پاليو، ۽ ڪيترن ئي ڀاڻيجن ۽ ڀائيٽين جي به سنڀال ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=101, 463}} [[ويسٽ فورڊ (غلام)|ويسٽ فورڊ]] جي ڪجهه نسلن—جيڪو واشنگٽن جي ننڍي ڀاءُ [[جان آگسٽين واشنگٽن]] جو غلام هو—خانداني [[زباني روايت]] جي بنياد تي اهو دعويٰ برقرار رکن ٿا ته فورڊ جو پيءُ [[جارج واشنگٽن]] هو؛ پر هن پدريت بابت اختلاف پڻ موجود آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=492–493|Wiencek|2003|2pp=291–310}} واشنگٽن مزاج ۾ ڪافي حد تائين سنجيده ۽ پاڻ ۾ رهندڙ هو، پر سندس شخصيت ۾ هڪ مضبوط وقار ۽ اثر موجود هو. ضرورت پوندي ته تقريرون ۽ اعلان ڪندو هو، پر هو نه ڪو وڏو خطيب سڃاتو ويندو هو ۽ نه ئي مناظري باز.{{sfnm|Ferling|2002|1p=16|Randall|1997|2pp=34, 436|Chernow|2010|3pp=29–30}} هو شراب اعتدال سان پيئندو هو، پر حد کان وڌيڪ پيئڻ، تمباڪو پيئڻ، جوا، گاريون ۽ بدزبانيءَ جي اخلاقي طور مخالفت ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|p=134}} هو پنهنجن گهڻن همعصرن کان ڊگهو هو؛{{sfn|Ferling|2002|p=16}} سندس قد بابت بيان {{convert|6|ft|m|2|abbr=on}} کان وٺي {{convert|6|ft|3.5|in|m|2|abbr=on}} تائين مختلف آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=29}} هو پنهنجي طاقت لاءِ مشهور هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=123–125}} سندس اکيون ڀوري-نيريون (گري-بلو) ۽ وار ڊگها ڳاڙهسرا-ڀورا هئا.{{sfn|Nowlan|2014|p=26}} هن [[وِگ#اوڻيهين ۽ ويهين صديون|پائوڊر لڳايل وِگ]] نه پاتي؛ ان بدران هو پنهنجا وار وڪڙيل، پائوڊر لڳايل، ۽ پٺيان ٻڌل [[ڪيو (وارن جو انداز)#ٻيا ڪيو|ڪيو]] جي صورت ۾ رکندو هو، جيڪو [[1775–1795 ۾ مغربي فيشن#مردن جو فيشن|ان دور جي فيشن]] موجب هو.{{sfn|Chernow|2010|p=30}}<ref>{{cite magazine |last1=Fessenden |first1=Maris |title=How George Washington Did His Hair |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |magazine=Smithsonian |date=June 9, 2015|archivedate=April 30, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240430211918/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |url-status=live }}</ref> واشنگٽن کي سخت [[ڏندن جو ساڙو]] هو، ۽ آخرڪار جارج واشنگٽن جا تقريباً سڀ ڏند ڪري پيا، صرف هڪ بچي ويو. صدارتي عرصي دوران هن وٽ ڪوڙا (مصنوعي) ڏندن جا ڪيترائي سيٽ هئا. عام مشهور ڳالهه جي ابتڙ، اهي ڪاٺ جا نه هئا؛ پر ڌاتو، [[عاج]]، هڏي، جانورن جي ڏندن، ۽ ممڪن آهي ته انسانن جا ڏندن —جيڪي شايد غلامن کان حاصل ڪيا ويا هجن—مان ٺهيل هئا.{{sfn|Mackowiak|2021}}<ref>{{cite magazine |last1=Schultz |first1=Colin |title=George Washington Didn't Have Wooden Teeth—They Were Ivory |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |magazine=Smithsonian |date=November 7, 2014 |archivedate=April 24, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424173829/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |url-status=live }}</ref> سندس ڏندن جا مسئلا کيس لڳاتار تڪليف ۾ رکندا هئا، جنهن لاءِ هو [[لاڊينم]] استعمال ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=30, 290, 437–439, 642–643}} هن کي پنهنجي پهرين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ران ۾ هڪ ڏکوئيندڙ سوڄ/ڳنڍ پڻ ٿي، ۽ پوءِ 1790 ۾ [[نمونيا]] جو اهڙو شديد جھٽڪوظ آيو جيڪو سندس جان لاءِ خطرو بڻيو؛ جنهن کان پوءِ هو ڪڏهن به مڪمل طور تي صحتياب نه ٿي سگهيو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن هڪ ماهر گهوڙي سوار هو. [[ٿامس جيفرسن]] کيس “پنهنجي دور جو بهترين گهوڙي سوار” سڏيو.{{sfn|Chernow|2010|p=124}} هن مائونٽ ورنن ۾ نسلدار گهوڙا گڏ ڪيا؛ سندس ٻه سڀ کان پسنديده گهوڙا [[بلوسڪِن (گهوڙو)|بلوسڪِن]] ۽ [[نيلسن (گهوڙو)|نيلسن]] هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=124, 469}} == ورثو == {{further|جارج واشنگٽن جو ورثو|آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي}} {{see also|جارج واشنگٽن جا ثقافتي عڪس}} [[File:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|thumb|alt=جبل جي پاسي تي واشنگٽن ۽ ٻيا اڳواڻ تراشيل آهن|[[مائونٽ رش مور قومي يادگار]]|upright=1.2]] واشنگٽن آمريڪي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن شخصيتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|date=November 17, 2014|last=Frail|first=T.A.|title=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|magazine=Smithsonian|archivedate=December 11, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211102804/https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/}}</ref> ورجينيا جي گورنر [[هنري لي ٽئين]] هن کي “جنگ ۾ پهريون، امن ۾ پهريون، ۽ پنهنجي هم وطنن جي دلين ۾ پهريون” قرار ڏنو.<ref name=anb/> سروي ۽ ماهر راءِ شماريون واشنگٽن کي مسلسل سڀ کان اعليٰ درجي وارن صدرن ۾ شامل ڪنديون رهيون آهن.{{sfn|Murray|Blessing|1994|pp=7–9, 15}}<ref>{{Cite web |publisher=Siena College Research Institute|url=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |title=Siena's 6th Presidential Expert Poll 1982–2018 |date=February 13, 2019 |archivedate=July 19, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719163759/https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=George Washington |series=Presidential Historians Survey |year=2021 |website=[[سي-اسپين]] |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |archivedate=August 22, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210822004246/https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |url-status=live }}</ref> واشنگٽن هڪ نوآبادي سلطنت خلاف پهرين ڪامياب انقلاب جي اڳواڻ طور آزادي ۽ قوم پرستيءَ جو بين الاقوامي نشان بڻيو.{{sfn|Cunliffe|1958|pp=24–26}} 1879 ۾ ڪانگريس [[صدرن جو ڏينهن|واشنگٽن جي سالگرهه]] کي وفاقي موڪل قرار ڏنو.{{sfn|Ferling|2009|p=4}} 1976 ۾، [[آمريڪا جي ٻه سئو ساله جشن]] دوران، کيس وفات کان پوءِ “آمريڪا جي فوجن جو جنرل” مقرر ڪيو ويو. صدر [[جيرالڊ فورڊ]] چيو ته واشنگٽن “گذريل ۽ موجود سڀني فوجي آفيسرن ۾ پهرين نمبر تي رهندو”.{{efn|وليم گارڊنر بيل پنهنجي ڪتاب ''Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer'' ۾ لکي ٿو ته واشنگٽن کي 1798 ۾ رٽائرمينٽ مان فوجي خدمت لاءِ ٻيهر سڏيو ويو، ۽ “ڪانگريس اهڙو قانون پاس ڪيو جيڪو کيس آمريڪا جي فوجن جو جنرل بڻائي سگهي ها، پر ميدان ۾ سندس خدمتن جي ضرورت پيش نه آئي، ۽ اها مقرري 1976 جي جشن تائين نه ڪئي وئي، جڏهن اها اعزازي طور وفات کان پوءِ ڏني وئي.”{{sfn|Bell|1992|pp=52, 66}}}}<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|title=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|year=2017|publisher=U.S. Army Center of Military History|accessdate=November 1, 2018|archivedate=May 29, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210529123258/https://history.army.mil/html/faq/5star.html|url-status=dead}}</ref> 13 مارچ 1978 تي فوج طرفان سرڪاري طور سندس درجو وڌايو ويو.{{sfn|Kleber|1978}} 1809 ۾ [[ميسن لاڪ ويمس]] واشنگٽن کي عزت ڏيڻ لاءِ هڪ [[مدح نگارانه سوانح عمري]] لکي.{{sfn|Weems|1918|p=22}} چيرنو موجب ويمس واشنگٽن کي انساني روپ ڏيڻ، “قوم پرستي ۽ اخلاقيت” کي اُڀارڻ، ۽ اهڙيون “دائمي ڪهاڻيون” پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جهڙوڪ [[ميسن لاڪ ويمس#چيري وڻ وارو قصو|واشنگٽن جو پنهنجي پيءُ جي چيري وڻ بابت ڪوڙ نه ڳالهائڻ]].{{sfnm|Chernow|2010|1pp=813–814|Levy|2013|2pp=6, 217|Weems|1918|3p=22}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|title=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|first=Andrew|last=Delbanco|date=July 4, 1999|archivedate=December 31, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231231005904/https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|url-status=live|authorlink=Andrew Delbanco}}</ref> ويمس جا بيان نه پڪ سان ثابت ٿيا آهن ۽ نه ئي مڪمل طور رد ڪيا ويا آهن.{{sfn|Levy|2013|p=6}} 21هين صدي ۾ واشنگٽن جي شهرت تي تنقيدي نظرثاني پڻ ٿي آهي. تاريخدان [[جان فرلنگ]] لکي ٿو ته واشنگٽن واحد باني ۽ صدر آهي جنهن کي “ديوتائي جهڙو” سڏيو ويو، ۽ سندس ڪردار تاريخدانن پاران سڀ کان وڌيڪ جاچيو ويو آهي.{{sfn|Ferling|2009|pp=xviii–xix}} ليکڪ [[ڊيوڊ هيڪٽ فشر]] واشنگٽن جي شخصيت کي “ايمانداري، خود ضبط، همت، مڪمل سچائي، عزم ۽ فيصلي، پر گڏوگڏ برداشت، شرافت ۽ ٻين لاءِ احترام” طور بيان ڪيو.{{sfn|Fischer|2004|p=446}} واشنگٽن جو [[ريڊ انڊين]] قومن سان تعلق ملي جلي ورثي جو حامل آهي. چيرنو موجب واشنگٽن هميشه مقامي ماڻهن سان انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اميد رکندو هو ته هو پنهنجو گهمندڙ شڪار وارو طرزِ زندگي ڇڏي مقرر زرعي آبادين اختيار ڪندا. هو اهو به دليل ڏئي ٿو ته واشنگٽن ڪڏهن به قبيلائي زمين جي کلي ضبط يا قبيلن جي جبري لڏپلاڻ جي وڪالت نه ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|p=666}} ان جي ابتڙ، [[ڪولن جي. ڪيلووي]] لکي ٿو ته “واشنگٽن وٽ هندستاني زمين حاصل ڪرڻ جو عمر ڀر شوق هو، چاهي پنهنجي لاءِ هجي يا پنهنجي قوم لاءِ، ۽ هن اهڙيون پاليسيون ۽ مهمون شروع ڪيون جن جا هندستاني علائقن تي تباهه ڪن اثر پيا.”{{sfn|Calloway|2018|p=38}} هن وڌيڪ چيو: {{blockquote|قوم جي واڌاري لاءِ ريڊ انڊين ماڻهن جي بي دخلي ضروري سمجهي وئي... پر جيڪڏهن هو انڪار ڪندا يا مزاحمت ڪندا، جيئن هو گهڻو ڪري ڪندا هئا، ته هن محسوس ڪيو ته وٽس “انهن کي صفا ختم ڪرڻ” کانسواءِ ڪو چارو ناهي، ۽ هن جيڪي مهمون ريڊ انڊين ڳوٺ تباهه ڪرڻ لاءِ موڪليون، اهي مڪمل طور جائز سمجهيون ويون.<ref>{{Cite web|last=Ammerman|first=Cassandra|date=October 18, 2018|title=Sitting down with author and historian Colin G. Calloway|url=https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|publisher=Oxford University Press|archivedate=June 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609224953/https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|url-status=live}}</ref>}} ٻين باني اڳواڻن سان گڏ، واشنگٽن کي غلام رکڻ تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن قانون ذريعي غلاميءَ جي خاتمي جي خواهش ظاهر ڪئي، پر هن ان جي خاتمي لاءِ ڪا عملي قانوني شروعات نه ڪئي ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي تحريڪ جي حمايت ڪئي. ان سبب ڪجهه حلقن مان مطالبا اٿيا ته سرڪاري عمارتن تان سندس نالو هٽايو وڃي ۽ عوامي هنڌن تان سندس مجسما ڪڍيا وڃن.<ref>{{cite magazine| last=Hirsh| first=Michael| title=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing| url=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| magazine=[[فارين پاليسي]]| date=June 24, 2020| archive-date=August 18, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| url-status=live}}</ref>{{sfnm|Morgan|2005|1pp=419, 422|Twohig|2001}} واشنگٽن جي [[صدارتي لائبريري]] مائونٽ ورنن ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web|work=NPR|title=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|date=September 27, 2013|last=Peralta|first=Eyder|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|archivedate=August 15, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240815054422/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library}}</ref> جيڪو هاڻي هڪ [[قومي تاريخي ماڳ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|publisher=National Park Service|title=Mount Vernon Place Historic District|accessdate=December 24, 2024|archivedate=November 30, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130132458/https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm}}</ref> سندس ڪاغذ ۽ دستاويز [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ محفوظ آهن.{{sfn|Nowlan|2014|p=56}} === نالي سان منسوب ماڳ ۽ يادگار === {{further|جارج واشنگٽن جا يادگار|جارج واشنگٽن جا مجسما}} [[File:Washington Monument 2022.jpg|thumb|alt=اڇو اوبيليسڪ|[[واشنگٽن يادگار]]|upright=0.8]] ڪيترائي هنڌ ۽ يادگار واشنگٽن جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=George Washington: The First Face of America|last=Perry|first=Warren|work=Face to Face|publisher=National Portrait Gallery| date=February 22, 2013|url=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503033922/https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archivedate=May 3, 2022}}</ref> 21 فيبروري 1885 تي [[واشنگٽن يادگار]] جي افتتاحي تقريب ٿي؛ اهو {{convert|555|ft|adj=on}} اوچو سنگ مرمر جو [[اوبيليسڪ]] آهي، جيڪو [[نيشنل مال]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Washington Monument |url=https://www.nps.gov/wamo/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=July 1, 2023 |archivedate=March 22, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322001937/https://www.nps.gov/wamo/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} واشنگٽن چار صدرن مان هڪ آهي جيڪي [[گٽسن بورگلم]] جي عظيم مجسمي “[[شراين آف ڊيموڪريسي]]” ۾ [[مائونٽ رش مور]] تي [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] ۾ تراشيل آهن.<ref>{{cite web |title=Mount Rushmore National Memorial |url=https://www.nps.gov/moru/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=June 13, 2024 |archivedate=June 12, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612233759/https://www.nps.gov/moru/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪا 1931 ۾ کولِي وئي، نيويارڪ شهر کي [[نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي.{{sfn|Rockland|2020|p=71}} ڪيترائي [[واشنگٽن (توضيح)#تعليم|ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽيون]] واشنگٽن جي نالي سان آهن، جن ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |title=A Brief History of GW |publisher=GW Libraries |accessdate=August 19, 2019 |archivedate=September 14, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914225450/https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wustl.edu/about/history-traditions/|title=History and Traditions|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]]|accessdate=August 19, 2019|archivedate=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/|url-status=live}}</ref> هو جديد آمريڪي ڪرنسي تي پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جنهن ۾ [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ]]، [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] ۽ [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|چوٿون ڊالر سڪو]] (يعني [[واشنگٽن ڪوآرٽر]]) شامل آهن.{{sfn|Tschachler|2020}}<ref>{{cite web|url=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|title=The History of Presidents on Our Coins|date=July 2006|publisher=United States Mint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240907135412/https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|archivedate=September 7, 2024}}</ref> واشنگٽن 1847 ۾ قوم جي [[آمريڪا جي ٽپال ٽڪيٽن جي تاريخ#پهريون قومي ٽپال ٽڪيٽ|پهريئن ٽپال ٽڪيٽ]] تي ظاهر ٿيو، ۽ ان کان پوءِ هو ٻين سڀني کان وڌيڪ آمريڪي ٽپال ٽڪيٽن تي ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|West|2014|p=8}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | total_width = 750 | image1 = Washington 1862 Issue-24c.jpg | alt1 = 24 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جي ڪاري اڇي تصوير | caption1 = 1862 جو واشنگٽن اشو | image2 = Washington WF 1917 Issue-5c (cropped).jpg | alt2 = 5 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جو پاسو ڏيکاريل | caption2 = [[واشنگٽن–فرينڪلِن اشوز|واشنگٽن–فرينڪلِن]] 1917 جو اشو | image3 = 2006 Quarter Proof.png | alt3 = آمريڪا جو چوٿون ڊالر سڪو جنهن تي واشنگٽن جي پاسا واري تصوير | caption3 = واشنگٽن [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|ڪوآرٽر]] | image4 = George Washington Presidential $1 Coin obverse.png | alt4 = سڪو جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ عبارت “George Washington 1st President 1789-1797” | caption4 = واشنگٽن [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] | image5 = Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg | alt5 = ڪاغذي ڪرنسي جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ هڪ ڊالر جي قيمت | caption5 = 2021 جي [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ|ڊالر نوٽ]] تي واشنگٽن }} == پڻ ڏسو == * [[آمريڪا جي انقلابي جنگ]] * [[آمريڪا جو صدر]] * [[جارج واشنگٽن جو خاڪو]] == حوالا == {{reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == {{For|جارج واشنگٽن بابت ڇپيل چونڊيل ڪتابن جي فهرست لاءِ|[[جارج واشنگٽن جي ڪتابيات]]}} {{Refbegin|30em}} === ڪتاب === <!-- A --> * {{cite book|last=ايڪرز|first=چارلس ڊبليو.|authorlink=چارلس ڊبليو. ايڪرز|chapter=[[جان ايڊمز]]|editor-last=گراف|editor-first=هينري|editor-link=هينري گراف|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ|edition=ٽيون ايڊيشن|year=2002|pages=23–38|isbn=9780684312262|publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=آلڊن|first=جان آر.|title=جارج واشنگٽن: هڪ سوانح عمري|year=1996|publisher=لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|isbn=9780807121269|url=https://archive.org/details/georgewashington00alde}} * {{cite book|last=اينڊرسن|first=فريڊ|author-link=فريڊ اينڊرسن (تاريخدان)|title=جنگ جو ڪُورهڙو: ست سالن جي جنگ ۽ برطانوي اتر آمريڪا ۾ سلطنت جو انجام، 1754–1766|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2007|isbn=9780307425393}} * {{cite book|last=ايولان|first=جان|title=واشنگٽن جو الوداعي پيغام: باني پيءُ جي ايندڙ نسلن لاءِ وارننگ|author-link=جان ايولان|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2017|isbn=9781476746463|url=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ}} <!-- B --> * {{cite book|last=بينر|first=اسٽوارٽ|authorlink=اسٽوارٽ بينر|chapter=عدالت جو قيام|doi=10.1093/oso/9780197780350.003.0002|pages=6–36|date=2024|title=دنيا جي سڀ کان طاقتور عدالت: آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي تاريخ|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|edition=آن لائين|isbn=9780197780350 }} * {{cite book|last=بيننگ|first=لانس|editor-last=ووڊورڊ|editor-first=سي. وين ووڊورڊ|editor-link=سي. وين ووڊورڊ|title=بدسلوڪيءَ جي الزامن تي صدرن جا جواب|author-link=لانس بيننگ|publisher=ڊيلاڪورٽ پريس|year=1974|isbn=9780440059233|url=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|url-access=registration}} * {{cite book|last=بارتولوني-ٽوئزن|first=ڪيٿلين|title=اليڪٽي بادشاهه جي خوف سبب: جارج واشنگٽن ۽ 1789 جو صدارتي لقب وارو تڪرار|publisher=ڪارنيل يونيورسٽي پريس|date=2014|isbn=9780801452987}} * {{cite book|last=بيل|first=وليم گارڊنر|title=ڪمانڊنگ جنرل ۽ چيف آف اسٽاف، 1775–2005: آمريڪا جي فوج جي سينيئر آفيسر جا پورٽريٽ ۽ حياتياتي خاڪا|url=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|year=1992|orig-year=1983|publisher=سينٽر آف ملٽري هسٽري، آمريڪا جي فوج|isbn=9780160359125}} * {{cite book|last=بين|first=ڪارل|title=تاريخي فورٽ يارڪ، 1793–1993|url=https://archive.org/details/historicfortyork0000benn|publisher=ڊنڊرن|date=1993|isbn=9780920474792}} * {{cite book|last=بوڊل|first=وئين|title=ويلي فورج جي سياري: جنگ ۾ شهرين ۽ سپاهين جي ڪهاڻي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=2004|isbn=9780271025261}} * {{cite book|last=بورسٽن|first=ڊينيل جے.|author-link=ڊينيل جے. بورسٽن|title=آمريڪي ماڻهو: قومي تجربو|year=2010|publisher=ونٽيچ بُڪس|url=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|isbn=9780307756473}} * {{cite book|last1=بورڊيوچ|first1=فرگس ايم.|authorlink=فرگس بورڊيوچ|title=پهريون ڪانگريس|date=2016|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9781451691931}} * {{cite book|last=برائون|first=اسٽيڦن هاورڊ|date=2016|title=جنگ جا ايڊس: جارج واشنگٽن ۽ نيوبرگ بحران|publisher=يونيورسٽي آف سائوٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781611176599}} <!-- C --> * {{cite book|last=ڪيلووي|first=ڪولن جي.|authorlink=ڪولن جي. ڪيلووي|title=جارج واشنگٽن جي ريڊ انڊين دنيا: پهريون صدر، پهريان آمريڪي، ۽ قوم جي پيدائش|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2018|isbn=9780190652166|url=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ}} * {{cite book|last=ڪارلسن|first=بريڊي|title=مُئا صدر: آمريڪي مهم—اسان جي قوم جي اڳواڻن جي عجيب موتن ۽ حيران ڪندڙ پوءِ واري زندگي ۾|year=2016|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|url=https://books.google.com/books?id=2_R1CQAAQBAJ|isbn=9780393243949}} * {{cite book|last=ڪارپ|first=اي. وئين|date=2017|title=فوج کي پنهنجي مرضيءَ سان بکيو رکڻ: ڪنٽينينٽل آرمي انتظاميا ۽ آمريڪي سياسي ثقافت، 1775–1783|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469639444}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|title=[[اليگزينڊر هيملٽن]]|year=2005|publisher=پينگوئن پريس|isbn=9781101200858|author-link=رون چيرنو|url=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|author-mask=2|title=واشنگٽن: هڪ زندگي|publisher=پينگوئن پريس|year=2010|isbn=9781594202667|url=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher}} * {{cite book|last=چيوروِنسڪي|first=لنڊسي|authorlink=لنڊسي چيوروِنسڪي|date=2020|title=ڪيبنٽ: جارج واشنگٽن ۽ هڪ آمريڪي اداري جو قيام|url=https://archive.org/details/cabinetgeorgewas0000cher|publisher=بيلڪنيپ پريس|isbn=9780674986480}} * {{cite book |last1=ڪو|first1=اليڪسس |author-link=اليڪسس ڪو |title=تون پنهنجو پهريون ڪڏهن نه وسارين: جارج واشنگٽن جي سوانح عمري |date=2020 |publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780735224100}} * {{cite book|last=ڪوگليانو|first=فرانسس|date=2024|title=انقلابي دوستي: واشنگٽن، جيفرسن، ۽ آمريڪي جمهوريه|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780674296596}} * {{cite book |last=ڪوڪ|first=جيڪب اي.|chapter=جارج واشنگٽن|editor-last=گراف|editor-first=هينري|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ |edition=ٽيون ايڊيشن |year=2002|pages=1–21|isbn=9780684312262 |publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=ڪوسٽيلو|first=ميٿيو|date=2021|title=قوم جي ملڪيت: جارج واشنگٽن جي مقبري، مائونٽ ورنن، ۽ پهرين صدر جي ياد|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|isbn=9780700633364}} * {{cite book |editor-last=ڪريسويل|editor-first=جوليا|title=آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورڊ اوريجنز|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_p6k3|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|isbn=9780199547937}} * {{cite book|last=ڪنلِف|first=مارڪس|title=جارج واشنگٽن: ماڻهو ۽ يادگار|year=1958|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316164344|author-link=مارڪس ڪنلِف|url=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|url-access=registration}} <!-- D --> * {{cite book |last1=ڊيلزيل |first1=رابرٽ ايف. جونيئر |last2=ڊيلزيل |first2=لي بالڊون |title=جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن: انقلابي آمريڪا ۾ گهر اندر |year=1998 |url=https://archive.org/details/georgewashington00dalz |url-access=registration |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=9780195121148 }} <!-- E --> * {{cite book|last1=ايلڪنس|first1=اسٽينلي ايم.|author-link1=اسٽينلي ايلڪنس|first2=ايريڪ|last2=مڪٽرڪ|author-link2=ايريڪ مڪٽرڪ|title=وفاقيت جو دور|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=1995|orig-year=1993|url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|isbn=9780195093810}} * {{cite book|last=ايلس|first=جوزف جي.|author-link=جوزف ايلس|title=سندس عالي جناب: جارج واشنگٽن|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2004|isbn=9781400040315|url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|url-access=registration}} * {{Cite book|last=ايلس|first=رچرڊ جي.|url=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|title=آمريڪي صدارت جو قيام|year=1999|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|isbn=9780847694990|url-access=registration}} <!-- F --> * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-link=جان اي. فرلنگ|title=دنيا کي باهه لڳائڻ: واشنگٽن، ايڊمز، جيفرسن، ۽ آمريڪي انقلاب|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2002|isbn=9780195134094|url=https://books.google.com/books?id=lifQ0G0m9WwC}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=تقريباً معجزو: آزاديءَ جي جنگ ۾ آمريڪي فتح|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2007|isbn=9780199758470|url=https://archive.org/details/almostmiracleam00ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن جو عروج: آمريڪي آئيڪن جي لڪل سياسي ڏاهپ|publisher=بلومزبري پريس|year=2009|isbn=9781608191826|url=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|title=مردن ۾ پهريون: جارج واشنگٽن جي زندگي|author-mask=2|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|orig-date=1988|isbn=9780199752751|url=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC}} * {{cite book|last=فشر|first=ڊيوڊ هيڪٽ|title=واشنگٽن جو عبور|year=2004|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195170344|author-link=ڊيوڊ هيڪٽ فشر|url=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC}} * {{cite book|last1=فِش مين|first1=ايتھن ايم.|last2=پيڊرسن|first2=وليم ڊي.|last3=روزيل|first3=مارڪ جے.|author-link3=مارڪ جے. روزيل|title=جارج واشنگٽن: صدارتي قيادت ۽ ڪردار جي بنياد|publisher=پريگر|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|isbn=9780275968687}} * {{cite encyclopedia|year=1936|title=واشنگٽن، جارج|encyclopedia=ڊڪشنري آف اميريڪن بايوگرافي|last1=فِٽزپيٽرڪ|first1=جان سي.|author-link=جان ڪليمنٽ فِٽزپيٽرڪ|editor-first=ڊيومس|editor-last=ميلون|editor-link=ڊيومس ميلون|volume=19|pages=509–527|publisher=اسڪرِبنر|url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer19amer#page/509/mode/1up}} * {{cite book |last1=فليمنگ |first1=ٿامس |authorlink=ٿامس فليمنگ (تاريخدان) |title=امن جا خطرا: يارڪ ٽائون کان پوءِ بقا لاءِ آمريڪا جي جدوجهد |year=2007 |publisher=سميٿسونيئن |isbn=9780061139109 |url=https://archive.org/details/perilsofpeaceame00flem/page/n7/mode/2up }} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|title=جارج واشنگٽن: تجربي جو ڳڙهه (1732–1775)|year=1965|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316285971|author-link=جيمس ٿامس فليڪسنر|url=https://archive.org/details/georgewashington0000flex_u0e8|url-access=registration}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن: ڪرب ۽ الوداع (1793–1799)|publisher=لِٽل، برائون|year=1972|isbn=9780316286022|url=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=واشنگٽن: اڻ ٽر انسان|year=1974|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316286053}} * {{cite book|last=فريزر|first=گريگ ايل.|title=آمريڪا جي باني ماڻهن جا مذهبي عقيدا: عقل، وحي، ۽ انقلاب|url=https://archive.org/details/religiousbel_fraz_2012_000_10692050|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|year=2012|isbn=9780700618453}} <!-- G --> * {{cite book|last1=جينوويس|first1=مائيڪل|last2=لينڊري|first2=اليسا|date=2021|title=آمريڪي صدر ۽ ريڊ انڊين قومن جي تباهي|publisher=پالگريو ميڪملن|isbn=9783030835736}} * {{cite book|last=گلين|first=جسٽن|year=2014|volume=1|title=واشنگٽن خاندان: خانداني تاريخ|publisher=ساواس پبلشنگ|url=https://books.google.com/books?id=gpzwAwAAQBAJ|isbn=9781940669267}} * {{cite book|last=گلوور|first=لورّي|authorlink=لورّي گلوور|date=2014|title=باني جيئن والد: آمريڪي انقلابي اڳواڻن جي ذاتي زندگي ۽ سياست|url=https://archive.org/details/foundersasfather0000glov|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300178609}} * {{cite book |editor1-first=گيري ايل. |editor1-last=گريگ |editor1-link=گيري ايل. گريگ |editor2-first=ميٿيو |editor2-last=اسپالڊنگ |title=محبِ وطن داناءُ: جارج واشنگٽن ۽ آمريڪي سياسي روايت |url=https://archive.org/details/patriotsagegeorg00greg |year=1999 |publisher=آئي ايس آئي بُڪس |isbn=9781882926381}} * {{cite book |last=گريزارڊ |first=فرينڪ اي. جونيئر |title=جارج واشنگٽن: حياتياتي ساٿي ڪتاب |year=2002 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=9781576070826 |author-link=فرينڪ اي. گريزارڊ جونيئر |url=https://books.google.com/books?id=RioTGCygpT8C }} * {{cite book|last=گريزارڊ| first=فرينڪ اي. جونيئر |author-mask=2|title=جارج!: واشنگٽن سان لاڳاپيل هر شيءِ لاءِ رهنما|year=2005 |publisher=ميري نار|isbn=9780976823889}} <!-- H --> * {{cite book|last=هيرِسن|first=ايڊرين|title=طاقتور ذهن: جارج واشنگٽن جي خود-تعليم|publisher=پوٽوميڪ بُڪس|date=2015|isbn=9781612347257}} * {{cite book|last=هيز|first=ڪيڦن جے. |title=جارج واشنگٽن: ڪتابن ۾ هڪ زندگي|url=https://archive.org/details/georgewashington0000haye|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2017|isbn=9780190456672}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|year=2006|title=حقيقت پسند خواببين: جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ|url=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813927411}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|author-mask=2|year=2020|title=پهريون ۽ هميشه: جارج واشنگٽن جو نئون پورٽريٽ|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813944807}} * {{cite book|last=هيريرا|first=رڪارڊو|date=2022|title=واشنگٽن جي فوج کي کارائڻ: 1778 ۾ ويلي فورج جو سيارو جيئرو گذارڻ|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469667324}} * {{cite book|last=هيرش فِيلڊ|first=فريٽز|title=جارج واشنگٽن ۽ غلامي: دستاويزي پيشڪش|year=1997|publisher=يونيورسٽي آف ميزوري پريس|isbn=9780826211354|url=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|url-access=registration}} * {{cite book|last=هولمز|first=ڊيوڊ|authorlink=ڊيوڊ ايل. هولمز|title=باني والدن جا مذهب|date=2006|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780199740963}} <!-- I --> * {{cite book|last=آئيزڪسَن|first=والٽر|authorlink=والٽر آئيزڪسَن|title=بينجامن فرينڪلِن: هڪ آمريڪي زندگي|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2003|isbn=9780743260848|url=https://books.google.com/books?id=oIW915dDMBwC}} <!-- K --> * {{cite book|last=ڪيچم|first=رچرڊ ايم.|authorlink=رچرڊ ايم. ڪيچم|title=سياري جا سپاهي: ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون جنگيون|year=1999|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805060980|orig-year=1973}} * {{cite book|last=ڪوهن|first=رچرڊ ايڇ.|title=چيل ۽ تلوار: وفاقين ۽ آمريڪا ۾ فوجي اداري جي قيام، 1783–1802|year=1975|publisher=فري پريس|isbn=9780029175514|url=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|url-access=registration}} <!-- L --> * {{cite book|last1=لنڪاسٽر|first1=بروس|title=آمريڪي انقلاب|year=1985|publisher=اميريڪن هيريٽيج پريس|isbn=9780828102810|first2=جان ايڇ.|last2=پلمب|author-link2=جان ايڇ. پلمب}} * {{cite book|last=لارسن|first=ايڊورڊ|authorlink=ايڊورڊ جي. لارسن|title=جارج واشنگٽن جي واپسي: رياستن کي گڏ ڪرڻ، 1783–1789|date=2014|publisher=هارپرڪالنس|isbn=9780062248695}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|title=جنرل جارج واشنگٽن: فوجي زندگي|year=2005|publisher=رينڊم هائوس|isbn=9781400060818|author-link=ايڊورڊ جي. لينگل|url=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|url-access=registration}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|author-mask=2|date=2015|title=پهريون ڪاروباري: جارج واشنگٽن ڪيئن پنهنجي—۽ قوم جي—خوشحالي ٺاهي|url=https://archive.org/details/firstentrepreneu0000leng|publisher=ڊا ڪيپو پريس|isbn=9780306823473}} * {{cite book|last1=لينڊر|first1=مارڪ|last2=اسٽون|first2=گيري|date=2016|title=موتمار آچر: جارج واشنگٽن، مونمٿ مهم، ۽ جنگ جي سياست|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=9780806155135}} * {{cite book|last=ليوي|first=فِلپ|authorlink=فِلپ ليوي (تاريخدان)|title=جتي چيريءَ جو وڻ هو: فيري فارم جي ڪهاڻي، جارج واشنگٽن جو ٻالڪپڻ وارو گهر|publisher=ميڪملن|year=2013|isbn=9781250023148|url=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC}} <!-- M --> * {{cite book |title=ريڊ انڊين آمريڪا خلاف جارج واشنگٽن جي جنگ |first=باربرا|last=مئن |year=2008 |publisher=يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس |isbn=9780803216358}} * {{cite book|last=مڪڪلا|first=ڊيوڊ|title=1776|year=2005|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9780743226714|author-link=ڊيوڊ مڪڪلا|url=https://books.google.com/books?id=uu1mC6zWNTwC}} * {{cite book|last=مڊلڪاف|first=رابرٽ|title=واشنگٽن جو انقلاب: آمريڪا جي پهرين اڳواڻ جي ٺهڻ|author-link=رابرٽ مڊلڪاف|publisher=نوپف ڊبل ڊي پبلشنگ گروپ|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=F01ABAAAQBAJ|isbn=9781101874240}} * {{cite book|last=ميسينسِڪ|first=پال|date=2014|title=جارج واشنگٽن ۽ هاف-ڪنگ چيف تانچاريسن|publisher=ميڪفارلينڊ|isbn=9781476615400}} * {{cite book|last=موريسن|first=جيفري ايڇ.|title=جارج واشنگٽن جو سياسي فلسفو|publisher=جان هاپڪنز يونيورسٽي پريس|year=2009|isbn=9780801891090|url=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC}} * {{cite book|title=وائيٽ هائوس ۾ عظمت: واشنگٽن کان رونالڊ ريگن تائين صدرن جي درجابندي|last1=مرّي|first1=رابرٽ ڪي.|author-link1=رابرٽ ڪي. مرّي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=1994|isbn=9780271010892|edition=ٻيون، تازه ڪاري ٿيل |last2=بليسنگ|first2=ٽِم ايڇ.}} <!-- N --> * {{cite book|last=ناگي|first=جان|authorlink=جان اي. ناگي|title=جارج واشنگٽن جي ڳجهي جاسوسي جنگ: آمريڪا جي پهرين جاسوس-ماهر جي ٺهڻ|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2016|isbn=9781250096821|url=https://books.google.com/books?id=uDinCwAAQBAJ}} * {{cite book|last1=نوواڪ|first1=مائيڪل|authorlink=مائيڪل نوواڪ|last2=نوواڪ|first2=جانا|title=واشنگٽن جو خدا: مذهب، آزادي، ۽ اسان جي وطن جو پيءُ|publisher=بيسڪ بُڪس|year=2007|isbn=9780465051267|url=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up}} * {{cite book|last=نوولن|first=رابرٽ اي.|title=آمريڪي صدر: واشنگٽن کان ٽائلر تائين—هنن ڇا ڪيو، ڇا چيو، ۽ هنن بابت ڇا چيو ويو، مڪمل ماخذي نوٽن سميت|year=2014|isbn=9781476601182|publisher=ميڪفارلينڊ|url=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC}} <!-- O, P --> * {{cite book|last=پينٽر|first=نيل اِروِن|authorlink=نيل اِروِن پينٽر|date=2006|title=ڪاري آمريڪين جي تخليق: آفريڪي-آمريڪي تاريخ ۽ ان جا مطلب، 1619 کان اڄ تائين|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195137552}} * {{cite book|last=پالمر|first=ڊيو رچرڊ|authorlink=ڊيو رچرڊ پالمر|title=جارج واشنگٽن ۽ بينڊڪٽ آرنلڊ: ٻن محب وطنن جي ڪهاڻي|publisher=ريجنري پبلشنگ|year=2006|isbn=9781596981645|url=https://books.google.com/books?id=zANrP6rOOJkC}} * {{cite book|last=پيٽرسن|first=بينٽن|title=واشنگٽن ۽ ڪارنوالِس: آمريڪا لاءِ جنگ، 1775–1783|date=2004|publisher=گلوب پيڪوٽ|isbn=9781461734703}} * {{cite book|last=پيرسن|first=مائيڪل|date=2009|title=اهي لعنتي بغاوتي: آمريڪي انقلاب برطانوي نگاهه سان|publisher=هاشيٽ بُڪس|isbn=9780786749782}} * {{cite book|last=فِلبرڪ|first=نٿنيل|authorlink=نٿنيل فِلبرڪ|title=بهادرانه امنگ: جارج واشنگٽن، بينڊڪٽ آرنلڊ، ۽ آمريڪي انقلاب جو انجام|year=2016|publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780143110194|url=https://books.google.com/books?id=wZ1iCgAAQBAJ}} * {{cite book|last=پلس|first=مارڪ|title=هينري ناڪس: آمريڪي انقلاب جو دور انديش جنرل|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2008|isbn=9780230611429|url=https://books.google.com/books?id=Xf5Kmmp-yycC}} <!-- Q, R --> * {{cite book|last=ريگسڊيل|first=بروس|title=هار وٽ واشنگٽن: باني پيءُ ۽ غلاميءَ جو سوال|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|date=2021|isbn=9780674246386}} * {{cite book|last=رينڊل|first=وِلرڊ اسٽيرن|authorlink=وِلرڊ اسٽيرن رينڊل|title=جارج واشنگٽن: هڪ زندگي|year=1997|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805027792|url=https://archive.org/details/georgewashington00rand|url-access=registration}} * {{cite book|last1=راسْمُسن|first1=وِلِم ايم. ايس.|title=جارج واشنگٽن: ڏند ڪٿائن پٺيان ماڻهو|url=https://archive.org/details/georgewashington00rasm|year=1999|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813919003|first2=رابرٽ ايس.|last2=ٽِلٽن}} * {{cite book|last=روڊهيمل|first=جان|authorlink=جان روڊهيمل|date=2017|title=جارج واشنگٽن: دور جو عجوبو|url=https://archive.org/details/georgewashington0000rhod|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300219975}} * {{cite book|last=راڪلينڊ|first=مائيڪل|date=2020|title=جارج واشنگٽن پل: فولاد ۾ شاعري|publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس|isbn=9780813594644}} * {{cite book|last=روز|first=اليگزينڊر|authorlink=اليگزينڊر روز (ليکڪ)|title=واشنگٽن جا جاسوس: آمريڪا جي پهرين جاسوسي انگٺي جي ڪهاڻي|url=https://archive.org/details/washingtonsspies00alex|publisher=رينڊم هائوس پبلشنگ گروپ|year=2006|isbn=9780553804218}} <!-- S --> * {{cite book|last1=اسپالڊنگ|first1=ميٿيو|last2=گيريٽي|first2=پيٽرڪ جے.|title=شهرين جي مقدس اتحاد: واشنگٽن جو الوداعي خطاب ۽ آمريڪي ڪردار|url=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|url-access=registration|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|year=1996|isbn=9780847682621}} * {{cite book |last=اسٽيوش |first=مارڪ |title=فري ميسنري: رسومات، نشانين ۽ ڳجهي سوسائٽيءَ جي تاريخ |publisher=ليويلن پبليڪيشنز |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC |isbn=9780738711485 }} * {{cite book|last=اسٽيورٽ|first=ڊيوڊ|date=2021|title=جارج واشنگٽن: {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻيون == <!-- مهرباني ڪري اهڙن مضمونن بابت ٻاهريان ڳنڍڻيون نه وڌايو، جيڪي هتي يا جارج واشنگٽن جي ڪتابيات ۾ اڳي ئي شامل آهن. --> {{Sister project links|auto=yes}} {{Library resources box}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=1 جارج واشنگٽن] تي [[سي-اسپين]] * {{Gutenberg author}} * [https://www.mountvernon.org جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن] * [https://founders.archives.gov/about/Washington جارج واشنگٽن جا ڪاغذ]، ذيلي مجموعو [[فائونڊرز آن لائين]] مان، [[قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊس انتظاميه|قومي آرڪائيوز]] وٽان * ''[[اسان جي وقت ۾ (ريڊيو سلسلو)|اسان جي وقت ۾]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y28v واشنگٽن ۽ آمريڪي انقلاب]، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي بحث: ڪيرول برڪن، سائمن مڊلٽن، ۽ ڪولن بونويڪ (24 جون 2004) * ''[[عظيم زندگيون]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00804yk جارج واشنگٽن]، [[بي بي سي ريڊيو]]{{nbsp}}4 تي بحث: ميٿيو پيرس، مائيڪل روز، ۽ فرينڪ گريزارڊ (21 آڪٽوبر 2016) * [https://millercenter.org/president/washington واشنگٽن بابت علمي جائزو] [[ملر سينٽر آف پبلڪ افيئرز|ملر سينٽر، يونيورسٽي آف ورجينيا]] تي {{s-start}} {{s-mil}} {{s-break}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=ڪمانڊر اِن چيف آف دي [[ڪنٽينينٽل آرمي]]|years=1775–1783}} {{s-aft|after=[[هينري ناڪس]]|as=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|سينيئر آفيسر]]}} {{s-bef|before=[[جيمس وِلڪنسن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|آمريڪا جي فوج جو سينيئر آفيسر]]|years=1798–1799}} {{s-aft|after=[[اليگزينڊر هيملٽن]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=هيو ويسٽ}} {{s-ttl|title=ممبر آف دي [[هاوس آف برگيسز|ورجينيا هاوس آف برگيسز]]|years=1758–1775}} {{s-non|reason=عهدو ختم ڪيو ويو}} {{s-break}} { == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي انقلاب جون شخصيتون]] [[زمرو:1732ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1799ع جون وفاتون]] [[زمرو:جارج واشنگٽن]] qjckc0tqp8uawf1y0lxptkzjdqwfbtf 416290 416289 2026-10-01T20:44:15Z Intisar Ali 8681 416290 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جارج واشنگٽن<br /><small>George Washington</small> | image = Gilbert-Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg | alt = جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ | caption = پورٽريٽ، {{circa|1803}} | order = پهرين | office = گڏيل رياستن جو صدر | vicepresident = جان ايڊمز | term_start = 30 اپريل، 1789ع | term_end = 4 مارچ، 1797ع | predecessor = عهدو قائم ڪيو ويو | successor = [[جان ايڊمز]] | office2 = [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جو ڪمانڊر ان چيف | appointer2 = [[ڪانٽيننٽل ڪانگريس]] | term_start2 = 19 جون، 1775ع | term_end2 = 23 ڊسمبر، 1783ع | predecessor2 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor2 = هينري ناڪس | birth_date = 22 فيبروري، 1732ع | birth_place = پوپس ڪريڪ، ورجينيا، برطانوي آمريڪا | death_date = {{death date and age|1799|12|14|1732|2|22}} | death_place = [[مائونٽ ورنن]]، ورجينيا، آمريڪا | resting_place = مائونٽ ورنن | party = [[آزاد سياستدان|آزاد]] | spouse = مارٿا واشنگٽن | occupation = فوجي آفيسر، سياستدان، زميندار | signature = George Washington signature.svg | branch = ورجينيا مليشيا، ڪانٽيننٽل آرمي، يو ايس آرمي | rank = جنرل آف دي آرميز }} '''جارج واشنگٽن''' (George Washington؛ پيدائش: 22 فيبروري، 1732ع، وفات: 14 ڊسمبر، 1799ع) گڏيل رياستن جي بنياد وجهندڙ پيلن ([[Founding Fathers of the United States|باني پيئرن]]) مان هڪ ۽ آمريڪا جو پهريون [[آمريڪا جو صدر|صدر]] هو، جنهن 1789ع کان 1797ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. هن آمريڪي انقلابي جنگ دوران [[ڪانٽيننٽل آرمي]] جي ڪمانڊر طور آمريڪي فوجن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي سلطنت تي فتح حاصل ڪئي. آمريڪي آزاديءَ ۾ سندس اهم ڪردار جي ڪري کيس ”قوم جو ابو“ ([[Father of the Nation]]) سڏيو ويندو آهي. ورجينيا ۾ پيدا ٿيندڙ واشنگٽن فرانسيسي ۽ انڊين جنگ (1754ع-1763ع) دوران ورجينيا رجمينٽ جو ڪمانڊر رهيو. جڏهن 1775ع ۾ برطانيه خلاف آمريڪي انقلابي جنگ شروع ٿي، ته کيس ڪانٽيننٽل آرمي جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو. هن جي اڳواڻي ۾ آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن 1781ع ۾ [[يارڪ ٽائون جو گهيرو|يارڪ ٽائون]] واري جنگ ۾ برطانوي فوج کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا جي خودمختياري تسليم ڪئي وئي. واشنگٽن کي 1788ع ۽ 1792ع ۾ بنا مقابلي آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو. هن هڪ مضبوط قومي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ پنهنجي ڪابينا ۾ [[ٿامس جيفرسن]] ۽ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ سياسي اختلافن دوران غير جانبدار رهيو. هن ٻن مدن کانپوءِ صدارت تان هٽي ڪري هڪ اهم جمهوري مثال قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي آمريڪي آئين جي 22 هين ترميم ذريعي قانوني شڪل ڏني وئي. جارج واشنگٽن جي تصوير آمريڪي ثقافت جو هڪ اهم نشان آهي. آمريڪا جو گاديءَ جو هنڌ [[واشنگٽن ڊي سي]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] سندس نالي سان منسوب آهن. تاريخي ماهرن ۽ عوامي راءِ جي سروي موجب، کيس آمريڪي تاريخ جي عظيم ترين صدرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ==ابتدائي زندگي (1732–1752)== <!-- linked from redirect "Early life of George Washington"--> {{Further|واشنگٽن خاندان}} [[File:Residence of the Washington Family on the Rappahannock.jpg|left|thumb|alt=واشنگٽن خاندان جي رهائش جو خاڪو|[[فيري فارم]]، [[واشنگٽن خاندان]] جي رهائشگاهه [[راپاها نڪ درياهه]] جي ڪناري تي [[اسٽافورڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾، جتي واشنگٽن پنهنجي نوجوانيءَ جو وڏو حصو گذاريو]] {{جارج واشنگٽن سلسلو}} جارج واشنگٽن 22 فيبروري 1732 تي {{efn|name=fn1|همعصر رڪارڊن ۾ سندس جنم [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون|پراڻي انداز]] جي جوليئن ڪئلينڊر ۽ [[نئين سال جون تاريخي يورپي تاريخون|اعلان واري انداز]] موجب 11 فيبروري 1731 طور درج ڪيو ويو. 1752 ۾ برطانوي [[نئون انداز ڪئلينڊر قانون 1750]] نافذ ٿيو، جنهن موجب سرڪاري تاريخي نظام گريگورين ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ سال جي شروعات 1 جنوري کان قرار ڏني وئي (اڳ ۾ 25 مارچ هوندي هئي). انهن تبديلين سبب تاريخن ۾ 11 ڏينهن جو اضافو ٿيو ۽ جنوري 1 کان مارچ 25 جي وچ واري تاريخن ۾ هڪ سال جو فرق پئجي ويو. وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين انداز جون تاريخون]].}} [[جارج واشنگٽن جنم يادگار]]، پوپس ڪريڪ، [[ويسٽمورلينڊ ڪائونٽي، ورجينيا]] ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=3–6}} هو [[آگسٽين واشنگٽن]] ۽ [[ميري بال واشنگٽن]] جي ڇهن ٻارن مان وڏو هو. سندس والد امن جو جج ۽ بااثر شخصيت هو، جنهن جي پهرين شادي جين بٽلر سان ٿي هئي ۽ ان مان چار ٻيا ٻار هئا. واشنگٽن پنهنجي والد سان گهڻو ويجهو نه رهيو ۽ بعد ۾ کيس گهٽ ياد ڪيو؛ سندس ماءُ سان به سندس لاڳاپا ڪڏهن ڪڏهن تڪراري رهيا. ڀائرن ۾ هو خاص طور پنهنجي سڳو وڏو ڀاءُ [[لارنس واشنگٽن]] سان گهڻو ويجهو هو.{{sfn|Lengel|2005|p=7}} 1735 ۾ خاندان [[لٽل هنٽنگ ڪريڪ]] جي پوکيءَ واري زمين تي منتقل ٿيو، ۽ پوءِ 1738 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ويجهو [[فيري فارم]] تي اچي رهيو. جڏهن 1743 ۾ آگسٽين فوت ٿيو ته واشنگٽن کي فيري فارم ۽ ڏهه غلام ورثي ۾ مليا؛ لارنس کي لٽل هنٽنگ ڪريڪ مليو، جنهن جو نالو هن بدلائي [[ماؤنٽ ورنن]] رکيو.{{sfnm|Levy|2013|1pp=39, 55, 56|Morgan|2005|2p=407}} والد جي وفات سبب واشنگٽن کي پنهنجي سڳن اڌ ڀائرن جهڙي رسمي تعليم حاصل نه ٿي، جيڪي انگلينڊ جي [[ايپلبي گرامر اسڪول]] ۾ پڙهيا هئا. هن بدران [[لوئر چرچ اسڪول]]، [[هارٽفيلڊ، ورجينيا]] ۾ تعليم ورتي. هن رياضي ۽ زمين جي [[سروي]] سکيا ۽ هڪ ماهر [[خاڪا ٺاهيندڙ]] ۽ [[نقشه سازي]] ڪندڙ بڻيو. سندس سوانح نگار [[رون چرنو]] موجب، نوجوانيءَ تائين هو لکڻ ۾ “قابلِ ذڪر طاقت” ۽ “درستگي” جو مظاهرو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10–12|Ferling|2002|2p=14}} نوجوانيءَ ۾ هن سماجي روين بابت سو کان وڌيڪ اصول گڏ ڪري لکيا، جيڪي ”اخلاقي قاعدا“ جي نالي سان مشهور ٿيا؛ اهي اصول هڪ فرينچ ڪتاب جي انگريزي ترجمي مان نقل ڪيل هئا.{{sfn|Harrison|2015|p=19}} واشنگٽن اڪثر [[بيل ووار]] نالي جاگير تي ويندو هو، جيڪا [[وليم فيئرفيڪس]] جي ملڪيت هئي، جيڪو لارنس جو سسر هو. فيئرفيڪس سندس سرپرست ۽ ڄڻ ٻيو والد بڻيو. 1748 ۾ واشنگٽن فيئرفيڪس جي [[شينانڊوا وادي]] واري ملڪيت جي سروي لاءِ هڪ مهيني تائين ٽيم سان گڏ رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=10, 19|Ferling|2002|2pp=14–15|Randall|1997|3p=36}} اڳين سال کيس [[وليم ۽ ميري ڪاليج]] مان سرويئر جو لائسنس مليو.{{efn|[[وليم ۽ ميري ڪاليج]] جي چارٽر موجب ان کي ورجينيا جي ڪائونٽين ۾ سرويئر مقرر ڪرڻ جو اختيار حاصل هو. اهڙو ڪو ثبوت ناهي ته واشنگٽن اتي باقاعده ڪلاس اٽينڊ ڪيا هئا.}} جيتوڻيڪ هن روايتي شاگردي (اپرنٽس شپ) نه ڪئي هئي، پر [[ٿامس فيئرفيڪس]] کيس [[ڪلپيپر ڪائونٽي، ورجينيا]] جو سرويئر مقرر ڪيو. هن 20 جولاءِ 1749 تي عهدي جو حلف کنيو ۽ 1750 ۾ استعيفٰي ڏني. 1752 تائين هن شينانڊوا وادي ۾ لڳ ڀڳ 1500 ايڪڙ زمين خريد ڪري ورتي هئي ۽ مجموعي طور 2315 ايڪڙ زمين جو مالڪ بڻجي چڪو هو.{{sfnm|Fitzpatrick|1936|1loc=v. 19, p. 510|Chernow|2010|2pp=22–23}} 1751 ۾ واشنگٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ واحد ڀيرو اتر آمريڪا جي سرزمين کان ٻاهر سفر ڪيو، جڏهن هو لارنس سان گڏ [[بارباڊوس]] ويو، اميد ته اتي جي موسم سندس ڀاءُ جي [[ٽي بي]] (سل) کي فائدو ڏيندي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=24|Rhodehamel|2017|2loc=2: Powerful Ambitions, Powerful Friends}} ان سفر دوران واشنگٽن کي [[چيچڪ]] ٿي پئي، جنهن سندس چهري تي هلڪا نشان ڇڏيا، پر مستقبل جي بيماري کان مدافعت فراهم ڪئي. لارنس 1752 ۾ فوت ٿيو؛ واشنگٽن ماؤنٽ ورنن کي سندس بيواهه اين کان ليز تي ورتو، ۽ 1761 ۾ سندس وفات کان پوءِ مڪمل مالڪي حاصل ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=26, 52, 98}} بارباڊوس جو سفر واشنگٽن کي برطانوي ائٽلانٽڪ دنيا، پوکيءَ واري سماج ۽ سلطنتي انتظاميه جي انهن پهلوئن سان روشناس ڪرايو، جيڪي ورجينيا کان ٻاهر موجود هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=25}} == نوآبادي دور جي فوجي زندگي (1752–1758) == لارنس واشنگٽن جي [[ورجينيا مليشيا]] ۾ ايڊجوٽنٽ جنرل طور خدمت جارج کي فوجي ڪميشن حاصل ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو. ورجينيا جي ليفٽيننٽ گورنر [[رابرٽ ڊنويڊي]] واشنگٽن کي ميجر مقرر ڪيو ۽ چار مليشيا ضلعن مان هڪ جو ڪمانڊر بڻايو. برطانوي ۽ فرينچ فوجون [[اوهايو درياهه وادي]] تي ڪنٽرول لاءِ مقابلو ڪري رهيون هيون: برطانيا درياهه جي ڪناري تي قلعن جي تعمير ڪري رهيو هو، جڏهن ته فرينچ فوج درياهه ۽ [[ايري ڍنڍ]] جي وچ واري علائقي ۾ مضبوط ٿي رهي هئي.{{sfnm|Anderson|2007|1pp=31–32|Chernow|2010|2pp=26–27}} آڪٽوبر 1753 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي خاص نمائندي طور مقرر ڪيو ته هو فرينچ فوج کان مطالبو ڪري ته اهي برطانوي دعويٰ ڪيل زمين خالي ڪن. واشنگٽن کي [[ايروكوا اتحاد]] سان امن قائم ڪرڻ ۽ فرينچ فوج بابت ڄاڻ گڏ ڪرڻ جي به هدايت ڏني وئي. واشنگٽن [[ٽاناچيريسن]] نالي ايروكوا اڳواڻ سان [[لاگس ٽائون]] ۾ ملاقات ڪئي. واشنگٽن موجب، انهيءَ ملاقات ۾ ٽاناچيريسن کيس ”ڪونوتوڪوريوس“ سڏيو، جنهن جي معنيٰ ”ڳوٺن کي ڳڙڪائيندڙ“ هئي؛ اهو لقب اڳ ۾ سترهين صديءَ جي آخر ۾ سندس پردادا [[جان واشنگٽن]] کي [[سَسڪوهينڪ]] قوم طرفان ڏنو ويو هو.{{sfn|Calloway|2018|pp=25, 69}} واشنگٽن جو قافلو نومبر 1753 ۾ اوهايو درياهه تائين پهتو، جتي هڪ فرينچ گشتي ٽولي کين روڪيو. کين [[فورٽ لي بوف]] ڏانهن وٺي ويو ويو، جتي واشنگٽن جو دوستانه استقبال ڪيو ويو. هن فرينچ ڪمانڊر [[جئڪس ليگارڊيئر ڊي سينٽ پيئر]] کي برطانوي مطالبو پيش ڪيو، پر فرينچ روانگي کان انڪار ڪيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سينٽ پيئر پنهنجو باضابطه جواب ڏنو ۽ واپسي سفر لاءِ خوراڪ ۽ سياري جا ڪپڙا به ڏنا. واشنگٽن سخت سياري جي حالتن ۾ اهو خطرناڪ مشن مڪمل ڪيو ۽ جڏهن سندس رپورٽ ورجينيا ۽ لنڊن ۾ شايع ٿي ته کيس سڃاڻپ ملي.{{sfnm|Harrison|2015|1pp=25–26|Ferling|2009|2pp=15–18}} === فرينچ ۽ انڊين جنگ === {{Main|جارج واشنگٽن فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾}} [[File:French_and_Indian_War_map.png|thumb|upright=1.2|Map showing key locations in the فرينچ ۽ انڊين جنگ]] [[File:Washington the soldier.jpg|thumb|upright=1.2|”واشنگٽن دي سولجر“، 1834 جي تصوير جنهن ۾ هو [[مونونگاهيلا جي جنگ]] دوران گهوڙي تي سوار ڏيکاريل آهي]] فيبروري 1754 ۾ ڊنويڊي واشنگٽن کي ليفٽيننٽ ڪرنل ۽ 300 سپاهين تي مشتمل [[ورجينيا رجمنٽ]] جو ٻيو ڪمانڊر مقرر ڪيو، ۽ کيس [[اوهايو جي سنگم]] وٽ فرينچ فوج سان مقابلو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. واشنگٽن اپريل ۾ اڌ فوج سان روانو ٿيو ۽ جلد ئي معلوم ٿيو ته لڳ ڀڳ 1,000 فرينچ سپاهي اتي [[فورٽ ڊيوڪين]] تعمير ڪري رهيا آهن. مئي ۾، جڏهن هن [[فورٽ نيسيسيٽي قومي ميدان جنگ]] وٽ دفاعي مورچو قائم ڪيو، ته خبر پئي ته فرينچ فوج لڳ ڀڳ 7 ميل پري ڪيمپ ڪري رهي آهي؛ هن حملي جو فيصلو ڪيو. فرينچ ٽولي لڳ ڀڳ 50 ماڻهن تي مشتمل هئي، تنهنڪري 28 مئي تي واشنگٽن اوچتو حملو ڪيو. سندس ورجينيا ۽ مقامي ساٿين فرينچن کي قتل ڪيو، جن ۾ سندن ڪمانڊر [[جوزف ڪولون ڊي جومون وِل]] پڻ شامل هو، جيڪو برطانيا لاءِ سفارتي پيغام کڻي آيو هو. فرينچن بعد ۾ پنهنجن ساٿين کي قتل ۽ بي دردي سان مئل ڏٺو، ۽ واشنگٽن کي ذميوار قرار ڏنو، جيڪو [[فورٽ نيسيسيٽي]] ڏانهن واپس هٽي ويو. ايندڙ مهيني ورجينيا رجمنٽ جا باقي سپاهي اچي مليا، ۽ کيس مڪمل ڪرنل جي حيثيت سان سڄي رجمنٽ جو ڪمانڊ ڏنو ويو. پر ڪيپٽن [[جيمس ميڪي]] جي اڳواڻي هيٺ ڏکڻ ڪيرولائنا جي هڪ آزاد برطانوي ڪمپني به ساڻس شامل ٿي، جنهن جي شاهي ڪميشن واشنگٽن کان مٿانهين هئي، جنهن سبب قيادت بابت تڪرار پيدا ٿيو. 3 جولاءِ تي 900 فرينچ سپاهين فورٽ نيسيسيٽي تي حملو ڪيو، ۽ جنگ آخرڪار واشنگٽن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي ختم ٿي. واشنگٽن فرينچ نه ڄاڻندو هو، پر هن هڪ دستاويز تي صحي ڪئي جنهن ۾ اڻ ڄاڻائي طور جومون ول جي ”قتل“ جي ذميواري قبول ڪئي وئي؛ هن بعد ۾ ترجمان کي قصوروار قرار ڏنو. ورجينيا رجمنٽ کي ٻيهر ورهايو ويو ۽ واشنگٽن کي ڪيپٽن جو عهدو پيش ڪيو ويو، جيڪو دراصل تنزلي هئي، تنهنڪري هن انڪار ڪيو ۽ استعيفٰي ڏئي ڇڏي. جومون ول وارو واقعو ئي فرينچ ۽ انڊين جنگ جي شروعات بڻيو. 1755 ۾ واشنگٽن جنرل [[ايڊورڊ بريڊاڪ]] جو رضاڪار مددگار بڻيو، جنهن [[بريڊاڪ مهم]] جي قيادت ڪندي فورٽ ڊيوڪين ۽ [[اوهايو ملڪ]] مان فرينچن کي ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. واشنگٽن جي صلاح تي بريڊاڪ فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. واشنگٽن سخت پيچش ۾ مبتلا هو، تنهنڪري شروعات ۾ مهم ۾ شامل نه ٿي سگهيو. جڏهن هو مونونگاهيلا وٽ ٻيهر شامل ٿيو ته فرينچ ۽ سندن مقامي اتحادي فوج تي اوچتو حملو ڪيو. ٻن ٽين حصي برطانوي فوج مارجي وئي يا زخمي ٿي وئي، ۽ بريڊاڪ مارجي ويو. ليفٽيننٽ ڪرنل [[ٿامس گيج]] جي حڪم هيٺ واشنگٽن بچيل سپاهين کي گڏ ڪري پٺتي مورچو سنڀاليو، جنهن سان باقي فوج بچي نڪري وئي. هن جنگ دوران سندس ٻه گهوڙا مارجي ويا ۽ ٽوپي ۽ ڪوٽ گولين سان ڇني ويا. هن جي بهادريءَ سان سندس اڳوڻي ناڪاميءَ واري شهرت بحال ٿي، پر کيس پوءِ ٿيندڙ مهمن جي منصوبابندي ۾ شامل نه ڪيو ويو. آگسٽ 1755 ۾ ورجينيا رجمنٽ ٻيهر منظم ڪئي وئي ۽ ڊنويڊي کيس ٻيهر ڪرنل مقرر ڪيو. هن جلد ئي سينياريٽي بابت ڪيپٽن [[جان ڊيگورٿي]] سان تڪرار ڪيو، جيڪو [[فورٽ ڪمبرلينڊ]] ۾ ميري لينڊ جي ٽولي جي قيادت ڪري رهيو هو. واشنگٽن فورٽ ڊيوڪين خلاف حملو ڪرڻ جو خواهشمند هو ۽ شاهي ڪميشن لاءِ ڪوششون ڪيون، پر [[لارڊ لاڊون]] کيس انڪار ڪيو ۽ صرف فورٽ ڪمبرلينڊ جي ذميواري کان آزاد ڪيو. 1758 ۾ ورجينيا رجمنٽ کي [[فوربز مهم]] ۾ شامل ڪيو ويو ته جيئن فورٽ ڊيوڪين تي قبضو ڪيو وڃي. جنرل [[جان فوربز]] ڪجهه معاملن ۾ واشنگٽن جي صلاح مڃي، پر قلعو وٺڻ لاءِ رستي بابت سندس راءِ رد ڪئي. پوءِ به هن واشنگٽن کي اعزازي برگيڊيئر جنرل بڻايو ۽ هڪ بريگيڊ جي قيادت ڏني. پر حملي کان اڳ ئي فرينچ قلعو ڇڏي ويا. هڪ غلط فهميءَ واري فائرنگ ۾ 14 مارجي ويا ۽ 26 زخمي ٿيا. مايوس ٿي واشنگٽن جلد ئي استعيفٰي ڏني ۽ [[ماؤنٽ ورنن]] موٽي ويو. واشنگٽن جي قيادت هيٺ ورجينيا رجمنٽ ڏهه مهينن ۾ 300 ميل سرحدي علائقي جي حفاظت ڪئي ۽ ويهن مقامي حملن کي روڪيو. هن رجمنٽ کي وڌيڪ پيشاور بڻايو ۽ ان جي تعداد 300 کان وڌائي 1,000 تائين پهچائي. جيتوڻيڪ کيس شاهي ڪميشن نه ملي، جنهن سبب هو برطانيا کان ناخوش رهيو، پر هن قيادت، خود اعتمادي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ جو وڏو تجربو حاصل ڪيو. نوآبادي سياستدانن جي تباهي ڪندڙ مقابلي کيس بعد ۾ مضبوط مرڪزي حڪومت جي حمايت ڪرڻ تي آمادہ ڪيو. == شادي، شهري ۽ سياسي زندگي (1759–1775) == {{Main|جارج واشنگٽن جي سياسي ارتقا}} <!-- linked from redirect "George Washington between the wars" --> {{multiple image | image1 = Washington 1772.jpg | alt1 = ڪرنل جي وردي ۾ بيٺل واشنگٽن جي رسمي تصوير | caption1 = ''ڪرنل جارج واشنگٽن''، 1772 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي | image2 = Martha Dandridge Custis, John Wollaston, 1757.jpg | alt2 = نوجوان مارٿا واشنگٽن جي تيل رنگ واري تصوير | caption2 = ''مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس''، 1757 جي تصوير جيڪا [[جان وولاسٽن]] ٺاهِي }} 6 جنوري 1759 تي، 26 ورهين جي عمر ۾، واشنگٽن 27 ورهين جي امير زميندار جي بيواهه [[مارٿا واشنگٽن|مارٿا ڊينڊرِج ڪَسٽِس]] سان شادي ڪئي. مارٿا ذهين، باوقار ۽ جاگير سنڀالڻ ۾ ماهر هئي، ۽ ٻنهي جي شادي خوشگوار رهي.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=33–34|Wiencek|2003|2p=69}} هو [[ماؤنٽ ورنن]] ۾ رهڻ لڳا، جتي واشنگٽن تمباڪو ۽ ڪڻڪ پوکي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=97–98|Fischer|2004|2p=14}} هن شاديءَ وسيلي مارٿا جي {{convert|18000|acre|ha|-2|adj=on}} [[ڊينيل پارڪ ڪَسٽِس جي جاگير]] ۾ هڪ-ٽئين حصي جي ڏاجي ملڪيت تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، ۽ باقي ٻن-ٽئين حصي کي مارٿا جي ٻارن لاءِ سنڀاليو. ان سان هو ورجينيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سندس سماجي حيثيت وڌائي.{{sfn|Wiencek|2003|pp=9–10, 67–69, 80–81}} واشنگٽن جي زور ڀرڻ تي، گورنر [[نوربورن برڪلي، چوٿون بارون بوٽيٽورٽ|لارڊ بوٽيٽورٽ]] 1754 ۾ ڊنويڊي طرفان ڪيل وعدو پورو ڪيو ته فرينچ ۽ انڊين جنگ ۾ رضاڪار مليشيا سان خدمت ڪندڙن کي زمين جا انعام ڏنا ويندا.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=100|2a1=Chernow|2y=2010|2p=184}} 1770 جي آخر ۾ واشنگٽن اوهايو ۽ [[ڪاناوها درياهه]] واري علائقي جي زمينن جو جائزو ورتو ۽ سرويئر [[وليم ڪرافورڊ]] کي زمين ورهائڻ لاءِ مقرر ڪيو. ڪرافورڊ {{convert|23200|acre|ha}} زمين واشنگٽن کي الاٽ ڪئي. واشنگٽن ويٽرنز کي چيو ته زمين پوک لاءِ موزون ناهي، ۽ {{convert|20147|acre|ha}} خريد ڪرڻ تي راضي ٿيو، جنهن ڪري ڪجهه ماڻهن کي لڳو ته ساڻن دوکو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=44–45|Grizzard|2002|2pp=135–137}} هن ماؤنٽ ورنن جي پکيڙ ٻيڻي ڪري {{convert|6500|acre|ha|-2}} تائين پهچائي، ۽ 1775 تائين غلامن جو انگ به ٻيڻو ڪري سؤ کان مٿي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} هڪ معزز فوجي هيرو ۽ وڏو زميندار هئڻ سبب، واشنگٽن مقامي عهدن تي رهيو ۽ 1758 کان شروع ٿيندڙ ستن سالن تائين [[فريڊرڪ ڪائونٽي، ورجينيا]] جي نمائندگي ڪندي [[ورجينيا هائوس آف برجيزز]] لاءِ چونڊيو ويو.{{efn|هن 1755 ۽ 1757 ۾ به چونڊ وڙهي پر ناڪام ٿيو.{{sfn|Misencik|2014|p=176}}}}{{sfn|Ellis|2004|pp=41–42, 48}} شروعاتي قانون سازي واري دور ۾ هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر 1760ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيو ۽ برطانيا جي ٽيڪس ۽ [[آمريڪي نوآبادين ۾ تجارتي پابندين واري پاليسي]] جو نمايان نقاد بڻيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=49–54, 68}} هو انگلينڊ مان عياشي شيون درآمد ڪندو هو ۽ تمباڪو برآمد ڪري ادائيگي ڪندو هو. گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ وڌندڙ خرچن سبب 1764 تائين هو £1,800 جو قرضدار ٿيو.{{sfn|Ellis|2004|pp=49–50}} لنڊن جي واپاري رابرٽ ڪيري تي سندس مڪمل انحصار سندس معاشي تحفظ لاءِ خطرو بڻيو.{{efn|20 سيپٽمبر 1765 جي خط ۾ واشنگٽن "رابرٽ ڪيري اينڊ ڪمپني" کي گهٽ تمباڪو قيمتن ۽ لنڊن جي مهانگي شين بابت احتجاج ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=138|Ferling|2009|2p=68}}}}{{sfn|Ellis|2004|p=51}} 1764 کان 1766 جي وچ ۾ هن فصل تبديل ڪري تمباڪو بدران ڪڻڪ کي اهم نقد فصل بڻايو، ۽ [[جارج واشنگٽن جي اٽي جي چڪي]] ۽ ڀنگ جي پوک شامل ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=141|Ragsdale|2021|2pp=23, 41–42}} واشنگٽن جي سوتيلي ڌيءُ پيٽسي کي مرگي جا دورا پوندا هئا ۽ 1773 ۾ ماؤنٽ ورنن تي فوت ٿي وئي، جنهن سان واشنگٽن کي سندس وراثت مان ڪجهه حصو مليو ۽ قرض ادا ڪري سگهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=161|Gardner|2013}} === برطانوي پارليامينٽ ۽ تاج جي مخالفت === {{further|آمريڪي انقلاب|جارج واشنگٽن آمريڪي انقلاب ۾}} واشنگٽن انهن ٽيڪسن جي مخالفت ڪئي جيڪي [[برطانوي پارليامينٽ]] نمائندگي کان سواءِ نوآبادين تي لاڳو ڪيا.{{sfn|Chernow|2010|p=136}} هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765]] کي ظالماڻو قرار ڏنو ۽ ان جي خاتمي تي خوشي ظاهر ڪئي. [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي جواب ۾ هن مئي 1769 ۾ تجويز پيش ڪئي ته ورجينيا وارا برطانوي شين جو بائيڪاٽ ڪن؛ اهي قانون گهڻو ڪري 1770 ۾ ختم ڪيا ويا.{{sfnm|Glover|2014|1pp=42–46|Taylor|2016|2p=75}} واشنگٽن ۽ ٻين نوآبادين کي [[1763 جو شاهي فرمان]] تي به ڪاوڙ هئي، جنهن [[اليگيني جبلن]] جي اولهه ۾ آبادڪاري تي پابندي وڌي هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=137, 148|Taylor|2016|2pp=61, 75}} برطانيا پاران مغربي زمين جي [[زميني قياس آرائي]] ۾ مداخلت به ناراضگي جو سبب بڻي.{{sfn|Calloway|2018|p=184}} 1774 ۾ [[بوسٽن ٽي پارٽي]] جي جواب ۾ پارليامينٽ [[جبراتي قانون]] پاس ڪيا، جن کي واشنگٽن "اسان جي حقن ۽ مراعاتن تي حملو" قرار ڏنو.{{sfnm|Randall|1997|1p=262|Chernow|2010|2p=166|Taylor|2016|3p=119}} انهيءَ سال جولاءِ ۾ هن ۽ [[جارج ميسن]] [[فيرفڪس ريزولووز]] تيار ڪيا، جن ۾ [[اٽلانٽڪ غلام واپار]] ختم ڪرڻ جي اپيل شامل هئي؛ اهي منظور ڪيا ويا.{{sfn|Chernow|2010|p=167}} آگسٽ ۾ واشنگٽن [[پهريون ورجينيا ڪنوينشن]] ۾ شرڪت ڪئي ۽ کيس [[پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] لاءِ نمائندو چونڊيو ويو.{{sfnm|1a1=Ferling|1y=2010|1p=100|Glenn|2014|2p=82}} 1774 ۾ تڪرار وڌڻ سان، هن ورجينيا ۾ مليشيا کي تربيت ڏني ۽ ڪانگريس طرفان لاڳو ڪيل [[ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن]] جي بائيڪاٽ تي عمل ڪرائڻ منظم ڪيو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=108|Taylor|2016|2pp=126–127}} == فوج جو ڪمانڊر اِن چيف (1775–1783) == {{further|جارج واشنگٽن جي فوجي ڪيريئر}} [[File:George Washington, 1776.jpg|thumb|alt=ڪرنل وردي ۾ بيٺل جنرل جارج واشنگٽن جي رسمي تصوير، ڪنٽينينٽل آرمي جي ڪمانڊر طور|''جنرل واشنگٽن، ڪنٽينينٽل آرمي جو ڪمانڊر''، 1776 جي تصوير جيڪا [[چارلس ولسن پيل]] ٺاهِي]] [[آمريڪي انقلابي جنگ]] 19 اپريل 1775 تي [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪارڊ جون جنگيون]] سان شروع ٿي.{{sfn|Taylor|2016|p=132}} واشنگٽن 4 مئي تي تڪڙ ۾ [[ماؤنٽ ورنن]] ڇڏي [[فلاڊيلفيا]] ۾ [[ٻئي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ شامل ٿيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|p=182}} 14 جون تي ڪانگريس [[ڪنٽينينٽل آرمي]] قائم ڪئي ۽ [[جان ايڊمز]] واشنگٽن کي ان جو [[ڪمانڊر اِن چيف]] نامزد ڪيو—خاص طور تي سندس فوجي تجربي ۽ ان خيال سبب ته ورجينيا جو ماڻهو نوآبادين کي وڌيڪ متحد ڪري سگهندو. ايندڙ ڏينهن ڪانگريس يڪراءِ طور هن کي چونڊيو.{{efn|چرنو مطابق، واشنگٽن کي ڪمانڊ لاءِ بهترين چونڊ سمجهڻ جا ٻيا سبب هن جي “وڌيڪ باوقار موجودگي، تمام بهتر فيصلو، وڌيڪ سياسي هوشياري، ۽ بي مثال رعب” وغيره هئا؛ يعني هن وٽ قيادت لاءِ مناسب مزاج موجود هو.{{sfn|Chernow|2010|p=185}}}}{{sfnm|Taylor|2016|1pp=132–133|Ellis|2004|2pp=67–68|Chernow|2010|3pp=185–186|Cogliano|2024|4pp=94–95}} واشنگٽن 16 جون تي قبوليت واري تقرير ڪئي ۽ پگهار وٺڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ پوءِ سندس خرچن جي ادائيگي ڪئي وئي.{{sfnm|1a1=Rasmussen|1a2=Tilton|1y=1999|1p=294|2a1=Rhodehamel|2y=2017|2loc=5: "Because We Are Americans"|Taylor|2016|3pp=141–142|Ferling|2009|4pp=86–87}} ڪانگريس واشنگٽن لاءِ اهم اسٽاف آفيسر چونڊيا، جن ۾ [[آرٽيمس وارڊ]]، [[هوريشيو گيٽس]]، [[چارلس لي]]، [[فلپ اسڪائيلر]]، ۽ [[نٿانيل گرين]] شامل هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=190–191|Ferling|2002|2p=108}} [[هينري ناڪس]] پنهنجي [[فوجي هٿيارن ۽ سامان]] بابت ڄاڻ سان ايڊمز ۽ واشنگٽن کي متاثر ڪيو ۽ کيس ڪرنل ۽ توپخاني جو سربراهه بڻايو ويو. اهڙي طرح، واشنگٽن [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي ذهانت ۽ بهادريءَ کان متاثر ٿيو؛ پوءِ هن هيملٽن کي ڪرنل بڻايو ۽ کيس پنهنجو [[ايڊ ڊي ڪيمپ]] مقرر ڪيو.{{sfnm|Ferling|2002|1pp=109–110|Puls|2008|2p=31}} واشنگٽن شروع ۾ ڪارن سپاهين جي ڀرتي تي پابندي وڌي—چاهي آزاد هجن يا غلام. برطانيا نوآبادين کي ورهائڻ جو موقعو ڏٺو: ورجينيا جي نوآبادي گورنر [[ڊنمور جو اعلان]] جاري ڪيو، جنهن تحت جيڪڏهن غلام برطانوي فوج ۾ شامل ٿين ته کين آزاديءَ جو وعدو ڏنو ويو.{{sfn|Morgan|2000|pp=290–291}} هن اعلان ۽ فوجين جي ضرورت جي ڪري واشنگٽن ٿوري ئي عرصي ۾ پنهنجو پابنديءَ وارو فيصلو واپس ورتو.{{sfnm|Painter|2006|1p=65|Hirschfeld|1997|p=2}} جنگ جي پڇاڙيءَ تائين ڪنٽينينٽل آرمي جي لڳ ڀڳ ڏهين حصي سپاهين جو تعلق ڪارن سان هو، ۽ ڪجهه کي آزادي به ملي.{{sfn|Taylor|2016|p=231}} === بوسٽن جو گهيرو === {{Main|بوسٽن جو گهيرو}} اپريل 1775 ۾ وڌندڙ بغاوت جي ردعمل طور برطانوي فوجين [[بوسٽن]] تي قبضي ڪيو، ۽ قيادت جنرل [[ٿامس گيج]] وٽ هئي، جيڪو آمريڪا ۾ برطانوي فوجن جو ڪمانڊر هو.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–123}} مقامي مليشيائن شهر کي گهيرو ڪري برطانوي فوجن کي ڦاسائي ڇڏيو، جنهن سان جمود واري حالت پيدا ٿي.{{sfn|Taylor|2016|pp=121–122, 143}} واشنگٽن جڏهن بوسٽن طرف روانو ٿيو ته نعريباز هجوم ۽ سياسي تقريبن سان سندس آجيان ٿي؛ هو [[پيٽرياٽ]] تحريڪ جي علامت بڻجي ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=193}} 2 جولاءِ تي پهچڻ بعد هن فوج جو معائنو ڪيو، پر مليشيا کي بي ضابطه ڏٺائين.{{sfn|Taylor|2016|p=143}} صلاح مشوري کان پوءِ هن [[بينجمن فرينڪلِن]] جي تجويز ڪيل سڌارن تي عمل شروع ڪيو: فوجي مشقون لاڳو ڪيون ۽ سخت نظم وضبط جا قدم کنيا.{{sfnm|Isaacson|2003|1p=303|Ferling|2002|2p=112|Taylor|2016|3p=143|Fitzpatrick|1936|4p=514}} هن [[بنڪر هِل جي جنگ]] ۾ سٺو ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ ڪجهه سپاهين کي آفيسر بڻايو، ۽ جن کي نااهل سمجهيو تن کي هٽايو.{{sfn|Ferling|2002|pp=112–113, 116}} آڪٽوبر ۾ بادشاهه [[جارج ٽيون]] اعلان ڪيو ته نوآباديون کليل بغاوت ۾ آهن، ۽ گيج کي ڪمانڊ کان هٽائي جنرل [[وليم هو]] کي مقرر ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=208|Taylor|2016|2pp=133–135}} جڏهن [[چارلس درياهه]] ڄمي ويو ته واشنگٽن بوسٽن تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ درياهه پار ڪرڻ جو خواهشمند هو، پر گيٽس ۽ ٻين کي اڻ تربيت يافته مليشيا کي مضبوط قلعابندين تي حملي لاءِ موڪلڻ قبول نه هو. ان بدران، واشنگٽن [[ڊورچسٽر هائٽس جي قلعي بندي]] ڪرڻ تي راضي ٿيو ته جيئن برطانوي فوج کي شهر ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪري سگهجي.{{sfn|Ferling|2009|p=100}} 17 مارچ تي 8,906 برطانوي سپاهي، 1,100 [[لويالسٽ]]، ۽ 1,220 عورتون ۽ ٻار افراتفريءَ واري سامونڊي لڏپلاڻ شروع ڪيائون. واشنگٽن 500 ماڻهن سان شهر ۾ داخل ٿيو ۽ کين صاف حڪم ڏنائين ته ڦرلٽ نه ڪن.{{sfn|McCullough|2005|pp=105–107}} هن بوسٽن ۾ فوجي اختيار استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو ۽ شهري معاملن کي مقامي اختيارين وٽ رهڻ ڏنو.{{efn|24 جنوري 1776 تي ڪانگريس جي نمائندي [[ايڊورڊ رَٽليج]] (واشنگٽن جي خدشن جي تائيد ڪندي) تجويز ڏني ته برطانيا وانگر جنگي کاتو قائم ڪيو وڃي.{{sfn|Wright|1983|p=89}} [[بورڊ آف وار]] جي تنظيم 1776 کان پوءِ ڪيترين اهم تبديلين مان گذري.{{sfn|Wright|1983|p=121f}}}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=227–228|Lengel|2005|2pp=124–126|Ferling|2002|3pp=116–119|Taylor|2016|4pp=144, 153–154}} === نيو يارڪ ۽ نيو جرسي === {{Main|نيو يارڪ ۽ نيو جرسي مهم}} ==== لانگ آئلينڊ جي جنگ ==== {{Main|لانگ آئلينڊ جي جنگ}} [[File:Battle_of_Long_Island.png|thumb|alt=نيو يارڪ ۾ برطانوي لهرائي ۽ واشنگٽن جي پوئتي هٽڻ ڏيکاريندڙ نقشو|[[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] جو نقشو]] بوسٽن جي فتح کان پوءِ واشنگٽن صحيح اندازو لڳايو ته برطانوي نيو يارڪ شهر ڏانهن موٽي ايندا ۽ بدلو وٺندا. هو 13 اپريل 1776 تي اتي پهتو ۽ قلعي بندين جي تعمير جو حڪم ڏنائين. هن پنهنجي فوجن کي اهو به حڪم ڏنو ته عام ماڻهن ۽ سندن ملڪيت سان عزت سان پيش اچن، جيئن بوسٽن وارن سان برطانوي فوجن هٿان ٿيندڙ زيادتين جهڙا واقعا نه ٿين.{{sfn|Chernow|2010|pp=229–230}} برطانوي فوجون—سؤ کان وڌيڪ جهازن ۽ هزارين سپاهين سميت—جولاءِ ۾ [[اسٽيٽن آئلينڊ]] تي پهچڻ لڳيون ته شهر جو گهيرو ڪن.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=32–33|Taylor|2016|2pp=162–163}} هو جي فوجي طاقت 32,000 باقاعده سپاهين ۽ [[هيشن]] مددگار فوجين تي مشتمل هئي؛ واشنگٽن وٽ 23,000 ماڻهو هئا، جن مان گهڻا اڻ تربيت يافته ڀرتي ۽ مليشيا هئا.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=244–245|Taylor|2016|2pp=162–163}} آگسٽ ۾ هو 20,000 فوجين سان [[گريوزينڊ، بروڪلن]] وٽ لهرايو ۽ واشنگٽن جي قلعي بندين ڏانهن وڌيو. پنهنجن جرنيلن جي مخالفت باوجود، واشنگٽن غلط ڄاڻ جي بنياد تي وڙهڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کيس لڳو هو ته هو جي فوج رڳو لڳ ڀڳ 8,000 آهي.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=95–96|Chernow|2010|2p=244}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن جي پاسي (فلينڪ) تي حملو ڪيو ۽ 1,500 پيٽرياٽ جاني نقصان ڪرايا.{{sfn|Taylor|2016|p=164}} واشنگٽن [[مئنهيٽن]] ڏانهن پوئتي هٽيو.{{sfn|McCullough|2005|pp=186–195}} هو واشنگٽن ڏانهن امن ڳالهين جو پيغام موڪليو ۽ کيس “جارج واشنگٽن، ايسڪوائر” لکي مخاطب ڪيو. واشنگٽن اهو پيغام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ مطالبو ڪيو ته کيس سفارتي آداب موجب مخاطب ڪيو وڃي—باغي طور نه.{{sfnm|Chernow|2010|1p=240|Pearson|2009|2pp=157–158|Taylor|2016|3p=164}} خدشن هوندي به واشنگٽن جنرل گرين جي صلاح مڃي [[فورٽ واشنگٽن]] جي بچاءَ جو فيصلو ڪيو، پر آخرڪار کيس اهو ڇڏي وڃڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfnm|McCullough|2005|1pp=236–237|Chernow|2010|2pp=257–262|Rhodehamel|2017|3loc=6: Winter Soldier}} هو پيڇو ڪيو ۽ واشنگٽن [[هڊسن درياهه]] پار ڪري [[فورٽ لي]] ڏانهن هٽيو. نومبر ۾ هو [[فورٽ واشنگٽن جي جنگ]] ۾ فورٽ واشنگٽن تي قبضو ڪري ويو. نيو يارڪ شهر جي لويالسٽن هو کي آزاد ڪندڙ سمجهيو ۽ افواهه ڦهلايو ته شهر کي باهه واشنگٽن لڳائي هئي.{{sfnm|Alden|1996|1p=137|Taylor|2016|2p=165}} هاڻي 5,400 سپاهين تائين محدود ٿي ويل واشنگٽن جي فوج [[نيو جرسي جي صوبي]] مان پوئتي هٽندي وئي.{{sfnm|Fischer|2004|1pp=224–226|Taylor|2016|2pp=166–169}} ==== ڊيلاوير پار ڪرڻ، ٽرينٽن، ۽ پرنسٽن ==== {{Main|جارج واشنگٽن جو ڊيلاوير درياهه پار ڪرڻ|ٽرينٽن جي جنگ|پرنسٽن جي جنگ}} [[File:Washington_Crossing_the_Delaware_by_Emanuel_Leutze,_MMA-NYC,_1851.jpg|thumb|upright=1.4|alt=برفاني پاڻيءَ مٿان ٻيڙيءَ ۾ بيٺل واشنگٽن جي تصوير|[[واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي (1851 جون تصويرون)|''واشنگٽن ڊيلاوير پار ڪندي''، ايمانوئل لوئٽز]] (1851)]] واشنگٽن [[ڊيلاوير درياهه]] پار ڪري [[پنسلوانيا]] ۾ داخل ٿيو، جتي جنرل [[جان سليوان]] 2,000 وڌيڪ سپاهين سان اچي هن سان مليو.{{sfn|Taylor|2016|pp=166–167, 169}} سامان جي کوٽ، سخت سياري، ڀرتين جي مدي پوري ٿيڻ، ۽ [[فرار]] ٿيڻ سبب ڪنٽينينٽل آرمي جو مستقبل شڪ ۾ پئجي ويو.{{sfnm|Ketchum|1999|1p=235|Chernow|2010|2p=264}} هو [[ٽرينٽن، نيو جرسي]] ۾ هڪ [[هيشن]] ڇانوڻي قائم ڪئي ته اولهندي نيو جرسي ۽ ڊيلاوير جي اوڀرئين ڪناري تي ڪنٽرول رهي.{{sfn|Taylor|2016|p=169}} 26 ڊسمبر 1776 جي سحر وقت، واشنگٽن—ڪرنل ناڪس ۽ توپخاني جي مدد سان—پنهنجن ماڻهن جي اڳواڻي ڪندي [[ٽرينٽن جي جنگ]] ۾ هيشنن تي ڪامياب اوچتو حملو ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=270, 275–276|Ferling|2002|2pp=146–147|Fischer|2004|3pp=170, 232–234, 254, 405}} 3 جنوري 1777 تي واشنگٽن نيو جرسي موٽي آيو ۽ [[پرنسٽن جي جنگ]] ۾ [[پرنسٽن، نيو جرسي]] وٽ برطانوي باقاعده فوجين تي حملو ڪيو؛ 40 آمريڪي مارجي يا زخمي ٿيا ۽ 273 برطانوي مارجي يا قيد ٿيا.{{sfnm|Fischer|2004|1p=254|Ketchum|1999|2pp=306–307|Alden|1996|3p=146}} هو سياري لاءِ نيو يارڪ شهر ڏانهن واپس هٽيو.{{sfn|Taylor|2016|p=172}} واشنگٽن پنهنجي سياري واري هيڊڪوارٽر [[مورِس ٽائون، نيو جرسي]] ۾ قائم ڪيو.{{sfn|Patterson|2004|p=101}} حڪمتِ عمليءَ موجب، ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون فتحون انتهائي اهم هيون: انهن پيٽرياٽس جو حوصلو بحال ڪيو ۽ برطانوي حڪمتِ عمليءَ کي ناڪام ڪيو، جيڪا زور ڏيکاري پوءِ نرم شرطن سان صلح ڪرائڻ تي مبني هئي—اهڙي طرح جنگ جو رُخ بدلجي ويو.{{sfnm|1a1=Taylor|1y=2016|1p=172|2a1=Fischer|2y=2004|2p=367|3a1=Willcox|3a2=Arnstein|3y=1988|3p=164}} === فلاڊيلفيا === {{Main|فلاڊيلفيا مهم}} ==== برينڊيوائن، جرمن ٽائون، ۽ سيراٽوگا ==== {{Main|برينڊيوائن جي جنگ|جرمن ٽائون جي جنگ|سيراٽوگا جون جنگيون}} جولاءِ 1777 ۾ برطانوي جنرل [[جان برگوئين]] [[ڪيوبيڪ]] مان پنهنجي فوجن کي ڏکڻ ڏانهن آندو، [[سيراٽوگا مهم]] ۾؛ هن [[فورٽ ٽائڪانڊيروگا جو گهيرو (1777)]] ٻيهر هٿ ڪيو، ۽ ارادو ڪيو ته [[نيو انگلينڊ]] کي جدا ڪري. بهرحال، جنرل هو نيو يارڪ شهر مان پنهنجي فوج کي ڏکڻ طرف فلاڊيلفيا کڻي ويو ۽ [[آلبني، نيو يارڪ]] ڀرسان برگوئين سان شامل نه ٿيو.{{sfn|Chernow|2010|pp=300–301}} واشنگٽن ۽ [[مارڪيز ڊي لا فاييٽ|گِلبرٽ، مارڪيز ڊي لا فاييٽ]] هو سان مقابلي لاءِ تڪڙو فلاڊيلفيا ڏانهن وڌيا. 11 سيپٽمبر 1777 تي [[برينڊيوائن جي جنگ]] ۾ هو واشنگٽن کي چالاڪيءَ سان مات ڏني ۽ بنا مزاحمت آمريڪي گادي واري شهر فلاڊيلفيا ۾ داخل ٿيو. آڪٽوبر ۾ [[جرمن ٽائون، فلاڊيلفيا]] وٽ برطانوي فوج تي هڪ پيٽرياٽ [[جرمن ٽائون جي جنگ|حملو]] ناڪام ٿيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=340–341|Chernow|2010|2pp=301–304}} [[اپ اسٽيٽ نيو يارڪ]] ۾ پيٽرياٽس جي اڳواڻي جنرل [[هوريشيو گيٽس]] ڪندو هو. برگوئين جي ڏکڻ طرف حرڪت بابت فڪر سبب، واشنگٽن جنرل [[بينڊڪٽ آرنولڊ]] ۽ [[بينجمن لنڪن]] سان وڌيڪ فوجون اتر طرف موڪليون. 7 آڪٽوبر 1777 تي برگوئين [[سيراٽوگا جون جنگيون|بيمس هائٽس]] وٺڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مدد کان ڪٽجي ويو ۽ هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿيو. گيٽس جي فتح واشنگٽن جي نقادن کي همٿائي ڇڏيو، جيڪي گيٽس کي بهتر فوجي اڳواڻ سمجهندا هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=312–313}} حياتي نويس جان آلڊن مطابق، “واشنگٽن جي فوجن جي هار ۽ مٿئين نيو يارڪ ۾ فتحن جو هڪ ٻئي سان مقابلو ٿيڻ لازمي هو.”{{sfn|Alden|1996|p=163}} واشنگٽن لاءِ ساراهه گهٽجڻ لڳي.{{sfn|Lender|Stone|2016|pp=36–37}} ==== ويلِي فورج ۽ مون مَٿ ==== {{Main|ويلِي فورج|مون مَٿ جي جنگ}} [[File:Washington and Lafayette at Valley Forge.jpg|thumb|alt=سياري جي ماحول ۾ ويلِي فورج تي گھوڙن تي سوار واشنگٽن ۽ مارڪيز ڊي لا فاييٽ ڏيکاريندڙ تصوير|''ويلِي فورج تي واشنگٽن ۽ لا فاييٽ''، 1907 جي تصوير جيڪا [[جان وارڊ ڊنس مور]] ٺاهِي]] ڊسمبر 1777 ۾ واشنگٽن ۽ سندس 11,000 سپاهين واري فوج فلاڊيلفيا جي اتر ۾ [[ويلِي فورج]] ۾ سياري جا ڪئمپ لڳايا. اتي بيمارين ۽ کاڌي، ڪپڙن ۽ رهائش جي کوٽ سبب 2,000 کان 3,000 ماڻهو فوت ٿيا، ۽ فوج 9,000 کان به گهٽ رهجي وئي.{{sfnm|Ferling|2002|1p=186|Alden|1996|2pp=165, 167}} فيبروري تائين واشنگٽن کي سپاهين جي حوصلن جي گهٽتائي ۽ وڌندڙ ڀڄڻ کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Alden|1996|p=165}} آفيسرن جي [[ڪانوَي سازش|اندروني بغاوت]] سبب ڪانگريس جي ڪجهه ميمبرن واشنگٽن کي ڪمانڊ تان هٽائڻ تي غور ڪيو، پر واشنگٽن جي حامين مزاحمت ڪئي ۽ آخرڪار اهو معاملو ختم ڪيو ويو.{{sfn|Heydt|2005}} واشنگٽن بار بار ڪانگريس کي سامان ۽ خوراڪ بابت درخواستون موڪليون ۽ ڪانگريس جي وفد آڏو صورتحال جي تڪڙ کي واضح ڪيو.{{sfn|Stewart|2021|pp=242–244}} ڪانگريس فراهمي جي لائينن کي مضبوط ڪرڻ، ۽ [[ڪوارٽر ماسٽر]] ۽ [[ڪميسري]] کاتن جي تنظيمِ نو تي راضي ٿي، جڏهن ته واشنگٽن [[1778 جو گرينڊ فورج]]{{efn|مثال طور ڏسو: ٽاڊ ڊبليو. برايسٽيڊ، ''گرينڊ فورج 1778''، ويسٽ هولم پبلشنگ، 2016.}} شروع ڪري ڀرپاسي مان خوراڪ گڏ ڪئي.{{sfnm|Carp|2017|1pp=44–47|Herrera|2022|2p=2|Bodle|2004|3pp=36–40, 215–216}} ان دوران بارون [[فريڊرِش وِلهيلم فون شٽيو بن]] جي لڳاتار مشقن واشنگٽن جي نون ڀرتي ٿيل ماڻهن کي نظم وضبط واري جنگي قوت ۾ بدلائي ڇڏيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=342, 356, 359|Ferling|2009|2p=172|Alden|1996|3p=168}} واشنگٽن کيس [[آمريڪي فوج جي انسپيڪٽر جنرل جو دفتر|انسپيڪٽر جنرل]] مقرر ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=281}} 1778 جي شروعات ۾ فرانس آمريڪن سان [[اتحاد جو معاهدو (1778)]] ڪيو.{{sfn|Taylor|2016|p=188}} مئي ۾ هو استعيفيٰ ڏني ۽ ان جي جاءِ تي [[هينري ڪلنٽن (برطانوي فوجي آفيسر، ڄائو 1730)|سر هينري ڪلنٽن]] مقرر ٿيو.{{sfn|Ferling|2007|p=296}} ان ئي جون ۾ برطانوي فوج فلاڊيلفيا خالي ڪري نيو يارڪ ڏانهن نڪري وئي ۽ واشنگٽن آمريڪي ۽ فرينچ جرنيلن جي جنگي صلاحڪار ڪائونسل گهرائي. هن پوئتي هٽندڙ برطانوي فوج تي محدود حملو ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. جنرل لي ۽ لا فاييٽ 4,000 ماڻهن سان واشنگٽن جي ڄاڻ کان سواءِ اڳتي وڌيا ۽ 28 جون تي پهرئين حملو خراب طريقي سان ڪيا. واشنگٽن لي کي ڪمانڊ تان هٽايو ۽ [[مون مَٿ جي جنگ]] ۾ وڏي ويڙهه کان پوءِ نتيجو برابر رهيو. برطانوي فوجون نيو يارڪ ڏانهن پوئتي هٽنديون رهيون.{{sfnm|Alden|1996|1pp=176–177|Ferling|2002|2pp=195–198}} هي جنگ “اتر ۽ وچين رياستن ۾ مهم جو خاتمو” ثابت ٿي؛ واشنگٽن ٽن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برطانيا سان ٻيهر ڪنهن وڏي مقابلي واري جنگ ۾ نه لڳو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=7: Brandywine, Germantown, and Monmouth}} برطانوي ڌيان ڏکڻ واري محاذ ڏانهن هليو ويو؛ 1778 جي آخر ۾ جنرل ڪلنٽن [[ساوانا، جارجيا]] تي قبضو ڪيو، جيڪو آمريڪي ڏکڻ جو اهم بندرگاهه هو.{{sfn|Taylor|2016|p=230}} واشنگٽن، ان دوران، برطانيا جا مقامي اتحادي [[ايروكوئس]] خلاف [[سليوان مهم|هڪ مهم]] جو حڪم ڏنو ۽ سندن ڳوٺ تباهه ڪيا.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} === جاسوسي ۽ ويسٽ پوائنٽ === {{Main|ڪلپر رنگ|بينڊڪٽ آرنولڊ جو فوجي ڪيريئر، 1777–1779}} واشنگٽن برطانيا خلاف جاسوسي نظام جوڙڻ سان آمريڪا جو پهريون [[جاسوسن جو سربراهه]] بڻيو.{{sfn|Nagy|2016|p=274}} 1778 ۾ ميجر [[بينجمن ٽالمج]] واشنگٽن جي هدايت تي [[ڪلپر رنگ]] قائم ڪيو ته نيو يارڪ ۾ برطانوي فوج بابت ڳجهي معلومات گڏ ڪئي وڃي.{{sfn|Rose|2006|pp=75, 224, 258–261}} ڪلپر رنگ جي انٽيليجنس فرينچ فوجن کي برطانوي اوچتي حملي کان بچايو؛ اهو برطانوي حملو پاڻ به واشنگٽن جي جنرل مان برطانيا جو جاسوس بڻيل بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڄاڻ تي ٻڌل هو.{{sfn|Rose|2006|loc=[https://archive.org/details/washingtonsspies00alex/page/n207/mode/2up n207]}} واشنگٽن آرنولڊ جي بي وفائيءَ وارن ڪيترا واقعا اڳ به نظرانداز ڪيا هئا، حالانڪه آرنولڊ ڪيترين مهمن ۾ نمايان رهيو هو، جن ۾ [[بينڊڪٽ آرنولڊ جي ڪيوبيڪ مهم|ڪيوبيڪ تي چڙهائي]] به شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=378–387|Philbrick|2016|2p=35}} 1779 ۾ آرنولڊ برطانوي جاسوسي سربراهه [[جان آندري]] کي حساس ڄاڻ ڏيڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد برطانيا کي [[ويسٽ پوائنٽ، نيو يارڪ]] تي قبضو ڪرائڻ هو—هڊسن درياهه تي آمريڪا جي هڪ اهم دفاعي جاءِ.{{sfn|Philbrick|2016|pp=250–251, 269}} 21 سيپٽمبر تي آرنولڊ آندري کي ڇانوڻي تي قبضي جا منصوبا ڏنا.{{sfnm|Palmer|2006|pp=306, 315, 319, 320}} مليشيا آندري کي پڪڙي ورتو ۽ منصوبن جا ڪاغذ هٿ آيا، جنهن کان پوءِ آرنولڊ نيو يارڪ ڀڄي ويو.{{sfnm|Rhodehamel|2017|1loc=8: The Great Man|Palmer|2006|2p=410}} آرنولڊ جي غداريءَ جي خبر ملڻ تي واشنگٽن فورٽ جي چوڌاري اهم هنڌن تي آرنولڊ هيٺ مقرر ڪمانڊرن کي واپس گهرايو ته ڪنهن به ملي ڀڳت جو امڪان ختم ڪيو وڃي. هن ويسٽ پوائنٽ تي ذاتي طور ڪمانڊ سنڀالي ۽ ان جي دفاعن کي ٻيهر منظم ڪيو.{{sfnm|Palmer|2006|1pp=370–371|Middlekauff|2015|2p=232}} === ڏکڻ وارو محاذ ۽ يارڪ ٽائون === {{Main|آمريڪي انقلابي جنگ جو ڏکڻ وارو محاذ|يارڪ ٽائون جو گهيرو}} [[File:Plan_of_the_Battle_of_Yorktown_1875.png|thumb|alt=يارڪ ٽائون تي آمريڪي ۽ فرينچ فوجن جي اڳڀرائي ڏيکاريندڙ نقشو|[[يارڪ ٽائون جو گهيرو]] جو نقشو]] جون 1780 تائين برطانيا [[ڏکڻ ڪيرولائنا]] جي [[پائيڊمونٽ]] تي قبضو ڪري چڪي هئي ۽ ڏکڻ تي ان جو مضبوط ڪنٽرول هو. تنهن هوندي به، واشنگٽن ۾ نئون جوش تڏهن پيدا ٿيو جڏهن لا فاييٽ فرانس مان وڌيڪ جهازن، ماڻهن ۽ رسدن سان واپس آيو،{{sfnm|Taylor|2016|1p=234|Alden|1996|2pp=187–188}} ۽ جولاءِ ۾ مارشل [[جان-بپتِست ڊوناٽيان ڊي ويمور، ڪومت ڊي روشامبو|روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ 5,000 تجربيڪار فرينچ سپاهي [[نيوپورٽ، روڊ آئلينڊ]] تي پهتا.{{sfn|Lancaster|Plumb|1985|p=311}} جنرل ڪلنٽن ڊسمبر ۾ آرنولڊ کي—هاڻي برطانيا جو بريگيڊيئر جنرل—1,700 سپاهين سان ورجينيا موڪليو ته [[پورٽسمَٿ، ورجينيا]] تي قبضو ڪري ۽ پيٽرياٽ فوجن تي ڇاپا هڻي. واشنگٽن آرنولڊ جي ڪوششن کي روڪڻ لاءِ لا فاييٽ کي ڏکڻ طرف موڪليو.{{sfn|Chernow|2010|p=403}} شروعات ۾ واشنگٽن جي اميد هئي ته جنگ جو رخ نيو يارڪ ڏانهن کڻي وڃي، جيئن ورجينيا مان برطانوي فوجون هٽجن ۽ جنگ اتي ختم ٿئي؛ پر روشامبو کيس صلاح ڏني ته ورجينيا ۾ [[چارلس ڪارنوالس، پهريون مارڪيز آف ڪارنوالس|ڪارنوالس]] وڌيڪ مناسب هدف آهي.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=403–404}} 19 آگسٽ 1781 تي واشنگٽن ۽ روشامبو [[يارڪ ٽائون، ورجينيا]] ڏانهن مارچ شروع ڪيو، جيڪو اڄ “[[:en:Washington–Rochambeau Revolutionary Route|واشنگٽن–روشامبو انقلابي رستو]]” جي نالي سان مشهور آهي.{{sfn|Lengel|2005|p=335}} واشنگٽن وٽ 7,800 فرينچ سپاهي، 3,100 مليشيا، ۽ 8,000 ڪنٽينينٽل فوجي موجود هئا. گهيري واري جنگ (سيج وارفيئر) ۾ نا تجربيڪار هجڻ سبب، هو اڪثر روشامبو جي راءِ تي ڀاڙيندو هو. ان هوندي به، روشامبو ڪڏهن به جنگ جي ڪمانڊنگ آفيسر طور واشنگٽن جي اختيار کي للڪاريو نه.{{sfn|Chernow|2010|p=413}} سيپٽمبر جي پڇاڙيءَ تائين پيٽرياٽ-فرينچ فوجن يارڪ ٽائون کي گهيرو ڪري برطانوي فوج کي ڦاسائي ڇڏيو، جڏهن ته فرينچ بحريه [[چيساپيڪ جي جنگ]] ۾ ڪامياب ٿي نڪتي. آخري آمريڪي جارحيت جي شروعات واشنگٽن جي فائر ڪيل هڪ گولي سان ٿي.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=8: The Great Man}} گهيرو 19 آڪٽوبر 1781 تي برطانوي هٿيار ڦٽا ڪرڻ سان ختم ٿيو؛ 7,000 کان وڌيڪ برطانوي سپاهي [[جنگي قيدي]] بڻيا.{{sfnm|Alden|1996|1pp=198, 201|Chernow|2010|2pp=372–373, 418|Lengel|2005|3p=337}} واشنگٽن ٻن ڏينهن تائين هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي شرطن تي ڳالهين ڪندو رهيو، ۽ سرڪاري دستخطي تقريب 19 آڪٽوبر تي ٿي.{{sfnm|1a1=Mann|1y=2008|1p=38|2a1=Lancaster|2a2=Plumb|2y=1985|2p=254|3a1=Chernow|3y=2010|3p=419}} جيتوڻيڪ امن معاهدي بابت ڳالهين کي اڃا ٻه سال لڳا، پر يارڪ ٽائون انقلابي جنگ جي آخري اهم جنگ ثابت ٿي، ۽ برطانوي پارليامينٽ مارچ 1782 ۾ جنگي ڪارروائيون روڪڻ تي راضي ٿي.{{sfn|Fleming|2007|pp=194, 312}} === فوج جي برطرفي ۽ استعيفيٰ === {{Main|جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ}} [[File:General George Washington Resigning his Commission.jpg|thumb|upright=1.2|alt=جان ٽرمبل جي تصوير: جنرل واشنگٽن ميري لينڊ اسٽيٽ هائوس جي هال ۾ ورديءَ ۾ بيٺل، چوڌاري رياستدان وغيره، ۽ هو پنهنجو عهدو ڇڏيندي (ڪميشن واپس ڏيندي) ڏيکاريل|''[[جنرل جارج واشنگٽن پنهنجي ڪميشن تان استعيفيٰ ڏئي رهيو آهي]]''، 1824 جي تصوير جيڪا [[جان ٽرمبل]] ٺاهِي]] اپريل 1782 ۾ جڏهن امن ڳالهين جي شروعات ٿي، تڏهن برطانيا ۽ فرانس ٻنهي آهستي آهستي پنهنجون فوجون ڪڍڻ شروع ڪيون.{{sfn|Taylor|2016|pp=313–315}} مارچ 1783 ۾ واشنگٽن ڪاميابيءَ سان [[نيوبرگ سازش]] کي ٿڌو ڪيو—هي آمريڪي آفيسرن جي هڪ رٿيل بغاوت هئي، جيڪا پگهار نه ملڻ سبب پيدا ٿي هئي.<ref name="anb">{{cite encyclopedia |last=McDonald |first=Forrest |author-link=Forrest McDonald |title=Washington, George |encyclopedia=American National Biography |publisher=Oxford University Press |date=February 2000 |doi=10.1093/anb/9780198606697.article.0200332 }}</ref>{{sfn|Browne|2016|pp=11–16}} واشنگٽن خرچن جو $450,000 جو حساب پيش ڪيو، جيڪو هن فوج لاءِ اڳواٽ ادا ڪيو هو. اهو حساب طئه ڪيو ويو، پر وڏين رقمن بابت غير واضح هو، ۽ ان ۾ اهي خرچ به شامل هئا جيڪي سندس زال هيڊڪوارٽر تي ملاقاتن دوران ڪيا هئا.{{sfn|Alden|1996|p=209}} 3 سيپٽمبر 1783 تي جڏهن [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]] دستخط ٿيو ته برطانيا سرڪاري طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي. واشنگٽن پنهنجي فوج کي برطرف ڪيو ۽ 2 نومبر تي سپاهين کي الوداعي خطاب ڪيو.{{sfn|Lengel|2005|p=350}} هن [[نيو يارڪ ۾ برطانوي فوجن جي انخلا جو ڏينهن]] جي نگراني ڪئي ۽ جلوسن ۽ جشنن سان سندس آجيان ڪئي وئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=446, 448–449, 451|Puls|2008|2pp=184–186}} ڊسمبر 1783 جي شروعات ۾ واشنگٽن [[فرانسز ٽاورن]] تي پنهنجن آفيسرن کان ودا ڪئي، ۽ ٿوري ئي عرصي بعد [[جارج واشنگٽن جي ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ|ڪمانڊر اِن چيف طور استعيفيٰ ڏئي ڇڏي]].{{sfn|Taylor|2016|p=319}} ورديءَ ۾ آخري ڀيرو ظاهر ٿيندي هن ڪانگريس آڏو هڪ بيان ڏنو: “مان ان کي پنهنجي سرڪاري حياتيءَ جي هن آخري سنجيده عمل کي پورو ڪرڻ لاءِ هڪ اڻ ٽر فرض سمجهان ٿو، ته پنهنجي انتهائي پيارِي ملڪ جي مفادن کي قادرِ مطلق خدا جي حفاظت ۾ ڏيان، ۽ انهن ماڻهن کي—جن کي انهن مفادن جي نگراني سونپي وئي آهي—سندس پاڪ نگهبانيءَ حوالي ڪريان.”{{sfnm|Alden|1996|1p=210|Chernow|2010|2pp=451–452, 455}} واشنگٽن جي استعيفيٰ ملڪ ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ساراهي وئي؛ تاريخدان [[ايڊورڊ جَي. لارسَن]] مطابق، پوءِ وارن تاريخدانن ان کي “هڪ نمايان واقعو” قرار ڏنو جنهن ملڪ جي سياسي رخ کي ترتيب ڏنو.{{sfnm|Larson|2014|1p=10|Wood|1992|2p=206}}{{efn|[[ٿامس جيفرسن]] واشنگٽن جي “اعتدال ۽ فضيلت” جي ساراهه ڪئي، ڇو ته هن ڪمانڊ ڇڏڻ قبول ڪئي. ٻڌايو وڃي ٿو ته جڏهن مصور [[بينجمن ويسٽ]] بادشاهه جارج ٽئين کي واشنگٽن جي ارادن بابت ٻڌايو ته بادشاهه چيو: “جيڪڏهن هو ائين ڪري، ته هو دنيا جو سڀ کان وڏو ماڻهو هوندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=454|Taylor|2016|2pp=319–320}}}} ساڳئي مهيني واشنگٽن کي [[سوسائٽي آف دي سنسناٽي]] جو “پريزيڊنٽ-جنرل” مقرر ڪيو ويو—هي انقلابي جنگ جي آفيسرن جي هڪ نئين قائم ٿيل موروثي برادري هئي.{{sfn|Chernow|2010|p=444}} == ابتدائي جمهوري دور (1783–1789) == {{Further|ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز}} === مائونٽ ورنن ڏانهن واپسي === {{Quote box |align=right |width=26em |quote="مان رڳو سڀني سرڪاري خدمتن کان رٽائر نه ٿيو آهيان، پر مان پاڻ پنهنجي اندر به واپس موٽي رهيو آهيان، ۽ مون کي دل جي گهراين سان اطمينان ٿيندو ته مان اڪيلائيءَ جي سير ڏسان ۽ خانگي حياتيءَ جي رستن تي قدم رکان&nbsp;... مان زندگيءَ جي ڌارا سان نرم نرميءَ سان هيٺ لهي هلندس، جيستائين مان پنهنجن ابن ڏاڏن سان گڏ ننڊ ڪريان." |author= — جارج واشنگٽن، لا فاييٽ ڏانهن خط ۾.<br> 1 فيبروري 1784.{{sfnm|Randall|1997|1p=410|Flexner|1974|2pp=182–183|3a1=Dalzell|3a2= Dalzell|3y=1998|3p=112}}}} جنگ جي {{frac|8|1|2}} سالن مان مائونٽ ورنن تي فقط ڏهه ڏينهن گذارڻ کان پوءِ، واشنگٽن پنهنجي گهر موٽڻ لاءِ بي چين هو. هو ڪرسمس جي شام تي پهتو؛ پروفيسر [[جان اي. فرلِنگ]] لکيو ته هو خوش هو ته “ڪيمپ جي شور غوغا ۽ عوامي حياتيءَ جي مصروف منظرن” کان آزاد ٿي ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=246}} مائونٽ ورنن تي کيس عزت ڏيڻ لاءِ ملندڙ مهمانن جو وهڪرو لڳاتار جاري رهيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=462|Ferling|2009|2pp=255–256}} واشنگٽن جنگ کان اڳ شروع ڪيل [[گريٽ ڊسمَل سوايمپ]] ۽ [[پوٽو ميڪ ڪمپني|پوٽو ميڪ ڪينال]] وارن منصوبن ۾ پنهنجون دلچسپيون ٻيهر سرگرم ڪيون، پر انهن مان ڪنهن به کيس ڪا ڪمائي نه ڏني.{{sfn|Ferling|2010|pp=332–334}} هن 1784 ۾ پنهنجي اوهايو ملڪيتن جي جائزي لاءِ 34 ڏينهن جو، {{convert|680|mi|km|adj=on}} سفر ڪيو.{{sfn|Ferling|2009|pp=247–255}} هن مائونٽ ورنن ۾ نئين سر تعمير ۽ سجاوٽ جي ڪم جي تڪميل جي نگراني ڪئي، جنهن سندس رهائش کي اهڙي حويليءَ ۾ بدلائي ڇڏيو جيڪا اڄ تائين موجود آهي—پر سندس مالي حالت مضبوط نه هئي. قرض ڏيندڙ کيس جنگي دور جي [[depreciation|قدر گهٽيل]] ڪرنسي ۾ ادائيگيون ڪندا هئا، ۽ هن تي ٽيڪسن ۽ اجرتن جا وڏا بقايائون هئا. سندس غير موجودگيءَ دوران مائونٽ ورنن مان ڪو منافعو نه ٿيو، ۽ وبائي آفتن ۽ خراب موسم سبب فصلن جي پيداوار لڳاتار خراب رهي. 1787 ۾ سندس جاگير مسلسل يارهين سال به خساري ۾ رهي.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=246–247|Chernow|2010|2pp=552–553|Ellis|2004|3p=167}} پنهنجي جاگير کي ٻيهر منافعي بخش بڻائڻ لاءِ واشنگٽن نئين زمين سازيءَ (لينڊ اسڪيپنگ) جو منصوبو اختيار ڪيو ۽ تيزيءَ سان وڌندڙ وڻن ۽ مقامي جهنگلي ٻوٽن جي هڪ حد پوکڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfnm|Wulf|2011|1p=52|Subak|2018|2pp=43–44}} هن 1785 ۾ اسپين جي بادشاهه [[چارلس ٽئين (اسپين)|چارلس ٽئين]] کان تحفي طور هڪ [[Stud (animal)|نسلي نر جانور]] ملڻ کان پوءِ [[خچر]]ن جي نسل وڌائڻ (بريڊنگ) به شروع ڪئي؛{{sfn|Coe|2020|p=xxii}} هن جو خيال هو ته اهي زراعت ۾ انقلاب آڻيندا.<ref>{{cite magazine |last=Coe|first=Alexis |url=https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |title=George Washington Saw a Future for America: Mules |date=February 12, 2020 |magazine=Smithsonian|ref=none |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251121085447/https://www.smithsonianmag.com/history/george-washington-saw-future-america-mules-180974182/ |archivedate=November 21, 2025}}</ref> === 1787 جي آئيني ڪنوينشن === {{Main|آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)}} [[File:Scene at the Signing of the Constitution of the United States.jpg|thumb|upright=1.2|alt=هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي جي تصوير: آمريڪا جي آئين تي صحيح ٿيندي ڏيکاريل؛ واشنگٽن بطور صدارت ڪندڙ آفيسر ساڄي پاسي بيٺل|''[[آمريڪا جي آئين تي صحيح جو منظر]]''، 1940 جي تصوير جيڪا [[هاورڊ چئنڊلر ڪرسٽي]] ٺاهِي؛ 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] تي واشنگٽن کي صدارت ڪندڙ آفيسر طور ڏيکاري ٿي]] جون 1783 ۾ خانگي حياتي ڏانهن موٽڻ کان اڳ، واشنگٽن مضبوط اتحاد (يونين) لاءِ سڏ ڏنو. جيتوڻيڪ کيس خدشو هو ته سول معاملن ۾ مداخلت جي الزام هيٺ اچي سگهي ٿو، تنهن هوندي به هن رياستن ڏانهن هڪ سرڪيولر خط موڪليو، جنهن ۾ هن چيو ته [[ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز]] “ريتيءَ جي رسّي” کان وڌيڪ ڪجهه به ناهن. هن سمجهيو ته قوم “انتشار ۽ افراتفري” جي ڪناري تي آهي، ٻاهرين مداخلت لاءِ ڪمزور آهي، ۽ هڪ قومي آئين مضبوط مرڪزي حڪومت هيٺ رياستن کي متحد ڪري ڇڏيندو.{{sfnm|Alden|1996|1p=221|Chernow|2010|2p=518|Ferling|2009|3p=266}} جڏهن [[شيئز جي بغاوت]] آگسٽ 1786 ۾ ميساچوسٽس ۾ ڀڙڪي، تڏهن واشنگٽن وڌيڪ يقين ڪرڻ لڳو ته قومي آئين ضروري آهي.{{sfn|Chernow|2010|pp=517–519}}<ref name=anb/> ڪجهه قومپرست (نيشنلسٽ) خوفزده هئا ته نئين جمهوريه قانون کان خالي حالت ڏانهن لهي رهي آهي؛ انهن 11 سيپٽمبر 1786 تي [[اناپولس ڪنوينشن (1786)|اناپولس]] ۾ ملاقات ڪري ڪانگريس کان مطالبو ڪيو ته ڪنفيڊريشن جا آرٽيڪلز نظرِثاني ڪيا وڃن.{{sfnm|Taylor|2016|1pp=373–374|Ferling|2009|2p=266}} ڪانگريس 1787 ۾ [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] فلاڊيلفيا ۾ رکڻ تي راضي ٿي، ۽ هر رياست کي نمائندا موڪلڻ لاءِ چيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=523|Taylor|2016|2pp=373–374}} واشنگٽن کي ورجينيا وفد جو اڳواڻ چونڊيو ويو، پر هن انڪار ڪيو. هن کي ڪنوينشن جي قانوني حيثيت بابت خدشا هئا، ۽ هن [[جيمس ميڊيسن]]، هينري ناڪس، ۽ ٻين سان صلاح ڪئي. انهن کيس شرڪت لاءِ قائل ڪيو، ڇو ته سندن خيال هو ته سندس موجودگي شايد هٻڪائيندڙ رياستن کي نمائندا موڪلڻ تي آماده ڪري، توثيق (ريٽيفڪيشن) واري عمل کي هموار ڪري، ۽ ڪنوينشن کي جواز به ڏئي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=220–221|Ferling|2009|2p=266}} واشنگٽن 9 مئي 1787 تي فلاڊيلفيا پهتو، ۽ ڪنوينشن 25 مئي تي شروع ٿيو. بينجمن فرينڪلِن واشنگٽن کي اجلاس جي صدارت لاءِ نامزد ڪيو، ۽ هو متفقه طور چونڊيو ويو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=520–521, 523, 526, 529|Unger|2013|2p=33}} نمائندي [[ايڊمنڊ رئنڊالف]]، ميڊيسن جي [[ورجينيا منصوبي]] کي پيش ڪيو؛ ان ۾ مڪمل نئون آئين ۽ هڪ خودمختيار قومي حڪومت تجويز ٿيل هئي، جنهن جي واشنگٽن تمام گهڻي سفارش ڪئي.{{sfn|Ferling|2010|pp=359–360}} پر نمائندگيءَ بابت تفصيل انتهائي تڪراري ثابت ٿيا، جنهن جي نتيجي ۾ مقابلي طور [[نيو جرسي منصوبي]] کي به اڳيان آندو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=553}} 10 جولاءِ تي واشنگٽن اليگزينڊر هئملٽن کي لکيو: “مان تقريبن هن ڪنوينشن جي ڪارروائين مان ڪنهن موافق نتيجي ڏسڻ کان نا اميد ٿي ويو آهيان، ۽ تنهن ڪري هن ڪم ۾ ڪنهن به طرح شامل ٿيڻ تي پڇتاءُ ٿو ڪريان.”{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} ان هوندي به، هن پنهنجي وقار کي ٻين نمائندن جي ڪم لاءِ استعمال ڪيو، ۽ ڪيترن کي قائل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ته [[آمريڪا جو آئين|آئين]] جي توثيق جي حمايت ڪن.{{sfn|Alden|1996|p=229}} آخري متن ٻنهي منصوبن وچ ۾ [[ڪنڪٽيڪٽ ٺاهه]] اختيار ڪيو، ۽ 17 سيپٽمبر 1787 تي 55 مان 39 نمائندن ان تي صحيحون ڪيون.{{sfnm|Alden|1996|p=229}}<ref>{{cite web|url=https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|publisher=The White House|accessdate=January 12, 2025|title=The Constitution |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260109041436/https://bidenwhitehouse.archives.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/ |archivedate=January 9, 2026}}</ref> === پهرين صدارتي چونڊ === {{Main|1788–1789 آمريڪا جي صدارتي چونڊ}} 1789 جي پهرين صدارتي چونڊ کان ٿورو اڳ، 1788 ۾ واشنگٽن کي [[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] جو [[چانسلر]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Morrison|2009|p=6}} هو پنهنجي صدارت دوران به اهو عهدو نڀائيندو رهيو، ۽ پنهنجي وفات تائين ان تي رهيو.<ref name="chancellor">{{cite web |title=Duties and History |url=https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |publisher=[[وليئم ۽ ميري ڪاليج]] |accessdate=April 2, 2021 |archivedate=March 7, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307230012/https://www.wm.edu/about/administration/chancellor/duties/index.php |url-status=live }}</ref> پهرين صدارتي چونڊ لاءِ ڪنوينشن جي نمائندن اڳ ئي واشنگٽن جي صدارت جو اندازو لڳايو هو، ۽ چونڊ کان پوءِ عهدي جي تعريف ڪرڻ (آفيس جي صورت) کيس پاڻ طئي ڪرڻ لاءِ ڇڏي ڏني.{{sfn|Alden|1996|pp=226–227}} جڏهن رياستي اليڪٽرن 4 فيبروري 1789 تي ووٽ ڏنا،{{sfnm|1a1=Chernow|1y=2010|1pp=559–560|2a1=Ferling|2y=2009|2p=361}} تڏهن واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو—آمريڪي صدرن ۾ اها انوکي ڳالهه آهي.{{sfn|Chernow|2010|p=551}} [[جان ايڊمز]] نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Ferling|2009|p=274}} جيتوڻيڪ واشنگٽن لکيو ته مائونٽ ورنن ڇڏڻ بابت کيس “پريشان ۽ تڪليف ڏيندڙ احساس” ٿيا، تڏهن به هو 16 اپريل تي نيو يارڪ شهر ڏانهن روانو ٿيو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=274–275|Chernow|2010|2pp=559–561|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} == صدارت (1789–1797) == {{Main|جارج واشنگٽن جي صدارت}} {{Infobox U.S. Cabinet |align=right |Name=واشنگٽن |President=[[جارج واشنگٽن]] |President start=1789 |President end=1797 |Vice President=[[جان ايڊمز]] |Vice President start=1789 |Vice President end=1797 |State=[[جان جي]] (عارضي) |State start=1789 |State end=1790 |State 2=[[ٿامس جيفرسن]] |State start 2=1790 |State end 2=1793 |State 3=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |State start 3=1794 |State end 3=1795 |State 4=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |State start 4=1795 |State end 4=1797 |Treasury=[[اليگزينڊر هئملٽن]] |Treasury start=1789 |Treasury end=1795 |Treasury 2=[[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start 2=1795 |Treasury end 2=1797 |War=[[هينري ناڪس]] |War start=1789 |War end=1794 |War 2=[[ٽِمٿي پِڪرِنگ]] |War date 2=1795 |War 3=[[جيمس مڪ هينري]] |War start 3=1796 |War end 3=1797 |Justice=[[ايڊمنڊ رئنڊالف]] |Justice start=1789 |Justice end=1794 |Justice 2=[[وليم براڊفورڊ (اٽارني جنرل)|وليم براڊفورڊ]] |Justice start 2=1794 |Justice end 2=1795 |Justice 3=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)|چارلس لي]] |Justice start 3=1795 |Justice end 3=1797 }} === پهريون مدو === {{Further|واشنگٽن، ڊي. سي. جي تاريخ|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|آمريڪي اسڪول (اقتصاديات)|وِسڪي بغاوت|اتر-اولهه هندستاني جنگ|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|نيو يارڪ جو معاهدو (1790)|آمريڪا جي ڪابينه|آمريڪا جي ڪابينه}} [[File:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|thumb|''جارج واشنگٽن''، {{circa|1795}}، [[گِلبرٽ اسٽيوئرٽ]] جي ٺهيل، شروعاتي حلف برداريءَ واري تصوير، [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]]|left]]واشنگٽن 30 اپريل 1789 تي [[جارج واشنگٽن جي پهرين حلف برداري|حلف بردار]] ٿيو، ۽ نيو يارڪ شهر ۾ [[فيڊرل هال]] تي [[آمريڪا جي صدر جي عهدي جو حلف|عهدو سنڀالڻ جو حلف]] کنيو.{{efn|هن ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته ڇا واشنگٽن حلف جي پڇاڙيءَ ۾ “سو هلپ مي گاڊ” (خدا منهنجي مدد ڪري) شامل ڪيو يا نه.{{sfnm|Henriques|2020|1loc=3: "I Cannot Tell a Lie"|Alden|1996|2p=236}}}}{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2pp=550–551|Rhodehamel|2017|3loc=10: "On Untrodden Ground"}} سندس گاڏي کي مليشيا ۽ هڪ مارچنگ بينڊ اڳيان وٺي هليا، ۽ حلف برداريءَ جي جلوس ۾ رياستي اڳواڻن ۽ پرڏيهي معزز مهمانن به شرڪت ڪئي؛ هجوم لڳ ڀڳ 10,000 ماڻهن جو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=566–567|Randall|1997|2p=448}} [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] ماسن طرفان فراهم ڪيل [[جارج واشنگٽن جي حلف برداريءَ واري بائيبل|بائيبل]] تي حلف کڻايو.{{sfnm|Cooke|2002|1p=4|Chernow|2010|2p=568}} واشنگٽن سينيٽ چيمبر ۾ تقرير پڙهي، جنهن ۾ هن دعا ڪئي ته “اهو قادرِ مطلق وجود ... آمريڪا جي ماڻهن جي آزادي ۽ خوشحاليءَ کي مقدس بڻائي.”{{sfnm|Randall|1997|1p=448|Alden|1996|2p=236}} جيتوڻيڪ هو بنا پگهار خدمت ڪرڻ گهري پيو، ڪانگريس زور ڀريو ته هو پگهار وٺي،<ref name="anb" /> ۽ واشنگٽن لاءِ ساليانو $25,000 مقرر ڪيا (جڏهن ته نائب صدر لاءِ ساليانو $5,000).{{sfnm|Chernow|2010|1p=552|Rhodehamel|2017|2loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي لکيو: “اسان جي حالت ۾ هر ڳالهه جو پهريون قدم اڳئين مثال (precedent) بڻجندو، تنهن ڪري منهنجي دل جي خواهش آهي ته اهي مثال سچن اصولن تي قائم ٿين.”{{sfn|Unger|2013|p=76}} انهيءَ مقصد لاءِ هن سينيٽ طرفان تجويز ڪيل وڏا خطابي لقب—جهڙوڪ “هز ميجسٽي” يا “هز هائينس دي پريزيڊنٽ”—رد ڪيا، ۽ “مِسٽر پريزيڊنٽ” کي ترجيح ڏني.{{sfnm|Bartoloni-Tuazon|2014|1pp=1, 9|Unger|2013|2p=80}} سندس ايگزيڪيوٽو اڳيون مثال (executive precedents) ۾ حلف برداريءَ جي تقرير، ڪانگريس ڏانهن پيغام، ۽ [[آمريڪا جي ڪابينه|ڪابينه واري صورت]] سان [[آمريڪا جي وفاقي حڪومت|ايگزيڪيوٽو شاخ]] کي ترتيب ڏيڻ شامل هئا.{{sfn|Unger|2013|pp=236–237}} هن [[آمريڪا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] لاءِ پهريان جج به چونڊيا.{{sfn|Banner|2024|p=13}} واشنگٽن انتظامي صلاحيت رکندڙ ۽ ماڻهوءَ جي قابليت ۽ ڪردار جو سٺو پرکيندڙ هو.{{sfnm|Ellis|2004|1pp=197–198|Unger|2013|2pp=236–237}} پراڻي [[ڪنفيڊريشن وارو دور|ڪنفيڊريشن]] وٽ ڪم سنڀالڻ لاءِ اختيار گهٽ هئا: قيادت ڪمزور، ڪو ايگزيڪيوٽو نه، ڪلارڪن جي ننڍڙي بيوروڪريسي، وڏو قرض، بي قدر ڪاغذي ڪرنسي، ۽ ٽيڪس لڳائڻ جو اختيار نه هو.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} ڪانگريس 1789 ۾ ايگزيڪيوٽو کاتا قائم ڪيا، جن ۾ [[آمريڪا جو اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ|اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ]]، [[آمريڪا جو وار ڊپارٽمينٽ|وار ڊپارٽمينٽ]]، ۽ [[آمريڪا جو ٽريزري ڊپارٽمينٽ|ٽريزري ڊپارٽمينٽ]] شامل هئا. واشنگٽن [[ايڊمنڊ رئنڊالف]] کي [[آمريڪا جو اٽارني جنرل|اٽارني جنرل]]، [[ساموئل اوسگُڊ]] کي [[پوسٽ ماسٽر جنرل]]، [[ٿامس جيفرسن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف اسٽيٽ|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]]، [[هينري ناڪس]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف وار|سيڪريٽري آف وار]]، ۽ [[اليگزينڊر هئملٽن]] کي [[آمريڪا جو سيڪريٽري آف ٽريزري|سيڪريٽري آف ٽريزري]] مقرر ڪيو. واشنگٽن جي ڪابينه صلاح مشوري ۽ راءِ ڏيڻ وارو ادارو بڻجي وئي؛ آئين ان کي لازمي قرار نه ڏنو هو.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=281–282|Cooke|2002|2pp=4–5|Chervinsky|2020|3pp=4–5}} واشنگٽن ڪابينه جي بحث کي پنهنجي چونڊيل موضوعن تائين محدود رکندو هو، ۽ کاتي جي سربراهن کان توقع رکندو هو ته هو خوشدلي سان سندس فيصلا لاڳو ڪن.{{sfn|Cooke|2002|p=5}} هن [[آمريڪا جي صدرن جا ويٽو|ويٽو]] جي اختيار کي استعمال ڪرڻ ۾ به احتياط ڪيو، ۽ لکيو: “مان ڪيترن بلن تي صحيح ڪريان ٿو، جيتوڻيڪ منهنجو فيصلو انهن جي ابتڙ هوندو آهي.”{{sfn|Ellis|1999|p=133}} واشنگٽن سياسي ڌڙابنديءَ جو مخالف هو ۽ پنهنجي سموري صدارت دوران غير جماعتِي رهيو (آمريڪا جو واحد صدر جنهن اهڙو ڪيو).{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} هو وفاقيت (federalist) واري طرزِ حڪومت لاءِ همدرد هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=696–698|Randall|1997|2p=478}} سندس ويجها صلاحڪار ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، جيڪي پوءِ [[پهريون پارٽي نظام]] جو پيش خيمو ثابت ٿيا. هئملٽن [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] ٺاهي ته قومي قرض/ڪريڊٽ مضبوط ٿئي ۽ ملڪ مالي طور طاقتور بڻجي. جيفرسن هئملٽن جي ايجنڊا جي مخالفت ڪئي ۽ [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪن]] قائم ڪيا. واشنگٽن، البت، هئملٽن جي ايجنڊا کي ترجيح ڏني، ۽ اها آخرڪار لاڳو ٿي—جنهن سبب سخت تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Cooke|2002|p=7}} واشنگٽن جي پهرين مدي جا ٻيا اندروني مسئلا مستقل گاديءَ جي رٿابندي،{{sfn|Bordewich|2016|pp=150–157}} ڪيترن آئيني ترميمن جي منظوري جن ۾ [[آمريڪا جو بل آف رائيٽس|بل آف رائيٽس]] شامل هو، ۽ غلامي بابت جاري بحث،{{sfn|Bordewich|2016|pp=198–206, 213–220}} توڙي مقامي آمريڪي علائقن ڏانهن توسيع بابت تڪرار هئا.{{sfn|Genovese|Landry|2021|pp=34–38}} واشنگٽن قومي اتحاد وڌائڻ لاءِ 26 نومبر 1789 کي [[آمريڪا ۾ ٿئنڪس گِونگ|ٿئنڪس گِونگ]] جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=585, 609|Henriques|2006|2p=65|3a1=Novak|3a2=Novak|3y=2007|3pp=144–146}} === ٻيون مدو === [[File:Official_Presidential_portrait_of_Thomas_Jefferson_(by_Rembrandt_Peale,_1800).jpg|thumb|alt=مٿي ۽ ڪلها ڏيکاريندڙ تصوير|[[ٿامس جيفرسن]] جي تصوير]] واشنگٽن شروعات ۾ پنهنجي پهرين مدي کان پوءِ رٽائر ٿيڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو عهدي کان ٿڪجي پيو هو ۽ صحت به خراب هئي. ڪابينه اندر ڇڪتاڻ ۽ جماعتِي تنقيدن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ، هن ٻئي مدي لاءِ گهٽ دلچسپي ڏيکاري، ۽ مارٿا به نه ٿي چاهيو ته هو ٻيهر بيهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=674-675, 678|Ferling|2009|2p=362|Randall|1997|3p=484}} واشنگٽن جو ڀاڻيجو [[جارج آگسٽين واشنگٽن (جارج واشنگٽن جو ڀاڻيجو)|جارج آگسٽين واشنگٽن]]، جيڪو سندس غيرموجودگيءَ ۾ مائونٽ ورنن سنڀالي رهيو هو، سخت بيمار هو، جنهن واشنگٽن جي رٽائر ٿيڻ واري خواهش کي وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Chernow|2010|p=687}} پر ڪيترن ماڻهن کيس ٻيهر بيهڻ لاءِ زور ڀريو. ميڊيسن چيو ته سندس غيرحاضري ڪابينه ۽ ايوان ۾ خطرناڪ سياسي ڦوٽ کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيندي. جيفرسن به التجا ڪئي ته هو رٽائر نه ٿئي، ۽ وعدو ڪيو ته هئملٽن خلاف پنهنجا حملا ڇڏي ڏيندو.{{sfnm|Ferling|2010|1p=421|Randall|1997|2p=482|Chernow|2010|3pp=675, 678}} هئملٽن چيو ته واشنگٽن جي غيرحاضري ملڪ لاءِ “سڀ کان وڏي برائي” ثابت ٿيندي.{{sfn|Chernow|2005|p=403}} جڏهن [[1792 جي آمريڪا جي صدارتي چونڊ|1792 جي چونڊ]] ويجهو آئي، واشنگٽن راضي ٿيو ته هو بيهي.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} 13 فيبروري 1793 تي [[آمريڪا جو اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] متفقه طور واشنگٽن کي ٻيهر صدر چونڊيو، جڏهن ته [[جان ايڊمز]] 77 بمقابله 50 ووٽن سان ٻيهر نائب صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Cooke|2002|p=10}} واشنگٽن 4 مارچ 1793 تي فلاڊيلفيا ۾ [[ڪانگريس هال]] تي ايسوسيئيٽ جسٽس [[وليم ڪشنگ]] کان حلف کنيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=687|Cooke|2002|2pp=10–11}} 22 اپريل 1793 تي، جڏهن [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] شروع ٿيون، واشنگٽن [[غيرجانبداريءَ جو اعلان (واشنگٽن)|غيرجانبداريءَ جو اعلان]] جاري ڪيو ۽ آمريڪي غيرجانبداري بيان ڪئي. هن جو ارادو هو ته “جنگ ڪندڙ طاقتن ڏانهن دوستاڻو ۽ غيرجانبدار رويو” اختيار ڪيو وڃي، ۽ آمريڪين کي خبردار ڪيو ته هو تڪرار ۾ دخل نه ڏين.{{sfnm|Ferling|2009|1pp=299, 304, 308–311|Banning|1974|2p=2|Cooke|2002|3pp=11–12}} جيتوڻيڪ واشنگٽن فرانس جي انقلابي حڪومت کي تسليم ڪيو، پر آخرڪار هن آمريڪا ۾ فرانسيسي وزير [[ايڊمنڊ-چارلس ژني|ايڊمنڊ-چارلس ژني]] کي واپس گهرايو (ريڪال) ڪرڻ جي درخواست ڪئي.{{sfn|Cooke|2002|pp=12–13}} ژني هڪ سفارتي تڪراري شخص هو، جيڪو واشنگٽن جي غيرجانبداريءَ واري پاليسيءَ سان کلي مخالفت ڪندو هو. هن چار آمريڪي جهاز پرائيويٽير طور تيار ڪرايا ته هو اسپين جي فوجن تي حملا ڪن (جيڪي برطانيا جا اتحادي هئا) [[فلوريڊا]] ۾، ۽ گڏوگڏ مليشيائون منظم ڪري ٻين برطانوي قبضي وارن علائقن تي حملي لاءِ ڪوشش ڪئي. پر سندس ڪوششون آمريڪا کي جنگ ۾ گهلي نه سگهيون.{{sfnm|Chernow|2010|1p=692|Cooke|2002|2p=12}} ٻئي مدي ۾ واشنگٽن کي ٻه وڏا اندروني تڪرار درپيش ٿيا. پهريون [[وِسڪي بغاوت]] (1791–1794) هو، جيڪو پنسلوانيا ۾ شراب جي ٽيڪس خلاف بغاوت هئي. واشنگٽن مليشيا کي متحرڪ ڪيو ۽ پاڻ بغاوت خلاف مهم جي قيادت ڪئي، جنهن سان بغاوت دٻجي وئي.{{sfn|Ellis|2004|p=225}}<ref name=anb/> ٻيو تڪرار [[اتر-اولهه هندستاني جنگ]] هو، جيڪو سفيد آبادڪارن ۽ مقامي آمريڪين وچ ۾ ٿيو؛ مقامي آمريڪي برطانيا جي مدد سان هئا، ۽ برطانيا انهن قلعن ۾ موجود هئي جن کي هن انقلابي جنگ کان پوءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref name=anb/>{{sfn|Benn|1993|p=17}} 1794 ۾ آمريڪي فوجن [[فالِن ٽِمبرز جي جنگ]] ۾ مقامي آمريڪي فوجن کي شڪست ڏني، جنهن سان تڪرار ختم ٿيو.<ref name=anb/> هئملٽن [[جي معاهدو]] ترتيب ڏنو ته برطانيا سان واپاري لاڳاپا نارمل ٿين، اولهه وارن قلعن مان برطانيا نڪري، ۽ انقلاب کان رهيل مالي قرضن جا مسئلا حل ٿين.{{sfn|Elkins|McKitrick|1995|loc=ch. 9}} چيف جسٽس [[جان جي]] واشنگٽن جي موقف جي نمائندگي ڪئي ۽ 19 نومبر 1794 تي معاهدي تي صحيح ڪئي. واشنگٽن هن معاهدي جي حمايت ڪئي ڇو ته ان سان جنگ کان بچاءُ ٿيو،{{sfn|Chernow|2010|p=730}} پر هو مايوس به هو ته شقون برطانيا کي وڌيڪ فائدو ڏين ٿيون.{{sfn|Ferling|2009|p=340}} هن عوامي راءِ منظم ڪئي ۽ توثيق ڪرائي،{{sfnm|Estes|2000|1pp=409–420|Estes|2001|2p=127}} پر کيس بار بار عوامي تنقيد ۽ سياسي تڪرار کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Ferling|2009|p=344}}<ref name=anb/> جڏهن برطانيا [[گريٽ ليڪس]] ڀرسان پنهنجا قلعا ڇڏيا، تڏهن [[ڪينيڊا–آمريڪا سرحد]] بابت تجويز ڪيل حد بندي [[arbitration|ثالثي]] ڏانهن موڪلي وئي. ڪيترائي انقلاب کان اڳ جا قرض طئي ڪيا ويا، ۽ برطانيا [[برطانوي ويسٽ انڊيز]] کي آمريڪي واپارين لاءِ کوليو. هن معاهدي سان برطانيا سان امن ۽ ڏهاڪي جي خوشحال واپار کي يقين مليو؛ پر جيفرسن چيو ته ان سان فرانس ناراض ٿيو ۽ “جنگ کان بچڻ بدران جنگ کي دعوت” ملي.{{sfn|Ferling|2009|p=343}} جيفرسن جو دعويٰ پوءِ درست ثابت ٿيو جڏهن معاهدي تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ فرانس سان لاڳاپا خراب ٿيا، ۽ [[فرانسيسي ڊائريڪٽري]] واشنگٽن جي مدي جي پڄاڻيءَ کان ٻه ڏينهن اڳ آمريڪي جهازن جي ضبطگيءَ جي اجازت ڏني.{{sfn|Akers|2002|p=27}} ايندڙ صدر [[جان ايڊمز]] کي جنگ جو امڪان ورثي ۾ مليو.{{sfnm|Grizzard|2005|1p=263|Lengel|2005|2p=357}} اسپين سان لاڳاپا وڌيڪ ڪامياب رهيا: [[ٿامس پِنڪني]] 1795 ۾ [[سان لورينزو جو معاهدو]] طئي ڪيو، جنهن سان آمريڪا ۽ اسپين جي علائقن جي سرحد طئي ٿي ۽ [[مسيسيپي درياهه]] تي آمريڪا لاءِ آمدرفت (نيويگيشن) جو حق ضمانت ٿيو.<ref name=anb/>{{sfn|Nowlan|2014|p=55}} 31 جولاءِ 1793 تي جيفرسن ڪابينه مان استعيفا ڏني.{{sfn|Cooke|2002|p=13}} هئملٽن جنوري 1795 ۾ عهدو ڇڏِي ويو، ۽ سندس جاءِ تي [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] آيو. وار سيڪريٽري هينري ناڪس سان واشنگٽن جا لاڳاپا انهن افواهن سبب خراب ٿيا ته ناڪس، آمريڪي فرگيٽن جي تعمير وارن ٺيڪن مان فائدو ورتو—اهي فرگيٽون مبينا طور [[باربري قذاق]]ن خلاف [[1794 جو نيويل ايڪٽ|1794 جو نيويل ايڪٽ]] تحت ٺهرائيون ويون هيون. ناڪس کي استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Chernow|2010|p=713}}{{sfnm|Chernow|2010|1pp=726–727|Cooke|2002|2p=15}} پنهنجي صدارت جي آخري مهينن ۾ واشنگٽن سياسي مخالفن ۽ جماعتِي پريس جي حملي هيٺ رهيو، جن کيس جاه طلب ۽ لالچي سڏيو. هن پريس کي قومي وحدت کي ٽوڙيندڙ قوت سمجهڻ شروع ڪيو.{{sfnm|Randall|1997|1pp=491–492|Chernow|2010|2pp=752–754}} واشنگٽن ڪانگريس جي اُن مطالبن جي به مخالفت ڪئي ته [[جي معاهدو]] سان لاڳاپيل ڪاغذ ڏنا وڃن؛ هن دليل ڏنو ته اهي “ايوانِ نمائندگان جي اختيار هيٺ ڪنهن مقصد سان لاڳاپيل ناهن، سواءِ مواخذو (impeachment) جي، جنهن جو ذڪر قرارداد ۾ ئي ڪونهي.”<ref name=anb/> === ودا نامو (رٽائرمينٽ) === {{Main|جارج واشنگٽن جو ودا نامو}} [[File:Washington's Farewell Address.jpg|thumb|alt=اخبار جنهن ۾ واشنگٽن جو ودا نامو ڇپيل آهي|[[جارج واشنگٽن جو ودا نامو|واشنگٽن جو ودا نامو]]، 19 سيپٽمبر 1796 تي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ شايع ٿيو]] ٻئي مدي جي پڄاڻيءَ تي واشنگٽن رٽائر ٿي ويو. هن تي ٿيندڙ ذاتي حملن کان هو دلگير هو ۽ اهو به چاهيو ٿي ته واقعي مقابلي واري صدارتي چونڊ جو امڪان پيدا ٿئي. هو پاڻ کي ٻه-مدي حد (two-term limit) سان قانوني طور پابند نه سمجهندو هو، پر سندس رٽائرمينٽ هڪ وڏو مثال بڻجي وئي.{{sfn|Peabody|2001|pp=440–446}} مئي 1792 ۾، رٽائرمينٽ جي امڪان کي ذهن ۾ رکندي، واشنگٽن [[جيمس ميڊيسن]] کي هدايت ڪئي ته هو هڪ “[[Valedictorian|وداعي خطاب]]” جو مسودو تيار ڪري؛ ان جو شروعاتي عنوان “وداع نامو” هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|pp=46–47}} مئي 1796 ۾ واشنگٽن اهو مسودو هئملٽن ڏانهن موڪليو، جنهن وڏي پيماني تي ٻيهر لکت ڪئي، ۽ واشنگٽن آخري تبديليون ڪيون.{{sfnm|Flexner|1972|1p=292|Chernow|2010|2pp=752–753|3a1=Spalding|3a2=Garrity|3y=1996|3p=4744|Hayes|2017|4pp=287–298}} 19 سيپٽمبر 1796 تي ڊيِوڊ ڪلي پول جي ''[[پنسلوانيا پيڪٽ|آمريڪن ڊيلي ايڊورٽائزر]]'' ۾ اهو خطاب ڇپيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=754|Avlon|2017|2pp=89–90}} واشنگٽن زور ڏنو ته قومي سڃاڻپ سڀ کان مٿانهين آهي، ۽ چيو ته “آمريڪن... نالو هميشه حب الوطني جي جائز فخر کي بلند ڪندو.”{{sfnm|Chernow|2010|1p=755|Nowlan|2014|2pp=55–56}} هن سياسي پارٽين جي خطرن ۽ پرڏيهي اتحادين جي اندروني معاملن سان ڳنڍجڻ واري خطري کان خبردار ڪيو.{{sfnm|1a1=Randall|1y=1997|1p=492|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2pp=48, 72}} هن سڀني ملڪن سان دوستي ۽ واپار جي صلاح ڏني، پر يورپي جنگين ۾ مداخلت کان پاسو ڪرڻ جو چيو.{{sfnm|1a1=Fishman|1a2=Pederson|1a3=Rozell|1y=2001|1pp=119–120|2a1=Gregg|2a2=Spalding|2y=1999|2pp=199–216}} هن مذهب جي اهميت تي زور ڏيندي چيو ته “مذهب ۽ اخلاق” جمهوريه ۾ “لازمي سهارا” آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=133}} هن آخر ۾ پنهنجي ورثي بابت لکيو: “مان دل سان قادرِ مطلق کان دعا ٿو گهران ته هو اُن بڇڙائين کي روڪي يا گهٽائي، جن ڏانهن [منهنجي اڻ ڄاتل غلطيون] وٺي وڃن ٿيون. مان اها اميد به ساڻ کڻي هلندس ته منهنجو ملڪ ڪڏهن به انهن کي درگذر جي نگاهه سان ڏسڻ ڇڏي نه ڏيندو، ۽ منهنجي حياتيءَ جا پنجيتاليهه سال، سڌي نيت سان ان جي خدمت لاءِ وقف ٿيڻ کان پوءِ، ناڪافي قابليت جون خطائون وسارڻ ۾ موڪليون وينديون—جيئن پاڻ مان به جلد [[يوحنا 14|آرامگاهن]] ڏانهن ويندس.”{{sfn|Avlon|2017|p=280}} شروعاتي اشاعت کان پوءِ ڪيترن ريپبلڪن، جن ۾ ميڊيسن به شامل هو، هن خطاب تي تنقيد ڪئي ۽ ان کي فرانس مخالف مهم جو دستاويز سڏيو؛ ميڊيسن جو خيال هو ته واشنگٽن گهڻو برطانيا نواز هو.{{sfn|Spalding|Garrity|1996|p=143}} 1972 ۾ واشنگٽن جي محقق [[جيمس ٿامس فليڪسنر|جيمس فليڪسنر]] چيو ته ودا نامي کي اوتري ئي ساراهه ملي جيتري [[ٿامس جيفرسن]] جي [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جي اعلان]] ۽ [[ابراهام لنڪن]] جي [[گيٽسبرگ خطاب]] کي ملي.{{sfnm|1a1=Flexner|1y=1972|1p=292|2a1=Spalding|2a2=Garrity|2y=1996|2p=142}} 2010 ۾ چيرنو “وداع نامي” کي [[ريپبلڪنزم]] بابت سڀ کان اثرائتي بيانن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Chernow|2010|pp=752–754}} == صدارت کان پوءِ وارو دور (1797–1799) == {{further|جارج واشنگٽن جي صدارت کان پوءِ وارو دور}} === رٽائرمينٽ === {{See also|جارج واشنگٽن جون مالي حالتون}} [[File:Gilbert_Stuart,_George_Washington_(Lansdowne_portrait,_1796).jpg|thumb|upright=0.7|alt=واشنگٽن جي بيٺل تصوير، هڪ هٿ اڳتي وڌايل|[[لينسڊائون پورٽريٽ]] (1796)]] جڏهن واشنگٽن مارچ 1797 ۾ مائونٽ ورنن ڏانهن رٽائر ٿيو، تڏهن هن پنهنجن ڪاروباري مفادن لاءِ وقت ڪڍيو، جيتوڻيڪ سندس پوک-پالڻ واريون سرگرميون رڳو تمام ٿورڙو منافعو ڏينديون هيون.{{sfn|Ragsdale|2021|pp=5–6}}{{sfn|Chernow|2010|p=53}} سندس تقريبن سموري دولت نقد رقم بدران زمين ۽ غلامن جي صورت ۾ هئي. پنهنجي آمدني وڌائڻ لاءِ واشنگٽن پنهنجي غلام بڻايل مزدورن کان ڪم وٺي [[ڊسٽلري]] قائم ڪئي ته [[وِسڪي]] ٺاهي وڃي.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=44–45|Ferling|2009|2p=351}} هو زمينن جو سٽي باز به هو: هو ويجهو نئين گاديءَ واري شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] (1791 ۾ سندس عزاز ۾ نالو رکيو ويو) جي چوڌاري ترقي وڌائڻ لاءِ زمين جا ٽڪرا خريد ڪندو هو، جيڪو مائونٽ ورنن کان پوٽو ميڪ درياهه جي مٿان طرف هو. هن گاديءَ ۾ انفرادي پلاٽ وچولي آمدني وارن سيڙپڪارن کي وڪرو ڪيا، وڏي سيڙپڪارن کي ڪيترائي پلاٽ گڏ ڏئي وڪرو ڪرڻ بدران، ڇو ته هن جو خيال هو ته وچولي سيڙپڪار سڌارن ۽ تعمير ۾ وڌيڪ سنجيدگي سان حصو وٺندا.{{sfn|Chernow|2010|pp=663, 704–705}} هن وٽ اولهه ۾ ([[پائڊمونٽ (آمريڪا)|پائڊمونٽ]] تي) زمينون به هيون، جيڪي ٿورڙي آمدني ڏينديون هيون، ۽ هن ناڪاميءَ سان انهن کي وڪڻڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ellis|2004|pp=255–261}} 1799 ۾ پنهنجي وفات وقت، هن وٽ ورجينيا، اوهائيو، ميري لينڊ، پنسلوانيا، نيو يارڪ، [[ڪينٽڪي]] ۽ اتر اولهه علائقي ۾ گڏيل طور تي {{convert|58000|acre}} کان وڌيڪ زمين جو مالڪاڻو حق هو.{{sfn|Lengel|2015|p=246}} رٽائرمينٽ ۾ واشنگٽن وڌيڪ پڪو فيڊرلِسٽ بڻجي ويو. هن کليءَ طرح [[اجنبي ۽ بغاوتي قانون]] (Alien and Sedition) جي حمايت ڪئي ۽ فيڊرلِسٽ [[جان مارشل]] کي قائل ڪيو ته هو ڪانگريس لاءِ بيهي، جيئن [[ٿامس جيفرسن|جيفرسني]] اثر کي [[ورجينيا]] ۾ ڪمزور ڪري سگهجي.{{sfn|Flexner|1974|p=386}} جڏهن فرانسيسي [[privateer|پرائيويٽير]] 1798 ۾ آمريڪي جهاز ضبط ڪرڻ لڳا، ۽ لاڳاپا بگڙڻ سان “[[Quasi-War|[[نيم جنگ]]]]” (Quasi-War) پيدا ٿي، ته واشنگٽن [[جيمس مڪ هينري]] (سيڪريٽري آف وار) کي لکيو ۽ آڇ ڪئي ته هو صدر [[جان ايڊمز]] جي فوج منظم ڪري ڏيندو.{{sfn|Randall|1997|p=497}} ايڊمز 4 جولاءِ 1798 تي کيس ليفٽيننٽ جنرل جي ڪميشن ۽ فوجن جو ڪمانڊر-اِن-چيف نامزد ڪيو.{{sfnm|Flexner|1974|1pp=376–377|Bell|1992|2p=64}} واشنگٽن 13 جولاءِ 1798 کان وٺي پنهنجي وفات تائين (17 مهينا) ڪمانڊنگ جنرل رهيو.{{sfn|Bell|1992|p=64}} هن رٿابندي ۾ حصو ورتو، پر فوج جي عملي قيادت هئملٽن حوالي ڪئي. هن عرصي دوران ڪا به فوج آمريڪا تي چڙهائي نه ڪئي، ۽ واشنگٽن ميدانِ جنگ ۾ حڪم سنڀالڻ لاءِ نه نڪتو.{{sfnm|Kohn|1975|1pp=225–242|Grizzard|2005|2p=264}} === وفات === <!-- linked from redirect "Death of George Washington" --> [[File:Life of George Washington, Deathbed.jpg|thumb|left|alt=واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي، چوڌاري ڊاڪٽر ۽ ڪٽنب جا ماڻهو|''واشنگٽن پنهنجي موت جي کٽ تي''، 1851 جي تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] جي ٺهيل]] 12 ڊسمبر 1799 تي واشنگٽن خراب موسم ۾ پنج ڪلاڪ گهوڙي تي سوار ٿي پنهنجي فارمن جو جائزو ورتو. پوءِ هن مهمانن سان گڏ ماني کاڌي، پر سڪا ڪپڙا نه بدلايا.{{sfn|Chernow|2010|p=806}} ايندڙ ڏينهن سندس ڳلو سور ٿيو، پر هو ايترو ٺيڪ هو جو وڻن کي ڪٽڻ لاءِ نشان لڳائي سگهيو.{{sfn|Ferling|2010|p=505}} ان کان پوءِ سوير صبح هو ڳلي جي سوزش ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف سان جاڳيو. هن پنهنجي اسٽيٽ جي نگران، [[جارج راولِنز]] کي چيو ته سندس لڳ ڀڳ هڪ پائينٽ رت ڪڍي (ان وقت [[رت ڪڍڻ]] عام رواج هو). خاندان ڊاڪٽر [[جيمس ڪريڪ]]، [[گسٽاوس رچرڊ براون]] ۽ [[اليشا سي. ڊِڪ]] کي گهرايو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810|Morens|1999}} براون شروعات ۾ سمجهيو ته واشنگٽن کي [[پيرِي ٽانسلر ايبسس|ڪوئنسي]] آهي؛ ڊِڪ چيو ته اها حالت ڳلي جي پردن جي “شدید ۽ تڪليفدہ سوزش” آهي.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–807|Flexner|1974|2p=399}} ڊاڪٽرن رت ڪڍڻ جاري رکيو ۽ لڳ ڀڳ پنج پائينٽ تائين پهچايو، پر واشنگٽن جي حالت وڌيڪ بگڙندي وئي. ڊِڪ [[ٽريڪيوٽامي]] تجويز ڪئي؛ ٻيا ڊاڪٽر ان عمل کان واقف نه هئا ۽ ان جي مخالفت ڪئي, واشنگٽن براون ۽ ڊِڪ کي ڪمري مان ٻاهر وڃڻ جو چيو، ۽ پوءِ ڪريڪ کي يقين ڏياريندي چيو: “ڊاڪٽر، مان ڏکيو مران ٿو، پر وڃڻ کان ڊڄان ناهيان.”{{sfn|Ellis|2004|p=269}} موت جي کٽ تي، جيئرو دفن ٿيڻ جي خوف سبب، واشنگٽن پنهنجي ذاتي سيڪريٽري [[ٽوبياس ليئر]] کي هدايت ڪئي ته دفنائڻ کان اڳ ٽي ڏينهن انتظار ڪيو وڃي.{{sfn|Chernow|2010|p=808}} ليئر موجب، واشنگٽن 14 ڊسمبر 1799 تي رات 10 وڳي ۽ 11 وڳي جي وچ ۾ فوت ٿيو، جڏهن مارٿا سندس کٽ جي پيرن وٽ ويٺي هئي. سندس آخري لفظ هئا {{"'}}Tis well."{{sfnm|Flexner|1974|1pp=401–402|Chernow|2010|2pp=808–809}} واشنگٽن جي بيماريءَ جي تشخيص ۽ فوري سببِ وفات بابت گهڻو بحث ٿيو آهي. ڪريڪ ۽ براون جي ڇپيل بيان موجب، سندس علامتون “cynanche trachealis” سان ٺهڪندڙ هيون—اهو اصطلاح ان زماني ۾ مٿئين ساهه جي نلي جي شديد سوزش لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪوئنسي به شامل سمجهي ويندي هئي.{{efn|واشنگٽن جي وفات بابت پهريون بيان ڊاڪٽرن ڪريڪ ۽ براون لکيو، جيڪو [[اليگزينڊريا، ورجينيا]] جي ''دي ٽائيمز'' ۾ وفات کان پنج ڏينهن پوءِ ڇپيو. ان جو مڪمل متن ''دي اليڪٽڪ ميڊيڪل جرنل'' (1858) ۾ موجود آهي.{{sfn|Newton|Freeman|Bickley|1858|pp=273–274}}}} واشنگٽن جي وفات کان وٺي [[طبي لاپرواهي]] جا الزام به جاري رهيا آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=806–810}} جديد طبي ليکڪن جو گهڻو ڪري نتيجو اهو رهيو آهي ته شايد هو شديد [[ايپيگلوٽائٽس]] (epiglottitis) سبب فوت ٿيو، ۽ جيڪي علاج کيس ڏنا ويا—جن ۾ [[مرڪري (آءِ) ڪلورائيڊ|ڪيلومل]] (بطور جلاب) جون گهڻيون خوراکون ۽ وڏي پيماني تي رت ڪڍڻ شامل هو—انهن حالت کي وڌيڪ پيچيده ڪري ڇڏيو، ۽ ممڪن آهي ته ان سان [[هايپووليميا]] (hypovolemia) سبب [[هايپووليمِڪ شاڪ]] ٿيو.{{efn|جديد طبي ماهرن مان جن طبي لاپرواهي کي ذميوار ڄاڻايو، انهن ۾ 1999 ۾ مورينس ۽ والين بورن شامل آهن،{{sfn|Morens|1999|1pp=1845–1849|Chernow|2010|2p=809}}<ref>{{cite web|last=Wallenborn|first=White McKenzie|title=George Washington's Terminal Illness: A Modern Medical Analysis of the Last Illness and Death of George Washington|year=1999|url=https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|work=[[The Papers of George Washington]]|publisher=University of Virginia|archivedate=July 22, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200722060731/https://washingtonpapers.org/resources/articles/illness/|url-status=live}}</ref> ۽ 2008 ۾ چيٿم.{{sfn|Cheatham|2008}}}} === جنازو ۽ تدفين === واشنگٽن جو جنازو 18 ڊسمبر 1799 تي، وفات کان چار ڏينهن پوءِ، مائونٽ ورنن ۾ ٿيو. سواري (ڪيولري) ۽ پيادل سپاهي جلوس جي اڳواڻي ڪري رهيا هئا، ۽ ڇهه ڪرنل ڪفن بردار هئا. مائونٽ ورنن جي جنازي جون رسمون گهڻو ڪري خاندان ۽ دوستن تائين محدود رهيون.<ref name="Chernow2010-806-810">{{harvnb|Chernow|2010|pp=806–810}}</ref> پادري [[ٿامس ڊيوس]] مختصر جنازي جي رسم پڙهي، جنهن کان پوءِ واشنگٽن جي ميسونڪ لاج جي ميمبرن پاران تقريب ڪئي وئي؛ واشنگٽن 1752ع کان [[Freemason|فري ميسن]] هو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}}{{sfn|Tabbert|2022|pp=196–197}} سندس وفات جي خبر آهستي آهستي پکڙجي، پر جيئن جيئن اها ٻين علائقن تائين پهتي، چرچن جا گهنڊ وڳا ۽ ڪيترائي ڪاروبار بند ٿيا.{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} آمريڪا جي وڏن شهرن ۾ يادگاري جلوس ڪڍيا ويا. مارٿا پنهنجي ۽ واشنگٽن جي خط و ڪتابت رازداري بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏي، پر جوڙي جا پنج خط اڄ تائين بچيل ڄاتا وڃن ٿا.{{sfn|Chernow|2010|p=814}} [[File:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|thumb|right|alt=مائونٽ ورنن واري موجوده مقبري ۾ جارج (ساڄي پاسي) ۽ مارٿا واشنگٽن جا ٻه سرڪوفيگس|مائونٽ ورنن ۾ موجود مقبري اندر جارج (ساڄي پاسي) ۽ [[مارٿا واشنگٽن]] جا [[سرڪوفيگس]]]] واشنگٽن کي 18 ڊسمبر 1799ع تي مائونٽ ورنن ۾ واشنگٽن خاندان جي والٽ ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Lengel|2005|p=vii}} پنهنجي وصيت ۾ هن نئين والٽ جي تعمير جون هدايتون ڇڏيون؛{{sfn|Chernow|2010|pp=810–811}} اهو 1831ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن اسٽيٽ جي هڪ ناراض اڳوڻي ملازم جارج واشنگٽن جي کوپڙي چوري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfnm|Nowlan|2014|1p=59|Costello|2021|2pp=77–78}} 1832ع ۾ ڪانگريس جي گڏيل ڪميٽي بحث ڪيو ته واشنگٽن جو جسد مائونٽ ورنن مان کڻي [[آمريڪا جي ڪيپيٽول]] ۾ هڪ ڪرپٽ ڏانهن منتقل ڪيو وڃي. ڏکڻ وارن جي مخالفت سخت هئي، ڇو ته اتر ۽ ڏکڻ جي وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خدشو هو ته ملڪ ورهائجي ويو ته واشنگٽن جا جسماني باقيات، نمائندي [[وائيلي ٿامپسن]] جي لفظن ۾، ”پنهنجي جنم ڀوميءَ کان پرائي ڪناري“ تي وڃي پوندا؛ تنهن ڪري واشنگٽن جا باقيات مائونٽ ورنن ۾ ئي رهندا.{{sfn|Boorstin|2010|pp=349–350}} 7 آڪٽوبر 1837ع تي، واشنگٽن جا باقيات، جيڪي اڃا تائين پراڻي سيسي واري تابوت ۾ هئا، هڪ سنگ مرمر جي [[سرڪوفيگس]] اندر رکيا ويا، جيڪو [[وليم اسٽرِڪلينڊ]] جو ڊزائين ڪيل ۽ [[جان اسٽرَٿرز]] جو تعمير ڪيل هو.{{sfnm|Costello|2021|1p=182|Carlson|2016|2loc=chapter 1}} == فلسفو ۽ نظريا == === غلامي === {{Main|جارج واشنگٽن ۽ غلامي}} {{further|نوآبادي دور واري آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا ۾ خاتمو پسند تحريڪ}} [[File:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|thumb|alt=واشنگٽن کي هڪ زميندار طور پنهنجي اسٽيٽ تي بيٺل ڏيکاريو ويو آهي، هو هڪ نگران سان ڳالهائي رهيو آهي، جڏهن ته ٻار کيڏن ٿا ۽ غلام ڪم ڪن ٿا. هي ڪم جونيئس اسٽيرنز جو آهي.|1851 جي هڪ تصوير، [[جونيئس برُوٽس اسٽيرنز]] پاران، جيڪا پوکيءَ واري اسٽيٽ جي ڪم جي هڪ مثالي بڻايل تصوير پيش ڪري ٿي<ref>{{Cite web|title=Washington as a Farmer at Mount Vernon|url=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|website=Encyclopedia Virginia|accessdate=January 31, 2026}}</ref>]] واشنگٽن جي حياتيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 577 غلام مائونٽ ورنن ۾ رهندا ۽ ڪم ڪندا هئا.<ref name="Mount Vernon Slaves">{{cite web |title=The Growth of Mount Vernon's Enslaved Community |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |website=George Washington's Mount Vernon |publisher=Mount Vernon Ladies' Association|accessdate=July 13, 2021 |archivedate=July 13, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210713012318/https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/ |url-status=live }}</ref>{{sfnm|Morgan|2000|1p=279|Ellis|2004|2p=45}} هن ڪي غلام ورثي ۾ ورتا، [[مارٿا]] سان شاديءَ وقت 84 [[ڊوئر]] غلامن تي ڪنٽرول حاصل ڪيائين، ۽ 1752 کان 1773 جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 71 غلام خريد ڪيائين.{{sfnm|Morgan|2000|1pp=279–280|Morgan|2005|2pp=405, 407 n7|Hirschfeld|1997|3p=12}} 1786 کان هن پاڙيسري اسٽيٽ بابت هڪ معاهدي جي تحت غلام ڪرائي تي به ورتا؛ 1799 ۾ انهن جو تعداد 40 هو.{{sfn|Hirschfeld|1997|p=19}} [[ورجينيا جي تاريخ ۾ غلامي]] [[ورجينيا جي نوآبادي]] جي معاشي ۽ سماجي ڍانچي ۾ گهريءَ طرح رچي وئي هئي.{{sfn|Henriques|2006|p=146}}{{sfn|Willcox|Arnstein|1988|pp=41–42}} انقلابي جنگ کان اڳ، غلامي بابت واشنگٽن جا خيال ان دور جي اڪثر ورجينيا جي [[زميندار طبقو|زميندارن]] جهڙا هئا: “سندس بنيادي دلچسپي اڃا به اسٽيٽ جي معاشي زندگيءَ ۾ سندن حصي تي هئي.”{{sfn|Twohig|2001|p=116}} پر 1760ع واري ڏهاڪي کان واشنگٽن آهستي آهستي غلاميءَ جو مخالف بڻجڻ لڳو. سندس پهريون شڪ ان وقت پيدا ٿيو جڏهن هن تمباڪو بدران اناج واريون پوکيون اختيار ڪيون؛ ان تبديليءَ کان پوءِ وٽس غلامن جو مهانگو “اضافي ذخيرو” رهجي ويو، جنهن کيس نظام جي معاشي ڪارڪردگيءَ تي سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Morgan|2005|p=413}} 1778 ۾ [[لنڊ واشنگٽن]] ڏانهن هڪ خط ۾ هن “نگرن کان جان ڇڏائڻ” جي پنهنجي خواهش صاف ظاهر ڪئي.{{sfn|Morgan|2005|pp=416–417}} هن اداري بابت سندس وڌندڙ بيزاري انقلاب جي اصولن ۽ لافايٽ ۽ هئملٽن جهڙن انقلابي دوستن سبب وڌيڪ وڌي.{{sfnm|Twohig|2001|1p=121|Morgan|2005|2p=426}} گهڻا مورخ متفق آهن ته انقلاب واشنگٽن جي روين جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو؛{{sfn|Furstenberg|2011|p=260}} ڪينيٿ مورگن لکي ٿو ته 1783 کان پوءِ “[[جارج واشنگٽن]] غلاميءَ جي مسئلي بابت اندروني تڪرار گهڻو وڌيڪ ظاهر ڪرڻ لڳو، پر هميشه خانگي طور”.{{sfn|Morgan|2000|p=299}} صدر طور، هو هن موضوع تي علانيه خاموش رهيو، ڇو ته هن کي لڳندو هو ته اهو قومي سطح تي تڪراري معاملو آهي ۽ اتحاد کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|Ellis|2004|1p=202|Twohig|2001|2p=126}} هن لافايٽ جي هڪ تجويز کي اخلاقي سهارو ڏنو ته زمين خريد ڪري غلام آزاد ڪيا وڃن ۽ اهي آزاد ٿي ان تي ڪم ڪن، پر هن پاڻ ان تجربي ۾ حصو وٺڻ نه چاهيو.{{sfn|Twohig|2001}} 1785 ۾ واشنگٽن ممتاز ميٿڊسٽ اڳواڻن [[ٿامس ڪوڪ]] ۽ [[فرانسس اَسبري]] کي خانگي طور آزادي (ايمانسپيشن) جي حمايت جو تاثر ڏنو، پر سندن درخواست تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيائين.{{sfn|Morgan|2000|p=292}} ايندڙ سال ذاتي خط و ڪتابت ۾ هن واضح ڪيو ته هو غلاميءَ جي اداري کي تدريجي قانون سازيءَ ذريعي ختم ٿيندو ڏسڻ گهري ٿو؛ اهو خيال 1780ع واري ڏهاڪي ۾ ڇپيل مکيه مخالف غلامي ادب سان به هم آهنگ هو.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=418–419|Furstenberg|2011|2pp=273–274, 284–285}} واشنگٽن 123 يا 124 غلام آزاد ڪيا، جيڪو انقلابي دور ۾ وڏن ورجينيا جي غلام مالڪن ۾ تمام غيرمعمولي ڳالهه هئي.{{sfnm|Morgan|2005|1pp=1404–405|Wiencek|2003|2pp=352–35|Hirschfeld|1997|3p=20}} پر ساڳئي وقت، هو پنهنجن فارمن لاءِ غلام مزدوريءَ تي ڀاڙيندو رهيو.{{sfnm|Twohig|2001|1pp=122–123|Morgan|2000|2pp=283, 289}} [[File:Oney Judge Runaway Ad.jpg|thumb|upright=0.8|alt=ڀڄي ويل غلام بابت اشتهار، 24 مئي 1796، پنسلوانيا گزيٽ، فلاڊيلفيا، پنسلوانيا.|left|[[اوني جج|اونا جج]] بابت “ڀڄي ويل” اشتهار، جيڪا واشنگٽن جي صدارتي گهراڻي ۾ غلام بڻايل خادمه هئي]] واشنگٽن جي خانگي ڪاغذن ۽ همعصرن جي بيانن جي بنياد تي، واشنگٽن آهستي آهستي خاتمو پسندي ڏانهن هڪ محتاط همدردي پيدا ڪئي، جنهن جو انجام سندس وصيت ۾ ٿيو: هن پنهنجي پراڻي خادم [[مانيو ميشن|آزاد ڪرڻ]] سان پنهنجي ڊگهي عرصي جي ويلٽ [[وليم لي (ويلٽ)|بِلي لي]] کي آزاد ڪيو، ۽ پنهنجي ذاتي ملڪيت وارن باقي غلامن کي به مارٿا جي وفات کان پوءِ مڪمل طور آزاد ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون.{{sfnm|Hirschfeld|1997|1pp=3, 108, 209|Morgan|2000|2p=29}} 1 جنوري 1801 تي، [[جارج واشنگٽن]] جي وفات کان هڪ سال پوءِ، [[مارٿا واشنگٽن]] واشنگٽن جي غلامن کي آزاد ڪرڻ جو حڪم نامو جاري ڪيو. انهن مان گهڻا وڃڻ کان لنوائيندا رهيا؛ ٻيا انهن زالن يا ٻارن کي ڇڏي وڃڻ لاءِ تيار نه هئا جيڪي اڃا به ڪَسٽِس اسٽيٽ جي [[ڊوئر]] غلامن طور رکيل هئا.{{sfn|Chernow|2010|p=802}} واشنگٽن جي وصيت موجب، پئسا ان لاءِ استعمال ڪيا ويا ته ننڍن، پوڙهن ۽ ڪمزور غلامن کي 1830ع جي شروعات تائين کارايو ۽ ڪپڙا ڏنا وڃن.{{sfn|Chernow|2010|p=815}}<ref name=anb/> === مذهبي ۽ روحاني نظريا === {{Main|جارج واشنگٽن جا مذهبي نظريا}} [[File:George_Washington,_freemason_02796u_originalFXD.jpg|thumb|upright=1|alt=واشنگٽن ميسونڪ نشانين سان|واشنگٽن هڪ [[فري ميسن]] طور]] واشنگٽن کي اپريل 1732 ۾ ننڍپڻ ۾ بپتسما ڏني وئي، ۽ هو هڪ پابند [[اينگليڪن]] هو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=6|Morrison|2009|2p=136|Alden|1996|3pp=2, 26|Randall|1997|4p=17}} هن 20 سالن کان وڌيڪ عرصو ورجينيا ۾ [[فيئرفيڪس پيرش]] ۽ [[ٽرورو پيرش]] جي گرجائن ۾ [[ويستري مئن]] ۽ چرچوارڊن طور خدمت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=130|Thompson|2008|2p=40}} هو خانگي طور دعا ڪندو ۽ روزانو بائيبل پڙهندو هو، ۽ علانيه طور دعا جي همٿ افزائي ڪندو هو.{{sfnm|Frazer|2012|1pp=198–199|Chernow|2010|2pp=119, 132|Vicchio|2019|3p=27|4a1=Novak|4a2=Novak|4y=2007|4p=xvi}} ممڪن آهي ته انقلاب کان اڳ هو باقاعدي [[يوڪيرسٽ|ڪميونين]] وٺندو هو، پر ان کان پوءِ هن ائين نه ڪيو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131, 470|Holmes|2006|2p=62|Frazer|2012|3pp=201–203}} واشنگٽن خدا بابت [[آمريڪي روشن خيالي]] واري اصطلاحن ۾ ڳالهائيندو هو، جن ۾ ''[[الاھي تقدير|پروويڊنس]]''، ''آل مائيٽي'' ۽ ''الاھي مصنف'' شامل آهن.{{sfnm|Randall|1997|p=67|Vicchio|2019|2p=101}} هو هڪ اهڙي الٰهي قوت تي ايمان رکندو هو جيڪا جنگي ميدانن تي نظر رکندي هئي، جنگ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندي هئي، سندس زندگيءَ جي حفاظت ڪندي هئي، ۽ آمريڪي سياست ۾—خاص طور [[آمريڪا]] جي قيام ۾—شامل هئي.{{sfnm|Chernow|2010|p=131|2a1=Novak|2a2=Novak|2y=2007|2p=152}} چيرنو دليل ڏنو آهي ته واشنگٽن تبليغي عيسائيت، دوزخ جي باهه ۽ وعظ واري سخت ٻوليءَ کان پاسو ڪندو هو، ۽ اهڙين ڳالهين کان به جيڪي “سندس دينداريءَ کي نمايان ڪري ڏيکارين”؛ چيرنو موجب، هن “ڪڏهن به پنهنجي مذهب کي ڌڙابنديءَ لاءِ يا سرڪاري ڪم ۾ هڪ اوزار طور استعمال نه ڪيو”.{{sfn|Chernow|2010|pp=131–132}} ساڳي وقت، واشنگٽن اڪثر بائيبل مان حوالا ڏيندو يا ان جو مطلب پنهنجن لفظن ۾ بيان ڪندو هو، ۽ گهڻو ڪري اينگليڪن ''[[ڪامن پرئير ڪتاب]]'' ڏانهن به اشارو ڪندو هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=131–132|Morrison|2009|2p=136}} صدر طور، واشنگٽن وڏن مذهبي فرقن کي مڃتا ڏني، مذهبي رواداريءَ بابت تقريرون ڪيون، ۽ [[رياستي مذهب]] جي مخالفت ڪئي.{{sfnm|Chernow|2010|1p=131|Vicchio|2019|2p=60}} هن روشن خياليءَ جا خيال، قدر ۽ سوچ جا طريقا اختيار ڪيا،{{sfn|Wood|2001|p=313}} پر منظم عيسائيت ۽ ان جي پادرين لاءِ سندس دل ۾ ڪا به حقارت نه هئي.{{sfn|Wood|2001|p=313}} 1793 ۾ [[نيو چرچ]] جي ميمبرن سان [[بالٽيمور]] ۾ ڳالهائيندي واشنگٽن چيو: “اسان وٽ وڏي سبب آهي خوش ٿيڻ جو ته هن ملڪ ۾ سچ ۽ عقل جي روشني، تنگ نظري ۽ وهم پرستيءَ جي طاقت تي غالب آئي آهي.”{{sfn|Novak|Novak|2007|p=117, n. 52}} [[فري ميسنري]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيل ادارو هو، جيڪو اخلاقي تعليمات جي وڪالت لاءِ مشهور هو.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=132, 500|Morrison|2009|2p=136|Stavish|2007|3pp=XIX, XXI|Tabbert|2022|4pp=2–3}} آمريڪي [[ميسونڪ لاج]]ن وٽ يورپي لاجن جهڙا سخت ضد-ڪليرڪي خيال نه هئا، جيڪي [[ضد-ڪليرڪيت ۽ فري ميسنري]] واري تڪراري بحث ۾ شامل ڪيا ويندا آهن.{{sfn|Chernow|2010|pp=27, 704}} سيپٽمبر 1752 ۾ [[فريڊرڪسبرگ، ورجينيا]] ۾ هڪ ميسونڪ لاج قائم ٿيو، ۽ واشنگٽن کي ٻه مهينا پوءِ 20 سالن جي عمر ۾ ان جي پهرين “اينٽرڊ اپرينٽس” مان هڪ طور داخل ڪيو ويو. هڪ سال اندر هو ان جي درجن مان گذري “ماسٽر ميسن” بڻيو.{{sfnm|Randall|1997|1p=67|Chernow|2010|2p=27}} 1777 ۾ هن کي نئين قائم ٿيل [[ورجينيا جي گرينڊ لاج]] لاءِ [[گرينڊ ماسٽر]] جي عهدي لاءِ سفارش ڪيو ويو؛ ذريعا اختلاف ڪن ٿا ته هن انڪار ڪيو يا کيس ڪڏهن پڇيو ئي نه ويو، پر هن اهو ڪردار سنڀاليو نه.{{sfn|Tabbert|2022|pp=58–59}} هن 1788–1789 ۾ اليگزينڊريا ميسونڪ لاج نمبر 22 جو چارٽر [[ماسٽر (ميسونڪ لاج آفيسر)|ماسٽر]] طور خدمت ڪئي.{{sfn|Tabbert|2022|p=103}} == ذاتي زندگي == واشنگٽن کي 1751 ۾ ٿيندڙ [[چيچڪ]] جي بيماري شايد کيس بانجھ بڻائي ڇڏيو هجي، پر چيرنو لکي ٿو ته اهو به ممڪن آهي ته [[مارٿا]] کي پنهنجي آخري ٻار [[پيٽسي]] جي ڄمڻ دوران ڪو زخم يا نقصان پهتو هجي، جنهن ڪري وڌيڪ ڄمڻ ناممڪن ٿي پيو هجي.{{sfn|Chernow|2010|p=103}} ٻنهي زال مڙس کي اهو ڏک رهيو ته سندن گڏيل ڪو به ٻار نه ٿيو.{{sfnm|Chernow|2010|1p=103|Flexner|1974|2pp=42–43}} هنن مارٿا جي ٻارن [[جان پارڪ ڪَسٽِس]] (جيڪي) ۽ [[مارٿا پارڪ ڪَسٽِس]] (پيٽسي) جي پرورش ڪئي، ۽ پوءِ جيڪيءَ جي ٻن ننڍن ٻارن [[ايلينر پارڪ ڪَسٽِس لِيوس|ايلينر پارڪ ڪَسٽِس]] (نيلي) ۽ [[جارج واشنگٽن پارڪ ڪَسٽِس]] (واشي) کي پڻ پاليو، ۽ ڪيترن ئي ڀاڻيجن ۽ ڀائيٽين جي به سنڀال ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|pp=101, 463}} [[ويسٽ فورڊ (غلام)|ويسٽ فورڊ]] جي ڪجهه نسلن—جيڪو واشنگٽن جي ننڍي ڀاءُ [[جان آگسٽين واشنگٽن]] جو غلام هو—خانداني [[زباني روايت]] جي بنياد تي اهو دعويٰ برقرار رکن ٿا ته فورڊ جو پيءُ [[جارج واشنگٽن]] هو؛ پر هن پدريت بابت اختلاف پڻ موجود آهن.{{sfnm|Chernow|2010|1pp=492–493|Wiencek|2003|2pp=291–310}} واشنگٽن مزاج ۾ ڪافي حد تائين سنجيده ۽ پاڻ ۾ رهندڙ هو، پر سندس شخصيت ۾ هڪ مضبوط وقار ۽ اثر موجود هو. ضرورت پوندي ته تقريرون ۽ اعلان ڪندو هو، پر هو نه ڪو وڏو خطيب سڃاتو ويندو هو ۽ نه ئي مناظري باز.{{sfnm|Ferling|2002|1p=16|Randall|1997|2pp=34, 436|Chernow|2010|3pp=29–30}} هو شراب اعتدال سان پيئندو هو، پر حد کان وڌيڪ پيئڻ، تمباڪو پيئڻ، جوا، گاريون ۽ بدزبانيءَ جي اخلاقي طور مخالفت ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|p=134}} هو پنهنجن گهڻن همعصرن کان ڊگهو هو؛{{sfn|Ferling|2002|p=16}} سندس قد بابت بيان {{convert|6|ft|m|2|abbr=on}} کان وٺي {{convert|6|ft|3.5|in|m|2|abbr=on}} تائين مختلف آهن.{{sfn|Chernow|2010|p=29}} هو پنهنجي طاقت لاءِ مشهور هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=123–125}} سندس اکيون ڀوري-نيريون (گري-بلو) ۽ وار ڊگها ڳاڙهسرا-ڀورا هئا.{{sfn|Nowlan|2014|p=26}} هن [[وِگ#اوڻيهين ۽ ويهين صديون|پائوڊر لڳايل وِگ]] نه پاتي؛ ان بدران هو پنهنجا وار وڪڙيل، پائوڊر لڳايل، ۽ پٺيان ٻڌل [[ڪيو (وارن جو انداز)#ٻيا ڪيو|ڪيو]] جي صورت ۾ رکندو هو، جيڪو [[1775–1795 ۾ مغربي فيشن#مردن جو فيشن|ان دور جي فيشن]] موجب هو.{{sfn|Chernow|2010|p=30}}<ref>{{cite magazine |last1=Fessenden |first1=Maris |title=How George Washington Did His Hair |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |magazine=Smithsonian |date=June 9, 2015|archivedate=April 30, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240430211918/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/how-george-washington-did-his-hair-180955547/ |url-status=live }}</ref> واشنگٽن کي سخت [[ڏندن جو ساڙو]] هو، ۽ آخرڪار جارج واشنگٽن جا تقريباً سڀ ڏند ڪري پيا، صرف هڪ بچي ويو. صدارتي عرصي دوران هن وٽ ڪوڙا (مصنوعي) ڏندن جا ڪيترائي سيٽ هئا. عام مشهور ڳالهه جي ابتڙ، اهي ڪاٺ جا نه هئا؛ پر ڌاتو، [[عاج]]، هڏي، جانورن جي ڏندن، ۽ ممڪن آهي ته انسانن جا ڏندن —جيڪي شايد غلامن کان حاصل ڪيا ويا هجن—مان ٺهيل هئا.{{sfn|Mackowiak|2021}}<ref>{{cite magazine |last1=Schultz |first1=Colin |title=George Washington Didn't Have Wooden Teeth—They Were Ivory |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |magazine=Smithsonian |date=November 7, 2014 |archivedate=April 24, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240424173829/https://www.smithsonianmag.com/smart-news/george-washington-didnt-have-wooden-teeth-they-were-ivory-180953273/ |url-status=live }}</ref> سندس ڏندن جا مسئلا کيس لڳاتار تڪليف ۾ رکندا هئا، جنهن لاءِ هو [[لاڊينم]] استعمال ڪندو هو.{{sfn|Chernow|2010|pp=30, 290, 437–439, 642–643}} هن کي پنهنجي پهرين صدارتي مدي جي شروعات ۾ ران ۾ هڪ ڏکوئيندڙ سوڄ/ڳنڍ پڻ ٿي، ۽ پوءِ 1790 ۾ [[نمونيا]] جو اهڙو شديد جھٽڪوظ آيو جيڪو سندس جان لاءِ خطرو بڻيو؛ جنهن کان پوءِ هو ڪڏهن به مڪمل طور تي صحتياب نه ٿي سگهيو.{{sfn|Rhodehamel|2017|loc=10: "On Untrodden Ground"}} واشنگٽن هڪ ماهر گهوڙي سوار هو. [[ٿامس جيفرسن]] کيس “پنهنجي دور جو بهترين گهوڙي سوار” سڏيو.{{sfn|Chernow|2010|p=124}} هن مائونٽ ورنن ۾ نسلدار گهوڙا گڏ ڪيا؛ سندس ٻه سڀ کان پسنديده گهوڙا [[بلوسڪِن (گهوڙو)|بلوسڪِن]] ۽ [[نيلسن (گهوڙو)|نيلسن]] هئا.{{sfn|Chernow|2010|pp=124, 469}} == ورثو == {{further|جارج واشنگٽن جو ورثو|آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي}} {{see also|جارج واشنگٽن جا ثقافتي عڪس}} [[File:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|thumb|alt=جبل جي پاسي تي واشنگٽن ۽ ٻيا اڳواڻ تراشيل آهن|[[مائونٽ رش مور قومي يادگار]]|upright=1.2]] واشنگٽن آمريڪي تاريخ جي سڀ کان اثرائتن شخصيتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite magazine|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|date=November 17, 2014|last=Frail|first=T.A.|title=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|magazine=Smithsonian|archivedate=December 11, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211102804/https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/}}</ref> ورجينيا جي گورنر [[هنري لي ٽئين]] هن کي “جنگ ۾ پهريون، امن ۾ پهريون، ۽ پنهنجي هم وطنن جي دلين ۾ پهريون” قرار ڏنو.<ref name=anb/> سروي ۽ ماهر راءِ شماريون واشنگٽن کي مسلسل سڀ کان اعليٰ درجي وارن صدرن ۾ شامل ڪنديون رهيون آهن.{{sfn|Murray|Blessing|1994|pp=7–9, 15}}<ref>{{Cite web |publisher=Siena College Research Institute|url=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |title=Siena's 6th Presidential Expert Poll 1982–2018 |date=February 13, 2019 |archivedate=July 19, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719163759/https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=George Washington |series=Presidential Historians Survey |year=2021 |website=[[سي-اسپين]] |url=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |archivedate=August 22, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210822004246/https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784 |url-status=live }}</ref> واشنگٽن هڪ نوآبادي سلطنت خلاف پهرين ڪامياب انقلاب جي اڳواڻ طور آزادي ۽ قوم پرستيءَ جو بين الاقوامي نشان بڻيو.{{sfn|Cunliffe|1958|pp=24–26}} 1879 ۾ ڪانگريس [[صدرن جو ڏينهن|واشنگٽن جي سالگرهه]] کي وفاقي موڪل قرار ڏنو.{{sfn|Ferling|2009|p=4}} 1976 ۾، [[آمريڪا جي ٻه سئو ساله جشن]] دوران، کيس وفات کان پوءِ “آمريڪا جي فوجن جو جنرل” مقرر ڪيو ويو. صدر [[جيرالڊ فورڊ]] چيو ته واشنگٽن “گذريل ۽ موجود سڀني فوجي آفيسرن ۾ پهرين نمبر تي رهندو”.{{efn|وليم گارڊنر بيل پنهنجي ڪتاب ''Portraits & Biographical Sketches of the United States Army's Senior Officer'' ۾ لکي ٿو ته واشنگٽن کي 1798 ۾ رٽائرمينٽ مان فوجي خدمت لاءِ ٻيهر سڏيو ويو، ۽ “ڪانگريس اهڙو قانون پاس ڪيو جيڪو کيس آمريڪا جي فوجن جو جنرل بڻائي سگهي ها، پر ميدان ۾ سندس خدمتن جي ضرورت پيش نه آئي، ۽ اها مقرري 1976 جي جشن تائين نه ڪئي وئي، جڏهن اها اعزازي طور وفات کان پوءِ ڏني وئي.”{{sfn|Bell|1992|pp=52, 66}}}}<ref>{{cite web|url=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|title=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|year=2017|publisher=U.S. Army Center of Military History|accessdate=November 1, 2018|archivedate=May 29, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210529123258/https://history.army.mil/html/faq/5star.html|url-status=dead}}</ref> 13 مارچ 1978 تي فوج طرفان سرڪاري طور سندس درجو وڌايو ويو.{{sfn|Kleber|1978}} 1809 ۾ [[ميسن لاڪ ويمس]] واشنگٽن کي عزت ڏيڻ لاءِ هڪ [[مدح نگارانه سوانح عمري]] لکي.{{sfn|Weems|1918|p=22}} چيرنو موجب ويمس واشنگٽن کي انساني روپ ڏيڻ، “قوم پرستي ۽ اخلاقيت” کي اُڀارڻ، ۽ اهڙيون “دائمي ڪهاڻيون” پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جهڙوڪ [[ميسن لاڪ ويمس#چيري وڻ وارو قصو|واشنگٽن جو پنهنجي پيءُ جي چيري وڻ بابت ڪوڙ نه ڳالهائڻ]].{{sfnm|Chernow|2010|1pp=813–814|Levy|2013|2pp=6, 217|Weems|1918|3p=22}}<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|title=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|first=Andrew|last=Delbanco|date=July 4, 1999|archivedate=December 31, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231231005904/https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|url-status=live|authorlink=Andrew Delbanco}}</ref> ويمس جا بيان نه پڪ سان ثابت ٿيا آهن ۽ نه ئي مڪمل طور رد ڪيا ويا آهن.{{sfn|Levy|2013|p=6}} 21هين صدي ۾ واشنگٽن جي شهرت تي تنقيدي نظرثاني پڻ ٿي آهي. تاريخدان [[جان فرلنگ]] لکي ٿو ته واشنگٽن واحد باني ۽ صدر آهي جنهن کي “ديوتائي جهڙو” سڏيو ويو، ۽ سندس ڪردار تاريخدانن پاران سڀ کان وڌيڪ جاچيو ويو آهي.{{sfn|Ferling|2009|pp=xviii–xix}} ليکڪ [[ڊيوڊ هيڪٽ فشر]] واشنگٽن جي شخصيت کي “ايمانداري، خود ضبط، همت، مڪمل سچائي، عزم ۽ فيصلي، پر گڏوگڏ برداشت، شرافت ۽ ٻين لاءِ احترام” طور بيان ڪيو.{{sfn|Fischer|2004|p=446}} واشنگٽن جو [[ريڊ انڊين]] قومن سان تعلق ملي جلي ورثي جو حامل آهي. چيرنو موجب واشنگٽن هميشه مقامي ماڻهن سان انصاف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اميد رکندو هو ته هو پنهنجو گهمندڙ شڪار وارو طرزِ زندگي ڇڏي مقرر زرعي آبادين اختيار ڪندا. هو اهو به دليل ڏئي ٿو ته واشنگٽن ڪڏهن به قبيلائي زمين جي کلي ضبط يا قبيلن جي جبري لڏپلاڻ جي وڪالت نه ڪئي.{{sfn|Chernow|2010|p=666}} ان جي ابتڙ، [[ڪولن جي. ڪيلووي]] لکي ٿو ته “واشنگٽن وٽ هندستاني زمين حاصل ڪرڻ جو عمر ڀر شوق هو، چاهي پنهنجي لاءِ هجي يا پنهنجي قوم لاءِ، ۽ هن اهڙيون پاليسيون ۽ مهمون شروع ڪيون جن جا هندستاني علائقن تي تباهه ڪن اثر پيا.”{{sfn|Calloway|2018|p=38}} هن وڌيڪ چيو: {{blockquote|قوم جي واڌاري لاءِ ريڊ انڊين ماڻهن جي بي دخلي ضروري سمجهي وئي... پر جيڪڏهن هو انڪار ڪندا يا مزاحمت ڪندا، جيئن هو گهڻو ڪري ڪندا هئا، ته هن محسوس ڪيو ته وٽس “انهن کي صفا ختم ڪرڻ” کانسواءِ ڪو چارو ناهي، ۽ هن جيڪي مهمون ريڊ انڊين ڳوٺ تباهه ڪرڻ لاءِ موڪليون، اهي مڪمل طور جائز سمجهيون ويون.<ref>{{Cite web|last=Ammerman|first=Cassandra|date=October 18, 2018|title=Sitting down with author and historian Colin G. Calloway|url=https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|publisher=Oxford University Press|archivedate=June 9, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200609224953/https://blog.oup.com/2018/10/author-historian-colin-g-calloway/|url-status=live}}</ref>}} ٻين باني اڳواڻن سان گڏ، واشنگٽن کي غلام رکڻ تي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. جيتوڻيڪ هن قانون ذريعي غلاميءَ جي خاتمي جي خواهش ظاهر ڪئي، پر هن ان جي خاتمي لاءِ ڪا عملي قانوني شروعات نه ڪئي ۽ نه ئي ڪنهن اهڙي تحريڪ جي حمايت ڪئي. ان سبب ڪجهه حلقن مان مطالبا اٿيا ته سرڪاري عمارتن تان سندس نالو هٽايو وڃي ۽ عوامي هنڌن تان سندس مجسما ڪڍيا وڃن.<ref>{{cite magazine| last=Hirsh| first=Michael| title=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing| url=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| magazine=[[فارين پاليسي]]| date=June 24, 2020| archive-date=August 18, 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/| url-status=live}}</ref>{{sfnm|Morgan|2005|1pp=419, 422|Twohig|2001}} واشنگٽن جي [[صدارتي لائبريري]] مائونٽ ورنن ۾ واقع آهي،<ref>{{cite web|work=NPR|title=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|date=September 27, 2013|last=Peralta|first=Eyder|url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|archivedate=August 15, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240815054422/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library}}</ref> جيڪو هاڻي هڪ [[قومي تاريخي ماڳ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|publisher=National Park Service|title=Mount Vernon Place Historic District|accessdate=December 24, 2024|archivedate=November 30, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130132458/https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm}}</ref> سندس ڪاغذ ۽ دستاويز [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ محفوظ آهن.{{sfn|Nowlan|2014|p=56}} === نالي سان منسوب ماڳ ۽ يادگار === {{further|جارج واشنگٽن جا يادگار|جارج واشنگٽن جا مجسما}} [[File:Washington Monument 2022.jpg|thumb|alt=اڇو اوبيليسڪ|[[واشنگٽن يادگار]]|upright=0.8]] ڪيترائي هنڌ ۽ يادگار واشنگٽن جي نالي سان منسوب ڪيا ويا آهن، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[واشنگٽن، ڊي. سي.]] ۽ رياست [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=George Washington: The First Face of America|last=Perry|first=Warren|work=Face to Face|publisher=National Portrait Gallery| date=February 22, 2013|url=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220503033922/https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|archivedate=May 3, 2022}}</ref> 21 فيبروري 1885 تي [[واشنگٽن يادگار]] جي افتتاحي تقريب ٿي؛ اهو {{convert|555|ft|adj=on}} اوچو سنگ مرمر جو [[اوبيليسڪ]] آهي، جيڪو [[نيشنل مال]] تي واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Washington Monument |url=https://www.nps.gov/wamo/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=July 1, 2023 |archivedate=March 22, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220322001937/https://www.nps.gov/wamo/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} واشنگٽن چار صدرن مان هڪ آهي جيڪي [[گٽسن بورگلم]] جي عظيم مجسمي “[[شراين آف ڊيموڪريسي]]” ۾ [[مائونٽ رش مور]] تي [[ڏکڻ ڊڪوٽا]] ۾ تراشيل آهن.<ref>{{cite web |title=Mount Rushmore National Memorial |url=https://www.nps.gov/moru/index.htm |publisher=National Park Service |accessdate=June 13, 2024 |archivedate=June 12, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240612233759/https://www.nps.gov/moru/index.htm |url-status=live }}</ref>{{sfn|Nowlan|2014|p=62}} [[جارج واشنگٽن پل]]، جيڪا 1931 ۾ کولِي وئي، نيويارڪ شهر کي [[نيو جرسي]] سان ڳنڍي ٿي.{{sfn|Rockland|2020|p=71}} ڪيترائي [[واشنگٽن (توضيح)#تعليم|ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽيون]] واشنگٽن جي نالي سان آهن، جن ۾ [[جارج واشنگٽن يونيورسٽي]] ۽ [[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |title=A Brief History of GW |publisher=GW Libraries |accessdate=August 19, 2019 |archivedate=September 14, 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190914225450/https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wustl.edu/about/history-traditions/|title=History and Traditions|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوئس]]|accessdate=August 19, 2019|archivedate=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/|url-status=live}}</ref> هو جديد آمريڪي ڪرنسي تي پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جنهن ۾ [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ]]، [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] ۽ [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|چوٿون ڊالر سڪو]] (يعني [[واشنگٽن ڪوآرٽر]]) شامل آهن.{{sfn|Tschachler|2020}}<ref>{{cite web|url=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|title=The History of Presidents on Our Coins|date=July 2006|publisher=United States Mint|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240907135412/https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|archivedate=September 7, 2024}}</ref> واشنگٽن 1847 ۾ قوم جي [[آمريڪا جي ٽپال ٽڪيٽن جي تاريخ#پهريون قومي ٽپال ٽڪيٽ|پهريئن ٽپال ٽڪيٽ]] تي ظاهر ٿيو، ۽ ان کان پوءِ هو ٻين سڀني کان وڌيڪ آمريڪي ٽپال ٽڪيٽن تي ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|West|2014|p=8}} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | caption_align = center | total_width = 750 | image1 = Washington 1862 Issue-24c.jpg | alt1 = 24 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جي ڪاري اڇي تصوير | caption1 = 1862 جو واشنگٽن اشو | image2 = Washington WF 1917 Issue-5c (cropped).jpg | alt2 = 5 سينٽ ٽڪيٽ جنهن تي واشنگٽن جو پاسو ڏيکاريل | caption2 = [[واشنگٽن–فرينڪلِن اشوز|واشنگٽن–فرينڪلِن]] 1917 جو اشو | image3 = 2006 Quarter Proof.png | alt3 = آمريڪا جو چوٿون ڊالر سڪو جنهن تي واشنگٽن جي پاسا واري تصوير | caption3 = واشنگٽن [[چوٿون ڊالر سڪو (آمريڪا)|ڪوآرٽر]] | image4 = George Washington Presidential $1 Coin obverse.png | alt4 = سڪو جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ عبارت “George Washington 1st President 1789-1797” | caption4 = واشنگٽن [[صدارتي هڪ ڊالر سڪو]] | image5 = Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg | alt5 = ڪاغذي ڪرنسي جنهن تي واشنگٽن جي تصوير ۽ هڪ ڊالر جي قيمت | caption5 = 2021 جي [[آمريڪا جو هڪ ڊالر نوٽ|ڊالر نوٽ]] تي واشنگٽن }} == پڻ ڏسو == * [[آمريڪا جي انقلابي جنگ]] * [[آمريڪا جو صدر]] * [[جارج واشنگٽن جو خاڪو]] == حوالا == {{reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == ماخذ == {{For|جارج واشنگٽن بابت ڇپيل چونڊيل ڪتابن جي فهرست لاءِ|[[جارج واشنگٽن جي ڪتابيات]]}} {{Refbegin|30em}} === ڪتاب === <!-- A --> * {{cite book|last=ايڪرز|first=چارلس ڊبليو.|authorlink=چارلس ڊبليو. ايڪرز|chapter=[[جان ايڊمز]]|editor-last=گراف|editor-first=هينري|editor-link=هينري گراف|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ|edition=ٽيون ايڊيشن|year=2002|pages=23–38|isbn=9780684312262|publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=آلڊن|first=جان آر.|title=جارج واشنگٽن: هڪ سوانح عمري|year=1996|publisher=لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|isbn=9780807121269|url=https://archive.org/details/georgewashington00alde}} * {{cite book|last=اينڊرسن|first=فريڊ|author-link=فريڊ اينڊرسن (تاريخدان)|title=جنگ جو ڪُورهڙو: ست سالن جي جنگ ۽ برطانوي اتر آمريڪا ۾ سلطنت جو انجام، 1754–1766|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2007|isbn=9780307425393}} * {{cite book|last=ايولان|first=جان|title=واشنگٽن جو الوداعي پيغام: باني پيءُ جي ايندڙ نسلن لاءِ وارننگ|author-link=جان ايولان|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2017|isbn=9781476746463|url=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ}} <!-- B --> * {{cite book|last=بينر|first=اسٽوارٽ|authorlink=اسٽوارٽ بينر|chapter=عدالت جو قيام|doi=10.1093/oso/9780197780350.003.0002|pages=6–36|date=2024|title=دنيا جي سڀ کان طاقتور عدالت: آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي تاريخ|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|edition=آن لائين|isbn=9780197780350 }} * {{cite book|last=بيننگ|first=لانس|editor-last=ووڊورڊ|editor-first=سي. وين ووڊورڊ|editor-link=سي. وين ووڊورڊ|title=بدسلوڪيءَ جي الزامن تي صدرن جا جواب|author-link=لانس بيننگ|publisher=ڊيلاڪورٽ پريس|year=1974|isbn=9780440059233|url=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|url-access=registration}} * {{cite book|last=بارتولوني-ٽوئزن|first=ڪيٿلين|title=اليڪٽي بادشاهه جي خوف سبب: جارج واشنگٽن ۽ 1789 جو صدارتي لقب وارو تڪرار|publisher=ڪارنيل يونيورسٽي پريس|date=2014|isbn=9780801452987}} * {{cite book|last=بيل|first=وليم گارڊنر|title=ڪمانڊنگ جنرل ۽ چيف آف اسٽاف، 1775–2005: آمريڪا جي فوج جي سينيئر آفيسر جا پورٽريٽ ۽ حياتياتي خاڪا|url=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|year=1992|orig-year=1983|publisher=سينٽر آف ملٽري هسٽري، آمريڪا جي فوج|isbn=9780160359125}} * {{cite book|last=بين|first=ڪارل|title=تاريخي فورٽ يارڪ، 1793–1993|url=https://archive.org/details/historicfortyork0000benn|publisher=ڊنڊرن|date=1993|isbn=9780920474792}} * {{cite book|last=بوڊل|first=وئين|title=ويلي فورج جي سياري: جنگ ۾ شهرين ۽ سپاهين جي ڪهاڻي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=2004|isbn=9780271025261}} * {{cite book|last=بورسٽن|first=ڊينيل جے.|author-link=ڊينيل جے. بورسٽن|title=آمريڪي ماڻهو: قومي تجربو|year=2010|publisher=ونٽيچ بُڪس|url=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|isbn=9780307756473}} * {{cite book|last1=بورڊيوچ|first1=فرگس ايم.|authorlink=فرگس بورڊيوچ|title=پهريون ڪانگريس|date=2016|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9781451691931}} * {{cite book|last=برائون|first=اسٽيڦن هاورڊ|date=2016|title=جنگ جا ايڊس: جارج واشنگٽن ۽ نيوبرگ بحران|publisher=يونيورسٽي آف سائوٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781611176599}} <!-- C --> * {{cite book|last=ڪيلووي|first=ڪولن جي.|authorlink=ڪولن جي. ڪيلووي|title=جارج واشنگٽن جي ريڊ انڊين دنيا: پهريون صدر، پهريان آمريڪي، ۽ قوم جي پيدائش|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2018|isbn=9780190652166|url=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ}} * {{cite book|last=ڪارلسن|first=بريڊي|title=مُئا صدر: آمريڪي مهم—اسان جي قوم جي اڳواڻن جي عجيب موتن ۽ حيران ڪندڙ پوءِ واري زندگي ۾|year=2016|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|url=https://books.google.com/books?id=2_R1CQAAQBAJ|isbn=9780393243949}} * {{cite book|last=ڪارپ|first=اي. وئين|date=2017|title=فوج کي پنهنجي مرضيءَ سان بکيو رکڻ: ڪنٽينينٽل آرمي انتظاميا ۽ آمريڪي سياسي ثقافت، 1775–1783|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469639444}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|title=[[اليگزينڊر هيملٽن]]|year=2005|publisher=پينگوئن پريس|isbn=9781101200858|author-link=رون چيرنو|url=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC}} * {{cite book|last=چيرنو|first=رون|author-mask=2|title=واشنگٽن: هڪ زندگي|publisher=پينگوئن پريس|year=2010|isbn=9781594202667|url=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher}} * {{cite book|last=چيوروِنسڪي|first=لنڊسي|authorlink=لنڊسي چيوروِنسڪي|date=2020|title=ڪيبنٽ: جارج واشنگٽن ۽ هڪ آمريڪي اداري جو قيام|url=https://archive.org/details/cabinetgeorgewas0000cher|publisher=بيلڪنيپ پريس|isbn=9780674986480}} * {{cite book |last1=ڪو|first1=اليڪسس |author-link=اليڪسس ڪو |title=تون پنهنجو پهريون ڪڏهن نه وسارين: جارج واشنگٽن جي سوانح عمري |date=2020 |publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780735224100}} * {{cite book|last=ڪوگليانو|first=فرانسس|date=2024|title=انقلابي دوستي: واشنگٽن، جيفرسن، ۽ آمريڪي جمهوريه|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780674296596}} * {{cite book |last=ڪوڪ|first=جيڪب اي.|chapter=جارج واشنگٽن|editor-last=گراف|editor-first=هينري|title=صدر: حوالاجاتي تاريخ |edition=ٽيون ايڊيشن |year=2002|pages=1–21|isbn=9780684312262 |publisher=اسڪرِبنر}} * {{cite book|last=ڪوسٽيلو|first=ميٿيو|date=2021|title=قوم جي ملڪيت: جارج واشنگٽن جي مقبري، مائونٽ ورنن، ۽ پهرين صدر جي ياد|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|isbn=9780700633364}} * {{cite book |editor-last=ڪريسويل|editor-first=جوليا|title=آڪسفورڊ ڊڪشنري آف ورڊ اوريجنز|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_p6k3|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|isbn=9780199547937}} * {{cite book|last=ڪنلِف|first=مارڪس|title=جارج واشنگٽن: ماڻهو ۽ يادگار|year=1958|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316164344|author-link=مارڪس ڪنلِف|url=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|url-access=registration}} <!-- D --> * {{cite book |last1=ڊيلزيل |first1=رابرٽ ايف. جونيئر |last2=ڊيلزيل |first2=لي بالڊون |title=جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن: انقلابي آمريڪا ۾ گهر اندر |year=1998 |url=https://archive.org/details/georgewashington00dalz |url-access=registration |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=9780195121148 }} <!-- E --> * {{cite book|last1=ايلڪنس|first1=اسٽينلي ايم.|author-link1=اسٽينلي ايلڪنس|first2=ايريڪ|last2=مڪٽرڪ|author-link2=ايريڪ مڪٽرڪ|title=وفاقيت جو دور|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=1995|orig-year=1993|url=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|isbn=9780195093810}} * {{cite book|last=ايلس|first=جوزف جي.|author-link=جوزف ايلس|title=سندس عالي جناب: جارج واشنگٽن|publisher=الفريڊ اي. نوپف|year=2004|isbn=9781400040315|url=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|url-access=registration}} * {{Cite book|last=ايلس|first=رچرڊ جي.|url=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|title=آمريڪي صدارت جو قيام|year=1999|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|isbn=9780847694990|url-access=registration}} <!-- F --> * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-link=جان اي. فرلنگ|title=دنيا کي باهه لڳائڻ: واشنگٽن، ايڊمز، جيفرسن، ۽ آمريڪي انقلاب|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2002|isbn=9780195134094|url=https://books.google.com/books?id=lifQ0G0m9WwC}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=تقريباً معجزو: آزاديءَ جي جنگ ۾ آمريڪي فتح|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2007|isbn=9780199758470|url=https://archive.org/details/almostmiracleam00ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن جو عروج: آمريڪي آئيڪن جي لڪل سياسي ڏاهپ|publisher=بلومزبري پريس|year=2009|isbn=9781608191826|url=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|url-access=registration}} * {{cite book|last=فرلنگ|first=جان اي.|title=مردن ۾ پهريون: جارج واشنگٽن جي زندگي|author-mask=2|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2010|orig-date=1988|isbn=9780199752751|url=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC}} * {{cite book|last=فشر|first=ڊيوڊ هيڪٽ|title=واشنگٽن جو عبور|year=2004|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195170344|author-link=ڊيوڊ هيڪٽ فشر|url=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC}} * {{cite book|last1=فِش مين|first1=ايتھن ايم.|last2=پيڊرسن|first2=وليم ڊي.|last3=روزيل|first3=مارڪ جے.|author-link3=مارڪ جے. روزيل|title=جارج واشنگٽن: صدارتي قيادت ۽ ڪردار جي بنياد|publisher=پريگر|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|isbn=9780275968687}} * {{cite encyclopedia|year=1936|title=واشنگٽن، جارج|encyclopedia=ڊڪشنري آف اميريڪن بايوگرافي|last1=فِٽزپيٽرڪ|first1=جان سي.|author-link=جان ڪليمنٽ فِٽزپيٽرڪ|editor-first=ڊيومس|editor-last=ميلون|editor-link=ڊيومس ميلون|volume=19|pages=509–527|publisher=اسڪرِبنر|url=https://archive.org/stream/dictionaryofamer19amer#page/509/mode/1up}} * {{cite book |last1=فليمنگ |first1=ٿامس |authorlink=ٿامس فليمنگ (تاريخدان) |title=امن جا خطرا: يارڪ ٽائون کان پوءِ بقا لاءِ آمريڪا جي جدوجهد |year=2007 |publisher=سميٿسونيئن |isbn=9780061139109 |url=https://archive.org/details/perilsofpeaceame00flem/page/n7/mode/2up }} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|title=جارج واشنگٽن: تجربي جو ڳڙهه (1732–1775)|year=1965|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316285971|author-link=جيمس ٿامس فليڪسنر|url=https://archive.org/details/georgewashington0000flex_u0e8|url-access=registration}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=جارج واشنگٽن: ڪرب ۽ الوداع (1793–1799)|publisher=لِٽل، برائون|year=1972|isbn=9780316286022|url=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ}} * {{cite book|last=فليڪسنر|first=جيمس ٿامس|author-mask=2|title=واشنگٽن: اڻ ٽر انسان|year=1974|publisher=لِٽل، برائون|isbn=9780316286053}} * {{cite book|last=فريزر|first=گريگ ايل.|title=آمريڪا جي باني ماڻهن جا مذهبي عقيدا: عقل، وحي، ۽ انقلاب|url=https://archive.org/details/religiousbel_fraz_2012_000_10692050|publisher=يونيورسٽي پريس آف ڪنساس|year=2012|isbn=9780700618453}} <!-- G --> * {{cite book|last1=جينوويس|first1=مائيڪل|last2=لينڊري|first2=اليسا|date=2021|title=آمريڪي صدر ۽ ريڊ انڊين قومن جي تباهي|publisher=پالگريو ميڪملن|isbn=9783030835736}} * {{cite book|last=گلين|first=جسٽن|year=2014|volume=1|title=واشنگٽن خاندان: خانداني تاريخ|publisher=ساواس پبلشنگ|url=https://books.google.com/books?id=gpzwAwAAQBAJ|isbn=9781940669267}} * {{cite book|last=گلوور|first=لورّي|authorlink=لورّي گلوور|date=2014|title=باني جيئن والد: آمريڪي انقلابي اڳواڻن جي ذاتي زندگي ۽ سياست|url=https://archive.org/details/foundersasfather0000glov|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300178609}} * {{cite book |editor1-first=گيري ايل. |editor1-last=گريگ |editor1-link=گيري ايل. گريگ |editor2-first=ميٿيو |editor2-last=اسپالڊنگ |title=محبِ وطن داناءُ: جارج واشنگٽن ۽ آمريڪي سياسي روايت |url=https://archive.org/details/patriotsagegeorg00greg |year=1999 |publisher=آئي ايس آئي بُڪس |isbn=9781882926381}} * {{cite book |last=گريزارڊ |first=فرينڪ اي. جونيئر |title=جارج واشنگٽن: حياتياتي ساٿي ڪتاب |year=2002 |publisher=اي بي سي-ڪليو |isbn=9781576070826 |author-link=فرينڪ اي. گريزارڊ جونيئر |url=https://books.google.com/books?id=RioTGCygpT8C }} * {{cite book|last=گريزارڊ| first=فرينڪ اي. جونيئر |author-mask=2|title=جارج!: واشنگٽن سان لاڳاپيل هر شيءِ لاءِ رهنما|year=2005 |publisher=ميري نار|isbn=9780976823889}} <!-- H --> * {{cite book|last=هيرِسن|first=ايڊرين|title=طاقتور ذهن: جارج واشنگٽن جي خود-تعليم|publisher=پوٽوميڪ بُڪس|date=2015|isbn=9781612347257}} * {{cite book|last=هيز|first=ڪيڦن جے. |title=جارج واشنگٽن: ڪتابن ۾ هڪ زندگي|url=https://archive.org/details/georgewashington0000haye|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|year=2017|isbn=9780190456672}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|year=2006|title=حقيقت پسند خواببين: جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ|url=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813927411}} * {{cite book|last=هينريڪِس|first=پيٽر آر.|author-mask=2|year=2020|title=پهريون ۽ هميشه: جارج واشنگٽن جو نئون پورٽريٽ|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813944807}} * {{cite book|last=هيريرا|first=رڪارڊو|date=2022|title=واشنگٽن جي فوج کي کارائڻ: 1778 ۾ ويلي فورج جو سيارو جيئرو گذارڻ|publisher=يونيورسٽي آف نارٿ ڪيرولائنا پريس|isbn=9781469667324}} * {{cite book|last=هيرش فِيلڊ|first=فريٽز|title=جارج واشنگٽن ۽ غلامي: دستاويزي پيشڪش|year=1997|publisher=يونيورسٽي آف ميزوري پريس|isbn=9780826211354|url=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|url-access=registration}} * {{cite book|last=هولمز|first=ڊيوڊ|authorlink=ڊيوڊ ايل. هولمز|title=باني والدن جا مذهب|date=2006|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780199740963}} <!-- I --> * {{cite book|last=آئيزڪسَن|first=والٽر|authorlink=والٽر آئيزڪسَن|title=بينجامن فرينڪلِن: هڪ آمريڪي زندگي|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|year=2003|isbn=9780743260848|url=https://books.google.com/books?id=oIW915dDMBwC}} <!-- K --> * {{cite book|last=ڪيچم|first=رچرڊ ايم.|authorlink=رچرڊ ايم. ڪيچم|title=سياري جا سپاهي: ٽرينٽن ۽ پرنسٽن جون جنگيون|year=1999|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805060980|orig-year=1973}} * {{cite book|last=ڪوهن|first=رچرڊ ايڇ.|title=چيل ۽ تلوار: وفاقين ۽ آمريڪا ۾ فوجي اداري جي قيام، 1783–1802|year=1975|publisher=فري پريس|isbn=9780029175514|url=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|url-access=registration}} <!-- L --> * {{cite book|last1=لنڪاسٽر|first1=بروس|title=آمريڪي انقلاب|year=1985|publisher=اميريڪن هيريٽيج پريس|isbn=9780828102810|first2=جان ايڇ.|last2=پلمب|author-link2=جان ايڇ. پلمب}} * {{cite book|last=لارسن|first=ايڊورڊ|authorlink=ايڊورڊ جي. لارسن|title=جارج واشنگٽن جي واپسي: رياستن کي گڏ ڪرڻ، 1783–1789|date=2014|publisher=هارپرڪالنس|isbn=9780062248695}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|title=جنرل جارج واشنگٽن: فوجي زندگي|year=2005|publisher=رينڊم هائوس|isbn=9781400060818|author-link=ايڊورڊ جي. لينگل|url=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|url-access=registration}} * {{cite book|last=لينگل|first=ايڊورڊ جي.|author-mask=2|date=2015|title=پهريون ڪاروباري: جارج واشنگٽن ڪيئن پنهنجي—۽ قوم جي—خوشحالي ٺاهي|url=https://archive.org/details/firstentrepreneu0000leng|publisher=ڊا ڪيپو پريس|isbn=9780306823473}} * {{cite book|last1=لينڊر|first1=مارڪ|last2=اسٽون|first2=گيري|date=2016|title=موتمار آچر: جارج واشنگٽن، مونمٿ مهم، ۽ جنگ جي سياست|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=9780806155135}} * {{cite book|last=ليوي|first=فِلپ|authorlink=فِلپ ليوي (تاريخدان)|title=جتي چيريءَ جو وڻ هو: فيري فارم جي ڪهاڻي، جارج واشنگٽن جو ٻالڪپڻ وارو گهر|publisher=ميڪملن|year=2013|isbn=9781250023148|url=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC}} <!-- M --> * {{cite book |title=ريڊ انڊين آمريڪا خلاف جارج واشنگٽن جي جنگ |first=باربرا|last=مئن |year=2008 |publisher=يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس |isbn=9780803216358}} * {{cite book|last=مڪڪلا|first=ڊيوڊ|title=1776|year=2005|publisher=سائمن اينڊ شُسٽر|isbn=9780743226714|author-link=ڊيوڊ مڪڪلا|url=https://books.google.com/books?id=uu1mC6zWNTwC}} * {{cite book|last=مڊلڪاف|first=رابرٽ|title=واشنگٽن جو انقلاب: آمريڪا جي پهرين اڳواڻ جي ٺهڻ|author-link=رابرٽ مڊلڪاف|publisher=نوپف ڊبل ڊي پبلشنگ گروپ|year=2015|url=https://books.google.com/books?id=F01ABAAAQBAJ|isbn=9781101874240}} * {{cite book|last=ميسينسِڪ|first=پال|date=2014|title=جارج واشنگٽن ۽ هاف-ڪنگ چيف تانچاريسن|publisher=ميڪفارلينڊ|isbn=9781476615400}} * {{cite book|last=موريسن|first=جيفري ايڇ.|title=جارج واشنگٽن جو سياسي فلسفو|publisher=جان هاپڪنز يونيورسٽي پريس|year=2009|isbn=9780801891090|url=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC}} * {{cite book|title=وائيٽ هائوس ۾ عظمت: واشنگٽن کان رونالڊ ريگن تائين صدرن جي درجابندي|last1=مرّي|first1=رابرٽ ڪي.|author-link1=رابرٽ ڪي. مرّي|publisher=پنسلوانيا اسٽيٽ يونيورسٽي پريس|year=1994|isbn=9780271010892|edition=ٻيون، تازه ڪاري ٿيل |last2=بليسنگ|first2=ٽِم ايڇ.}} <!-- N --> * {{cite book|last=ناگي|first=جان|authorlink=جان اي. ناگي|title=جارج واشنگٽن جي ڳجهي جاسوسي جنگ: آمريڪا جي پهرين جاسوس-ماهر جي ٺهڻ|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2016|isbn=9781250096821|url=https://books.google.com/books?id=uDinCwAAQBAJ}} * {{cite book|last1=نوواڪ|first1=مائيڪل|authorlink=مائيڪل نوواڪ|last2=نوواڪ|first2=جانا|title=واشنگٽن جو خدا: مذهب، آزادي، ۽ اسان جي وطن جو پيءُ|publisher=بيسڪ بُڪس|year=2007|isbn=9780465051267|url=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up}} * {{cite book|last=نوولن|first=رابرٽ اي.|title=آمريڪي صدر: واشنگٽن کان ٽائلر تائين—هنن ڇا ڪيو، ڇا چيو، ۽ هنن بابت ڇا چيو ويو، مڪمل ماخذي نوٽن سميت|year=2014|isbn=9781476601182|publisher=ميڪفارلينڊ|url=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC}} <!-- O, P --> * {{cite book|last=پينٽر|first=نيل اِروِن|authorlink=نيل اِروِن پينٽر|date=2006|title=ڪاري آمريڪين جي تخليق: آفريڪي-آمريڪي تاريخ ۽ ان جا مطلب، 1619 کان اڄ تائين|publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس|isbn=9780195137552}} * {{cite book|last=پالمر|first=ڊيو رچرڊ|authorlink=ڊيو رچرڊ پالمر|title=جارج واشنگٽن ۽ بينڊڪٽ آرنلڊ: ٻن محب وطنن جي ڪهاڻي|publisher=ريجنري پبلشنگ|year=2006|isbn=9781596981645|url=https://books.google.com/books?id=zANrP6rOOJkC}} * {{cite book|last=پيٽرسن|first=بينٽن|title=واشنگٽن ۽ ڪارنوالِس: آمريڪا لاءِ جنگ، 1775–1783|date=2004|publisher=گلوب پيڪوٽ|isbn=9781461734703}} * {{cite book|last=پيرسن|first=مائيڪل|date=2009|title=اهي لعنتي بغاوتي: آمريڪي انقلاب برطانوي نگاهه سان|publisher=هاشيٽ بُڪس|isbn=9780786749782}} * {{cite book|last=فِلبرڪ|first=نٿنيل|authorlink=نٿنيل فِلبرڪ|title=بهادرانه امنگ: جارج واشنگٽن، بينڊڪٽ آرنلڊ، ۽ آمريڪي انقلاب جو انجام|year=2016|publisher=وائڪنگ پريس|isbn=9780143110194|url=https://books.google.com/books?id=wZ1iCgAAQBAJ}} * {{cite book|last=پلس|first=مارڪ|title=هينري ناڪس: آمريڪي انقلاب جو دور انديش جنرل|publisher=سينٽ مارٽن پريس|year=2008|isbn=9780230611429|url=https://books.google.com/books?id=Xf5Kmmp-yycC}} <!-- Q, R --> * {{cite book|last=ريگسڊيل|first=بروس|title=هار وٽ واشنگٽن: باني پيءُ ۽ غلاميءَ جو سوال|publisher=هارورڊ يونيورسٽي پريس|date=2021|isbn=9780674246386}} * {{cite book|last=رينڊل|first=وِلرڊ اسٽيرن|authorlink=وِلرڊ اسٽيرن رينڊل|title=جارج واشنگٽن: هڪ زندگي|year=1997|publisher=هينري هولٽ|isbn=9780805027792|url=https://archive.org/details/georgewashington00rand|url-access=registration}} * {{cite book|last1=راسْمُسن|first1=وِلِم ايم. ايس.|title=جارج واشنگٽن: ڏند ڪٿائن پٺيان ماڻهو|url=https://archive.org/details/georgewashington00rasm|year=1999|publisher=يونيورسٽي پريس آف ورجينيا|isbn=9780813919003|first2=رابرٽ ايس.|last2=ٽِلٽن}} * {{cite book|last=روڊهيمل|first=جان|authorlink=جان روڊهيمل|date=2017|title=جارج واشنگٽن: دور جو عجوبو|url=https://archive.org/details/georgewashington0000rhod|publisher=ييل يونيورسٽي پريس|isbn=9780300219975}} * {{cite book|last=راڪلينڊ|first=مائيڪل|date=2020|title=جارج واشنگٽن پل: فولاد ۾ شاعري|publisher=رٽگرز يونيورسٽي پريس|isbn=9780813594644}} * {{cite book|last=روز|first=اليگزينڊر|authorlink=اليگزينڊر روز (ليکڪ)|title=واشنگٽن جا جاسوس: آمريڪا جي پهرين جاسوسي انگٺي جي ڪهاڻي|url=https://archive.org/details/washingtonsspies00alex|publisher=رينڊم هائوس پبلشنگ گروپ|year=2006|isbn=9780553804218}} <!-- S --> * {{cite book|last1=اسپالڊنگ|first1=ميٿيو|last2=گيريٽي|first2=پيٽرڪ جے.|title=شهرين جي مقدس اتحاد: واشنگٽن جو الوداعي خطاب ۽ آمريڪي ڪردار|url=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|url-access=registration|publisher=رائومان اينڊ لِٽل فيلڊ|year=1996|isbn=9780847682621}} * {{cite book |last=اسٽيوش |first=مارڪ |title=فري ميسنري: رسومات، نشانين ۽ ڳجهي سوسائٽيءَ جي تاريخ |publisher=ليويلن پبليڪيشنز |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC |isbn=9780738711485 }} * {{cite book|last=اسٽيورٽ|first=ڊيوڊ|date=2021|title=جارج واشنگٽن: {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻيون == <!-- مهرباني ڪري اهڙن مضمونن بابت ٻاهريان ڳنڍڻيون نه وڌايو، جيڪي هتي يا جارج واشنگٽن جي ڪتابيات ۾ اڳي ئي شامل آهن. --> {{Sister project links|auto=yes}} {{Library resources box}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=1 جارج واشنگٽن] تي [[سي-اسپين]] * {{Gutenberg author}} * [https://www.mountvernon.org جارج واشنگٽن جو مائونٽ ورنن] * [https://founders.archives.gov/about/Washington جارج واشنگٽن جا ڪاغذ]، ذيلي مجموعو [[فائونڊرز آن لائين]] مان، [[قومي آرڪائيوز ۽ رڪارڊس انتظاميه|قومي آرڪائيوز]] وٽان * ''[[اسان جي وقت ۾ (ريڊيو سلسلو)|اسان جي وقت ۾]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/p004y28v واشنگٽن ۽ آمريڪي انقلاب]، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي بحث: ڪيرول برڪن، سائمن مڊلٽن، ۽ ڪولن بونويڪ (24 جون 2004) * ''[[عظيم زندگيون]]'': [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00804yk جارج واشنگٽن]، [[بي بي سي ريڊيو]]{{nbsp}}4 تي بحث: ميٿيو پيرس، مائيڪل روز، ۽ فرينڪ گريزارڊ (21 آڪٽوبر 2016) * [https://millercenter.org/president/washington واشنگٽن بابت علمي جائزو] [[ملر سينٽر آف پبلڪ افيئرز|ملر سينٽر، يونيورسٽي آف ورجينيا]] تي {{s-start}} {{s-mil}} {{s-break}} {{s-new|office}} {{s-ttl|title=ڪمانڊر اِن چيف آف دي [[ڪنٽينينٽل آرمي]]|years=1775–1783}} {{s-aft|after=[[هينري ناڪس]]|as=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|سينيئر آفيسر]]}} {{s-bef|before=[[جيمس وِلڪنسن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جي فوج جو ڪمانڊنگ جنرل|آمريڪا جي فوج جو سينيئر آفيسر]]|years=1798–1799}} {{s-aft|after=[[اليگزينڊر هيملٽن]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=هيو ويسٽ}} {{s-ttl|title=ممبر آف دي [[هاوس آف برگيسز|ورجينيا هاوس آف برگيسز]]|years=1758–1775}} {{s-non|reason=عهدو ختم ڪيو ويو}} {{s-break}} { == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:آمريڪي انقلاب جون شخصيتون]] [[زمرو:1732ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1799ع جون وفاتون]] [[زمرو:جارج واشنگٽن]] 1srcms1fgnsgd3edh2lf1qexqiizx09 0 91724 416351 365136 2026-10-02T05:42:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416351 wikitext text/x-wiki {{Short description|UTC ۾ وقفي وقفي سان ڪيل ترتيب}} [[File:Leapsecond2016.png|thumb|31 ڊسمبر 2016 تي ليپ سيڪنڊ دوران time.gov تان ورتل [[UTC]] گهڙيءَ جو [[اسڪرين شاٽ]]]] '''ليپ سيڪنڊ''' (ڪڏهن ڪڏهن ان کي '''انٽرڪلري سيڪنڊ''' پڻ چيو ويندو آهي)<ref>{{cite dictionary |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/leap+second |title=leap second |dictionary=Merriam-Webster OnLine}}</ref> [[هم آهنگ عالمي وقت]] (UTC) ۾ ڪيل هڪ [[سيڪنڊ]] جي ترتيب آهي. هي ترتيب ان ڪري ڪئي ويندي آهي ته جيئن [[بين الاقوامي ايٽمي وقت]] (TAI)، جيڪو [[ايٽمي گهڙي|ايٽمي گهڙين]] ذريعي نهايت درستي سان ماپيو ويندو آهي، ۽ [[شمسي وقت]] ([[UT1]]) جي وچ ۾ فرق کي ختم ڪري سگهجي. شمسي وقت ۾ تبديلي [[زمين جي گردش]] ۾ بي قاعدگين ۽ ان جي رفتار ۾ اچڻ واري تدريجي سستي جي ڪري ٿيندي آهي. UTC وقت جو معيار، جيڪو سڄي دنيا ۾ شهري وقت (Civil Time) جي حوالي طور استعمال ٿئي ٿو، سو ايٽمي وقت (TAI) تي ٻڌل هوندو آهي. جيڪڏهن ان کي وقت بوقت شمسي وقت (UT1) سان هم آهنگ نه ڪيو وڃي ته هي شمسي وقت کان اڳتي نڪري ويندو. ليپ سيڪنڊ جي شروعات 1972ع ۾ ڪئي وئي. تڏهن کان وٺي هاڻي تائين 27 ليپ سيڪنڊن جو واڌارو ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ تازو واڌارو 31 ڊسمبر 2016ع تي ٿيو.<ref name="Martin-2024">{{Cite magazine |first=Cassie |last=Martin |date=19 January 2024 |title=50 years ago, timekeepers deployed the newly invented leap second |url=https://www.sciencenews.org/article/50-years-ago-leap-second |magazine=[[Science News]] }}</ref> هاڻي تائين سڀئي ليپ سيڪنڊ "مثبت" (Positive) رهيا آهن، يعني هڪ سيڪنڊ وڌايو ويو آهي؛ جيتوڻيڪ نظرياتي طور "منفي" ليپ سيڪنڊ (هڪ سيڪنڊ گهٽ ڪرڻ) به ممڪن آهي، پر اڃا تائين اهڙو موقعو ناهي آيو. ڇاڪاڻ ته زمين جي گردش جي رفتار آبهوا ۽ ارضياتي واقعن جي ڪري تبديل ٿيندي رهي ٿي،<ref>{{cite web |url=https://www.iers.org/IERS/EN/Science/EarthRotation/EarthRotation.html |title=IERS science background |publisher=[[IERS]] |date=2013 |access-date=6 August 2016}}</ref> ان ڪري ليپ سيڪنڊن جو وقفو مقرر ناهي هوندو. ليپ سيڪنڊ شامل ڪرڻ جو فيصلو [[انٽرنيشنل ارٿ روٽيشن اينڊ ريفرنس سسٽمز سروس]] (IERS) پاران تقريباً ڇهه مهينا اڳ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن UTC ۽ UT1 جي وچ ۾ فرق 0.9 سيڪنڊن کان وڌيڪ نه ٿئي.<ref name="BulletinC49">{{cite web|url=http://hpiers.obspm.fr/eoppc/bul/bulc/bulletinc.49|title=Bulletin C 49|last=Gambis|first=Daniel|date=5 January 2015|publisher=[[IERS]]|access-date=5 January 2015}}</ref> هي مشق جديد ڊجيٽل سسٽمن لاءِ ڪافي ڏکيائون پيدا ڪندي آهي، ڇاڪاڻ ته سڀئي ڪمپيوٽر سسٽم ليپ سيڪنڊ کي هڪجهڙي طريقي سان قبول نه ڪندا آهن، جنهن جي ڪري نيٽ ورڪنگ ۽ سيٽلائيٽ سسٽمن ۾ غلطيون اچي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Finkleman |first1=David |last2=Allen |first2=Steve |last3=Seago |first3=John |last4=Seaman |first4=Rob |last5=Seidelmann |first5=P. Kenneth |year=2011 |title=The Future of Time: UTC and the Leap Second |url=https://www.americanscientist.org/article/the-future-of-time-utc-and-the-leap-second |journal=[[American Scientist]] |volume=99 |issue=4 |pages=312–319 |doi=10.1511/2011.91.312 |arxiv=1106.3141 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131215944/https://www.americanscientist.org/article/the-future-of-time-utc-and-the-leap-second |date=2022-01-31 }}</ref> == تاريخ == [[File:Leapsecond.ut1-utc.svg|thumb|UT1 ۽ UTC جي وچ ۾ فرق ڏيکاريندڙ گراف. گراف ۾ ايندڙ وقفا ليپ سيڪنڊن کي ظاهر ڪن ٿا.]] تقريباً 140ع ۾، اسڪندريه جي ماهر فلڪيات [[بطليموس]] (Ptolemy) شمسي ڏينهن کي 60 جي نظام ([[sexagesimal]]) تحت ورهايو هو.<ref name=Ptolemy>{{cite book|author=Ptolemy|author-link=Ptolemy|author2=G. J. Toomer|others=Toomer, G. J.|title=Ptolemy's Alemagest|year = 1998|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-00260-6|pages=6–7, 23, 211–216}}</ref> مسلمان عالمن، جن ۾ 1000ع ڌاري [[البيروني]] به شامل هو، سراسري شمسي ڏينهن کي 24 ڪلاڪن ۾ ورهايو ۽ هر ڪلاڪ کي منٽن، سيڪنڊن، ٽين، چوٿين ۽ پنجين حصن ۾ ورهايو، اهڙي طرح جديد سيڪنڊ جي تعريف {{nowrap|1= {{frac|1|86,400}}}} حصي طور سامهون آئي.<ref name="al-Biruni">{{cite book|author=al-Biruni|author-link=البيروني|others=Sachau, C. Edward|title=The chronology of ancient nations: an English version of the Arabic text of the Athâr-ul-Bâkiya of Albîrûnî, or "Vestiges of the Past"|url=https://books.google.com/books?id=pFIEAAAAIAAJ|year=1879|publisher=Oriental Translation Fund of Great Britain & Ireland|pages=141–149, 158, 408, 410|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114142935/https://books.google.com/books?id=pFIEAAAAIAAJ|archive-date=14 November 2017}}</ref> 1967ع ۾ سيڪنڊ جي تعريف بدلائي ايٽمي سطح تي ڪئي وئي، جنهن کي '''ايس آءِ سيڪنڊ''' (SI second) چيو وڃي ٿو. هي سيزيم 133 ايٽم جي تابڪاري جي بنياد تي مقرر ڪيو ويو.<ref name="USNO">{{cite web|title=Leap Seconds|publisher=Time Service Department, [[United States Naval Observatory]]|url=https://www.cnmoc.usff.navy.mil/Our-Commands/United-States-Naval-Observatory/Precise-Time-Department/Global-Positioning-System/USNO-GPS-Time-Transfer/Leap-Seconds/|access-date=19 November 2022}}</ref> == ضرورت جو سبب == {{See also|ΔT (timekeeping)}} [[File:Deviation of day length from SI day.svg|thumb|left|ايس آءِ ڏينهن کان ڏينهن جي ڊگهائيءَ ۾ انحراف.]] زمين جي گردش جي رفتار غير منظم طريقي سان تبديل ٿيندي رهي ٿي، ان ڪري ليپ سيڪنڊن جو اعلان اڳواٽ نٿو ڪري سگهجي. زمين جي رفتار گهٽ ٿيڻ جو وڏو سبب سمنڊن ۾ ايندڙ لهرن جي رگڙ (tidal friction) آهي، جنهن سان ڏينهن جي ڊگهائي 2.3 ملي سيڪنڊ في صديءَ جي رفتار سان وڌي رهي آهي.<ref name="SM1995" /> ٻين سببن ۾ زلزلا (جهڙوڪ 2004ع وارو هندي سمنڊ جو زلزلو) ۽ گليشيئرن جو رجڻ شامل آهن، جيڪي زمين جي گردش جي رفتار تي اثرانداز ٿين ٿا. == طريقو == {| class="wikitable" style="float:right; margin-right: 0; margin-left: 1em; text-align: center;" |+ هينئر تائين اعلان ڪيل ليپ سيڪنڊ<ref>{{cite web|title=TAI−UTC (1972-01-01 – 2024-06-28)|date=4 July 2023|access-date=4 July 2023|url=https://hpiers.obspm.fr/iers/bul/bulc/Leap_Second.dat}}</ref> |- ! سال !! 30 جون !! 31 ڊسمبر |- ! 1972 |bgcolor="lime"| +1 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1973 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1974 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1975 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1976 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1977 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1978 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1979 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1980 | 0 || 0 |- ! 1981 |bgcolor="lime"| +1 || 0 |- ! 1982 |bgcolor="lime"| +1 || 0 |- ! 1983 |bgcolor="lime"| +1 || 0 |- ! 1984 | 0 || 0 |- ! 1985 |bgcolor="lime"| +1 || 0 |- ! 1986 | 0 || 0 |- ! 1987 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1988 | 0 || 0 |- ! 1989 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1990 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1991 | 0 || 0 |- ! 1992 |bgcolor="lime"| +1 || 0 |- ! 1993 |bgcolor="lime"| +1 || 0 |- ! 1994 |bgcolor="lime"| +1 || 0 |- ! 1995 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1996 | 0 || 0 |- ! 1997 |bgcolor="lime"| +1 || 0 |- ! 1998 | 0 ||bgcolor="lime"| +1 |- ! 1999 | 0 || 0 |- ! 2000 | 0 || 0 |- ! 2001 | 0 || 0 |- ! 2002 | 0 || 0 |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:وقت جي اڪائيون]] [[زمرو:وقت]] gsb3jakhvqemvg4fixwq8ompry90z4s 0 98606 416350 388443 2026-10-02T05:39:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416350 wikitext text/x-wiki {{Short description|آمريڪا جي اوڪلاهوما رياست ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = لون چمني ڍنڍ | other_name = لوئر بليڪ بيئر ڪريڪ واٽرشيڊ ڊيم 19M | pushpin_map = USA Oklahoma | pushpin_map_caption = اوڪلاهوما ۾ مقام | location = پاوني ڪائونٽي، اوڪلاهوما (پين ڪائونٽي، اوڪلاهوما تائين پکڙيل) | coords = {{coord|36|14|27|N|96|50|10|W|type:waterbody_region:US-OK|display=inline,title}} | inflow = ڪيمپ ڪريڪ | outflow = ڪيمپ ڪريڪ | basin_countries = آمريڪا | date-built = 1980 | area = {{convert|550|acre|abbr=on}} | volume = {{convert|5722|acre.ft|hm3|abbr=on}} | shore = {{convert|17|mi|abbr=on}} | elevation = {{convert|939|ft|abbr=on}} }} '''لون چمني ڍنڍ''' (Lake Lone Chimney) [[پاوني ڪائونٽي، اوڪلاهوما]] ۾ واقع هڪ ڍنڍ آهي، جيڪا [[گلينڪو، اوڪلاهوما|گلينڪو]] جي اوڀر ۾ آهي. هن ڍنڍ جي ملڪيت ٽرائي ڪائونٽي ڊولپمينٽ اٿارٽي وٽ آهي.<ref name="OutdoorsOK">[http://www.outdoorsok.com/oklahoma/lonechimney/ "Lone Chimney Lake, Oklahoma." OutdoorsOK.] Accessed September 5, 2015.</ref> هي ڍنڍ، جنهن جي ڊيم کي '''لوئر بليڪ بيئر ڪريڪ واٽرشيڊ ڊيم 19M''' پڻ چيو وڃي ٿو، ڏاکڻي [[پين ڪائونٽي، اوڪلاهوما]] تائين به پکڙيل آهي. اها 1980ع ۾ ٽرائي ڪائونٽي ڊولپمينٽ اٿارٽي، پاوني ڪائونٽي ڪنزروينسي ضلعي ۽ بليڪ بيئر ڪنزروينسي ضلعي پاران تعمير ڪئي وئي. هن ڪم ۾ اوڪلاهوما ڪنزرويشن ڪميشن ۽ آمريڪي زراعت کاتي جي [[قدرتي وسيلن جي تحفظ واري خدمت]] (NRCS) جي واٽرشيڊ تحفظ ۽ ٻوڏ تحفظ پروگرام پڻ مدد ڪئي.<ref name="ODP">[http://www.digitalprairie.ok.gov/cdm/ref/collection/stgovpub/id/26692 "Lower Black Bear Creek Watershed Dam No. 19M : Lake Lone Chimney, Payne and Pawnee counties, Oklahoma." Oklahoma Digital Prairie, 2011.] Accessed September 6, 2015.</ref> == مقصد == هي ڊيم اصل ۾ [[لوئر بليڪ بيئر ڪريڪ واٽرشيڊ]] جي علائقائي ٻوڏ ڪنٽرول منصوبي جي حصي طور تيار ڪيو ويو هو، جنهن ۾ ٻوڏ ڪنٽرول لاءِ اُڻويهه ڊيم شامل هئا. 1935ع کان 1954ع واري عرصي دوران، ڊيم ٺهڻ کان اڳ، ست وڏيون ٻوڏون ۽ 73 ننڍيون ٻوڏون اچي چڪيون هيون.<ref name="ODP"/>{{efn|وڏين ٻوڏن مان مراد اهي ٻوڏون هيون، جن ۾ ٻوڏ جو پاڻي ٻوڏ واري ميداني علائقي جي 50 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي تي پکڙجي ويندو هو.<ref name="ODP"/>}} لون چمني ڍنڍ جي تعمير کان اڳ، منصوبي ۾ تبديلي آڻي {{convert|4212|acre-feet|m3}} ميونسپل پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش شامل ڪئي وئي. بعد ۾ هي ڍنڍ [[گلينڪو، اوڪلاهوما|گلينڪو]]، [[موريسن، اوڪلاهوما|موريسن]]، [[ييل، اوڪلاهوما|ييل]]، [[بليڪ برن، اوڪلاهوما|بليڪ برن]]، [[اسڪيڊي، اوڪلاهوما|اسڪيڊي]]، [[ماراميڪ، اوڪلاهوما|ماراميڪ]] ۽ [[ٽرلٽن، اوڪلاهوما|ٽرلٽن]] جهڙين ننڍين آبادين لاءِ پاڻي جو بنيادي ذريعو بڻجي وئي. اها [[ڪليولينڊ، اوڪلاهوما|ڪليولينڊ]] ۽ [[پاوني، اوڪلاهوما|پاوني]] جهڙن وڏن شهرن لاءِ ثانوي ذريعو پڻ آهي.<ref name="ODP"/> هڪ سرڪاري ويب سائيٽ مطابق، ڍنڍ جي مٿاڇري جو رقبو {{convert|550|acres|m2}} آهي. ان جي ڪناري جي ڊيگهه {{convert|17|miles|km}} آهي.<ref name="OutdoorsOK"/> جڏهن ته [[اوڪلاهوما واٽر ريسورسز بورڊ]] موجب ڪناري جي ڊيگهه {{convert|18| miles|km}}، عام سطح جو رقبو {{convert|518|acres|m2}}، پاڻي جي گنجائش {{convert|5722|acre-feet|m3}} ۽ عام اوچائي سمنڊ جي سطح کان {{convert|939|feet|m}} مٿي آهي.<ref name="OWRB">[http://www.owrb.ok.gov/news/publications/lok/lakes/LoneChimney.php "Lakes of Oklahoma: Lone Chimney Lake." Oklahoma Water Resources Board."] Accessed September 6, 2015.</ref> == خشڪ سالي جا اثر == لون چمني ڍنڍ لڳ ڀڳ هڪ ڏهاڪي کان خشڪ سالي سان لاڳاپيل مسئلن جو شڪار رهي آهي. 2006ع ۾ اها تقريباً ميونسپل پاڻي کان خالي ٿي وئي، جڏهن وڌندڙ استعمال سبب مقرر ٿيل پاڻي کڻڻ وارو والو ڍنڍ جي سطح کان مٿي اچي ويو. پوءِ ان جي جاءِ تي هڪ ترندڙ والو لڳايو ويو. ان تي لڳ ڀڳ 19,000 ڊالر خرچ آيو، پر ان سان ڍنڍ جي انتظاميه پنهنجي گراهڪن کي پاڻي فراهم ڪرڻ جاري رکي سگهي.<ref name="PayneJournal">[http://www.guernsey.us/press-releases/stillwater-sell-water-lone-chimney Charles, Michelle. "Stillwater to sell water to Lone Chimney." ''The Journal-Payne County''. June 21, 2012.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095155/http://www.guernsey.us/press-releases/stillwater-sell-water-lone-chimney |date=March 4, 2016 }} Accessed September 6, 2012.</ref> اوڪلاهوما واٽر ريسورسز بورڊ ڊسمبر 2011ع ۾ رپورٽ ڏني ته پاڻي جي ذخيرن ۾ شديد گهٽتائي سبب لون چمني کي ٻيهر لازمي راشن بندي لاڳو ڪرڻي پئي. جون 2012ع ۾، اسٽل واٽر شهر اتفاق ڪيو ته هو لون چمني واٽر ايسوسيئيشن کي 30 سالن تائين هر مهيني {{convert|2000000|gal|m3}} تائين صاف ڪيل پاڻي وڪرو ڪندو.<ref name="PayneJournal"/> 2012ع ۾ خشڪ سالي تقريباً 16,000 گراهڪن تائين پاڻي پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت متاثر ڪيو، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ جي سطح عام سطح کان {{convert|11|feet|m}} هيٺ هلي وئي هئي. پاڻي وٺڻ وارن نظامن مان هڪ مڪمل طور پاڻيءَ کان مٿي نڪري ويو هو، جڏهن ته ٻيو جزوي طور سطح کان مٿي هو.<ref name="Day">[http://www.newson6.com/story/20386807/pawnee-water-supply-on-verge-of-running-dry Day, Craig. "Pawnee County Water Supply On Verge Of Drying Up." News on 6. December 19, 2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214014535/https://www.newson6.com/story/20386807/pawnee-water-supply-on-verge-of-running-dry |date=December 14, 2019 }} Accessed September 5, 2015.</ref> 14 جنوري 2014ع تائين هڪ ٽيليويزن خبرنامي ٻڌايو ته ڍنڍ وٽ رڳو ڪجهه هفتن جو پاڻي باقي بچيو هو.<ref name="News6_01142014">[http://www.newson6.com/story/20583588/payne-county-declares-emergency-over-lone-chimney-lake-level "Payne County Declares Emergency Over Lone Chimney Lake Level." News on 6. January 4, 2013]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Accessed September 5, 2015.</ref> مئي ۽ جون 2015ع جي شروعات ۾ غيرمعمولي برساتن ڍنڍ جي صورتحال کي بهتر بڻائي ڇڏيو، جنهن سبب پاڻي جي سطح عام سطح کان {{convert|14|feet|m}} هيٺ هجڻ بدران رڳو {{convert|6|feet|m}} هيٺ رهي. تنهن هوندي به، ٻيڙين جي لهڻ واريون رئمپون ٻيهر استعمال لائق ٿيڻ لاءِ پاڻي جي سطح کي اڃا به ڪجهه فوٽ وڌڻو پوندو. مڇي مارڻ لاءِ ٺهيل پليٽفارم اڃا به پاڻيءَ کان ڪافي مٿي آهن، ۽ انهن جي چوڌاري وڌيل جهنگلي ٻوٽن کي صاف ڪرڻو پوندو. لون چمني جو پاڻي صاف ڪرڻ وارو پلانٽ، جيڪو ڪيترائي سال اڳ بند ڪيو ويو هو، ٻيهر شروع نه ڪيو ويو آهي. اهو پلانٽ [[ڪلورامينيشن]] وارو عمل استعمال ڪندو هو، جڏهن ته اسٽل واٽر پلانٽ ڪلورينيشن جو عمل استعمال ڪري ٿو. پاڻي صاف ڪرڻ واري بورڊ کي اهو فيصلو ڪرڻو پوندو ته موجوده پلانٽ کي ڪلورينيشن نظام مطابق تبديل ڪيو وڃي يا اسٽل واٽر مان ملندڙ پاڻي کي اهڙي طريقي سان علاج ڪيو وڃي جو اهو ڪلورامينيشن نظام سان هم آهنگ ٿي سگهي.<ref name="Charles">[http://www.stwnewspress.com/news/lone-chimney-lake-levels-up/article_b2256774-13cf-11e5-8239-ef41ad0826f4.html Charles, Michelle. "Lone Chimney Lake levels up." ''Stillwater News Press''. June 16, 2015.] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Accessed September 6, 2015.</ref> == هي پڻ ڏسو == * [[بليڪ بيئر ڪريڪ]] == نوٽس == {{notelist}} == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == *[http://www.pawneenation.org/files/documents/Creek.pdf ''بليڪ بيئر ڪريڪ واٽرشيڊ مئنيجمينٽ پلان''. پاوني نيشن کاتو براءِ ماحولياتي تحفظ ۽ حفاظت. CWA 319 غير نقطي ماخذ آلودگي منصوبو. 2012] {{authority control}} [[زمرو:اوڪلاهوما ۾ انفراسٽرڪچر]] [[زمرو:اوڪلاهوما جا ذخيرا آب]] [[زمرو:1980ع ۾ مڪمل ٿيل عمارتون ۽ اڏاوتون]] tlhbwl6homzju3jezr1ap3o3jbk82bh 0 99029 416387 386331 2026-10-02T07:51:01Z Intisar Ali 8681 416387 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام ۾ نماز ۽ ڪجهه ٻين عبادتن کان اڳ ڪئي ويندڙ شرعي پاڪائي}} {{اسلام}} '''وضو''' (عربي: '''وُضُوء'''، ''wuḍūʾ'') [[اسلام]] ۾ پاڻيءَ سان جسم جي مخصوص عضون کي ڌوئڻ يا مسح ڪرڻ ذريعي حاصل ڪئي ويندڙ هڪ قسم جي [[طهارت]] آهي. وضو جو بنيادي تعلق [[نماز]] سان آهي ۽ اسلامي فقه ۾ ان کي ''حدثِ اصغر'' کان شرعي پاڪائي حاصل ڪرڻ جو طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=Ablution, Islamic |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ablution-islamic-vozu-the-minor-ritual-purification-performed-before-prayers/ |access-date=2 October 2026 }}</ref> وضو جو بنيادي قرآني حڪم [[سورة المائدة]] جي ڇهين آيت ۾ ڏنل آهي، جنهن ۾ نماز لاءِ اٿڻ وقت منهن ۽ هٿن کي ٺونٺين تائين ڌوئڻ، مٿي جو مسح ڪرڻ ۽ پيرن بابت حڪم بيان ٿيل آهي. ساڳئي آيت ۾ [[جنابت]] جي حالت ۾ پاڪ ٿيڻ ۽ پاڻي نه ملڻ جي مخصوص حالتن ۾ [[تيمم]] جو حڪم پڻ اچي ٿو.<ref name="Quran5-6">{{cite web |title=Surah Al-Ma'idah 5:6 |url=https://quran.com/5/6 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> وضو جي بنيادي حيثيت تي مسلمان فقهي روايتون متفق آهن، پر ان جي ڪجهه جزئيات، فرضن، سنتن، مسح جي طريقي ۽ وضو ٽوڙيندڙ شين بابت [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]]، [[حنبلي مذهب|حنبلي]] ۽ [[جعفري فقه|جعفري]] فقه ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Iranica"/> [[فائل:Ablution area inside Eastern wall of Badshahi mosque.JPG|thumb|[[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور]] ۾ وضو ڪرڻ جي جاءِ.]] == نالو ۽ معنيٰ == عربي لفظ '''وُضُوء''' جو تعلق ''وضاءة'' سان آهي، جنهن جي معنيٰ حسن، صفائي ۽ روشنيءَ سان لاڳاپيل آهي. فقهي اصطلاح ۾ وضو مخصوص عضون تي پاڻي استعمال ڪرڻ ۽ مسح ڪرڻ واري شرعي طهارت کي چيو وڃي ٿو. وضو کي ڪڏهن انگريزيءَ ۾ ''ablution'' يا ''minor ablution'' چيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[غسل]] کي ''major'' يا ''full ablution'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. فقهي لحاظ کان ٻنهي جو فرق رڳو ڌوئجندڙ جسم جي مقدار جو نه، پر انهن شرعي حالتن جو پڻ آهي جن کان پاڪ ٿيڻ لاءِ وضو يا غسل مقرر ٿيل آهي.<ref name="Iranica"/> == قرآن ۾ وضو == وضو جو بنيادي حڪم [[سورة المائدة]] 5:6 ۾ اچي ٿو: {{اقتباس|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ|ترجمو=اي ايمان وارؤ! جڏهن نماز لاءِ اٿو تہ پنهنجا منهن ۽ هٿ ٺونٺين تائين ڌوئو، پنهنجن مٿن جو مسح ڪريو ۽ پيرن بابت ٽخڻن تائين مقرر حڪم پورو ڪريو.|ذريعو=[[سورة المائدة]]، 5:6}} <ref name="Quran5-6"/> هيءَ آيت اسلامي فقه ۾ وضو جي بنيادي نص طور استعمال ٿئي ٿي. آيت جي قراءت، نحوي تعلق ۽ نبوي عمل جي تشريح جي بنياد تي پيرن کي ڌوئڻ يا مسح ڪرڻ بابت سني ۽ امامي جعفري فقهي روايتن ۾ مختلف تشريحون پيدا ٿيون آهن.<ref name="Iranica"/> [[سورة النساء]] 4:43 ۾ پڻ جنابت، رفع حاجت، پاڻي نه ملڻ ۽ تيمم سان لاڳاپيل طهارت جا حڪم بيان ٿيل آهن.<ref name="Quran4-43">{{cite web |title=Surah An-Nisa 4:43 |url=https://quran.com/4/43 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == حديثن ۾ وضو == [[حديث]] جي مجموعن ۾ وضو بابت وڏي تعداد ۾ روايتون موجود آهن. [[صحيح بخاري]] ۽ [[صحيح مسلم]] ٻنهي ۾ طهارت ۽ وضو بابت مستقل باب موجود آهن. [[ابو هريره]] کان روايت آهي تہ [[محمد|محمد ﷺ]] فرمايو تہ حدث جي حالت ۾ نماز ان وقت تائين قبول نه ٿيندي جيستائين وضو نه ڪيو وڃي.<ref name="Muslim225">{{cite web |title=Sahih Muslim 225 |url=https://sunnah.com/muslim:225 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> [[عثمان بن عفان]] کان منقول مشهور روايت ۾ نبوي وضو جو عملي طريقو بيان ٿيل آهي. روايت موجب هن پهرين هٿ ڌوتا، پوءِ ڪُلي ڪئي ۽ نڪ ۾ پاڻي وڌو، منهن ۽ ٻانهن کي ٺونٺين تائين ڌوتو، مٿي جو مسح ڪيو ۽ پوءِ پير ٽخڻن تائين ڌوتا. عثمان چيو تہ هن محمد ﷺ کي اهڙي طرح وضو ڪندي ڏٺو هو.<ref name="Bukhari159">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 159 |url=https://sunnah.com/bukhari:159 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == وضو جو عام سني طريقو == [[اهل سنت]] جي فقهي روايتن ۾ جزوي اختلافن باوجود وضو جو عام عملي طريقو هن ريت بيان ڪيو وڃي ٿو:<ref name="Bukhari159"/> # وضو جي نيت ڪرڻ؛ # هٿن کي ڌوئڻ؛ # وات ۾ پاڻي وجهي ڪُلي ڪرڻ؛ # نڪ ۾ پاڻي وجهي صاف ڪرڻ؛ # منهن ڌوئڻ؛ # ساڄي ۽ پوءِ کاٻي ٻانهن کي ٺونٺين سميت ڌوئڻ؛ # مٿي جو مسح ڪرڻ؛ # ڪنن جو مسح ڪرڻ؛ # ساڄو ۽ پوءِ کاٻو پير ٽخڻن سميت ڌوئڻ. حديثن ۾ منهن، ٻانهن ۽ پيرن کي ٽي ڀيرا ڌوئڻ جو طريقو نقل ٿيل آهي، جڏهن تہ هڪ ڀيرو مڪمل طور ڌوئڻ سان پڻ اصل ڌوئڻ حاصل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Bukhari159"/> === فرضن بابت فقهي اختلاف === وضو جا فرض يا ارڪان سڀني سني فقهي مذهبن ۾ هڪجهڙي تعداد ۾ مقرر ناهن. قرآن 5:6 ۾ بيان ٿيل بنيادي عضون بابت وسيع اتفاق آهي، پر نيت، ترتيب، موالات، رڳڙڻ، مضمضي ۽ استنشاق جهڙين شين جي فقهي درجي بابت اختلاف آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''سني فقهي مذهبن ۾ وضو جي ڪجهه مشهور اختلافن جو خلاصو''' ! style="background:#DDEEFF;" | مسئلو ! style="background:#E8F5E9;" | حنفي ! style="background:#FFF3E0;" | مالڪي ! style="background:#F3E5F5;" | شافعي ! style="background:#E0F7FA;" | حنبلي |- | نيت | سنت | فرض | فرض | فرض |- | مقرر ترتيب | سنت | عام طور فرض نه | فرض | فرض |- | موالات | فرض نه | فرض | فرض نه | فرض |- | مضمضو ۽ استنشاق | سنت | مشهور قول موجب سنت | سنت | واجب |- | مٿي جو مسح | مٿي جي مقرر حصي جو مسح | سڄي مٿي جو مسح | مٿي جي ڪجهه حصي جو مسح | سڄي مٿي جو مسح |} فقهي اصطلاحن ۽ جزئيات ۾ هر مذهب اندر پڻ وڌيڪ تفصيل موجود آهن؛ تنهنڪري هي جدول صرف بنيادي تقابلي خلاصو آهي. == حنفي فقه ۾ وضو == [[حنفي مذهب]] ۾ وضو جا بنيادي فرض قرآن 5:6 جي بنياد تي چار بيان ڪيا وڃن ٿا: منهن ڌوئڻ، ٻانهن کي ٺونٺين سميت ڌوئڻ، مٿي جي مقرر حصي جو مسح ڪرڻ ۽ پيرن کي ٽخڻن سميت ڌوئڻ. نيت ۽ مقرر ترتيب کي وضو جي صحيح ٿيڻ لاءِ فرض نه، پر سنتن ۽ آداب سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=What Is the Method of Ghusl and Wudu in Hanafi Madhab |url=https://islamqa.org/hanafi/daruliftaa-birmingham/172038/what-is-the-method-of-ghusl-and-wudu-in-hanafi-madhab/ |website=IslamQA |access-date=2 October 2026 }}</ref> == شافعي فقه ۾ وضو == [[شافعي مذهب]] ۾ نيت، منهن ڌوئڻ، ٻانهن کي ٺونٺين سميت ڌوئڻ، مٿي جي ڪجهه حصي جو مسح، پيرن کي ٽخڻن سميت ڌوئڻ ۽ انهن عملن جي ترتيب وضو جا بنيادي رڪن شمار ٿين ٿا. == حنبلي فقه ۾ وضو == [[حنبلي مذهب]] ۾ ترتيب ۽ موالات کي وضو جي لازم جزن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. مضمضي ۽ استنشاق کي پڻ وضو جي واجب عملن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اٺ جو گوشت کائڻ کان پوءِ وضو ڪرڻ بابت صحيح مسلم ۾ روايت موجود آهي، جنهن کي حنبلي فقه وضو ٽوڙيندڙ سبب طور قبول ڪري ٿو، جڏهن تہ ٻين مشهور سني مذهبن جو حڪم مختلف آهي.<ref name="Muslim360">{{cite web |title=Sahih Muslim 360a |url=https://sunnah.com/muslim:360a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == جعفري فقه ۾ وضو == [[شيعه اثنا عشريه|امامي اثنا عشري]] يا [[جعفري فقه]] ۾ وضو جو طريقو سني فقهي طريقن کان ڪجهه اهم جزئيات ۾ مختلف آهي. منهن ڌوئڻ کان پوءِ ساڄي ۽ پوءِ کاٻي ٻانهن کي ٺونٺين کان آڱرين ڏانهن ڌويو وڃي ٿو. ان کان پوءِ وضو جي باقي نميءَ سان مٿي جي اڳئين حصي جو مسح ۽ پوءِ پيرن جي مٿئين حصي جو مسح ڪيو وڃي ٿو؛ پيرن کي سني طريقي وانگر ڌوئڻ بدران مسح ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SistaniWudu">{{cite web |title=Chapter One: Purification from Minor Impurity — Wuḍū |url=https://www.sistani.org/english/book/26890/8479/ |publisher=The Official Website of the Office of Al-Sayyid Ali Al-Husseini Al-Sistani |access-date=2 October 2026 }}</ref> جعفري فقه ۾ وضو جي ترتيب ۽ عملن جي تسلسل لاءِ پڻ مقرر شرطون آهن، ۽ مسح لاءِ عام طور وضو کان هٿن تي رهيل نمي استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name="SistaniWudu"/> == وضو جون سنتون ۽ مستحب عمل == وضو سان لاڳاپيل مستحب يا سنت عملن جي فهرست فقهي مذهبن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. سني روايتن ۾ عام طور هي عمل شامل ڪيا وڃن ٿا: * شروعات ۾ الله جو نالو وٺڻ؛ * هٿن کي ڪراين تائين ڌوئڻ؛ * [[مسواڪ]] استعمال ڪرڻ؛ * ڪُلي ڪرڻ؛ * نڪ ۾ پاڻي وجهڻ ۽ صاف ڪرڻ؛ * ساڄي عضوي کان شروعات ڪرڻ؛ * آڱرين جو خلال ڪرڻ؛ * ڌوئجندڙ عضون کي ٽي ڀيرا ڌوئڻ؛ * پاڻيءَ جي اسراف کان پاسو ڪرڻ؛ * وضو کان پوءِ [[شهادتين]] پڙهڻ. صحيح مسلم ۾ وضو مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شهادتين پڙهڻ جي فضيلت بابت روايت موجود آهي.<ref name="Muslim234">{{cite web |title=Sahih Muslim 234a |url=https://sunnah.com/muslim:234a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == وضو ٽوڙيندڙ شيون == وضو ختم ٿيڻ کي فقهي اصطلاح ۾ '''نقضِ وضو''' چيو وڃي ٿو. ڪجهه بنيادي سببن بابت مسلمان فقهي روايتن ۾ وسيع اتفاق آهي، جڏهن تہ ٻين بابت اختلاف موجود آهي. پيشاب، پاخانو ۽ دبر مان هوا خارج ٿيڻ وضو ختم ٿيڻ جا بنيادي مثال آهن. اهڙيءَ طرح شعور ختم ڪندڙ بيهوشي ۽ گهري ننڊ بابت پڻ فقهي احڪام موجود آهن. صرف شڪ پيدا ٿيڻ سان وضو ختم نه سمجهيو ويندو. صحيح بخاري ۾ هڪ روايت موجب نماز دوران هوا خارج ٿيڻ جو شڪ پيدا ٿيڻ تي نماز نه ڇڏڻ جي هدايت ڪئي وئي جيستائين يقين پيدا نه ٿئي.<ref name="Bukhari137">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 137 |url=https://sunnah.com/bukhari:137 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> ٻين معاملن بابت فقهي اختلاف موجود آهي، جن ۾ مثال طور: * مخالف جنس کي ڇهڻ؛ * شرمگاهه کي هٿ لڳائڻ؛ * جسم مان رت وهڻ؛ * الٽي ڪرڻ؛ * ننڊ جا مختلف درجا؛ * اٺ جو گوشت کائڻ؛ شامل آهن. تنهنڪري انهن مان ڪنهن هڪ کي بنا فقهي نسبت جي سموري اسلام لاءِ قطعي ”وضو ٽوڙيندڙ“ قرار ڏيڻ درست نه آهي. == وضو ۽ جنابت == [[جنابت]] صرف وضو سان ختم نه ٿيندي؛ ان لاءِ [[غسل]] جا احڪام لاڳو ٿين ٿا. قرآن 5:6 ۾ وضو جي حڪم کان پوءِ جنابت جي حالت ۾ مڪمل پاڪائي حاصل ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.<ref name="Quran5-6"/> حيض ۽ نفاس ختم ٿيڻ کان پوءِ پڻ لاڳاپيل فقهي احڪامن موجب غسل ڪيو ويندو آهي. ان ڪري وضو، غسل ۽ تيمم طهارت جا پاڻ ۾ لاڳاپيل، پر الڳ فقهي طريقا آهن. == تيمم بطور متبادل == {{مک|تيمم}} پاڻي نه ملڻ يا ڪجهه اهڙين حالتن ۾ جن ۾ پاڻي استعمال ڪرڻ ممڪن يا مناسب نه هجي، اسلامي شريعت [[تيمم]] جو متبادل مقرر ڪري ٿي. ان جو قرآني بنياد سورة النساء 4:43 ۽ سورة المائدة 5:6 ۾ موجود آهي.<ref name="Quran4-43"/><ref name="Quran5-6"/> تيمم پاڻيءَ سان وضو ڪرڻ جو عام متبادل نه، پر شرعي عذر سان لاڳاپيل رخصت آهي. ان جا شرط ۽ صحيح طريقو پڻ فقهي مذهبن ۾ تفصيل سان بيان ٿيل آهن. == پاڻي جا احڪام == وضو لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ بابت اسلامي فقه ۾ تفصيلي بحث موجود آهي. عام اصول موجب اهڙو پاڻي استعمال ڪيو وڃي ٿو جيڪو پاڪ هجي ۽ پنهنجي پاڻيءَ واري اصل وصف برقرار رکي. روايتي فقهي ڪتابن ۾ مينهن، درياهن، سمنڊ، کوهن ۽ چشمن جي پاڻيءَ سان گڏ پاڻيءَ ۾ نجاست پوڻ، ان جي رنگ، بو يا ذائقي ۾ تبديلي ۽ استعمال ٿيل پاڻيءَ بابت تفصيلي احڪام ملن ٿا. انهن جزئيات ۾ مختلف فقهي مذهبن جا ضابطا مڪمل طور هڪجهڙا ناهن. جعفري فقه ۾ پڻ وضو جي پاڻيءَ لاءِ پاڪ، مباح ۽ ''مطلق'' هجڻ جهڙيون شرطون بيان ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SistaniWudu"/> == پاڻيءَ جي استعمال ۾ اعتدال == اسلامي روايت ۾ وضو دوران غيرضروري پاڻي خرچ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ تي زور ملي ٿو. [[انس بن مالڪ]] کان صحيح بخاري ۾ روايت آهي تہ محمد ﷺ وضو لاءِ تقريباً هڪ ''مُد'' پاڻي استعمال ڪندا هئا.<ref name="Bukhari201">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 201 |url=https://sunnah.com/bukhari:201 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> ''مُد'' هڪ قديم حجمي ماپ هئي، تنهنڪري ان کي جديد ليٽرن ۾ هڪ قطعي مقدار سان برابر ڪرڻ مختلف تاريخي ماپن سبب احتياط طلب آهي. حديث جو بنيادي فقهي ۽ عملي مفهوم وضو ۾ محدود مقدار ۾ پاڻي استعمال ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. == وضو جي روحاني حيثيت == اسلامي روايت ۾ وضو رڳو جسماني ڌوئڻ جو عمل نه، پر عبادتي پاڪائي پڻ آهي. صحيح مسلم جي هڪ روايت ۾ وضو دوران منهن، هٿن ۽ پيرن سان لاڳاپيل گناهن جي معافيءَ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Muslim244">{{cite web |title=Sahih Muslim 244 |url=https://sunnah.com/muslim:244 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> اهڙي طرح وضو کان پوءِ ٻه رڪعتون نماز ادا ڪرڻ ۽ وضو مڪمل نموني ڪرڻ جي فضيلت بابت پڻ صحيح حديثن ۾ روايتون موجود آهن.<ref name="Bukhari159"/><ref name="Muslim234"/> == وضو جون جايون == [[فائل:MultifaithAblutionFacility.jpg|thumb|وضو لاءِ ٺهيل جديد سهولت.]] مسجدن ۾ وضو لاءِ مخصوص جاءِ کي سنڌيءَ ۾ '''وضوخانو''' ۽ عربيءَ جي ڪجهه علائقائي روايتن ۾ '''ميضأة''' چيو ويندو آهي. تاريخي مسجدن ۾ وضو لاءِ حوض، چشما يا صحن ۾ مخصوص پاڻيءَ جون اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون وينديون هيون، جڏهن تہ جديد مسجدن ۾ عام طور نلڪن، ويهڻ جي جڳهن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جو بندوبست هوندو آهي. وضو جي سهولتن جي اڏاوت اسلامي مذهبي عمارتن ۾ پاڻي ۽ طهارت جي عملي ضرورت سان ڳنڍيل رهي آهي. == فقهي اختلافن جو خلاصو == وضو جي بنيادي قرآني اصل بابت اسلامي فقهي روايتن ۾ اتفاق موجود آهي، پر تفصيلي طريقي ۾ تاريخي طور مختلف تشريحون پيدا ٿيون آهن. انهن اختلافن ۾ خاص طور نيت جو فقهي درجو، مٿي جي مسح جي مقدار، ترتيب ۽ موالات، وات ۽ نڪ ڌوئڻ، پير ڌوئڻ يا مسح ڪرڻ، ۽ ڪجهه نواقضِ وضو شامل آهن.<ref name="Iranica"/> انهيءَ ڪري وضو بابت ڪنهن مخصوص فقهي مذهب جي تفصيلي حڪم کي سمورن مسلمانن جو گڏيل حڪم بيان ڪرڻ بدران ان جي فقهي نسبت واضح ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. == پڻ ڏسو == * [[طهارت]] * [[غسل]] * [[تيمم]] * [[استنجو]] * [[نجاست]] * [[جنابت]] * [[نماز]] * [[مسواڪ]] * [[اسلامي فقه]] * [[پاڻي ۽ اسلام]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Wudu}} * [https://quran.com/5/6 سورة المائدة 5:6 — وضو، غسل ۽ تيمم] * [https://sunnah.com/bukhari/4 صحيح بخاري — ڪتاب الوضوء] * [https://sunnah.com/muslim/2 صحيح مسلم — ڪتاب الطهارة] {{اسلامي نماز}} {{اسلام جا موضوع}} {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:وضو| ]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:نماز]] [[زمرو:پاڻي ۽ اسلام]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:نماز جون اصطلاحون]] tp2acroo7mlxgthhhkgj8af96sf8845 0 99276 416320 387529 2026-10-02T00:05:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416320 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|برطانوي صحتياتي سائنسدان}} '''اسٽيفن برچ''' برطانيا جو هڪ [[صحتياتي معاشيات|صحتياتي معاشيات دان]] آهي. هن 2018ع ۾ [[يونيورسٽي آف ڪوئنزلينڊ|ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي]] ۾ صحت جي ڪاروبار ۽ معاشيات مرڪز (سينٽر فار بزنس اينڊ اڪانامڪس آف ھيلٿ) جي ڊائريڪٽر ۽ چيئر طور شموليت اختيار ڪئي. هو ان کان اڳ [[مئڪ ماسٽر يونيورسٽي]]، ڪينيڊا جي صحتي تحقيقاتي طريقن، ثبوت ۽ اثر (ڊپارٽمينٽ آف ھيلٿ ريسرچ ميٿڊس, ايويڊنس, اينڊ امپيڪٽ) واري شعبي ۾ پروفيسر رهيو. هو مئڪ ماسٽر يونيورسٽي جي صحتياتي معاشيات ۽ پاليسي تجزيي مرڪز (سينٽر فار ھيلٿ ايڪانامڪس اينڊ پاليسي اينالائسس) جو پڻ رڪن آهي ۽ [[يونيورسٽي آف مانچسٽر]] ۾ [[صحتياتي معاشيات]] جو مهمان چيئر پڻ رهيو آهي. 2011ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] طرفان کيس پنهنجي ساٿي اميرام گافني سان گڏيل طور ڪينيڊا جو سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل صحتياتي معاشيات جو محقق قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite news |url=https://www.thespec.com/news-story/2222129-you-re-the-tops-world-bank-says-of-mac-researchers/ |title=You're the tops, World Bank says of Mac researchers |last=Buist |first=Steve |date=13 November 2011 |newspaper=The Hamilton Spectator |access-date=2017-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170813142641/https://www.thespec.com/news-story/2222129-you-re-the-tops-world-bank-says-of-mac-researchers/ |archive-date=2017-08-13 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.chepa.org/who-we-are/faculty/details/stephen-birch |title=Stephen Birch |website=chepa.org |language=en |access-date=2017-08-13}}</ref> برچ تعليم [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] مان معاشيات ۾ بي اي (B.A.)، [[يونيورسٽي آف باتھ]] مان مالياتي اڀياس (فسڪل اسٽڊيز) ۾ ايم ايس سي (MSc)، ۽ [[يونيورسٽي آف يارڪ]] مان معاشيات ۾ ڊي.فل (D.Phil.) حاصل ڪئي، جيڪي سڀ انگلينڊ ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/first-nations-inuit-health/non-insured-health-benefits/health-provider-information/dental-information/non-insured-health-benefits-oral-health-advisory-committee.html |title=Non-Insured Health Benefits Oral Health Advisory Committee |last=Canada |first=Health |website=canada.ca |language=en |access-date=2017-08-13}}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://fhs.mcmaster.ca/ceb/faculty_member_birch.htm فيڪلٽي صفحو] * {{Google Scholar id|v-hFwLgAAAAJ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Birch, Stephen}} [[زمرو:يونيورسٽي آف مانچسٽر جا علمي ڪارڪن]] [[زمرو:شيفيلڊ يونيورسٽي جا علمي ڪارڪن]] [[زمرو:يونيورسٽي آف يارڪ جا علمي ڪارڪن]] [[زمرو:مئڪ ماسٽر يونيورسٽي جا علمي عملو]] [[زمرو:ڪوئنزلينڊ يونيورسٽي جا علمي عملو]] [[زمرو:يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي سڊني جا علمي عملو]] [[زمرو:يونيورسٽي آف باتھ جا سابق شاگرد]] [[زمرو:شيفيلڊ يونيورسٽي جا سابق شاگرد]] [[زمرو:يونيورسٽي آف يارڪ جا سابق شاگرد]] [[زمرو:برطانوي معاشيات دان]] [[زمرو:صحتياتي معاشيات دان]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:پيدائش جو سال نامعلوم (زنده ماڻهو)]] {{UK-economist-stub}} glcn5f747g90lij84zy9in9rqc9fiu5 0 100065 416384 395689 2026-10-02T07:47:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416384 wikitext text/x-wiki {{Short description|Geographic area outside towns and cities}} [[File:Barossa Valley South Australia.jpg|thumb|ڏکڻ آسٽريليا ۾ باروسا وادي پنهنجي [[انگور|انگورن]] جي باغن لاءِ مشهور آهي.]] [[File:うへ山の棚田 Rice Terraces of Ueyama in Ojiro, Kami Town in May.jpg|thumb|[[جاپان]] ۾ ڪامي، هيوگو پريفيڪچر ۾ [[چانور|چانورن]] جي پوک]] [[File:Rural landscape in Finland.jpg|thumb|[[فنلينڊ]] ۾ ڏکڻ ڪيريليا جي لپينرانتا ۾ هڪ ڳوٺاڻي منظرنامو]] عام طور تي، هڪ '''ٻهراڙي علائقو''' (<small>Rural</small> <small>Area</small>) يا ٻهراڙي هڪ جاگرافيائي علائقو آهي، جيڪو [[شھر|شهرن]] ۽ [[قصبو|قصبن]] کان ٻاهر واقع هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=rural%20area |title=WordNet Search - 3.1 |publisher=Wordnetweb.princeton.edu |access-date=2013-04-25}}</ref> عام ٻهراڙي وارن علائقن ۾ آبادي جي گهاٽائي گهٽ ۽ آباديون ننڍيون هونديون آهن. زرعي علائقن ۽ ٻيلن وارن علائقن کي عام طور تي ٻهراڙي طور بيان ڪيو ويندو آهي، انهي سان گڏ ٻيا علائقا جيڪي خاص ترقي کان محروم آهن. مختلف ملڪن ۾ شمارياتي ۽ انتظامي مقصدن لاءِ ٻهراڙي جي مختلف تعريفون آهن. ڳوٺاڻن علائقن ۾ منفرد معاشي ۽ سماجي حرڪيات آهن ڇاڪاڻ ته انهن جو تعلق زمين تي ٻڌل صنعت جهڙوڪ [[زراعت]]، [[ٻيلو|ٻيلا]] ۽ وسيلن جي ڪڍڻ سان آهي. ڳوٺاڻي معيشت عروج ۽ تباهي جي چڪرن جي تابع ٿي سگهي ٿي ۽ انتهائي موسم يا قدرتي آفتن، جهڙوڪ خشڪ سالي جو شڪار ٿي سگهي ٿي. اهي حرڪيات شهريائي کي هٿي وٺرائڻ واري وڏين معاشي قوتن سان گڏ اهم آبادي جي گهٽتائي جو سبب بڻيا آهن، جن کي ڳوٺاڻي پرواز سڏيو ويندو آهي، جتي معاشي ترغيب نوجوان آبادي کي تعليم ۽ نوڪرين تائين رسائي لاءِ شهرن ڏانهن وڃڻ جي حوصلا افزائي ڪري ٿي، جنهن سان وڏي عمر وارا، گهٽ تعليم يافته ۽ گهٽ امير آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهجي وڃن ٿا. سست معاشي ترقي صحت جي سار سنڀال، تعليم ۽ انفراسٽرڪچر جهڙيون غريب خدمتون پيدا ڪري سگهي ٿي. غربت جو هي چڪر فوڊ اينڊ ايگريڪلچرل آرگنائيزيشن جي مطابق عالمي غريبن مان ٽي چوٿون ڳوٺاڻن علائقن ۾ ڇو رهن ٿا ان ۾ حصو وٺندو آهي. ڪجهه برادرين ڳوٺاڻن علائقن ۾ اقتصادي ترقي کي، [[انٽرنيٽ]] يا [[بجلي]] تائين رسائي وڌائڻ جهڙين پاليسين سان ڪاميابي سان هٿي ڏني آهي. تاريخي طور تي، ترقياتي پاليسيون زمين تي ٻڌل صنعتن، جهڙوڪ کان کني ۽ ٻيلن تي ڌيان ڏنو آهي. جڏهن ته، پائيدار ترقي تي ڌيان ڏيڻ وارا تازا طريقا انهن برادرين ۾ معاشي تنوع کي مدنظر رکن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Countryside}} {{wikiquote|Country life}} {{Wiktionary|rural|countryside}} *[https://web.archive.org/web/20131014182213/http://www.census.gov/geo/www/ua/ua_2k.html Census 2000 Urban and Rural Classification] *[https://web.archive.org/web/20080516021007/http://www.gos.gov.uk/gonw/nwraf/ North West Rural Affairs Forum (England)] *[http://www.rural.gc.ca/home_e.phtml Canadian Rural Partnership] *[https://www.thebetterindia.com/topics/rural-india/ The Better India- Rural India] *[https://web.archive.org/web/20210813053021/https://www.macrotrends.net/countries/IND/india/rural-population India Rural Population] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Rural Area}} [[زمرو:ٻهراڙي علائقو]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:انساني رهائشگاهون]] [[زمرو:انساني رهائشي علائقا]] [[زمرو:ڳوٺاڻو سماج]] [[زمرو:ڳوٺاڻي ثقافت]] [[زمرو:ڳوٺاڻي معيشت]] [[زمرو:ڳوٺاڻي جاگرافي]] [[زمرو:آبادين جي جاگرافي]] psohura8r0a5oadf6snqn4o15r7lvn0 14 100110 416422 393172 2026-10-02T08:59:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 416422 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جي ارضيات]] [[زمرو:يورپ ۾ پاڻي جا جسم]] jupujvdfo5i013hhyb3g0vyeuo2zoob 0 103226 416453 414939 2026-10-02T09:39:49Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416453 wikitext text/x-wiki {{short description|Combustible sedimentary rock composed primarily of carbon}} {{other uses}} {{pp-move}} {{pp-semi-indef}} {{Infobox rock |name=ڪوئلو<br> Coal |type=گاد وارو |image=Bituminous Coal.JPG |image_caption=[[Bituminous coal]], the most common [[coal grade]] |composition=[[ڪاربان]] |composition_secondary={{plainlist| * [[ھائڊروجن]] * [[سلفر (گندرف)]] * [[آڪسيجن]] * [[نائٽروجن]]}} }} {{Coal sidebar|state=collapsed}} [[فائل:Coal_anthracite.jpg|thumb|اينٿراسائيٽ ڪوئلو]] '''ڪوئلو''' (<small>Coal</small>) هڪ ٻرندڙ ڪارو يا ڀورو-ڪارو [[پٿر (ارضيات)|پٿر]] آهي، جيڪو ڌرتيء جي مٿاڇري جي ھيٺيان پرتن جي صورت ۾ ٺهيل آهي جنهن کي ڪوئلي جون پرتون (<small>Coal</small> <small>seams</small>) چيو ويندو آهي. ڪوئلو گهڻو ڪري [[ڪاربان|ڪاربن]] آهي جنهن ۾ ٻيا تت، خاص طور تي [[ھائڊروجن|هائيڊروجن]]، [[سلفر (گندرف)|سلفر]]، [[آڪسيجن]] ۽ [[نائٽروجن]]، مختلف مقدار سان گڏ هوندا آهن.<ref>{{cite web|last=Blander|first=M|title=Calculations of the Influence of Additives on Coal Combustion Deposits|url=http://www.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/Volumes/Vol34-2.pdf|publisher=Argonne National Laboratory|access-date=17 December 2011|page=315|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528174436/http://www.anl.gov/PCS/acsfuel/preprint%20archive/Files/Volumes/Vol34-2.pdf|archive-date=28 May 2010}}</ref> اهو هڪ [[فاسل|فوسل]] ٻارڻ آهي، جيڪو تڏهن ٺهندو آهي جڏهن [[ٻوٽا]] پيٺ (<small>peat</small>) جي صورت ۾ سڙي ويندا آهن جيڪو لکين سالن کان [[حرارت|گرمي]] ۽ گهري دفن جي [[دٻاءُ (فزڪس)|دٻاءُ]] سان ڪوئلي ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. <ref name="EIA Coal Explained">{{cite web | url=https://www.eia.gov/energyexplained/index.cfm?page=coal_home | title=Coal Explained | publisher=[[US Energy Information Administration]] | work=Energy Explained | date=21 April 2017 | access-date=13 November 2017 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20171208115825/https://www.eia.gov/energyexplained/index.cfm?page=coal_home | archive-date=8 December 2017}}</ref> "ڪوئلي جي ٻيلن" جي نالي سان [[آبستان|آبي زمينن]] مان هن جا وڏا ذخيرا ٺهندا هئا جيڪا ڪاربونفيرس جي آخر ۽ ابتدائي پرميئن دورن دوران گهڻو ڪري [[ٽراپڪس]] کي ڍڪيندا هئا.<ref>{{Cite journal |last=Feulner |first=Georg |date=2017-10-24 |title=Formation of most of our coal brought Earth close to global glaciation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=114 |issue=43 |pages=11333–11337 |doi=10.1073/pnas.1712062114 |doi-access=free |pmc=5664543 |pmid=29073052 |bibcode=2017PNAS..11411333F }}</ref> ڪوئلو بنيادي طور تي ٻارڻ جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته ڪوئلو هزارين سالن کان سڃاتو ۽ استعمال ڪيو ويندو آهي، [[صنعتي انقلاب]] تائين ان جو استعمال محدود هو. [[ٻاڦ وارو انجڻ|اسٽيم انجڻ]] جي ايجاد سان، ڪوئلي جو استعمال وڌي ويو. <ref>{{Cite web |last=Wilde |first=Robert |date=2019-06-30 |title=How the Demand for Coal Impacted the Industrial Revolution |url=https://www.thoughtco.com/coal-in-the-industrial-revolution-1221634 |access-date=2024-05-02 |website=ThoughtCo |language=en}}</ref> <small>2020</small>ع ۾، ڪوئلو دنيا جي بنيادي [[توانائي]] جو هڪ چوٿون حصو ۽ ان جي [[بجلي]] جو ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. <ref name="IEAstats2">{{cite web | url=https://www.iea.org/statistics/?country=WORLD&year=2016&category=Key%20indicators&indicator=ElecGenByFuel&mode=chart&categoryBrowse=false&dataTable=ELECTRICITYANDHEAT&showDataTable=false | title=Global energy data | publisher=[[International Energy Agency]] }}</ref> ڪجهه [[آئرن (لوھه)|لوهه]] ۽ [[اسٽيل]] ٺاهڻ ۽ ٻين صنعتي عملن لاء ڪوئلي کي ساڙيو ويندو آهي. ڪوئلي کي ڪڍڻ ۽ ساڙڻ ماحول ۽ انساني صحت کي نقصان پهچائيندو آهي، وقت کان اڳ موت ۽ بيماري جو سبب بڻجندو آهي<ref name="Heal">{{cite web |date=December 2018 |title=Lignite coal – health effects and recommendations from the health sector |url=https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2018/12/HEAL-Lignite-Briefing-en_web.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010345/https://www.env-health.org/wp-content/uploads/2018/12/HEAL-Lignite-Briefing-en_web.pdf |archive-date=11 December 2018 |access-date=12 February 2024 |publisher=Health and Environment Alliance}}</ref> ۽ [[ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي ڦهلاء جو سڀ کان وڏو ذريعو آهي جيڪو موسمياتي تبديلي ۾ حصو وٺندو آهي. سال <small>2024</small>ع ۾ ڪوئلي کي ساڙڻ سان پندرهن ارب ٽن کان وڌيڪ ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ خارج ٿيو، <ref>{{Cite web |title=Annual CO₂ emissions from coal |url=https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-coal?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20250429092854/https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-coal?tab=table |archive-date=2025-04-29 |access-date=2025-12-16 |website=Our World in Data |language=en}}</ref> جيڪو ڪل عالمي [[گرين هائوس|گرين هائوس گيس]] جي اخراج جو چوٿائي کان وڌيڪ هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.openaccessgovernment.org/global-greenhouse-gas-emissions-hit-a-record-high-in-2024/197979/|title=Global greenhouse gas emissions hit a record high in 2024}}</ref>عالمي توانائي جي منتقلي جي حصي طور، ڪيترن ئي ملڪن ڪوئلي جي بجلي جي استعمال کي گهٽايو ياختم ڪيو آهي.<ref>{{Cite web|date=2020-08-03|title=Analysis: The global coal fleet shrank for first time on record in 2020|url=https://www.carbonbrief.org/analysis-the-global-coal-fleet-shrank-for-first-time-on-record-in-2020|access-date=2021-11-09|website=Carbon Brief|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Simon|first=Frédéric|date=2020-04-21|title=Sweden adds name to growing list of coal-free states in Europe|url=https://www.euractiv.com/section/energy/news/sweden-adds-name-to-growing-list-of-coal-free-states-in-europe/|access-date=2021-11-09|website=www.euractiv.com|language=en-GB}}</ref> [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جو سيڪريٽري جنرل سڃي دنيا جي حڪومت کي سال <small>2020</small>ع تائين نوان ڪوئلي جا پلانٽ ٺاهڻ بند ڪرڻ لاءِ درخواست ڪيو.<ref>{{cite news |title=Tax carbon, not people: UN chief issues climate plea from Pacific 'frontline' |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/may/15/tax-carbon-not-people-un-chief-issues-climate-plea-from-pacific-frontline |work=[[The Guardian]] |date=15 May 2019}}</ref> سال <small>2024</small>ع ۾ ڪوئلي جي رڪارڊ مقدار ساڙي وئي، پر سال <small>2030</small>ع کان اڳ استعمال جي توقع آهي.<ref>{{Cite news |author-link=Fiona Harvey |date=2025-10-22 |title=Global use of coal hit record high in 2024 |url=https://www.theguardian.com/environment/2025/oct/22/global-use-of-coal-hit-record-high-in-2024 |access-date=2025-12-16 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> عالمي گرمي پد کي °2 سينٽي گريڊ کان گهٽ رکڻ جي پيرس معاهدي جي هدف کي پورو ڪرڻ لاءِ، <ref>{{Cite web |title=Executive summary – World Energy Outlook 2025 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2025/executive-summary |access-date=2025-12-16 |website=IEA |language=en-GB}}</ref> ڪوئلي جي استعمال کي سال <small>2020</small> کان <small>2030</small>ع تائين اڌ ڪرڻ جي ضرورت آهي<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.carbonbrief.org/analysis-why-coal-use-must-plummet-this-decade-to-keep-global-warming-below-1-5c|title=Analysis: Why coal use must plummet this decade to keep global warming below 1.5C|date=2020-02-06|website=Carbon Brief|language=en|access-date=2020-02-08}}</ref> ۽ گلاسگو جي موسمياتي معاهدي ۾ ڪوئلي جي استعمال کي "مرحلي وار گهٽائڻ" تي اتفاق ڪيو ويو هو. ڪوئلي جو سڀ کان وڏو صارف ۽ درآمد ڪندڙ چين آهي، جيڪو دنيا جي تقريبن اڌ ڪوئلي جي کاڻ ڪري ٿو، ان کان پوءِ ڀارت لڳ ڀڳ ڏهين حصي سان بئي نمبر تي آهي. انڊونيشيا ۽ آسٽريليا سڀ کان وڌيڪ ڪوئلو برآمد ڪن ٿا، ان کان پوءِ روس آهي.<ref>{{Cite web|title=Exports – Coal Information: Overview – Analysis|url=https://www.iea.org/reports/coal-information-overview/exports|access-date=2022-01-20|website=IEA|language=en-GB}}</ref><ref name="Overland-2023">{{Cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Loginova |first2=Julia |date=2023-08-01 |title=The Russian coal industry in an uncertain world: Finally pivoting to Asia? |journal=Energy Research & Social Science |volume=102 |article-number=103150 |doi=10.1016/j.erss.2023.103150 |issn=2214-6296|doi-access=free |bibcode=2023ERSS..10203150O }}</ref> ==پڻ ڏسو== '''ڪوئلو''' (Coal) گذريل ٽن هزار سالن کان ٻارڻ طور استعمال ڪيو ويندو رهيو آهي. ڪوئلي ۾ [[ڪاربان]] جو غلبو هوندو آهي، جيڪو ان جي وزن جو 50 سيڪڙو کان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ٺاهيندو آهي. ڪنهن سبب جي ڪري زمين ۾ دفن ٿيل وڻ، هزارين سالن کان پوءِ گرمي ۽ دٻاءُ سبب ڪوئلي ۾ تبديل ٿي ويندا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikibooks |Historical Geology|Peat and coal}} {{Wikibooks |High School Earth Science|Nonrenewable Energy Resources#Coal|Coal}} {{Commons}} {{Wiktionary}} * [https://coaltransitions.org/ Coal Transitions] * [https://www.iea.org/fuels-and-technologies/coal Coal – International Energy Agency] * [https://web.archive.org/web/20200930043944/https://www.coalexit.org/ CoalExit] * [https://euracoal.eu/ European Association for Coal and Lignite] * [https://web.archive.org/web/20210423025715/http://www.worldcoal.com/ Coal news and industry magazine] * [https://globalenergymonitor.org/projects/global-coal-plant-tracker/ Global Coal Plant Tracker] * [https://energyandcleanair.org/ Centre for Research on Energy and Clean Air] * {{cite EB1911|wstitle=Coal|volume=6|pages=574–93|short=1}} * {{cite NIE|wstitle=Coal|short=1}} * {{cite Collier's|wstitle=Coal|short=1}} {{coal|state=expanded}} {{Energy country lists|state=collapsed}} {{electricity generation}} {{Rock type}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪوئلو]] [[زمرو:پٿر]] [[زمرو:اينڌن]] [[زمرو:ٺوس ٻارڻ]] [[زمرو:فوسل ٻارڻ]] [[زمرو:اقتصادي ارضيات]] [[زمرو:پاڪستان جي معدنيات]] [[زمرو:ڪاربان جا ٻهروپ]] nf8qothobyfc511p0k4uhx6rldbqkg9 0 103398 416322 415854 2026-10-02T02:15:08Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 416322 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ''' ([[چيني رسم الخط|چيني]]: 陳港生؛ چن گانگ شينگ؛ پيدائش: 7 اپريل 1954ع)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، [[هانگ ڪانگ]] جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ "سيون لٽل فورچيون" مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي انکي قلابازي، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي "''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو"'' (<small>1978</small>ع) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ "''ڊرنڪن ماسٽر"'' (<small>1978</small>ع) ۽ "''دي ينگ ماسٽر"'' (<small>1980</small>ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات "''دي فيئرليس هائينا"'' (<small>1979</small>ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. <small>1980</small>ع جي ڏهاڪي دوران، هو "سامو هئنگ" ۽ "يوئين باو" سان گڏ "ٿري ڊريگن" جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> "''پروجيڪٽ اي"'' (<small>1983</small>ع) ۾ "جيڪي چن اسٽنٽ ٽيم" جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن "''ويلز آن ميلز"'' (<small>Wheels on Meals؛ 1984</small>ع) ۽ "''پوليس اسٽوري"'' (<small>1985</small>ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. "''رمبل ان دي برونڪس"'' (<small>1995</small>ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چن کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> <small>1990</small>ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي ايڪشن ۽ مزاح واري فلم، "''رش آور"'' (<small>1998</small> ع) ۾ "انسپيڪٽر لي" جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (<small>2000</small>-<small>2003</small>ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(<small>2004</small>ع)، "''راب-بي-هڊ"'' (<small>2006</small>ع)، "''لِٽل بگ سولجر"'' (<small>2010</small>ع)، "''شاولن"'' (<small>2011</small>ع) ۽ "''دي شيڊوز ايج"'' (<small>2025</small>ع) شامل آهن. "فاربڊن ڪنگڊم" ''(''<small>2008</small>ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار "جيٽ لي" سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، <small>2010</small>ع جي ريميڪ "''دي ڪراٽي ڪڊ"'' ۽ "''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز"'' (<small>2025</small>ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، "مسٽر هان" جو ڪردار ادا ڪيو آهي. "''<small>'''CZ12'''</small>"'' (<small>2012</small>ع) لاءِ، هن "هڪ اداڪار پاران ڪيل گهڻن اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻن ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ "''مولان"'' (<small>1998</small>ع) جا ٽيئي چيني ورجن، "''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز" (<small>2008</small>-<small>2016</small>ع) جون پهرين ٽي فلمون ۽ "''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم"'' (<small>2023</small>ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي اداڪارن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر "اينڊريو ويلس" <small>2004</small>ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي "هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز" ۽ "هالي ووڊ واک آف فيم" تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180112215126/http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |date=12 January 2018 }}</ref> انهي سان گڏ سال <small>2016</small>ع ۾ "اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ" پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، "جيڪي چن ايڪشن مووي ايوارڊ" پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال <small>2011</small>ع ۾ "''فوربس"'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال <small>2016</small>ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر "سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار" قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote|Jackie Chan}} {{Commons category|Jackie Chan}} * {{Official website}} * {{IMDb name}} * {{Hkmdb name|id=3894}} * {{Rotten Tomatoes person|id=jackie_chan}} {{Jackie Chan|state=expanded}} {{Navboxes |title = Awards for Jackie Chan |list = {{Academy Honorary Award}} {{BAFTA Los Angeles Britannia Awards}} {{GoldenHorseAwardBestActor}} {{Golden Lotus Award for Best Director}} {{Golden Rooster Award Best Actor}} {{Best Action Choreography HKFA}} {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best On-Screen Duo}} }} {{Portal bar|China|Hong Kong|Asia|Film|Music|Martial arts|Biography}} {{Touching the Heart of China}} {{Authority control}}<!--from record: "the form Cheng Long is explicitly preferred for his hdg. over Jackie Chan by the actor)"--> {{DEFAULTSORT:Chan, Jackie}} [[زمرو:جئڪي چن]] [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[زمرو:جيڪي چن| ]] [[زمرو:1954ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئريون شخصيتون]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:اڪيڊمي اعزازي ايوارڊ حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ايڪشن ڪوريئوگرافر]] [[زمرو:ڪينٽو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:اليڪٽرا رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا واپاري]] [[زمرو:آسٽريليا لڏي ويندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:آسٽريليا ۾ رهندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:فيشن جي شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فيشن ڊزائنر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي هدايتڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي پروڊيوسر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا هپڪيڊو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ڪنگ فو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٻارڙا اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا وائيس ايڪٽر (آواز جا اداڪار)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسڪرين رائيٽر (فلمي ليکڪ)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مينڊو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مارشل آرٽس رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا سماجي خدمتگار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ريسٽورنٽ مالڪ]] [[زمرو:پرچون واري شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسٽنٽ پرفارمر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ووشو رانديگر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 12هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 13هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي قومي ڪميٽي جا ميمبر]] [[زمرو:آرڊر آف دي برٽش ايمپائر جا ميمبر]] [[زمرو:ڊڪسن ڪاليج مان تعليم حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:پاناما پيپرز ۾ شامل نالا]] [[زمرو:سلور بوهينيا اسٽار حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:اسپورٽس ڪار ريسنگ ٽيم]] مالڪ]] [[زمرو:يونيسف جا خير سگالي سفير]] [[زمرو:وڪٽر رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:چيني مزاحيه فلمن جا هدايتڪار]] [[زمرو:سليپ اسٽڪ (Slapstick) مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:اي ڊي ايڇ ڊي (ADHD) ۾ مبتلا ماڻهو]] [[زمرو:اهڙا اداڪار جن پنهنجا اسٽنٽ پاڻ ڪيا آهن]] [[زمرو:چين جا ماڻھو]] a8gr2tk4l12jw81nsze2goba1zinozr 0 103449 416229 415998 2026-10-01T16:02:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 416229 wikitext text/x-wiki '''ڪولمبيا درياهه''' (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) [[اتر آمريڪا]] جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي [[برٽش ڪولمبيا]] واري علائقي ۾ موجود [[راڪي جبل|راڪي جبلن]] مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. {{short description|River in the Pacific Northwest of North America}} {{for|rivers in Colombia|List of rivers of Colombia}} {{Use mdy dates|date=May 2018}} {{Use American English|date=May 2018}} {{Infobox river | name = Columbia River | native_name = {{plainlist | * {{native name|chh|Wimahl}} * {{native name|yak|Nchʼi-Wàna}} * {{native name|mis|swahʼnetkʼqhu|paren=omit}} ([[Sinixt dialect|Sinixt]])<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/articles/000/naming-the-columbia-river.htm|title=Naming the Columbia River|author=National Park Service|year=2021}}</ref> }} | other_name = | etymology = Captain Robert Gray's ship, ''[[Columbia Rediviva]]'' | nickname = Big River, the River of the West, River Oregon{{sfn|Holbrook|1990}} <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Columbia River from Rowena Crest Viewpoint looking east.jpg | image_caption = Columbia River from Rowena Crest with [[Interstate 84 (Oregon–Utah)|Interstate 84]] on the right | image_size = 280 | map = Columbiarivermap.png | map_size = 280 | map_caption = Columbia River drainage basin | pushpin_map = | pushpin_map_size = 280 | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 4 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada, United States | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = State | subdivision_name3 = [[Washington (state)|Washington]], [[Oregon]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = [[Revelstoke, British Columbia|Revelstoke, BC]], [[Castlegar, British Columbia|Castlegar, BC]], [[Trail, British Columbia|Trail, BC]], [[Wenatchee, Washington|Wenatchee, WA]], [[East Wenatchee, Washington|East Wenatchee, WA]], [[Tri-Cities, Washington|Tri-Cities, WA]], [[The Dalles, Oregon|The Dalles, OR]], [[Hood River, Oregon|Hood River, OR]], [[Portland, Oregon|Portland, OR]], [[Vancouver, Washington|Vancouver, WA]], [[Longview, Washington|Longview, WA]], [[Astoria, Oregon|Astoria, OR]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,243|mi|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title = The Columbia River |publisher = Columbia River Keeper |date = 2013 |url = http://columbiariverkeeper.org/the-river/ |access-date = December 5, 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120924004400/http://columbiariverkeeper.org/the-river/ |archive-date = September 24, 2012}}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = [[Astoria, Oregon|Astoria]] (near mouth) | discharge1_avg = (Period: 1951–1980){{cvt|265,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGSrivers" /><ref>{{cite web |last = Kimbrough |first = R. A. |author2 = Ruppert, G. P. |author3 = Wiggins, W. D. |author4 = Smith, R. R. |author5 = Kresch, D. L. |work = Water Resources Data-Washington Water Year 2005 |title = Water Data Report WA-05-1: Klickitat and White Salmon River Basins and the Columbia River from Kennewick to Bonneville Dam |publisher = United States Geological Survey |date = 2006 |url = https://pubs.usgs.gov/wdr/2005/wdr-wa-05-1/pdf/wa00103ADR2005_Figure66.pdf |access-date = April 1, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120630154948/http://pubs.usgs.gov/wdr/2005/wdr-wa-05-1/pdf/wa00103ADR2005_Figure66.pdf |archive-date = June 30, 2012 |url-status = live }}</ref>{{sfn|Loy|Allan|Buckley|Meacham|2001|pp=164–65}} (Period: 1969–2023){{cvt|234,700|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGSrivers" /> | discharge2_location = [[Westport, Oregon|Port Westward]] | discharge2_min = {{cvt|63,600|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 2001)<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge2_avg = (Period: 1969–2023){{cvt|233,700|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge2_max = {{cvt|864,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1996)<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge3_location = [[The Dalles, Oregon|The Dalles]] | discharge3_avg = (Period: 1879–2023){{cvt|188,500|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="14105700 COLUMBIA RIVER AT THE DALLES, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=113459&wys_water_yr=2023&site_no=14105700&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=14105700 COLUMBIA RIVER AT THE DALLES, OR}}</ref> | discharge3_min = {{cvt|12,100|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1968)<ref name="USGSrivers" /> | discharge3_max = {{cvt|1,240,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1894)<ref name="USGSrivers" /> | discharge4_location = [[Priest Rapids Dam]] | discharge4_min = {{cvt|36,400|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1962)<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge4_avg = (1960–2023){{cvt|118,200|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge4_max = {{cvt|533,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1961)<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge5_location = United States and Canada international boundary | discharge5_min = {{cvt|21,200|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1944)<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> | discharge5_avg = (Period: 1938– 2023){{cvt|99,300|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> | discharge5_max = {{cvt|550,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1948)<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Columbia Lake]] | source1_location = British Columbia, Canada | source1_coordinates = {{coord|50|13|35|N|115|51|05|W|display=inline}}<ref>{{cite web |title = Columbia Lake |work = Canadian Geographical Names Data Base |publisher = Natural Resources Canada |date = 2015 |url = http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JATIP |access-date = September 29, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150930175441/http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JATIP |archive-date = September 30, 2015 |url-status = live }}</ref> | source1_elevation = {{cvt|2,690|ft|m|abbr=on}}<ref name="Canadian Encyclopedia">{{cite encyclopedia |last = Marsh |first = James H. |title = Columbia River |encyclopedia = The Canadian Encyclopedia |publisher = Historica Foundation |date = 2013 |url = http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/columbia-river/ |access-date = September 30, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150922080957/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/columbia-river/ |archive-date = September 22, 2015 |url-status = live }}</ref> | mouth = Pacific Ocean, at [[Clatsop County, Oregon]] / [[Pacific County, Washington]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|46|14|39|N|124|3|29|W|display=inline,title}}<ref>{{cite web|title=Columbia River|work=[[Geographic Names Information System]]|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=November 28, 1980|url={{Gnis3|1140014}}|access-date=April 1, 2008}}</ref> | mouth_elevation = {{convert|0|ft|abbr=on}} | progression = [[Pacific Ocean]] | river_system = Columbia River | basin_size = {{cvt|258,000|mi2|km2|abbr=on}} | tributaries_left = [[Spillimacheen River]], [[Beaver River (Columbia River)|Beaver River]], [[Illecillewaet River]], [[Incomappleux River]], [[Kootenay River]], [[Pend Oreille River]], [[Spokane River]], [[Crab Creek]], [[Snake River]], [[Walla Walla River]], [[John Day River]], [[Deschutes River (Oregon)|Deschutes River]], [[Willamette River]] | tributaries_right = [[Kicking Horse River]], [[Blaeberry River]], [[Canoe River (British Columbia)|Canoe River]], [[Kettle River (Columbia River)|Kettle River]], [[Sanpoil River]], [[Okanogan River]], [[Entiat River]], [[Wenatchee River]], [[Yakima River]], [[Lewis River (Washington)|Lewis River]], [[Cowlitz River]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} The '''Columbia River''' ([[Upper Chinook language|Upper Chinook]]: ''{{Lang|wac|Wimahl}}'' or ''{{Lang|wac|Wimal}}''; [[Sahaptin language|Sahaptin]]: ''Nch’i-Wàna'' or ''Nchi wana''; [[Sinixt dialect]]'' {{lang|sal|swah'netk'qhu}}'') is the largest [[river]] in the [[Pacific Northwest]] region of [[North America]].<ref>According to the United States Geological Survey fact sheet, [https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf "Largest Rivers in the United States"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709115552/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |date=July 9, 2017 }}, "Rivers are considered large on the basis of one or more of three characteristics: total length from source to mouth, area of basin (watershed) drained by the stream, and average rate of flow (discharge) at the mouth." The Columbia is the largest river of the Pacific Northwest in all three senses.</ref> The river [[headwater|forms]] in the [[Rocky Mountains]] of [[British Columbia]], Canada. It flows northwest and then south into the U.S. [[state of Washington]], then turns west to form most of the border between Washington and the state of [[Oregon]] before emptying into the [[Pacific Ocean]]. The river is {{convert|1,243|mi|km|abbr=off|sp=us}} long, and its largest [[tributary]] is the [[Snake River]]. [[Columbia River drainage basin|Its drainage basin]] is roughly the size of France and extends into seven states of the United States and one Canadian province. The fourth-largest river in the United States by [[River flow|flow]],{{refn|group=note|Fourth at 7,500&nbsp;m³/s after [[Saint Lawrence River]] that forms the boundary between New York and Canada, [[Mississippi River]] which is only 5,897&nbsp;m³/s where it meets the Ohio, and [[Ohio River]] at 7,957&nbsp;m³/s}} the Columbia has the greatest flow of any river into the eastern Pacific. The Columbia and its tributaries have been central to the region's culture and economy for thousands of years. They have been used for transportation since ancient times, linking the region's many cultural groups. The river system hosts many species of [[anadromous]] fish, which [[fish migration|migrate]] between [[freshwater]] habitats and the [[saline water|saline]] waters of the Pacific Ocean. These fish—especially the [[salmon]] species—provided the core subsistence for [[Indigenous peoples of the Northwest Plateau|native peoples]]. The first documented European discovery of the Columbia River occurred when Spanish explorer [[Bruno de Heceta]] sighted the river's mouth in 1775. On May 11, 1792, a private American ship, ''[[Columbia Rediviva]]'', under Captain [[Robert Gray (sea captain)|Robert Gray]] from Boston became the first non-indigenous vessel to enter the river. Later that same year [[William Robert Broughton]] of the British Royal Navy commanding [[HMS Chatham (1788)|HMS ''Chatham'']] as part of the [[Vancouver Expedition]], navigated past the [[Oregon Coast Range]] and {{convert|100|mi|abbr=on}} upriver to what is now Vancouver, Washington. In the following decades, [[fur trade|fur-trading]] companies used the Columbia as a key transportation route. Overland explorers entered the [[Willamette Valley]] through the scenic but treacherous [[Columbia River Gorge]], and [[Oregon Country|pioneers]] began to settle the valley in increasing numbers. [[Steamship]]s along the river linked communities and facilitated trade; the [[History of rail transport in the United States#Expansion and consolidation (1878–1916)|arrival of railroads]] in the late 19th century, many running along the river, supplemented these links. Since the late 19th century, public and private sectors have extensively developed the river. To aid ship and barge navigation, [[lock (water transport)|locks]] have been built along the lower Columbia and its tributaries, and [[dredging]] has opened, maintained, and enlarged [[Nautical channel|shipping channels]]. Since the early 20th century, [[dams]] have been built across the river for [[power generation]], [[navigation]], [[irrigation]], and [[flood control]]. The [[list of dams in the Columbia River watershed|14 hydroelectric dams]] on the Columbia's [[main stem]] and many more on its tributaries produce more than 44&nbsp;percent of total U.S. [[Hydroelectricity|hydroelectric generation]]. Production of [[nuclear power]] has taken place at two sites along the river. [[Plutonium]] for [[nuclear weapon]]s was produced for decades at the [[Hanford Site]], which is now the [[National Priorities List|most contaminated nuclear site]] in the United States. These developments have greatly altered river environments in the watershed, mainly through industrial pollution and barriers to fish migration. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪولمبيا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:اوريگن رياست جا درياھه]] [[زمرو:واشنگٽن رياست جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 2jextt9sk466as0fwvaz5y8rqj9ojaw 416255 416229 2026-10-01T16:30:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 416255 wikitext text/x-wiki {{short description|River in the Pacific Northwest of North America}} {{for|rivers in Colombia|List of rivers of Colombia}} {{Infobox river | name = ڪولمبيا درياهه<br>Columbia River | native_name = {{plainlist | * Wimahl (اپر چنيوڪ ٻولي) * {{native name|yak|Nchʼi-Wàna}} * {{native name|mis|swahʼnetkʼqhu|paren=omit}} ([[Sinixt dialect|Sinixt]])<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/articles/000/naming-the-columbia-river.htm|title=Naming the Columbia River|author=National Park Service|year=2021}}</ref> }} | other_name = | etymology = Captain Robert Gray's ship, ''[[Columbia Rediviva]]'' | nickname = Big River, the River of the West, River Oregon{{sfn|Holbrook|1990}} <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Columbia River from Rowena Crest Viewpoint looking east.jpg | image_caption = Columbia River from Rowena Crest with [[Interstate 84 (Oregon–Utah)|Interstate 84]] on the right | image_size = 280 | map = Columbiarivermap.png | map_size = 280 | map_caption = Columbia River drainage basin | pushpin_map = | pushpin_map_size = 280 | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 4 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada, United States | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = State | subdivision_name3 = [[Washington (state)|Washington]], [[Oregon]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = [[Revelstoke, British Columbia|Revelstoke, BC]], [[Castlegar, British Columbia|Castlegar, BC]], [[Trail, British Columbia|Trail, BC]], [[Wenatchee, Washington|Wenatchee, WA]], [[East Wenatchee, Washington|East Wenatchee, WA]], [[Tri-Cities, Washington|Tri-Cities, WA]], [[The Dalles, Oregon|The Dalles, OR]], [[Hood River, Oregon|Hood River, OR]], [[Portland, Oregon|Portland, OR]], [[Vancouver, Washington|Vancouver, WA]], [[Longview, Washington|Longview, WA]], [[Astoria, Oregon|Astoria, OR]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,243|mi|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title = The Columbia River |publisher = Columbia River Keeper |date = 2013 |url = http://columbiariverkeeper.org/the-river/ |access-date = December 5, 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120924004400/http://columbiariverkeeper.org/the-river/ |archive-date = September 24, 2012}}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = [[Astoria, Oregon|Astoria]] (near mouth) | discharge1_avg = (Period: 1951–1980){{cvt|265,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGSrivers" /><ref>{{cite web |last = Kimbrough |first = R. A. |author2 = Ruppert, G. P. |author3 = Wiggins, W. D. |author4 = Smith, R. R. |author5 = Kresch, D. L. |work = Water Resources Data-Washington Water Year 2005 |title = Water Data Report WA-05-1: Klickitat and White Salmon River Basins and the Columbia River from Kennewick to Bonneville Dam |publisher = United States Geological Survey |date = 2006 |url = https://pubs.usgs.gov/wdr/2005/wdr-wa-05-1/pdf/wa00103ADR2005_Figure66.pdf |access-date = April 1, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120630154948/http://pubs.usgs.gov/wdr/2005/wdr-wa-05-1/pdf/wa00103ADR2005_Figure66.pdf |archive-date = June 30, 2012 |url-status = live }}</ref>{{sfn|Loy|Allan|Buckley|Meacham|2001|pp=164–65}} (Period: 1969–2023){{cvt|234,700|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGSrivers" /> | discharge2_location = [[Westport, Oregon|Port Westward]] | discharge2_min = {{cvt|63,600|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 2001)<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge2_avg = (Period: 1969–2023){{cvt|233,700|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge2_max = {{cvt|864,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1996)<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge3_location = [[The Dalles, Oregon|The Dalles]] | discharge3_avg = (Period: 1879–2023){{cvt|188,500|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="14105700 COLUMBIA RIVER AT THE DALLES, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=113459&wys_water_yr=2023&site_no=14105700&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=14105700 COLUMBIA RIVER AT THE DALLES, OR}}</ref> | discharge3_min = {{cvt|12,100|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1968)<ref name="USGSrivers" /> | discharge3_max = {{cvt|1,240,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1894)<ref name="USGSrivers" /> | discharge4_location = [[Priest Rapids Dam]] | discharge4_min = {{cvt|36,400|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1962)<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge4_avg = (1960–2023){{cvt|118,200|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge4_max = {{cvt|533,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1961)<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge5_location = United States and Canada international boundary | discharge5_min = {{cvt|21,200|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1944)<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> | discharge5_avg = (Period: 1938– 2023){{cvt|99,300|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> | discharge5_max = {{cvt|550,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1948)<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Columbia Lake]] | source1_location = British Columbia, Canada | source1_coordinates = {{coord|50|13|35|N|115|51|05|W|display=inline}}<ref>{{cite web |title = Columbia Lake |work = Canadian Geographical Names Data Base |publisher = Natural Resources Canada |date = 2015 |url = http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JATIP |access-date = September 29, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150930175441/http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JATIP |archive-date = September 30, 2015 |url-status = live }}</ref> | source1_elevation = {{cvt|2,690|ft|m|abbr=on}}<ref name="Canadian Encyclopedia">{{cite encyclopedia |last = Marsh |first = James H. |title = Columbia River |encyclopedia = The Canadian Encyclopedia |publisher = Historica Foundation |date = 2013 |url = http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/columbia-river/ |access-date = September 30, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150922080957/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/columbia-river/ |archive-date = September 22, 2015 |url-status = live }}</ref> | mouth = Pacific Ocean, at [[Clatsop County, Oregon]] / [[Pacific County, Washington]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|46|14|39|N|124|3|29|W|display=inline,title}}<ref>{{cite web|title=Columbia River|work=[[Geographic Names Information System]]|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=November 28, 1980|url={{Gnis3|1140014}}|access-date=April 1, 2008}}</ref> | mouth_elevation = {{convert|0|ft|abbr=on}} | progression = [[Pacific Ocean]] | river_system = Columbia River | basin_size = {{cvt|258,000|mi2|km2|abbr=on}} | tributaries_left = [[Spillimacheen River]], [[Beaver River (Columbia River)|Beaver River]], [[Illecillewaet River]], [[Incomappleux River]], [[Kootenay River]], [[Pend Oreille River]], [[Spokane River]], [[Crab Creek]], [[Snake River]], [[Walla Walla River]], [[John Day River]], [[Deschutes River (Oregon)|Deschutes River]], [[Willamette River]] | tributaries_right = [[Kicking Horse River]], [[Blaeberry River]], [[Canoe River (British Columbia)|Canoe River]], [[Kettle River (Columbia River)|Kettle River]], [[Sanpoil River]], [[Okanogan River]], [[Entiat River]], [[Wenatchee River]], [[Yakima River]], [[Lewis River (Washington)|Lewis River]], [[Cowlitz River]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''ڪولمبيا درياهه''' (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) [[اتر آمريڪا]] جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي [[برٽش ڪولمبيا]] واري علائقي ۾ موجود [[راڪي جبل|راڪي جبلن]] مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. The '''Columbia River''' ([[Upper Chinook language|Upper Chinook]]: ''{{Lang|wac|Wimahl}}'' or ''{{Lang|wac|Wimal}}''; [[Sahaptin language|Sahaptin]]: ''Nch’i-Wàna'' or ''Nchi wana''; [[Sinixt dialect]]'' {{lang|sal|swah'netk'qhu}}'') is the largest [[river]] in the [[Pacific Northwest]] region of [[North America]].<ref>According to the United States Geological Survey fact sheet, [https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf "Largest Rivers in the United States"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709115552/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |date=July 9, 2017 }}, "Rivers are considered large on the basis of one or more of three characteristics: total length from source to mouth, area of basin (watershed) drained by the stream, and average rate of flow (discharge) at the mouth." The Columbia is the largest river of the Pacific Northwest in all three senses.</ref> The river [[headwater|forms]] in the [[Rocky Mountains]] of [[British Columbia]], Canada. It flows northwest and then south into the U.S. [[state of Washington]], then turns west to form most of the border between Washington and the state of [[Oregon]] before emptying into the [[Pacific Ocean]]. The river is {{convert|1,243|mi|km|abbr=off|sp=us}} long, and its largest [[tributary]] is the [[Snake River]]. [[Columbia River drainage basin|Its drainage basin]] is roughly the size of France and extends into seven states of the United States and one Canadian province. The fourth-largest river in the United States by [[River flow|flow]],{{refn|group=note|Fourth at 7,500&nbsp;m³/s after [[Saint Lawrence River]] that forms the boundary between New York and Canada, [[Mississippi River]] which is only 5,897&nbsp;m³/s where it meets the Ohio, and [[Ohio River]] at 7,957&nbsp;m³/s}} the Columbia has the greatest flow of any river into the eastern Pacific. The Columbia and its tributaries have been central to the region's culture and economy for thousands of years. They have been used for transportation since ancient times, linking the region's many cultural groups. The river system hosts many species of [[anadromous]] fish, which [[fish migration|migrate]] between [[freshwater]] habitats and the [[saline water|saline]] waters of the Pacific Ocean. These fish—especially the [[salmon]] species—provided the core subsistence for [[Indigenous peoples of the Northwest Plateau|native peoples]]. The first documented European discovery of the Columbia River occurred when Spanish explorer [[Bruno de Heceta]] sighted the river's mouth in 1775. On May 11, 1792, a private American ship, ''[[Columbia Rediviva]]'', under Captain [[Robert Gray (sea captain)|Robert Gray]] from Boston became the first non-indigenous vessel to enter the river. Later that same year [[William Robert Broughton]] of the British Royal Navy commanding [[HMS Chatham (1788)|HMS ''Chatham'']] as part of the [[Vancouver Expedition]], navigated past the [[Oregon Coast Range]] and {{convert|100|mi|abbr=on}} upriver to what is now Vancouver, Washington. In the following decades, [[fur trade|fur-trading]] companies used the Columbia as a key transportation route. Overland explorers entered the [[Willamette Valley]] through the scenic but treacherous [[Columbia River Gorge]], and [[Oregon Country|pioneers]] began to settle the valley in increasing numbers. [[Steamship]]s along the river linked communities and facilitated trade; the [[History of rail transport in the United States#Expansion and consolidation (1878–1916)|arrival of railroads]] in the late 19th century, many running along the river, supplemented these links. Since the late 19th century, public and private sectors have extensively developed the river. To aid ship and barge navigation, [[lock (water transport)|locks]] have been built along the lower Columbia and its tributaries, and [[dredging]] has opened, maintained, and enlarged [[Nautical channel|shipping channels]]. Since the early 20th century, [[dams]] have been built across the river for [[power generation]], [[navigation]], [[irrigation]], and [[flood control]]. The [[list of dams in the Columbia River watershed|14 hydroelectric dams]] on the Columbia's [[main stem]] and many more on its tributaries produce more than 44&nbsp;percent of total U.S. [[Hydroelectricity|hydroelectric generation]]. Production of [[nuclear power]] has taken place at two sites along the river. [[Plutonium]] for [[nuclear weapon]]s was produced for decades at the [[Hanford Site]], which is now the [[National Priorities List|most contaminated nuclear site]] in the United States. These developments have greatly altered river environments in the watershed, mainly through industrial pollution and barriers to fish migration. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪولمبيا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:اوريگن رياست جا درياھه]] [[زمرو:واشنگٽن رياست جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 09wvgns5cxip60a7g5nex7z7c20yz9v 416256 416255 2026-10-01T16:36:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 416256 wikitext text/x-wiki {{short description|River in the Pacific Northwest of North America}} {{for|rivers in Colombia|List of rivers of Colombia}} {{Infobox river | name = ڪولمبيا درياهه<br>Columbia River | native_name = {{plainlist | * Wimahl (اپر چنيوڪ ٻولي) * {{native name|yak|Nchʼi-Wàna}} * {{native name|mis|swahʼnetkʼqhu|paren=omit}} ([[Sinixt dialect|Sinixt]])<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/articles/000/naming-the-columbia-river.htm|title=Naming the Columbia River|author=National Park Service|year=2021}}</ref> }} | other_name = | etymology = Captain Robert Gray's ship, ''[[Columbia Rediviva]]'' | nickname = Big River, the River of the West, River Oregon{{sfn|Holbrook|1990}} <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Columbia River from Rowena Crest Viewpoint looking east.jpg | image_caption = Columbia River from Rowena Crest with [[Interstate 84 (Oregon–Utah)|Interstate 84]] on the right | image_size = 280 | map = Columbiarivermap.png | map_size = 280 | map_caption = Columbia River drainage basin | pushpin_map = | pushpin_map_size = 280 | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 4 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada, United States | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = State | subdivision_name3 = [[Washington (state)|Washington]], [[Oregon]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = [[Revelstoke, British Columbia|Revelstoke, BC]], [[Castlegar, British Columbia|Castlegar, BC]], [[Trail, British Columbia|Trail, BC]], [[Wenatchee, Washington|Wenatchee, WA]], [[East Wenatchee, Washington|East Wenatchee, WA]], [[Tri-Cities, Washington|Tri-Cities, WA]], [[The Dalles, Oregon|The Dalles, OR]], [[Hood River, Oregon|Hood River, OR]], [[Portland, Oregon|Portland, OR]], [[Vancouver, Washington|Vancouver, WA]], [[Longview, Washington|Longview, WA]], [[Astoria, Oregon|Astoria, OR]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,243|mi|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title = The Columbia River |publisher = Columbia River Keeper |date = 2013 |url = http://columbiariverkeeper.org/the-river/ |access-date = December 5, 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120924004400/http://columbiariverkeeper.org/the-river/ |archive-date = September 24, 2012}}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = [[Astoria, Oregon|Astoria]] (near mouth) | discharge1_avg = (Period: 1951–1980){{cvt|265,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGSrivers" /><ref>{{cite web |last = Kimbrough |first = R. A. |author2 = Ruppert, G. P. |author3 = Wiggins, W. D. |author4 = Smith, R. R. |author5 = Kresch, D. L. |work = Water Resources Data-Washington Water Year 2005 |title = Water Data Report WA-05-1: Klickitat and White Salmon River Basins and the Columbia River from Kennewick to Bonneville Dam |publisher = United States Geological Survey |date = 2006 |url = https://pubs.usgs.gov/wdr/2005/wdr-wa-05-1/pdf/wa00103ADR2005_Figure66.pdf |access-date = April 1, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120630154948/http://pubs.usgs.gov/wdr/2005/wdr-wa-05-1/pdf/wa00103ADR2005_Figure66.pdf |archive-date = June 30, 2012 |url-status = live }}</ref>{{sfn|Loy|Allan|Buckley|Meacham|2001|pp=164–65}} (Period: 1969–2023){{cvt|234,700|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGSrivers" /> | discharge2_location = [[Westport, Oregon|Port Westward]] | discharge2_min = {{cvt|63,600|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 2001)<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge2_avg = (Period: 1969–2023){{cvt|233,700|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge2_max = {{cvt|864,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1996)<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge3_location = [[The Dalles, Oregon|The Dalles]] | discharge3_avg = (Period: 1879–2023){{cvt|188,500|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="14105700 COLUMBIA RIVER AT THE DALLES, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=113459&wys_water_yr=2023&site_no=14105700&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=14105700 COLUMBIA RIVER AT THE DALLES, OR}}</ref> | discharge3_min = {{cvt|12,100|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1968)<ref name="USGSrivers" /> | discharge3_max = {{cvt|1,240,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1894)<ref name="USGSrivers" /> | discharge4_location = [[Priest Rapids Dam]] | discharge4_min = {{cvt|36,400|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1962)<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge4_avg = (1960–2023){{cvt|118,200|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge4_max = {{cvt|533,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1961)<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge5_location = United States and Canada international boundary | discharge5_min = {{cvt|21,200|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1944)<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> | discharge5_avg = (Period: 1938– 2023){{cvt|99,300|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> | discharge5_max = {{cvt|550,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1948)<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Columbia Lake]] | source1_location = British Columbia, Canada | source1_coordinates = {{coord|50|13|35|N|115|51|05|W|display=inline}}<ref>{{cite web |title = Columbia Lake |work = Canadian Geographical Names Data Base |publisher = Natural Resources Canada |date = 2015 |url = http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JATIP |access-date = September 29, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150930175441/http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JATIP |archive-date = September 30, 2015 |url-status = live }}</ref> | source1_elevation = {{cvt|2,690|ft|m|abbr=on}}<ref name="Canadian Encyclopedia">{{cite encyclopedia |last = Marsh |first = James H. |title = Columbia River |encyclopedia = The Canadian Encyclopedia |publisher = Historica Foundation |date = 2013 |url = http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/columbia-river/ |access-date = September 30, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150922080957/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/columbia-river/ |archive-date = September 22, 2015 |url-status = live }}</ref> | mouth = Pacific Ocean, at [[Clatsop County, Oregon]] / [[Pacific County, Washington]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|46|14|39|N|124|3|29|W|display=inline,title}}<ref>{{cite web|title=Columbia River|work=[[Geographic Names Information System]]|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=November 28, 1980|url={{Gnis3|1140014}}|access-date=April 1, 2008}}</ref> | mouth_elevation = {{convert|0|ft|abbr=on}} | progression = [[Pacific Ocean]] | river_system = Columbia River | basin_size = {{cvt|258,000|mi2|km2|abbr=on}} | tributaries_left = [[Spillimacheen River]], [[Beaver River (Columbia River)|Beaver River]], [[Illecillewaet River]], [[Incomappleux River]], [[Kootenay River]], [[Pend Oreille River]], [[Spokane River]], [[Crab Creek]], [[Snake River]], [[Walla Walla River]], [[John Day River]], [[Deschutes River (Oregon)|Deschutes River]], [[Willamette River]] | tributaries_right = [[Kicking Horse River]], [[Blaeberry River]], [[Canoe River (British Columbia)|Canoe River]], [[Kettle River (Columbia River)|Kettle River]], [[Sanpoil River]], [[Okanogan River]], [[Entiat River]], [[Wenatchee River]], [[Yakima River]], [[Lewis River (Washington)|Lewis River]], [[Cowlitz River]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''ڪولمبيا درياهه''' (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) [[اتر آمريڪا]] جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. <ref>According to the United States Geological Survey fact sheet, [https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf "Largest Rivers in the United States"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709115552/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |date=July 9, 2017 }}, "Rivers are considered large on the basis of one or more of three characteristics: total length from source to mouth, area of basin (watershed) drained by the stream, and average rate of flow (discharge) at the mouth." The Columbia is the largest river of the Pacific Northwest in all three senses.</ref> هي درياءُ [[ڪينيڊا]] جي [[برٽش ڪولمبيا]] واري علائقي ۾ موجود [[راڪي جبل|راڪي جبلن]] مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي [[واشنگٽن رياست]] ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ [[اوريگون|اوريگون رياستن]] جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه <small>1,243</small> ميل (<small>2,000</small> ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (<small>Snake River</small>) آهي. ان جي پاڻي جي [[نيڪال جو طاس]] (<small>drainage basin</small>) لڳ ڀڳ [[فرانس]] جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. The Columbia and its tributaries have been central to the region's culture and economy for thousands of years. They have been used for transportation since ancient times, linking the region's many cultural groups. The river system hosts many species of [[anadromous]] fish, which [[fish migration|migrate]] between [[freshwater]] habitats and the [[saline water|saline]] waters of the Pacific Ocean. These fish—especially the [[salmon]] species—provided the core subsistence for [[Indigenous peoples of the Northwest Plateau|native peoples]]. The first documented European discovery of the Columbia River occurred when Spanish explorer [[Bruno de Heceta]] sighted the river's mouth in 1775. On May 11, 1792, a private American ship, ''[[Columbia Rediviva]]'', under Captain [[Robert Gray (sea captain)|Robert Gray]] from Boston became the first non-indigenous vessel to enter the river. Later that same year [[William Robert Broughton]] of the British Royal Navy commanding [[HMS Chatham (1788)|HMS ''Chatham'']] as part of the [[Vancouver Expedition]], navigated past the [[Oregon Coast Range]] and {{convert|100|mi|abbr=on}} upriver to what is now Vancouver, Washington. In the following decades, [[fur trade|fur-trading]] companies used the Columbia as a key transportation route. Overland explorers entered the [[Willamette Valley]] through the scenic but treacherous [[Columbia River Gorge]], and [[Oregon Country|pioneers]] began to settle the valley in increasing numbers. [[Steamship]]s along the river linked communities and facilitated trade; the [[History of rail transport in the United States#Expansion and consolidation (1878–1916)|arrival of railroads]] in the late 19th century, many running along the river, supplemented these links. Since the late 19th century, public and private sectors have extensively developed the river. To aid ship and barge navigation, [[lock (water transport)|locks]] have been built along the lower Columbia and its tributaries, and [[dredging]] has opened, maintained, and enlarged [[Nautical channel|shipping channels]]. Since the early 20th century, [[dams]] have been built across the river for [[power generation]], [[navigation]], [[irrigation]], and [[flood control]]. The [[list of dams in the Columbia River watershed|14 hydroelectric dams]] on the Columbia's [[main stem]] and many more on its tributaries produce more than 44&nbsp;percent of total U.S. [[Hydroelectricity|hydroelectric generation]]. Production of [[nuclear power]] has taken place at two sites along the river. [[Plutonium]] for [[nuclear weapon]]s was produced for decades at the [[Hanford Site]], which is now the [[National Priorities List|most contaminated nuclear site]] in the United States. These developments have greatly altered river environments in the watershed, mainly through industrial pollution and barriers to fish migration. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪولمبيا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:اوريگن رياست جا درياھه]] [[زمرو:واشنگٽن رياست جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] kbwsap2w8lpq4ijxg8vc8hme700wt5l 416257 416256 2026-10-01T17:03:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 416257 wikitext text/x-wiki {{short description|River in the Pacific Northwest of North America}} {{for|rivers in Colombia|List of rivers of Colombia}} {{Infobox river | name = ڪولمبيا درياهه<br>Columbia River | native_name = {{plainlist | * Wimahl (اپر چنيوڪ ٻولي) * {{native name|yak|Nchʼi-Wàna}} * {{native name|mis|swahʼnetkʼqhu|paren=omit}} ([[Sinixt dialect|Sinixt]])<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/articles/000/naming-the-columbia-river.htm|title=Naming the Columbia River|author=National Park Service|year=2021}}</ref> }} | other_name = | etymology = Captain Robert Gray's ship, ''[[Columbia Rediviva]]'' | nickname = Big River, the River of the West, River Oregon{{sfn|Holbrook|1990}} <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Columbia River from Rowena Crest Viewpoint looking east.jpg | image_caption = Columbia River from Rowena Crest with [[Interstate 84 (Oregon–Utah)|Interstate 84]] on the right | image_size = 280 | map = Columbiarivermap.png | map_size = 280 | map_caption = Columbia River drainage basin | pushpin_map = | pushpin_map_size = 280 | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 4 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada, United States | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = State | subdivision_name3 = [[Washington (state)|Washington]], [[Oregon]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = [[Revelstoke, British Columbia|Revelstoke, BC]], [[Castlegar, British Columbia|Castlegar, BC]], [[Trail, British Columbia|Trail, BC]], [[Wenatchee, Washington|Wenatchee, WA]], [[East Wenatchee, Washington|East Wenatchee, WA]], [[Tri-Cities, Washington|Tri-Cities, WA]], [[The Dalles, Oregon|The Dalles, OR]], [[Hood River, Oregon|Hood River, OR]], [[Portland, Oregon|Portland, OR]], [[Vancouver, Washington|Vancouver, WA]], [[Longview, Washington|Longview, WA]], [[Astoria, Oregon|Astoria, OR]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|1,243|mi|km|abbr=on}}<ref>{{cite web |title = The Columbia River |publisher = Columbia River Keeper |date = 2013 |url = http://columbiariverkeeper.org/the-river/ |access-date = December 5, 2013 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120924004400/http://columbiariverkeeper.org/the-river/ |archive-date = September 24, 2012}}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = [[Astoria, Oregon|Astoria]] (near mouth) | discharge1_avg = (Period: 1951–1980){{cvt|265,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGSrivers" /><ref>{{cite web |last = Kimbrough |first = R. A. |author2 = Ruppert, G. P. |author3 = Wiggins, W. D. |author4 = Smith, R. R. |author5 = Kresch, D. L. |work = Water Resources Data-Washington Water Year 2005 |title = Water Data Report WA-05-1: Klickitat and White Salmon River Basins and the Columbia River from Kennewick to Bonneville Dam |publisher = United States Geological Survey |date = 2006 |url = https://pubs.usgs.gov/wdr/2005/wdr-wa-05-1/pdf/wa00103ADR2005_Figure66.pdf |access-date = April 1, 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120630154948/http://pubs.usgs.gov/wdr/2005/wdr-wa-05-1/pdf/wa00103ADR2005_Figure66.pdf |archive-date = June 30, 2012 |url-status = live }}</ref>{{sfn|Loy|Allan|Buckley|Meacham|2001|pp=164–65}} (Period: 1969–2023){{cvt|234,700|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGSrivers" /> | discharge2_location = [[Westport, Oregon|Port Westward]] | discharge2_min = {{cvt|63,600|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 2001)<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge2_avg = (Period: 1969–2023){{cvt|233,700|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge2_max = {{cvt|864,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1996)<ref name="USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/inventory?site_no=14246900&agency_cd=USGS|title=USGS 14246900 COLUMBIA RIVER AT PORT WESTWARD, NEAR QUINCY, OR}}</ref> | discharge3_location = [[The Dalles, Oregon|The Dalles]] | discharge3_avg = (Period: 1879–2023){{cvt|188,500|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="14105700 COLUMBIA RIVER AT THE DALLES, OR">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=113459&wys_water_yr=2023&site_no=14105700&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=14105700 COLUMBIA RIVER AT THE DALLES, OR}}</ref> | discharge3_min = {{cvt|12,100|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1968)<ref name="USGSrivers" /> | discharge3_max = {{cvt|1,240,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1894)<ref name="USGSrivers" /> | discharge4_location = [[Priest Rapids Dam]] | discharge4_min = {{cvt|36,400|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1962)<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge4_avg = (1960–2023){{cvt|118,200|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge4_max = {{cvt|533,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1961)<ref name="12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=149896&wys_water_yr=2023&site_no=12472800&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12472800 COLUMBIA RIVER BELOW PRIEST RAPIDS DAM, WA}}</ref> | discharge5_location = United States and Canada international boundary | discharge5_min = {{cvt|21,200|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1944)<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> | discharge5_avg = (Period: 1938– 2023){{cvt|99,300|ft3/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> | discharge5_max = {{cvt|550,000|ft3/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1948)<ref name="12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=296266&wys_water_yr=2023&site_no=12399500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=12399500 COLUMBIA RIVER AT INTERNATIONAL BOUNDARY}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Columbia Lake]] | source1_location = British Columbia, Canada | source1_coordinates = {{coord|50|13|35|N|115|51|05|W|display=inline}}<ref>{{cite web |title = Columbia Lake |work = Canadian Geographical Names Data Base |publisher = Natural Resources Canada |date = 2015 |url = http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JATIP |access-date = September 29, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150930175441/http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JATIP |archive-date = September 30, 2015 |url-status = live }}</ref> | source1_elevation = {{cvt|2,690|ft|m|abbr=on}}<ref name="Canadian Encyclopedia">{{cite encyclopedia |last = Marsh |first = James H. |title = Columbia River |encyclopedia = The Canadian Encyclopedia |publisher = Historica Foundation |date = 2013 |url = http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/columbia-river/ |access-date = September 30, 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150922080957/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/columbia-river/ |archive-date = September 22, 2015 |url-status = live }}</ref> | mouth = Pacific Ocean, at [[Clatsop County, Oregon]] / [[Pacific County, Washington]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|46|14|39|N|124|3|29|W|display=inline,title}}<ref>{{cite web|title=Columbia River|work=[[Geographic Names Information System]]|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=November 28, 1980|url={{Gnis3|1140014}}|access-date=April 1, 2008}}</ref> | mouth_elevation = {{convert|0|ft|abbr=on}} | progression = [[پئسيفڪ سمنڊ]] | river_system = ڪولمبيا درياهه | basin_size = {{cvt|258,000|mi2|km2|abbr=on}} | tributaries_left = اسپلماچين درياءُ، [[بيور درياھ]] ، [[ايليسليويٽ درياھ، انڪوماپلاء درياھ]]، ڪوٽني درياءُ، پينڊ اوريل درياءُ، اسپوڪانئ درياءُ، ڪرئب ڪريڪ، سنيڪ درياءُ، والا والا درياءُ، جان ڊئ درياءُ، ڊيشوٽس درياءُ، [[ولاميٽ درياھ]] | tributaries_right = ڪڪنگ هارس درياءُ، بلائبيري درياءُ، ڪئنوئي درياءُ، ڪيٽل درياءُ، سانپوئل درياءُ، اوڪانوگن درياءُ، اينٽياٽ درياءُ، ويناچي درياءُ، ياڪيما درياءُ، ليوس درياءُ، ڪائولز درياءُ | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''ڪولمبيا درياهه''' (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) [[اتر آمريڪا]] جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. <ref>According to the United States Geological Survey fact sheet, [https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf "Largest Rivers in the United States"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709115552/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/pdf/ofr87242.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |date=July 9, 2017 }}, "Rivers are considered large on the basis of one or more of three characteristics: total length from source to mouth, area of basin (watershed) drained by the stream, and average rate of flow (discharge) at the mouth." The Columbia is the largest river of the Pacific Northwest in all three senses.</ref> هي درياءُ [[ڪينيڊا]] جي [[برٽش ڪولمبيا]] واري علائقي ۾ موجود [[راڪي جبل|راڪي جبلن]] مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي [[واشنگٽن رياست]] ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ [[اوريگون|اوريگون رياستن]] جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه <small>1,243</small> ميل (<small>2,000</small> ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (<small>Snake River</small>) آهي. ان جي پاڻي جي [[نيڪال جو طاس]] (<small>drainage basin</small>) لڳ ڀڳ [[فرانس]] جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. ڪولمبيا درياءُ ۽ ان جون شاخون هزارين سالن کان هن خطي جي ثقافت ۽ معيشت جو مرڪزي حصو رهيون آهن. قديم زماني کان وٺي انهن کي اچ وڃ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن خطي جي مختلف ثقافتي گروهن کي پاڻ ۾ ڳنڍيو آهي. هن دريائي نظام ۾ "اينڊرومس" (anadromous) مڇين جون ڪيتريون ئي نوعون موجود آهن، جيڪي مٺي پاڻي وارن رهائشي علائقن ۽ پئسفڪ سمنڊ جي کاري پاڻي جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪنديون آهن. انهن مڇين، خاص طور تي سالمن جي جنس، مقامي ماڻهن جي گذر-سفر جو بنيادي ذريعو مهيا ڪيو. ڪولمبيا درياءُ جي پهرين دستاويزي يورپي دريافت تڏهن ٿي جڏهن اسپيني سياح برونو ڊي هيسيٽا سال 1775ع ۾ هن درياءُ جي دهاني کي ڏٺو. 11 مئي 1792ع تي، بوسٽن جي ڪئپٽن رابرٽ گري جي نگرانيءَ ۾ "ڪولمبيا ريڊيويوا" (<small>Columbia</small> <small>Rediviva</small>) نالي هڪ نجي آمريڪي ٻيڙي، درياءُ ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غير مقامي ٻيڙي بڻي. ساڳئي سال بعد ۾، برٽش رائل نيوي جي وليم رابرٽ بروٽن، جيڪو "وينڪوور مهم" جي حصي طور ”ايڇ ايم ايس چيٿم“ (<small>HMS</small> <small>Chatham</small>) جي ڪمان ڪري رهيو هو، اوريگون جي ساحلي جبلن جي سلسلي کان اڳتي ۽ درياءُ جي وهڪري جي مخالف طرف 100 ميل (160 ڪلوميٽر) مٿي سفر ڪندي ان هنڌ تائين پهتو جتي اڄڪلهه وينڪوور، واشنگٽن واقع آهي. ايندڙ ڏهاڪن ۾، فر جي واپار ڪندڙ ڪمپنين ڪولمبيا کي اچ وڃ جي هڪ اهم رستي طور استعمال ڪيو. خشڪي رستي اچڻ وارا سياح خوبصورت پر خطرناڪ "ڪولمبيا ريور گورج" (دريائي لنگهه) ذريعي "ولا ميٽ واديءَ ۾ داخل ٿيا ۽ آبادڪارن وڏي تعداد ۾ ان واديءَ ۾ رهائش اختيار ڪرڻ شروع ڪئي. درياءُ تي هلندڙ ٻاڦ واري انجڻ جون ٻيڙيون (steamship) مختلف آبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيو ۽ واپار کي آسان بڻايو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ ريلوي جي اچڻ، جنهن جهازن ۽ ٻيڙين جي نيويگيشن ۾ مدد لاءِ، هيٺين ڪولمبيا ۽ ان جي معاون ندين جي ڪناري تي تالا ٺاهيا ويا آهن ۽ ڊريجنگ شپنگ چينلز کي کوليو، برقرار رکيو ۽ وڌايو. 20 صدي جي شروعات کان وٺي، بجلي جي پيداوار، نيويگيشن، آبپاشي ۽ ٻوڏ جي ڪنٽرول لاءِ درياهه تي ڊيم ٺاهيا ويا آهن. ڪولمبيا جي مکيه رستي تي 14 هائيڊرو اليڪٽرڪ ڊيم ۽ ان جي معاون ندين تي ڪيترائي وڌيڪ آمريڪا جي ڪل هائيڊرو اليڪٽرڪ پيداوار جو 44 سيڪڙو کان وڌيڪ پيدا ڪن ٿا. ايٽمي توانائي جي پيداوار درياءَ جي ڪناري ٻن هنڌن تي ٿي چڪي آهي. ايٽمي هٿيارن لاءِ پلوٽونيم ڏهاڪن تائين هانفورڊ ماڳ تي پيدا ڪيو ويو، جيڪو هاڻي آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آلوده ايٽمي ماڳ آهي. انهن ترقيات واٽر شيڊ ۾ درياءَ جي ماحول کي، خاص طور تي صنعتي آلودگي ۽ مڇي جي لڏپلاڻ ۾ رڪاوٽن جي ذريعي، تمام گهڻو تبديل ڪيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪولمبيا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:اوريگن رياست جا درياھه]] [[زمرو:واشنگٽن رياست جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] s54ilsbu5zwum016wbsyyz1ebgrvy48 0 103474 416200 416199 2026-10-01T11:59:29Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416200 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}} {{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} {{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}} {{Infobox ethnic group | group = Yakuts | native_name = ''Саха'' | image = File:Yakuts Sakhas.jpg | image_caption = Yakuts, early 20th century | pop = {{circa|'''500,000'''}} | region1 = {{Flag|Russia}} | pop1 = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|United States}} | pop2 = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}} | region3 = {{Flag|Canada}} | pop3 = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}} | languages = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)<BR/> [[English language|English]] (in Canada and the U.S.) | religions = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]] | related = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]] }} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' (روسي: <small>саха</small>، ج: <small>сахалар</small>، ساکالار) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:سائبيريا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] cregy1f7pjdgvn13d6lziq5vxcfmved 416201 416200 2026-10-01T12:00:44Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416201 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}} {{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} {{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}} {{Infobox ethnic group | group = Yakuts | native_name = ''Саха'' | image = File:Yakuts Sakhas.jpg | image_caption = Yakuts, early 20th century | pop = {{circa|'''500,000'''}} | region1 = {{Flag|Russia}} | pop1 = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|United States}} | pop2 = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}} | region3 = {{Flag|Canada}} | pop3 = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}} | languages = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)<BR/> [[English language|English]] (in Canada and the U.S.) | religions = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]] | related = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]] }} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' (روسي: <small>саха</small>، ج: <small>сахалар</small>، ساکالار) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:سائبيريا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] lm0shydszp8utfdnzar9b6rzin8ga96 416209 416201 2026-10-01T12:12:47Z Ibne maryam 17680 416209 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}} {{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} {{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}} {{Infobox ethnic group | group = Yakuts | native_name = ''Саха'' | image = File:Yakuts Sakhas.jpg | image_caption = Yakuts, early 20th century | pop = {{circa|'''500,000'''}} | region1 = {{Flag|Russia}} | pop1 = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|United States}} | pop2 = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}} | region3 = {{Flag|Canada}} | pop3 = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}} | languages = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)<BR/> [[English language|English]] (in Canada and the U.S.) | religions = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]] | related = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]] }} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' (روسي: <small>саха</small>، ج: <small>сахалар</small>، ساکالار) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:ساکا جمهوريه جا ماڻهو]] [[زمرو:سائبيريا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي جا ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] 93rpmbxreqyx0r22fqq3p5us3otnrl7 416211 416209 2026-10-01T12:17:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 416211 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}} {{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} {{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}} {{Infobox ethnic group | group = Yakuts | native_name = ''Саха'' | image = File:Yakuts Sakhas.jpg | image_caption = Yakuts, early 20th century | pop = {{circa|'''500,000'''}} | region1 = {{Flag|Russia}} | pop1 = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|United States}} | pop2 = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}} | region3 = {{Flag|Canada}} | pop3 = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}} | languages = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)<BR/> [[English language|English]] (in Canada and the U.S.) | religions = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]] | related = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]] }} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: <small>саха</small> ؛ <small>сахалар</small>، <small>ساکالار</small>) هڪ [[ترڪ قوم|ترڪ]] [[نسلي گروھ|نسلي گروهه]] آهي جيڪو اتر [[سائبيريا]]، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي [[ترڪ ٻوليون|ترڪ ٻولين]] جي سائبيريائي شاخ سان تعلق رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:ساکا جمهوريه جا ماڻهو]] [[زمرو:سائبيريا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي جا ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] n941c8mq7mnpuh5stzy4mhdf3ldb0sh 14 103478 416202 2026-10-01T12:03:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ساکا جمهوريه جا ماڻهو]] [[زمرو:سائبيريا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:سائبيريا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي جا ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] 416202 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ساکا جمهوريه جا ماڻهو]] [[زمرو:سائبيريا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:سائبيريا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي جا ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] 77f79q7voqny1yhucwnfqp7knn59c3y 416206 416202 2026-10-01T12:07:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 416206 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ساکا جمهوريه جا ماڻهو]] [[زمرو:سائبيريا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي جا ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] 5y2u9kgypqpye78l2ajktbkxpeq5ptr 416210 416206 2026-10-01T12:13:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 416210 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ساکا جمهوريه جا ماڻهو]] [[زمرو:سائبيريا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] suwwb3bcpelt9f8rweld5q1syyszlpe 14 103479 416203 2026-10-01T12:04:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]] 416203 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]] 7qv4u6xltld0vr6vc93pawh158263sl 14 103480 416204 2026-10-01T12:05:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] 416204 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] 9ytzge0vas56aeen9y2jttg8yi8ea8a 14 103481 416205 2026-10-01T12:07:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] 416205 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] 2r8zxi1fn9cw07qm20aeqy7d56rg2n1 14 103482 416207 2026-10-01T12:09:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] 416207 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] frj61kfy8n9ik8iobmulwyl8dxqedej 14 103483 416208 2026-10-01T12:11:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] 416208 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:سائبيريا جا ماڻهو]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] eb6255127bebmn6zckv0vh8xp3scxem 0 103484 416212 2026-10-01T12:26:15Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1374579286|Krasnoyarsk Krai]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 416212 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Krasnodar Krai}}'''ڪراسنويارسڪ ڪرائي''' (<small>Krasnoyarsk Krai</small>) {{Efn|{{langx|ru|Красноярский край|Krasnoyárskiy kray}}, {{IPA|ru|krəsnɐˈjarskʲɪj ˈkraj|IPA}}}} [[روس]] جو هڪ وفاقي ماتحت (ڪرائي) آهي جيڪو [[سائبيريا]] ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪراسنويارسڪ شهر آهي، جيڪو [[نوووسبرسڪ|نووسبيرسڪ]] کان پوءِ سائبيريا جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سائبيرين وفاقي ضلعي جي اڌ حصي تي مشتمل، ڪراسنويارسڪ ڪرائي روس جو سڀ کان وڏو ڪرائي آهي، پاڙيسري [[ساکا جمهوريا]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٻيو نمبر وڏو وفاقي ماتحت ۽ دنيا ۾ علائقي جي لحاظ کان ٽئي وڏو ذيلي ورهاست آهي. ڪرائي جي ايراضي 2366797 چورس ڪلوميٽر (913825 چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪي روس جي ڪل ايراضي جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو آهي. 2021 جي مردم شماري موجب ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي آبادي 28,56,971 هئي. lebin5l9673ncqjqchy77xbd2g1ufkw 416213 416212 2026-10-01T12:26:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416213 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Krasnodar Krai}}'''ڪراسنويارسڪ ڪرائي''' (<small>Krasnoyarsk Krai</small>) {{Efn|{{langx|ru|Красноярский край|Krasnoyárskiy kray}}, {{IPA|ru|krəsnɐˈjarskʲɪj ˈkraj|IPA}}}} [[روس]] جو هڪ وفاقي ماتحت (ڪرائي) آهي جيڪو [[سائبيريا]] ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪراسنويارسڪ شهر آهي، جيڪو [[نوووسبرسڪ|نووسبيرسڪ]] کان پوءِ سائبيريا جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سائبيرين وفاقي ضلعي جي اڌ حصي تي مشتمل، ڪراسنويارسڪ ڪرائي روس جو سڀ کان وڏو ڪرائي آهي، پاڙيسري [[ساکا جمهوريا]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٻيو نمبر وڏو وفاقي ماتحت ۽ دنيا ۾ علائقي جي لحاظ کان ٽئي وڏو ذيلي ورهاست آهي. ڪرائي جي ايراضي 2366797 چورس ڪلوميٽر (913825 چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪي روس جي ڪل ايراضي جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو آهي. 2021 جي مردم شماري موجب ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي آبادي 28,56,971 هئي. [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] ojacs9k8l02a8qn2c9pur0ltobhai69 416214 416213 2026-10-01T12:27:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:روس جا ڪرائي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416214 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Krasnodar Krai}}'''ڪراسنويارسڪ ڪرائي''' (<small>Krasnoyarsk Krai</small>) {{Efn|{{langx|ru|Красноярский край|Krasnoyárskiy kray}}, {{IPA|ru|krəsnɐˈjarskʲɪj ˈkraj|IPA}}}} [[روس]] جو هڪ وفاقي ماتحت (ڪرائي) آهي جيڪو [[سائبيريا]] ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪراسنويارسڪ شهر آهي، جيڪو [[نوووسبرسڪ|نووسبيرسڪ]] کان پوءِ سائبيريا جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سائبيرين وفاقي ضلعي جي اڌ حصي تي مشتمل، ڪراسنويارسڪ ڪرائي روس جو سڀ کان وڏو ڪرائي آهي، پاڙيسري [[ساکا جمهوريا]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٻيو نمبر وڏو وفاقي ماتحت ۽ دنيا ۾ علائقي جي لحاظ کان ٽئي وڏو ذيلي ورهاست آهي. ڪرائي جي ايراضي 2366797 چورس ڪلوميٽر (913825 چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪي روس جي ڪل ايراضي جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو آهي. 2021 جي مردم شماري موجب ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي آبادي 28,56,971 هئي. [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] [[زمرو:روس جا ڪرائي]] tqtxc4ysaf22zl2h192c4cifxjxojb4 416215 416214 2026-10-01T12:31:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 416215 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Krasnodar Krai}} '''ڪراسنويارسڪ ڪرائي''' (<small>Krasnoyarsk Krai</small>، روسي: Красноярский край، ڪريسنايارسڪيا ڪرئ) [[روس]] جو هڪ وفاقي ماتحت (ڪرائي) آهي جيڪو [[سائبيريا]] ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪراسنويارسڪ شهر آهي، جيڪو [[نوووسبرسڪ]] کان پوءِ سائبيريا جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سائبيرين وفاقي ضلعي جي اڌ حصي تي مشتمل، ڪراسنويارسڪ ڪرائي روس جو سڀ کان وڏو ڪرائي آهي، پاڙيسري [[ساکا جمهوريا]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٻيو نمبر وڏو وفاقي ماتحت ۽ دنيا ۾ علائقي جي لحاظ کان ٽئي وڏي ذيلي ورهاست آهي. ڪرائي جي ايراضي 23,66,797 چورس ڪلوميٽر (9,13,825 چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪي روس جي ڪل ايراضي جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو آهي. سال 2021ع جي مردم شماري موجب ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي آبادي 28,56,971 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] [[زمرو:روس جا ڪرائي]] 9cov76sp9wnefp0ax1b7mmf7re2zone 416216 416215 2026-10-01T12:34:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 416216 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Krasnodar Krai}} '''ڪراسنويارسڪ ڪرائي''' (روسي: <small>Красноярский край</small>، ڪريسنايارسڪيا ڪرئ) [[روس]] جو هڪ وفاقي ماتحت (ڪرائي) آهي جيڪو [[سائبيريا]] ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪراسنويارسڪ شهر آهي، جيڪو [[نوووسبرسڪ]] کان پوءِ سائبيريا جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سائبيرين وفاقي ضلعي جي اڌ حصي تي مشتمل، ڪرائي روس جو سڀ کان وڏو ڪرائي آهي، پاڙيسري [[ساکا جمهوريا]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٻيو نمبر وڏو وفاقي ماتحت ۽ دنيا ۾ علائقي جي لحاظ کان ٽئي وڏي ذيلي ورهاست آهي. ڪرائي <small>23,66,797</small> چورس ڪلوميٽر (<small>9,13,825</small> چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪا روس جي ڪل ايراضي جي لڳ ڀڳ <small>13</small> سيڪڙو آهي. سال <small>2021</small>ع جي مردم شماري موجب ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي آبادي 28,56,971 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] [[زمرو:روس جا ڪرائي]] ifnwaaf6244wvl2knfg99jmc7awsj8i 416217 416216 2026-10-01T12:36:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 416217 wikitext text/x-wiki {{Short description|First-level administrative division of Russia}} {{Distinguish|Krasnodar Krai}} {{Infobox Russian federal subject |en_name =Krasnoyarsk Krai |ru_name =Красноярский край |image_map=Map of Russia (2014–2022) - Krasnoyarsk Krai.svg |coordinates={{coord|59|53|N|91|40|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg |image_flag=Flag of Krasnoyarsk Krai.svg |flag_size = 125px |anthem = Anthem of Krasnoyarsk Krai |political_status=Krai |political_status_link=Krais of Russia |federal_district=[[Siberian Federal District|Siberian]] |economic_region=[[East Siberian economic region|East Siberian]] |adm_ctr_type =Administrative center |adm_ctr_name =[[Krasnoyarsk]] |pop_2021census=2,856,971 |pop_2021census_rank=14th |urban_pop_2021census=79.3% |rural_pop_2021census=20.7% |pop_2021census_ref=<ref name="2021Census2">{{Ru-pop-ref|2021census}}</ref> |pop_latest =2858700 |pop_latest_date=March 2015 |pop_latest_ref=<ref name="201503Est">Krasnoyarsk Krai Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://web.krasstat.gks.ru/doklad/12/dok.htm#02-1.1 Социально-экономическое положение Красноярского края в январе–марте 2015&nbsp;года] {{in lang|ru}}</ref> | demographics_type2 = GDP {{nobold|(nominal, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://rosstat.gov.ru/statistics/accounts# |title=Валовой региональный продукт - Врп с 1998-2024 года|website=rosstat.gov.ru}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[Russian ruble|₽]]{{FXConvert|RUS|3720|b|lk=on}} | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = ₽{{FXConvert|RUS|1307051|lk=on}} |area_km2 =2366797 |area_km2_rank=2nd |established_date=December&nbsp;7, 1934 |established_date_ref=<ref name="DateEstablished">Resolution of December&nbsp;7, 1934</ref> |license_plates=24, 84, 88, 124, 224 |ISO=RU-KYA |leader_title=[[Governor of Krasnoyarsk Krai|Governor]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Krasnoyarsk Krai, Article&nbsp;46</ref> |leader_name =[[Mikhail Kotyukov]] |leader_name_ref=<ref>{{Cite web|date=20 April 2023|title=Krasnoyarsk Territory to be headed by Deputy Minister of Finance Kotyukov|url=https://novayagazeta.eu/articles/2023/04/20/krasnoiarskii-krai-vozglavit-zamministra-finansov-kotiukov-news|access-date=21 April 2023|website=Novay Gazeta Europe|language=ru}}</ref> |legislature =[[Legislative Assembly of Krasnoyarsk Krai|Legislative Assembly]] |legislature_ref=<ref name="HeadLegis" /> |website =[http://www.krskstate.ru www.krskstate.ru] }} {{فرق سڃاڻ|Krasnodar Krai}} '''ڪراسنويارسڪ ڪرائي''' (روسي: <small>Красноярский край</small>، ڪريسنايارسڪيا ڪرئ) [[روس]] جو هڪ وفاقي ماتحت (ڪرائي) آهي جيڪو [[سائبيريا]] ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪراسنويارسڪ شهر آهي، جيڪو [[نوووسبرسڪ]] کان پوءِ سائبيريا جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سائبيرين وفاقي ضلعي جي اڌ حصي تي مشتمل، ڪرائي روس جو سڀ کان وڏو ڪرائي آهي، پاڙيسري [[ساکا جمهوريا]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٻيو نمبر وڏو وفاقي ماتحت ۽ دنيا ۾ علائقي جي لحاظ کان ٽئي وڏي ذيلي ورهاست آهي. ڪرائي <small>23,66,797</small> چورس ڪلوميٽر (<small>9,13,825</small> چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪا روس جي ڪل ايراضي جي لڳ ڀڳ <small>13</small> سيڪڙو آهي. سال <small>2021</small>ع جي مردم شماري موجب ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي آبادي 28,56,971 هئي. '''Krasnoyarsk Krai'''{{efn|{{langx|ru|Красноярский край|Krasnoyárskiy kray}}, {{IPA|ru|krəsnɐˈjarskʲɪj ˈkraj|IPA}}}} is a [[federal subjects of Russia|federal subject]] (a [[krai]]) of [[Russia]] located in [[Siberia]]. Its [[administrative center]] is the [[types of inhabited localities in Russia|city]] of [[Krasnoyarsk]], the second-largest city in Siberia after [[Novosibirsk]]. Comprising half of the [[Siberian Federal District]], Krasnoyarsk Krai is the largest krai in Russia, the [[list of subdivisions of Russia by area|second-largest federal subject]] in the country after neighboring [[Sakha Republic|Sakha]], and the [[list of the largest country subdivisions by area|third-largest country subdivision by area]] in the world. The krai covers an area of {{convert|2366797|km2|sp=us}}, constituting roughly 13% of Russia's total area. Krasnoyarsk Krai has a population of 2,856,971 as of the [[2021 Russian census|2021 census]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] [[زمرو:روس جا ڪرائي]] rloeg7qmbyio6k019xfp7unzqo28ru9 416218 416217 2026-10-01T12:38:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 416218 wikitext text/x-wiki {{Short description|First-level administrative division of Russia}} {{Distinguish|Krasnodar Krai}} {{Infobox Russian federal subject |en_name =Krasnoyarsk Krai |ru_name =Красноярский край |image_map=Map of Russia (2014–2022) - Krasnoyarsk Krai.svg |coordinates={{coord|59|53|N|91|40|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg |image_flag=Flag of Krasnoyarsk Krai.svg |flag_size = 125px |anthem = Anthem of Krasnoyarsk Krai |political_status=Krai |political_status_link=Krais of Russia |federal_district=[[Siberian Federal District|Siberian]] |economic_region=[[East Siberian economic region|East Siberian]] |adm_ctr_type =Administrative center |adm_ctr_name =[[Krasnoyarsk]] |pop_2021census=2,856,971 |pop_2021census_rank=14th |urban_pop_2021census=79.3% |rural_pop_2021census=20.7% |pop_2021census_ref=<ref name="2021Census2">{{Ru-pop-ref|2021census}}</ref> |pop_latest =2858700 |pop_latest_date=March 2015 |pop_latest_ref=<ref name="201503Est">Krasnoyarsk Krai Territorial Branch of the [[Russian Federal State Statistics Service|Federal State Statistics Service]]. [http://web.krasstat.gks.ru/doklad/12/dok.htm#02-1.1 Социально-экономическое положение Красноярского края в январе–марте 2015&nbsp;года] {{in lang|ru}}</ref> | demographics_type2 = GDP {{nobold|(nominal, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://rosstat.gov.ru/statistics/accounts# |title=Валовой региональный продукт - Врп с 1998-2024 года|website=rosstat.gov.ru}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[Russian ruble|₽]]{{FXConvert|RUS|3720|b|lk=on}} | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = ₽{{FXConvert|RUS|1307051|lk=on}} |area_km2 =2366797 |area_km2_rank=2nd |established_date=December&nbsp;7, 1934 |established_date_ref=<ref name="DateEstablished">Resolution of December&nbsp;7, 1934</ref> |license_plates=24, 84, 88, 124, 224 |ISO=RU-KYA |leader_title=[[Governor of Krasnoyarsk Krai|Governor]] |leader_title_ref=<ref name="HeadLegis">Charter of Krasnoyarsk Krai, Article&nbsp;46</ref> |leader_name =[[Mikhail Kotyukov]] |leader_name_ref=<ref>{{Cite web|date=20 April 2023|title=Krasnoyarsk Territory to be headed by Deputy Minister of Finance Kotyukov|url=https://novayagazeta.eu/articles/2023/04/20/krasnoiarskii-krai-vozglavit-zamministra-finansov-kotiukov-news|access-date=21 April 2023|website=Novay Gazeta Europe|language=ru}}</ref> |legislature =[[Legislative Assembly of Krasnoyarsk Krai|Legislative Assembly]] |legislature_ref=<ref name="HeadLegis" /> |website =[http://www.krskstate.ru www.krskstate.ru] }} {{فرق سڃاڻ|Krasnodar Krai}} '''ڪراسنويارسڪ ڪرائي''' (روسي: <small>Красноярский край</small>، ڪريسنايارسڪيا ڪرئ) [[روس]] جو هڪ وفاقي ماتحت (ڪرائي) آهي جيڪو [[سائبيريا]] ۾ واقع آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪراسنويارسڪ شهر آهي، جيڪو [[نوووسبرسڪ]] کان پوءِ سائبيريا جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. سائبيرين وفاقي ضلعي جي اڌ حصي تي مشتمل، ڪرائي روس جو سڀ کان وڏو ڪرائي آهي، پاڙيسري [[ساکا جمهوريا]] کان پوءِ ملڪ ۾ ٻيو نمبر وڏو وفاقي ماتحت ۽ دنيا ۾ علائقي جي لحاظ کان ٽئي وڏي ذيلي ورهاست آهي. ڪرائي <small>23,66,797</small> چورس ڪلوميٽر (<small>9,13,825</small> چورس ميل) تي پکڙيل آهي، جيڪا روس جي ڪل ايراضي جي لڳ ڀڳ <small>13</small> سيڪڙو آهي. سال <small>2021</small>ع جي مردم شماري موجب ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي آبادي 28,56,971 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] [[زمرو:روس جا ڪرائي]] 6t7xti82g8kppu403bgzvtaes5rd3z3 0 103485 416219 2026-10-01T13:54:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: يوڪون درياءُ (Yukon River) اتر-اولهه اتر آمريڪا جو هڪ اهم آبي وهڪرو آهي. برٽش ڪولمبيا ۾ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، اهو ڪينيڊا جي يوڪون واري علائقي (جنهن جو نالو به هن درياءَ جي نالي تي رکيو ويو آهي) مان وهي ٿو. درياءَ جو هيٺيون اڌ حصو اولهه طرف آمريڪا جي رياست الاسڪا مان وه... 416219 wikitext text/x-wiki يوڪون درياءُ (Yukon River) اتر-اولهه اتر آمريڪا جو هڪ اهم آبي وهڪرو آهي. برٽش ڪولمبيا ۾ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، اهو ڪينيڊا جي يوڪون واري علائقي (جنهن جو نالو به هن درياءَ جي نالي تي رکيو ويو آهي) مان وهي ٿو. درياءَ جو هيٺيون اڌ حصو اولهه طرف آمريڪا جي رياست الاسڪا مان وهي اڳتي وڌي ٿو. هي درياءُ 3,190 ڪلوميٽر (1,980 ميل) ڊگهو آهي ۽ يوڪون-ڪسڪوڪوِم ڊيلٽا (Yukon–Kuskokwim Delta) وٽ بيرنگ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جي وهڪري جي سراسري مقدار 6,400 کان 7,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (230,000 کان 250,000 ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 854,700 چورس ڪلوميٽر (330,000 چورس ميل) آهي، جنهن مان 323,800 چورس ڪلوميٽر (125,000 چورس ميل) حصو ڪينيڊا ۾ واقع آهي. اهو ڪل علائقو ٽيڪساس يا البرٽا جي علائقي کان 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ وسيع آهي. 2punyvnng6su16yrtj6o8hy98bzm2bl 416220 416219 2026-10-01T13:55:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪينيڊا جا درياھه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416220 wikitext text/x-wiki يوڪون درياءُ (Yukon River) اتر-اولهه اتر آمريڪا جو هڪ اهم آبي وهڪرو آهي. برٽش ڪولمبيا ۾ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، اهو ڪينيڊا جي يوڪون واري علائقي (جنهن جو نالو به هن درياءَ جي نالي تي رکيو ويو آهي) مان وهي ٿو. درياءَ جو هيٺيون اڌ حصو اولهه طرف آمريڪا جي رياست الاسڪا مان وهي اڳتي وڌي ٿو. هي درياءُ 3,190 ڪلوميٽر (1,980 ميل) ڊگهو آهي ۽ يوڪون-ڪسڪوڪوِم ڊيلٽا (Yukon–Kuskokwim Delta) وٽ بيرنگ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جي وهڪري جي سراسري مقدار 6,400 کان 7,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (230,000 کان 250,000 ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 854,700 چورس ڪلوميٽر (330,000 چورس ميل) آهي، جنهن مان 323,800 چورس ڪلوميٽر (125,000 چورس ميل) حصو ڪينيڊا ۾ واقع آهي. اهو ڪل علائقو ٽيڪساس يا البرٽا جي علائقي کان 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ وسيع آهي. [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] bkm1t9kywop7yjkfyybm5hscec2wtls 416221 416220 2026-10-01T13:56:29Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الاسڪا رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416221 wikitext text/x-wiki يوڪون درياءُ (Yukon River) اتر-اولهه اتر آمريڪا جو هڪ اهم آبي وهڪرو آهي. برٽش ڪولمبيا ۾ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، اهو ڪينيڊا جي يوڪون واري علائقي (جنهن جو نالو به هن درياءَ جي نالي تي رکيو ويو آهي) مان وهي ٿو. درياءَ جو هيٺيون اڌ حصو اولهه طرف آمريڪا جي رياست الاسڪا مان وهي اڳتي وڌي ٿو. هي درياءُ 3,190 ڪلوميٽر (1,980 ميل) ڊگهو آهي ۽ يوڪون-ڪسڪوڪوِم ڊيلٽا (Yukon–Kuskokwim Delta) وٽ بيرنگ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جي وهڪري جي سراسري مقدار 6,400 کان 7,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (230,000 کان 250,000 ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 854,700 چورس ڪلوميٽر (330,000 چورس ميل) آهي، جنهن مان 323,800 چورس ڪلوميٽر (125,000 چورس ميل) حصو ڪينيڊا ۾ واقع آهي. اهو ڪل علائقو ٽيڪساس يا البرٽا جي علائقي کان 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ وسيع آهي. [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:الاسڪا رياست]] pwj979pholwasjnzp811k6rnosuwase 416222 416221 2026-10-01T13:59:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416222 wikitext text/x-wiki يوڪون درياءُ (Yukon River) اتر-اولهه اتر آمريڪا جو هڪ اهم آبي وهڪرو آهي. برٽش ڪولمبيا ۾ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، اهو ڪينيڊا جي يوڪون واري علائقي (جنهن جو نالو به هن درياءَ جي نالي تي رکيو ويو آهي) مان وهي ٿو. درياءَ جو هيٺيون اڌ حصو اولهه طرف آمريڪا جي رياست الاسڪا مان وهي اڳتي وڌي ٿو. هي درياءُ 3,190 ڪلوميٽر (1,980 ميل) ڊگهو آهي ۽ يوڪون-ڪسڪوڪوِم ڊيلٽا (Yukon–Kuskokwim Delta) وٽ بيرنگ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جي وهڪري جي سراسري مقدار 6,400 کان 7,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (230,000 کان 250,000 ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 854,700 چورس ڪلوميٽر (330,000 چورس ميل) آهي، جنهن مان 323,800 چورس ڪلوميٽر (125,000 چورس ميل) حصو ڪينيڊا ۾ واقع آهي. اهو ڪل علائقو ٽيڪساس يا البرٽا جي علائقي کان 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ وسيع آهي. [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:الاسڪا رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] i8hi72xalwrp7s3lap4poys3hxueupb 416223 416222 2026-10-01T14:04:04Z Ibne maryam 17680 /* */ 416223 wikitext text/x-wiki {{Short description|Major watercourse in northwestern North America}} {{Infobox river | name = Yukon River | native_name = {{native name list |tag1=gwi |name1=Ųųg Han |tag2=gwi |name2=Yuk Han |tag3=esu |name3=Kuigpak |tag4=ik |name4=Kuukpak |tag5=ing |name5=Yeqin |tag6=haa |name6=Tth'echù' |tag7=haa |name7=Chuu k'onn |tag8=tce |name8=Chu Nìikwän }} | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Canoeing the Yukon River.jpg | image_size = | image_caption = Canoeing the Yukon River | map = Yukon watershed.png | map_size = | map_caption = Location of the Yukon River and watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 3 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Countries | subdivision_name1 = {{hlist| United States|Canada}} | subdivision_type2 = [[U.S. state|State]] | subdivision_name2 = [[Alaska]] | subdivision_type3 = [[Provinces and territories of Canada#Provinces|Province]]/[[Provinces and territories of Canada#Territories|Territory]] | subdivision_name3 = {{hlist| [[British Columbia]]|[[Yukon]]}} | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|3,190|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = {{convert|0.8|km|mi|abbr=on}} [[Rampart, Alaska|Rampart]] to [[Tanana, Alaska|Tanana]];<ref name="Yukon River Panel">{{Cite web|url=http://rapidsresearch.com/html/yukon_river_panel.html|title=Rapids Information for Yukon River Panel, Canada|website=rapidsresearch.com}}</ref> {{convert|820-1,000|m|abbr=on}} ([[Pilot Station]])<ref name="Yukon (Pilot) River">{{Cite web|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=sonar.site_info&site=12|title=Yukon (Pilot) Site and River, Alaska Fisheries Sonar, Alaska Department of Fish and Game|website=www.adfg.alaska.gov}}</ref> | width_max = | depth_min = | depth_avg = {{convert|9.1|-|12.1|m|abbr=on}} ([[Rampart, Alaska|Rampart]] to [[Tanana, Alaska|Tanana]]);<ref name="Yukon River Panel"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} ([[Rampart, Alaska|Rampart]]);<ref name="Yukon River Panel"/> {{convert|24.4|m|abbr=on}} ([[Pilot Station]])<ref name="Yukon (Pilot) River"/> | discharge2_location = [[Pilot Station]] | discharge2_min = {{cvt|35,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1984)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=1155&wys_water_yr=2023&site_no=15565447&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=Water-Year Summary for Site USGS 15565447}}</ref> | discharge2_avg = (Period: 1976–2024){{cvt|236,300|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447"/><ref name="online.ucpress.edu">{{cite journal|url=https://online.ucpress.edu/elementa/article/9/1/00098/117201/Changing-freshwater-contributions-to-the-ArcticA|doi=10.1525/elementa.2020.00098 |title=Changing freshwater contributions to the Arctic |year=2021 |last1=Stadnyk |first1=Tricia A. |last2=Tefs |first2=A. |last3=Broesky |first3=M. |last4=Déry |first4=S. J. |last5=Myers |first5=P. G. |last6=Ridenour |first6=N. A. |last7=Koenig |first7=K. |last8=Vonderbank |first8=L. |last9=Gustafsson |first9=D. |journal=Elementa: Science of the Anthropocene |volume=9 |issue=1 |page=00098 |s2cid=236682638 |doi-access=free |bibcode=2021EleSA...9...98S }}</ref> | discharge2_max = {{cvt|1,240,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 2005)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447"/> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Juneau Icefield|Llewellyn Glacier]] at [[Atlin Lake]] | source1_location = [[Atlin District]], [[British Columbia]], Canada | source1_coordinates = {{coord|59|10|N|133|50|W|display= inline}} | source1_elevation = {{cvt|669|m}}<ref>{{cite web |title= Atlin Lake |url= https://www.peakbagger.com/KeyCol.aspx?pid=779 |publisher=Peakbagger.com |access-date= October 11, 2020}}</ref> | mouth = [[Bering Sea]] | mouth_location = [[Kusilvak Census Area, Alaska|Kusilvak]], [[Alaska]], U.S. | mouth_coordinates = {{coord|62|35|55|N|164|48|00|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{cvt|0|m}} | progression = [[Bering Sea]] | river_system = [[Yukon River]] | basin_size = {{cvt|854,700|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada">{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf|title=Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada|last1=Timothy|first1=P. Brabets|year=2000}}</ref> | tributaries_left = [[White River (Yukon)|White]], [[Fortymile River|Fortymile]], [[Birch Creek (Yukon River tributary)|Birch Creek]], [[Tanana River|Tanana]], [[Nowitna River|Nowitna]], [[Innoko River|Innoko]] | tributaries_right = Tagish River, [[Atlin River|Atlin]], [[Teslin River|Teslin]], [[Big Salmon River (Yukon)|Big Salmon]], [[Pelly River|Pelly]], [[Stewart River (Yukon)|Stewart]], [[Klondike River|Klondike]], [[Porcupine River|Porcupine]], [[Christian River|Christian]], [[Chandalar River|Chandalar]], [[Melozitna River|Melozitna]], [[Koyukuk River|Koyukuk]], [[Anvik River|Anvik]], [[Atchuelinguk River|Atchuelinguk]], [[Andreafsky River|Andreafsky]] | custom_label = | custom_data = | discharge1_location = [[Yukon Delta]] | discharge1_avg = {{cvt|7,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="DISTRIBUTION AND SEASONAL ABUNDANCE OF JUVENILE SALMON AND OTHER FISHES IN THE YUKON DELTA">{{cite book|url=https://espis.boem.gov/final%20reports/86.pdf|title=DISTRIBUTION AND SEASONAL ABUNDANCE OF JUVENILE SALMON AND OTHER FISHES IN THE YUKON DELTA|last1=Douglas|first1=J. Martin|last2=Clifford|first2=J. Whitmus|last3=Lon|first3=E. Hachmeister|year=1987}}</ref><ref name="Yukon">{{Cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=145&catid=315&Itemid=179|title=Rivers Network - Yukon|first=Eric|last=Tilman|website=Rivers Network}}</ref> | discharge3_location = [[Stevens Village, Alaska|Stevens Village]] | discharge3_min = {{cvt|14,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1997)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=326398&wys_water_yr=2023&site_no=15453500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=Water-Year Summary for Site USGS 15453500}}</ref> | discharge3_avg = (Period: 1977–2024){{cvt|123,300|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGS 15453500 YUKON RIVER NR STEVENS VILLAGE AK">{{Cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual?referred_module=sw&amp;site_no=15453500&amp;por_15453500_326398=623988,00060,326398,1977,2024&amp;year_type=W&amp;format=html_table&amp;date_format=YYYY-MM-DD&amp;rdb_compression=file&amp;submitted_form=parameter_selection_list|title=USGS Surface Water data for USA: USGS Surface-Water Annual Statistics|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500"/> | discharge3_max = {{cvt|827,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1992)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500"/> | discharge4_location = [[Dawson City|Dawson]] | discharge4_avg = (Period: 1944–1980){{cvt|78,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin">{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/fs/2008/3005|title=Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin|year=2008}}</ref><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/> | discharge4_max = {{cvt|527,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1964)<ref name="Peak Streamflow for the Nation CAX01 15305700 YUKON R AT DAWSON YT">{{Cite web|url=https://nwis.waterdata.usgs.gov/nwis/peak?site_no=15305700&agency_cd=CAX01&format=html|title=USGS Surface Water for USA: Peak Streamflow|website=nwis.waterdata.usgs.gov}}</ref> | discharge5_location = [[Whitehorse]] | discharge5_avg = (Period: 1944–2010){{cvt|8,600|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin"/><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/><ref name="Marsh Lake Fall-Winter Storage Concept Hydrology Baseline Report">{{cite book|url=https://yukonenergy.ca/media/site_documents/Southern_Lakes/Baseline_Studies/Baseline%20Report%20HYDROLOGY%20Southern%20Lakes%20Enhanced%20Storage%20Concept.pdf|title=Marsh Lake Fall-Winter Storage Concept Hydrology Baseline Report|year=2011}}</ref> | extra = <ref>{{cite web|author1= Brabets, Timothy P |author2= Wang, Bronwen |author3= Meade, Robert H. | title= Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada | url= https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf | publisher= [[United States Geological Survey]] | year= 2000 | access-date= March 5, 2010}}</ref><ref name=britannica>{{Britannica|654842}}</ref> }} يوڪون درياءُ (Yukon River) اتر-اولهه اتر آمريڪا جو هڪ اهم آبي وهڪرو آهي. برٽش ڪولمبيا ۾ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، اهو ڪينيڊا جي يوڪون واري علائقي (جنهن جو نالو به هن درياءَ جي نالي تي رکيو ويو آهي) مان وهي ٿو. درياءَ جو هيٺيون اڌ حصو اولهه طرف آمريڪا جي رياست الاسڪا مان وهي اڳتي وڌي ٿو. هي درياءُ 3,190 ڪلوميٽر (1,980 ميل) ڊگهو آهي ۽ يوڪون-ڪسڪوڪوِم ڊيلٽا (Yukon–Kuskokwim Delta) وٽ بيرنگ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جي وهڪري جي سراسري مقدار 6,400 کان 7,000 ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (230,000 کان 250,000 ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو 854,700 چورس ڪلوميٽر (330,000 چورس ميل) آهي، جنهن مان 323,800 چورس ڪلوميٽر (125,000 چورس ميل) حصو ڪينيڊا ۾ واقع آهي. اهو ڪل علائقو ٽيڪساس يا البرٽا جي علائقي کان 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ وسيع آهي. The '''Yukon River''' is a major watercourse of northwestern North America. From its source in [[British Columbia]], it flows through Canada's territory of [[Yukon]] (itself named after the river). The lower half of the river continues westward through the [[U.S. state]] of [[Alaska]]. The river is {{convert|3190|km}}<ref name=britannica /><ref>{{cite web |url= http://www.yukoninfo.com/yukonriver/ |title= Yukon River Facts and Maps |publisher= Yukoninfo.com |access-date= August 18, 2013 |archive-date= October 24, 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131024100547/http://www.yukoninfo.com/yukonriver/ |url-status= dead }}</ref> long and empties into the [[Bering Sea]] at the [[Yukon–Kuskokwim Delta]]. The average flow is {{cvt|6400-7000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name="DISTRIBUTION AND SEASONAL ABUNDANCE OF JUVENILE SALMON AND OTHER FISHES IN THE YUKON DELTA"/><ref name="Yukon"/><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/> The total drainage area is {{cvt|854,700|km2|mi2|abbr=on}},<ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/> of which {{cvt|323,800|km2|mi2|abbr=on}} lies in Canada.<ref>{{Cite journal |last1=Walvoord |first1=Michelle A. |last2=Striegl |first2=Robert G. |date=June 28, 2007 |title=Increased groundwater to stream discharge from permafrost thawing in the Yukon River basin: Potential impacts on lateral export of carbon and nitrogen |journal=Geophysical Research Letters |language=en |volume=34 |issue=12 |pages=L12402 |doi=10.1029/2007GL030216 |s2cid=128894194 |issn=0094-8276|doi-access=free |bibcode=2007GeoRL..3412402W }}</ref> The total area is more than 25% larger than [[Texas]] or [[Alberta]]. The longest river in Alaska and Yukon, it was one of the principal means of transportation during the 1896–1903 [[Klondike Gold Rush]]. A portion of the river in Yukon—"The Thirty Mile" section, from [[Lake Laberge]] to the [[Teslin River]]—is a [[Canadian Heritage Rivers System|national heritage river]] and a unit of [[Klondike Gold Rush International Historical Park]].<ref>[http://www.chrs.ca/Rivers/Yukon/Yukon_e.htm The Thirty Mile (Yukon River) National Heritage River] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20110106231454/http://www.chrs.ca/Rivers/Yukon/Yukon_e.htm |date=January 6, 2011 }}, National Heritage Rivers System</ref><ref>[http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/yt/klondike/natcul/natcul-klondike.aspx Klondike Gold Rush International Historical Park] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20121009053317/http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/yt/klondike/natcul/natcul-klondike.aspx |date= October 9, 2012 }}, Parks Canada</ref> Paddle-wheel [[riverboat]]s continued to ply the river until the 1950s, when the [[Klondike Highway]] was completed. After the purchase of [[Alaska]] by the United States in 1867, the [[Alaska Commercial Company]] acquired the assets of the [[Russian-American Company]] and constructed several posts at various locations on the Yukon River. The Yukon River has a recent history of [[pollution]] from military installations, dumps, wastewater, and other sources.<ref>{{Cite web|url= http://www.eosnap.com/tag/yukon-river/|title= Earth Snapshot • Yukon River|website= Eosnap.com|language= en-US|access-date= February 9, 2018|archive-date= October 27, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201027183520/http://www.eosnap.com/tag/yukon-river/|url-status= dead}}</ref>{{failed verification|date=March 2021}}{{better citation needed|date= June 2012}} However, the [[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]] does not list the Yukon River among its impaired watersheds, and water-quality data from the [[U.S. Geological Survey]] shows relatively good levels of turbidity, metals, and dissolved oxygen.<ref>{{cite web|url= https://nwis.waterdata.usgs.gov/ak/nwis/qwdata/?site_no=15565447&agency_cd=USGS |title= USGS Water Quality Samples – 1 sites found |publisher= Nwis.waterdata.usgs.gov |access-date= August 18, 2013}}</ref> The Yukon and [[Mackenzie River|Mackenzie]] rivers have much higher suspended sediment concentrations than major Siberian Arctic rivers.<ref>{{Cite web|url= https://arcticgreatrivers.org/|title= Arctic Great Rivers Observatory|website= Arctic Great Rivers|language= en-US|access-date= April 10, 2018}}</ref> The [[Yukon River Inter-Tribal Watershed Council]], a cooperative effort of 70 [[First Nations in Canada|First Nations]] and [[Indian tribe|tribes]] in Alaska and Canada, has the goal of making the river and its tributaries safe to drink from again by supplementing and scrutinizing government data. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يوڪون درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:الاسڪا رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] obv98lbidl0c6qtvfp2r5ydmc57w5cx 416224 416223 2026-10-01T14:15:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 416224 wikitext text/x-wiki {{Short description|Major watercourse in northwestern North America}} {{Infobox river | name = يوڪون درياھه | native_name = Yukon River<br> {{native name list |tag1=gwi |name1=Ųųg Han |tag2=gwi |name2=Yuk Han |tag3=esu |name3=Kuigpak |tag4=ik |name4=Kuukpak |tag5=ing |name5=Yeqin |tag6=haa |name6=Tth'echù' |tag7=haa |name7=Chuu k'onn |tag8=tce |name8=Chu Nìikwän }} | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Canoeing the Yukon River.jpg | image_size = | image_caption = Canoeing the Yukon River | map = Yukon watershed.png | map_size = | map_caption = Location of the Yukon River and watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 3 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|آمريڪا}} {{پرچم|ڪينيڊا}} | subdivision_type2 = رياست | subdivision_name2 = [[الاسڪا]] | subdivision_type3 = صوبو/علائقو | subdivision_name3 = {{hlist| [[برٽش ڪولمبيا]]|[[يوڪون]]}} | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|3,190|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = {{convert|0.8|km|mi|abbr=on}} [[Rampart, Alaska|Rampart]] to [[Tanana, Alaska|Tanana]];<ref name="Yukon River Panel">{{Cite web|url=http://rapidsresearch.com/html/yukon_river_panel.html|title=Rapids Information for Yukon River Panel, Canada|website=rapidsresearch.com}}</ref> {{convert|820-1,000|m|abbr=on}} ([[Pilot Station]])<ref name="Yukon (Pilot) River">{{Cite web|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=sonar.site_info&site=12|title=Yukon (Pilot) Site and River, Alaska Fisheries Sonar, Alaska Department of Fish and Game|website=www.adfg.alaska.gov}}</ref> | width_max = | depth_min = | depth_avg = {{convert|9.1|-|12.1|m|abbr=on}} ([[Rampart, Alaska|Rampart]] to [[Tanana, Alaska|Tanana]]);<ref name="Yukon River Panel"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} ([[Rampart, Alaska|Rampart]]);<ref name="Yukon River Panel"/> {{convert|24.4|m|abbr=on}} ([[Pilot Station]])<ref name="Yukon (Pilot) River"/> | discharge2_location = [[Pilot Station]] | discharge2_min = {{cvt|35,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1984)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=1155&wys_water_yr=2023&site_no=15565447&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=Water-Year Summary for Site USGS 15565447}}</ref> | discharge2_avg = (Period: 1976–2024){{cvt|236,300|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447"/><ref name="online.ucpress.edu">{{cite journal|url=https://online.ucpress.edu/elementa/article/9/1/00098/117201/Changing-freshwater-contributions-to-the-ArcticA|doi=10.1525/elementa.2020.00098 |title=Changing freshwater contributions to the Arctic |year=2021 |last1=Stadnyk |first1=Tricia A. |last2=Tefs |first2=A. |last3=Broesky |first3=M. |last4=Déry |first4=S. J. |last5=Myers |first5=P. G. |last6=Ridenour |first6=N. A. |last7=Koenig |first7=K. |last8=Vonderbank |first8=L. |last9=Gustafsson |first9=D. |journal=Elementa: Science of the Anthropocene |volume=9 |issue=1 |page=00098 |s2cid=236682638 |doi-access=free |bibcode=2021EleSA...9...98S }}</ref> | discharge2_max = {{cvt|1,240,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 2005)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447"/> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Juneau Icefield|Llewellyn Glacier]] at [[Atlin Lake]] | source1_location = [[Atlin District]], [[British Columbia]], Canada | source1_coordinates = {{coord|59|10|N|133|50|W|display= inline}} | source1_elevation = {{cvt|669|m}}<ref>{{cite web |title= Atlin Lake |url= https://www.peakbagger.com/KeyCol.aspx?pid=779 |publisher=Peakbagger.com |access-date= October 11, 2020}}</ref> | mouth = [[Bering Sea]] | mouth_location = [[Kusilvak Census Area, Alaska|Kusilvak]], [[Alaska]], U.S. | mouth_coordinates = {{coord|62|35|55|N|164|48|00|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{cvt|0|m}} | progression = [[Bering Sea]] | river_system = [[Yukon River]] | basin_size = {{cvt|854,700|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada">{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf|title=Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada|last1=Timothy|first1=P. Brabets|year=2000}}</ref> | tributaries_left = [[White River (Yukon)|White]], [[Fortymile River|Fortymile]], [[Birch Creek (Yukon River tributary)|Birch Creek]], [[Tanana River|Tanana]], [[Nowitna River|Nowitna]], [[Innoko River|Innoko]] | tributaries_right = Tagish River, [[Atlin River|Atlin]], [[Teslin River|Teslin]], [[Big Salmon River (Yukon)|Big Salmon]], [[Pelly River|Pelly]], [[Stewart River (Yukon)|Stewart]], [[Klondike River|Klondike]], [[Porcupine River|Porcupine]], [[Christian River|Christian]], [[Chandalar River|Chandalar]], [[Melozitna River|Melozitna]], [[Koyukuk River|Koyukuk]], [[Anvik River|Anvik]], [[Atchuelinguk River|Atchuelinguk]], [[Andreafsky River|Andreafsky]] | custom_label = | custom_data = | discharge1_location = [[Yukon Delta]] | discharge1_avg = {{cvt|7,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="DISTRIBUTION AND SEASONAL ABUNDANCE OF JUVENILE SALMON AND OTHER FISHES IN THE YUKON DELTA">{{cite book|url=https://espis.boem.gov/final%20reports/86.pdf|title=DISTRIBUTION AND SEASONAL ABUNDANCE OF JUVENILE SALMON AND OTHER FISHES IN THE YUKON DELTA|last1=Douglas|first1=J. Martin|last2=Clifford|first2=J. Whitmus|last3=Lon|first3=E. Hachmeister|year=1987}}</ref><ref name="Yukon">{{Cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=145&catid=315&Itemid=179|title=Rivers Network - Yukon|first=Eric|last=Tilman|website=Rivers Network}}</ref> | discharge3_location = [[Stevens Village, Alaska|Stevens Village]] | discharge3_min = {{cvt|14,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1997)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=326398&wys_water_yr=2023&site_no=15453500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=Water-Year Summary for Site USGS 15453500}}</ref> | discharge3_avg = (Period: 1977–2024){{cvt|123,300|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGS 15453500 YUKON RIVER NR STEVENS VILLAGE AK">{{Cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual?referred_module=sw&amp;site_no=15453500&amp;por_15453500_326398=623988,00060,326398,1977,2024&amp;year_type=W&amp;format=html_table&amp;date_format=YYYY-MM-DD&amp;rdb_compression=file&amp;submitted_form=parameter_selection_list|title=USGS Surface Water data for USA: USGS Surface-Water Annual Statistics|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500"/> | discharge3_max = {{cvt|827,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1992)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500"/> | discharge4_location = [[Dawson City|Dawson]] | discharge4_avg = (Period: 1944–1980){{cvt|78,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin">{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/fs/2008/3005|title=Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin|year=2008}}</ref><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/> | discharge4_max = {{cvt|527,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1964)<ref name="Peak Streamflow for the Nation CAX01 15305700 YUKON R AT DAWSON YT">{{Cite web|url=https://nwis.waterdata.usgs.gov/nwis/peak?site_no=15305700&agency_cd=CAX01&format=html|title=USGS Surface Water for USA: Peak Streamflow|website=nwis.waterdata.usgs.gov}}</ref> | discharge5_location = [[Whitehorse]] | discharge5_avg = (Period: 1944–2010){{cvt|8,600|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin"/><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/><ref name="Marsh Lake Fall-Winter Storage Concept Hydrology Baseline Report">{{cite book|url=https://yukonenergy.ca/media/site_documents/Southern_Lakes/Baseline_Studies/Baseline%20Report%20HYDROLOGY%20Southern%20Lakes%20Enhanced%20Storage%20Concept.pdf|title=Marsh Lake Fall-Winter Storage Concept Hydrology Baseline Report|year=2011}}</ref> | extra = <ref>{{cite web|author1= Brabets, Timothy P |author2= Wang, Bronwen |author3= Meade, Robert H. | title= Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada | url= https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf | publisher= [[United States Geological Survey]] | year= 2000 | access-date= March 5, 2010}}</ref><ref name=britannica>{{Britannica|654842}}</ref> }} '''يوڪون درياءُ''' (<small>Yukon River</small>) اتر-اولهه [[اتر آمريڪا]] جو هڪ اهم آبي وهڪرو آهي. [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، اهو [[ڪينيڊا]] جي يوڪون علائقي، جنهن جو نالو به هن درياءَ جي نالي تي رکيو ويو آهي) مان وهي ٿو. درياءَ جو هيٺيون اڌ حصو اولهه طرف [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي رياست [[الاسڪا]] مان وهي اڳتي وڌي ٿو. هي درياءُ <small>3,190</small> ڪلوميٽر (<small>1,980</small> ميل) ڊگهو آهي<ref>{{cite web |url= http://www.yukoninfo.com/yukonriver/ |title= Yukon River Facts and Maps |publisher= Yukoninfo.com |access-date= August 18, 2013 |archive-date= October 24, 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131024100547/http://www.yukoninfo.com/yukonriver/ |url-status= dead }}</ref> ۽ يوڪون-ڪسڪوڪوِم ڊيلٽا (<small>Yukon</small>–<small>Kuskokwim</small> <small>Delta</small>) وٽ [[بئرنگ سمنڊ|بيرنگ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جي وهڪري جي سراسري مقدار <small>6,400</small> کان <small>7,000</small> ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (<small>230,000</small> کان <small>250,000</small> ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو <small>854,700</small> چورس ڪلوميٽر (<small>330,000</small> چورس ميل) آهي، جنهن مان <small>323,800</small> چورس ڪلوميٽر (<small>125,000</small> چورس ميل) حصو ڪينيڊا ۾ واقع آهي. <ref>{{Cite journal |last1=Walvoord |first1=Michelle A. |last2=Striegl |first2=Robert G. |date=June 28, 2007 |title=Increased groundwater to stream discharge from permafrost thawing in the Yukon River basin: Potential impacts on lateral export of carbon and nitrogen |journal=Geophysical Research Letters |language=en |volume=34 |issue=12 |pages=L12402 |doi=10.1029/2007GL030216 |s2cid=128894194 |issn=0094-8276|doi-access=free |bibcode=2007GeoRL..3412402W }}</ref> اهو ڪل علائقو [[ٽيڪساس]] يا [[البرٽا]] جي علائقي کان 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ وسيع آهي. The longest river in Alaska and Yukon, it was one of the principal means of transportation during the 1896–1903 [[Klondike Gold Rush]]. A portion of the river in Yukon—"The Thirty Mile" section, from [[Lake Laberge]] to the [[Teslin River]]—is a [[Canadian Heritage Rivers System|national heritage river]] and a unit of [[Klondike Gold Rush International Historical Park]].<ref>[http://www.chrs.ca/Rivers/Yukon/Yukon_e.htm The Thirty Mile (Yukon River) National Heritage River] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20110106231454/http://www.chrs.ca/Rivers/Yukon/Yukon_e.htm |date=January 6, 2011 }}, National Heritage Rivers System</ref><ref>[http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/yt/klondike/natcul/natcul-klondike.aspx Klondike Gold Rush International Historical Park] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20121009053317/http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/yt/klondike/natcul/natcul-klondike.aspx |date= October 9, 2012 }}, Parks Canada</ref> Paddle-wheel [[riverboat]]s continued to ply the river until the 1950s, when the [[Klondike Highway]] was completed. After the purchase of [[Alaska]] by the United States in 1867, the [[Alaska Commercial Company]] acquired the assets of the [[Russian-American Company]] and constructed several posts at various locations on the Yukon River. The Yukon River has a recent history of [[pollution]] from military installations, dumps, wastewater, and other sources.<ref>{{Cite web|url= http://www.eosnap.com/tag/yukon-river/|title= Earth Snapshot • Yukon River|website= Eosnap.com|language= en-US|access-date= February 9, 2018|archive-date= October 27, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201027183520/http://www.eosnap.com/tag/yukon-river/|url-status= dead}}</ref>{{failed verification|date=March 2021}}{{better citation needed|date= June 2012}} However, the [[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]] does not list the Yukon River among its impaired watersheds, and water-quality data from the [[U.S. Geological Survey]] shows relatively good levels of turbidity, metals, and dissolved oxygen.<ref>{{cite web|url= https://nwis.waterdata.usgs.gov/ak/nwis/qwdata/?site_no=15565447&agency_cd=USGS |title= USGS Water Quality Samples – 1 sites found |publisher= Nwis.waterdata.usgs.gov |access-date= August 18, 2013}}</ref> The Yukon and [[Mackenzie River|Mackenzie]] rivers have much higher suspended sediment concentrations than major Siberian Arctic rivers.<ref>{{Cite web|url= https://arcticgreatrivers.org/|title= Arctic Great Rivers Observatory|website= Arctic Great Rivers|language= en-US|access-date= April 10, 2018}}</ref> The [[Yukon River Inter-Tribal Watershed Council]], a cooperative effort of 70 [[First Nations in Canada|First Nations]] and [[Indian tribe|tribes]] in Alaska and Canada, has the goal of making the river and its tributaries safe to drink from again by supplementing and scrutinizing government data. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يوڪون درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:الاسڪا رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 16c1kg7k068f6bb8ehbwa518egkxbgt 416225 416224 2026-10-01T14:16:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416225 wikitext text/x-wiki {{Short description|Major watercourse in northwestern North America}} {{Infobox river | name = يوڪون درياھه | native_name = Yukon River<br> {{native name list |tag1=gwi |name1=Ųųg Han |tag2=gwi |name2=Yuk Han |tag3=esu |name3=Kuigpak |tag4=ik |name4=Kuukpak |tag5=ing |name5=Yeqin |tag6=haa |name6=Tth'echù' |tag7=haa |name7=Chuu k'onn |tag8=tce |name8=Chu Nìikwän }} | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Canoeing the Yukon River.jpg | image_size = | image_caption = Canoeing the Yukon River | map = Yukon watershed.png | map_size = | map_caption = Location of the Yukon River and watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 3 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|آمريڪا}} {{پرچم|ڪينيڊا}} | subdivision_type2 = رياست | subdivision_name2 = [[الاسڪا]] | subdivision_type3 = صوبو/علائقو | subdivision_name3 = {{hlist| [[برٽش ڪولمبيا]]|[[يوڪون]]}} | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|3,190|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = {{convert|0.8|km|mi|abbr=on}} [[Rampart, Alaska|Rampart]] to [[Tanana, Alaska|Tanana]];<ref name="Yukon River Panel">{{Cite web|url=http://rapidsresearch.com/html/yukon_river_panel.html|title=Rapids Information for Yukon River Panel, Canada|website=rapidsresearch.com}}</ref> {{convert|820-1,000|m|abbr=on}} ([[Pilot Station]])<ref name="Yukon (Pilot) River">{{Cite web|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=sonar.site_info&site=12|title=Yukon (Pilot) Site and River, Alaska Fisheries Sonar, Alaska Department of Fish and Game|website=www.adfg.alaska.gov}}</ref> | width_max = | depth_min = | depth_avg = {{convert|9.1|-|12.1|m|abbr=on}} ([[Rampart, Alaska|Rampart]] to [[Tanana, Alaska|Tanana]]);<ref name="Yukon River Panel"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} ([[Rampart, Alaska|Rampart]]);<ref name="Yukon River Panel"/> {{convert|24.4|m|abbr=on}} ([[Pilot Station]])<ref name="Yukon (Pilot) River"/> | discharge2_location = [[Pilot Station]] | discharge2_min = {{cvt|35,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1984)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=1155&wys_water_yr=2023&site_no=15565447&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=Water-Year Summary for Site USGS 15565447}}</ref> | discharge2_avg = (Period: 1976–2024){{cvt|236,300|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447"/><ref name="online.ucpress.edu">{{cite journal|url=https://online.ucpress.edu/elementa/article/9/1/00098/117201/Changing-freshwater-contributions-to-the-ArcticA|doi=10.1525/elementa.2020.00098 |title=Changing freshwater contributions to the Arctic |year=2021 |last1=Stadnyk |first1=Tricia A. |last2=Tefs |first2=A. |last3=Broesky |first3=M. |last4=Déry |first4=S. J. |last5=Myers |first5=P. G. |last6=Ridenour |first6=N. A. |last7=Koenig |first7=K. |last8=Vonderbank |first8=L. |last9=Gustafsson |first9=D. |journal=Elementa: Science of the Anthropocene |volume=9 |issue=1 |page=00098 |s2cid=236682638 |doi-access=free |bibcode=2021EleSA...9...98S }}</ref> | discharge2_max = {{cvt|1,240,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 2005)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447"/> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Juneau Icefield|Llewellyn Glacier]] at [[Atlin Lake]] | source1_location = [[Atlin District]], [[British Columbia]], Canada | source1_coordinates = {{coord|59|10|N|133|50|W|display= inline}} | source1_elevation = {{cvt|669|m}}<ref>{{cite web |title= Atlin Lake |url= https://www.peakbagger.com/KeyCol.aspx?pid=779 |publisher=Peakbagger.com |access-date= October 11, 2020}}</ref> | mouth = [[Bering Sea]] | mouth_location = [[Kusilvak Census Area, Alaska|Kusilvak]], [[Alaska]], U.S. | mouth_coordinates = {{coord|62|35|55|N|164|48|00|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{cvt|0|m}} | progression = [[Bering Sea]] | river_system = [[Yukon River]] | basin_size = {{cvt|854,700|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada">{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf|title=Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada|last1=Timothy|first1=P. Brabets|year=2000}}</ref> | tributaries_left = [[White River (Yukon)|White]], [[Fortymile River|Fortymile]], [[Birch Creek (Yukon River tributary)|Birch Creek]], [[Tanana River|Tanana]], [[Nowitna River|Nowitna]], [[Innoko River|Innoko]] | tributaries_right = Tagish River, [[Atlin River|Atlin]], [[Teslin River|Teslin]], [[Big Salmon River (Yukon)|Big Salmon]], [[Pelly River|Pelly]], [[Stewart River (Yukon)|Stewart]], [[Klondike River|Klondike]], [[Porcupine River|Porcupine]], [[Christian River|Christian]], [[Chandalar River|Chandalar]], [[Melozitna River|Melozitna]], [[Koyukuk River|Koyukuk]], [[Anvik River|Anvik]], [[Atchuelinguk River|Atchuelinguk]], [[Andreafsky River|Andreafsky]] | custom_label = | custom_data = | discharge1_location = [[Yukon Delta]] | discharge1_avg = {{cvt|7,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="DISTRIBUTION AND SEASONAL ABUNDANCE OF JUVENILE SALMON AND OTHER FISHES IN THE YUKON DELTA">{{cite book|url=https://espis.boem.gov/final%20reports/86.pdf|title=DISTRIBUTION AND SEASONAL ABUNDANCE OF JUVENILE SALMON AND OTHER FISHES IN THE YUKON DELTA|last1=Douglas|first1=J. Martin|last2=Clifford|first2=J. Whitmus|last3=Lon|first3=E. Hachmeister|year=1987}}</ref><ref name="Yukon">{{Cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=145&catid=315&Itemid=179|title=Rivers Network - Yukon|first=Eric|last=Tilman|website=Rivers Network}}</ref> | discharge3_location = [[Stevens Village, Alaska|Stevens Village]] | discharge3_min = {{cvt|14,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1997)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=326398&wys_water_yr=2023&site_no=15453500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=Water-Year Summary for Site USGS 15453500}}</ref> | discharge3_avg = (Period: 1977–2024){{cvt|123,300|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGS 15453500 YUKON RIVER NR STEVENS VILLAGE AK">{{Cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual?referred_module=sw&amp;site_no=15453500&amp;por_15453500_326398=623988,00060,326398,1977,2024&amp;year_type=W&amp;format=html_table&amp;date_format=YYYY-MM-DD&amp;rdb_compression=file&amp;submitted_form=parameter_selection_list|title=USGS Surface Water data for USA: USGS Surface-Water Annual Statistics|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500"/> | discharge3_max = {{cvt|827,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1992)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500"/> | discharge4_location = [[Dawson City|Dawson]] | discharge4_avg = (Period: 1944–1980){{cvt|78,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin">{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/fs/2008/3005|title=Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin|year=2008}}</ref><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/> | discharge4_max = {{cvt|527,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1964)<ref name="Peak Streamflow for the Nation CAX01 15305700 YUKON R AT DAWSON YT">{{Cite web|url=https://nwis.waterdata.usgs.gov/nwis/peak?site_no=15305700&agency_cd=CAX01&format=html|title=USGS Surface Water for USA: Peak Streamflow|website=nwis.waterdata.usgs.gov}}</ref> | discharge5_location = [[Whitehorse]] | discharge5_avg = (Period: 1944–2010){{cvt|8,600|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin"/><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/><ref name="Marsh Lake Fall-Winter Storage Concept Hydrology Baseline Report">{{cite book|url=https://yukonenergy.ca/media/site_documents/Southern_Lakes/Baseline_Studies/Baseline%20Report%20HYDROLOGY%20Southern%20Lakes%20Enhanced%20Storage%20Concept.pdf|title=Marsh Lake Fall-Winter Storage Concept Hydrology Baseline Report|year=2011}}</ref> | extra = <ref>{{cite web|author1= Brabets, Timothy P |author2= Wang, Bronwen |author3= Meade, Robert H. | title= Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada | url= https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf | publisher= [[United States Geological Survey]] | year= 2000 | access-date= March 5, 2010}}</ref><ref name=britannica>{{Britannica|654842}}</ref> }} '''يوڪون درياءُ''' (<small>Yukon River</small>) اتر-اولهه [[اتر آمريڪا]] جو هڪ اهم آبي وهڪرو آهي. [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، اهو [[ڪينيڊا]] جي يوڪون علائقي، جنهن جو نالو به هن درياءَ جي نالي تي رکيو ويو آهي) مان وهي ٿو. درياءَ جو هيٺيون اڌ حصو اولهه طرف [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي رياست [[الاسڪا]] مان وهي اڳتي وڌي ٿو. هي درياءُ <small>3,190</small> ڪلوميٽر (<small>1,980</small> ميل) ڊگهو آهي<ref>{{cite web |url= http://www.yukoninfo.com/yukonriver/ |title= Yukon River Facts and Maps |publisher= Yukoninfo.com |access-date= August 18, 2013 |archive-date= October 24, 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131024100547/http://www.yukoninfo.com/yukonriver/ |url-status= dead }}</ref> ۽ يوڪون-ڪسڪوڪوِم ڊيلٽا (<small>Yukon</small>–<small>Kuskokwim</small> <small>Delta</small>) وٽ [[بئرنگ سمنڊ|بيرنگ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جي وهڪري جي سراسري مقدار <small>6,400</small> کان <small>7,000</small> ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (<small>230,000</small> کان <small>250,000</small> ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو <small>854,700</small> چورس ڪلوميٽر (<small>330,000</small> چورس ميل) آهي، جنهن مان <small>323,800</small> چورس ڪلوميٽر (<small>125,000</small> چورس ميل) حصو ڪينيڊا ۾ واقع آهي. <ref>{{Cite journal |last1=Walvoord |first1=Michelle A. |last2=Striegl |first2=Robert G. |date=June 28, 2007 |title=Increased groundwater to stream discharge from permafrost thawing in the Yukon River basin: Potential impacts on lateral export of carbon and nitrogen |journal=Geophysical Research Letters |language=en |volume=34 |issue=12 |pages=L12402 |doi=10.1029/2007GL030216 |s2cid=128894194 |issn=0094-8276|doi-access=free |bibcode=2007GeoRL..3412402W }}</ref> اهو ڪل علائقو [[ٽيڪساس]] يا [[البرٽا]] جي علائقي کان 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ وسيع آهي. The longest river in Alaska and Yukon, it was one of the principal means of transportation during the 1896–1903 [[Klondike Gold Rush]]. A portion of the river in Yukon—"The Thirty Mile" section, from [[Lake Laberge]] to the [[Teslin River]]—is a [[Canadian Heritage Rivers System|national heritage river]] and a unit of [[Klondike Gold Rush International Historical Park]].<ref>[http://www.chrs.ca/Rivers/Yukon/Yukon_e.htm The Thirty Mile (Yukon River) National Heritage River] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20110106231454/http://www.chrs.ca/Rivers/Yukon/Yukon_e.htm |date=January 6, 2011 }}, National Heritage Rivers System</ref><ref>[http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/yt/klondike/natcul/natcul-klondike.aspx Klondike Gold Rush International Historical Park] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20121009053317/http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/yt/klondike/natcul/natcul-klondike.aspx |date= October 9, 2012 }}, Parks Canada</ref> Paddle-wheel [[riverboat]]s continued to ply the river until the 1950s, when the [[Klondike Highway]] was completed. After the purchase of [[Alaska]] by the United States in 1867, the [[Alaska Commercial Company]] acquired the assets of the [[Russian-American Company]] and constructed several posts at various locations on the Yukon River. The Yukon River has a recent history of [[pollution]] from military installations, dumps, wastewater, and other sources.<ref>{{Cite web|url= http://www.eosnap.com/tag/yukon-river/|title= Earth Snapshot • Yukon River|website= Eosnap.com|language= en-US|access-date= February 9, 2018|archive-date= October 27, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201027183520/http://www.eosnap.com/tag/yukon-river/|url-status= dead}}</ref>{{failed verification|date=March 2021}}{{better citation needed|date= June 2012}} However, the [[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]] does not list the Yukon River among its impaired watersheds, and water-quality data from the [[U.S. Geological Survey]] shows relatively good levels of turbidity, metals, and dissolved oxygen.<ref>{{cite web|url= https://nwis.waterdata.usgs.gov/ak/nwis/qwdata/?site_no=15565447&agency_cd=USGS |title= USGS Water Quality Samples – 1 sites found |publisher= Nwis.waterdata.usgs.gov |access-date= August 18, 2013}}</ref> The Yukon and [[Mackenzie River|Mackenzie]] rivers have much higher suspended sediment concentrations than major Siberian Arctic rivers.<ref>{{Cite web|url= https://arcticgreatrivers.org/|title= Arctic Great Rivers Observatory|website= Arctic Great Rivers|language= en-US|access-date= April 10, 2018}}</ref> The [[Yukon River Inter-Tribal Watershed Council]], a cooperative effort of 70 [[First Nations in Canada|First Nations]] and [[Indian tribe|tribes]] in Alaska and Canada, has the goal of making the river and its tributaries safe to drink from again by supplementing and scrutinizing government data. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يوڪون درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:الاسڪا رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 8nyzrdrwugpv32es57lwbcvd63z0lqw 416226 416225 2026-10-01T14:17:23Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416226 wikitext text/x-wiki {{Short description|Major watercourse in northwestern North America}} {{Infobox river | name = يوڪون درياھه | native_name = Yukon River<br> {{native name list |tag1=gwi |name1=Ųųg Han |tag2=gwi |name2=Yuk Han |tag3=esu |name3=Kuigpak |tag4=ik |name4=Kuukpak |tag5=ing |name5=Yeqin |tag6=haa |name6=Tth'echù' |tag7=haa |name7=Chuu k'onn |tag8=tce |name8=Chu Nìikwän }} | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Canoeing the Yukon River.jpg | image_size = | image_caption = Canoeing the Yukon River | map = Yukon watershed.png | map_size = | map_caption = Location of the Yukon River and watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 3 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|آمريڪا}} {{پرچم|ڪينيڊا}} | subdivision_type2 = رياست | subdivision_name2 = [[الاسڪا]] | subdivision_type3 = صوبو/علائقو | subdivision_name3 = {{hlist| [[برٽش ڪولمبيا]]|[[يوڪون]]}} | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{cvt|3,190|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = {{convert|0.8|km|mi|abbr=on}} [[Rampart, Alaska|Rampart]] to [[Tanana, Alaska|Tanana]];<ref name="Yukon River Panel">{{Cite web|url=http://rapidsresearch.com/html/yukon_river_panel.html|title=Rapids Information for Yukon River Panel, Canada|website=rapidsresearch.com}}</ref> {{convert|820-1,000|m|abbr=on}} ([[Pilot Station]])<ref name="Yukon (Pilot) River">{{Cite web|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=sonar.site_info&site=12|title=Yukon (Pilot) Site and River, Alaska Fisheries Sonar, Alaska Department of Fish and Game|website=www.adfg.alaska.gov}}</ref> | width_max = | depth_min = | depth_avg = {{convert|9.1|-|12.1|m|abbr=on}} ([[Rampart, Alaska|Rampart]] to [[Tanana, Alaska|Tanana]]);<ref name="Yukon River Panel"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} ([[Rampart, Alaska|Rampart]]);<ref name="Yukon River Panel"/> {{convert|24.4|m|abbr=on}} ([[Pilot Station]])<ref name="Yukon (Pilot) River"/> | discharge2_location = [[Pilot Station]] | discharge2_min = {{cvt|35,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 1984)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=1155&wys_water_yr=2023&site_no=15565447&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=Water-Year Summary for Site USGS 15565447}}</ref> | discharge2_avg = (Period: 1976–2024){{cvt|236,300|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447"/><ref name="online.ucpress.edu">{{cite journal|url=https://online.ucpress.edu/elementa/article/9/1/00098/117201/Changing-freshwater-contributions-to-the-ArcticA|doi=10.1525/elementa.2020.00098 |title=Changing freshwater contributions to the Arctic |year=2021 |last1=Stadnyk |first1=Tricia A. |last2=Tefs |first2=A. |last3=Broesky |first3=M. |last4=Déry |first4=S. J. |last5=Myers |first5=P. G. |last6=Ridenour |first6=N. A. |last7=Koenig |first7=K. |last8=Vonderbank |first8=L. |last9=Gustafsson |first9=D. |journal=Elementa: Science of the Anthropocene |volume=9 |issue=1 |page=00098 |s2cid=236682638 |doi-access=free |bibcode=2021EleSA...9...98S }}</ref> | discharge2_max = {{cvt|1,240,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}(Year: 2005)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15565447"/> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Juneau Icefield|Llewellyn Glacier]] at [[Atlin Lake]] | source1_location = [[Atlin District]], [[British Columbia]], Canada | source1_coordinates = {{coord|59|10|N|133|50|W|display= inline}} | source1_elevation = {{cvt|669|m}}<ref>{{cite web |title= Atlin Lake |url= https://www.peakbagger.com/KeyCol.aspx?pid=779 |publisher=Peakbagger.com |access-date= October 11, 2020}}</ref> | mouth = [[Bering Sea]] | mouth_location = [[Kusilvak Census Area, Alaska|Kusilvak]], [[Alaska]], U.S. | mouth_coordinates = {{coord|62|35|55|N|164|48|00|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{cvt|0|m}} | progression = [[Bering Sea]] | river_system = [[Yukon River]] | basin_size = {{cvt|854,700|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada">{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf|title=Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada|last1=Timothy|first1=P. Brabets|year=2000}}</ref> | tributaries_left = [[White River (Yukon)|White]], [[Fortymile River|Fortymile]], [[Birch Creek (Yukon River tributary)|Birch Creek]], [[Tanana River|Tanana]], [[Nowitna River|Nowitna]], [[Innoko River|Innoko]] | tributaries_right = Tagish River, [[Atlin River|Atlin]], [[Teslin River|Teslin]], [[Big Salmon River (Yukon)|Big Salmon]], [[Pelly River|Pelly]], [[Stewart River (Yukon)|Stewart]], [[Klondike River|Klondike]], [[Porcupine River|Porcupine]], [[Christian River|Christian]], [[Chandalar River|Chandalar]], [[Melozitna River|Melozitna]], [[Koyukuk River|Koyukuk]], [[Anvik River|Anvik]], [[Atchuelinguk River|Atchuelinguk]], [[Andreafsky River|Andreafsky]] | custom_label = | custom_data = | discharge1_location = [[Yukon Delta]] | discharge1_avg = {{cvt|7,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="DISTRIBUTION AND SEASONAL ABUNDANCE OF JUVENILE SALMON AND OTHER FISHES IN THE YUKON DELTA">{{cite book|url=https://espis.boem.gov/final%20reports/86.pdf|title=DISTRIBUTION AND SEASONAL ABUNDANCE OF JUVENILE SALMON AND OTHER FISHES IN THE YUKON DELTA|last1=Douglas|first1=J. Martin|last2=Clifford|first2=J. Whitmus|last3=Lon|first3=E. Hachmeister|year=1987}}</ref><ref name="Yukon">{{Cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=145&catid=315&Itemid=179|title=Rivers Network - Yukon|first=Eric|last=Tilman|website=Rivers Network}}</ref> | discharge3_location = [[Stevens Village, Alaska|Stevens Village]] | discharge3_min = {{cvt|14,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1997)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/wys_rpt?dv_ts_ids=326398&wys_water_yr=2023&site_no=15453500&agency_cd=USGS&adr_water_years=2006%2C2007%2C2008%2C2009%2C2010%2C2011%2C2012%2C2013%2C2014%2C2015%2C2016%2C2017%2C2018%2C2019%2C2020%2C2021%2C2022%2C2023&referred_module=|title=Water-Year Summary for Site USGS 15453500}}</ref> | discharge3_avg = (Period: 1977–2024){{cvt|123,300|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="USGS 15453500 YUKON RIVER NR STEVENS VILLAGE AK">{{Cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/annual?referred_module=sw&amp;site_no=15453500&amp;por_15453500_326398=623988,00060,326398,1977,2024&amp;year_type=W&amp;format=html_table&amp;date_format=YYYY-MM-DD&amp;rdb_compression=file&amp;submitted_form=parameter_selection_list|title=USGS Surface Water data for USA: USGS Surface-Water Annual Statistics|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500"/> | discharge3_max = {{cvt|827,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1992)<ref name="Water-Year Summary for Site USGS 15453500"/> | discharge4_location = [[Dawson City|Dawson]] | discharge4_avg = (Period: 1944–1980){{cvt|78,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin">{{cite web|url=https://pubs.usgs.gov/fs/2008/3005|title=Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin|year=2008}}</ref><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/> | discharge4_max = {{cvt|527,000|cuft/s|m3/s|abbr=on}} (Year: 1964)<ref name="Peak Streamflow for the Nation CAX01 15305700 YUKON R AT DAWSON YT">{{Cite web|url=https://nwis.waterdata.usgs.gov/nwis/peak?site_no=15305700&agency_cd=CAX01&format=html|title=USGS Surface Water for USA: Peak Streamflow|website=nwis.waterdata.usgs.gov}}</ref> | discharge5_location = [[Whitehorse]] | discharge5_avg = (Period: 1944–2010){{cvt|8,600|cuft/s|m3/s|abbr=on}}<ref name="Transport of Water, Carbon, and Sediment Through the Yukon River Basin"/><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/><ref name="Marsh Lake Fall-Winter Storage Concept Hydrology Baseline Report">{{cite book|url=https://yukonenergy.ca/media/site_documents/Southern_Lakes/Baseline_Studies/Baseline%20Report%20HYDROLOGY%20Southern%20Lakes%20Enhanced%20Storage%20Concept.pdf|title=Marsh Lake Fall-Winter Storage Concept Hydrology Baseline Report|year=2011}}</ref> | extra = <ref>{{cite web|author1= Brabets, Timothy P |author2= Wang, Bronwen |author3= Meade, Robert H. | title= Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada | url= https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf | publisher= [[United States Geological Survey]] | year= 2000 | access-date= March 5, 2010}}</ref><ref name=britannica>{{Britannica|654842}}</ref> }} '''يوڪون درياءُ''' (<small>Yukon River</small>) اتر-اولهه [[اتر آمريڪا]] جو هڪ اهم آبي وهڪرو آهي. [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، اهو [[ڪينيڊا]] جي يوڪون علائقي، جنهن جو نالو به هن درياءَ جي نالي تي رکيو ويو آهي) مان وهي ٿو. درياءَ جو هيٺيون اڌ حصو اولهه طرف [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي رياست [[الاسڪا]] مان وهي اڳتي وڌي ٿو. هي درياءُ <small>3,190</small> ڪلوميٽر (<small>1,980</small> ميل) ڊگهو آهي<ref>{{cite web |url= http://www.yukoninfo.com/yukonriver/ |title= Yukon River Facts and Maps |publisher= Yukoninfo.com |access-date= August 18, 2013 |archive-date= October 24, 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131024100547/http://www.yukoninfo.com/yukonriver/ |url-status= dead }}</ref> ۽ يوڪون-ڪسڪوڪوِم ڊيلٽا (<small>Yukon</small>–<small>Kuskokwim</small> <small>Delta</small>) وٽ [[بئرنگ سمنڊ|بيرنگ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جي وهڪري جي سراسري مقدار <small>6,400</small> کان <small>7,000</small> ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (<small>230,000</small> کان <small>250,000</small> ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو ڪل علائقو <small>854,700</small> چورس ڪلوميٽر (<small>330,000</small> چورس ميل) آهي، جنهن مان <small>323,800</small> چورس ڪلوميٽر (<small>125,000</small> چورس ميل) حصو ڪينيڊا ۾ واقع آهي. <ref>{{Cite journal |last1=Walvoord |first1=Michelle A. |last2=Striegl |first2=Robert G. |date=June 28, 2007 |title=Increased groundwater to stream discharge from permafrost thawing in the Yukon River basin: Potential impacts on lateral export of carbon and nitrogen |journal=Geophysical Research Letters |language=en |volume=34 |issue=12 |pages=L12402 |doi=10.1029/2007GL030216 |s2cid=128894194 |issn=0094-8276|doi-access=free |bibcode=2007GeoRL..3412402W }}</ref> اهو ڪل علائقو [[ٽيڪساس]] يا [[البرٽا]] جي علائقي کان 25 سيڪڙو کان به وڌيڪ وسيع آهي. The longest river in Alaska and Yukon, it was one of the principal means of transportation during the 1896–1903 [[Klondike Gold Rush]]. A portion of the river in Yukon—"The Thirty Mile" section, from [[Lake Laberge]] to the [[Teslin River]]—is a [[Canadian Heritage Rivers System|national heritage river]] and a unit of [[Klondike Gold Rush International Historical Park]].<ref>[http://www.chrs.ca/Rivers/Yukon/Yukon_e.htm The Thirty Mile (Yukon River) National Heritage River] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20110106231454/http://www.chrs.ca/Rivers/Yukon/Yukon_e.htm |date=January 6, 2011 }}, National Heritage Rivers System</ref><ref>[http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/yt/klondike/natcul/natcul-klondike.aspx Klondike Gold Rush International Historical Park] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20121009053317/http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/yt/klondike/natcul/natcul-klondike.aspx |date= October 9, 2012 }}, Parks Canada</ref> Paddle-wheel [[riverboat]]s continued to ply the river until the 1950s, when the [[Klondike Highway]] was completed. After the purchase of [[Alaska]] by the United States in 1867, the [[Alaska Commercial Company]] acquired the assets of the [[Russian-American Company]] and constructed several posts at various locations on the Yukon River. The Yukon River has a recent history of [[pollution]] from military installations, dumps, wastewater, and other sources.<ref>{{Cite web|url= http://www.eosnap.com/tag/yukon-river/|title= Earth Snapshot • Yukon River|website= Eosnap.com|language= en-US|access-date= February 9, 2018|archive-date= October 27, 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201027183520/http://www.eosnap.com/tag/yukon-river/|url-status= dead}}</ref>{{failed verification|date=March 2021}}{{better citation needed|date= June 2012}} However, the [[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]] does not list the Yukon River among its impaired watersheds, and water-quality data from the [[U.S. Geological Survey]] shows relatively good levels of turbidity, metals, and dissolved oxygen.<ref>{{cite web|url= https://nwis.waterdata.usgs.gov/ak/nwis/qwdata/?site_no=15565447&agency_cd=USGS |title= USGS Water Quality Samples – 1 sites found |publisher= Nwis.waterdata.usgs.gov |access-date= August 18, 2013}}</ref> The Yukon and [[Mackenzie River|Mackenzie]] rivers have much higher suspended sediment concentrations than major Siberian Arctic rivers.<ref>{{Cite web|url= https://arcticgreatrivers.org/|title= Arctic Great Rivers Observatory|website= Arctic Great Rivers|language= en-US|access-date= April 10, 2018}}</ref> The [[Yukon River Inter-Tribal Watershed Council]], a cooperative effort of 70 [[First Nations in Canada|First Nations]] and [[Indian tribe|tribes]] in Alaska and Canada, has the goal of making the river and its tributaries safe to drink from again by supplementing and scrutinizing government data. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يوڪون درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:الاسڪا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] h3gwv6hnok60ogklw9eew9x3vvapgjh 14 103486 416227 2026-10-01T14:18:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الاسڪا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416227 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الاسڪا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] ryvsp2s2gygk5al4m3sw84nglxlixsq 14 103487 416228 2026-10-01T14:18:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الاسڪا رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416228 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الاسڪا رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] gm3bntf9d6yh5e2ycef4z471vq8kcys 14 103488 416230 2026-10-01T16:02:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوريگون رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] 416230 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوريگون رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] chpe0yh3c02shj5zfzt598onh9s2j9l 416253 416230 2026-10-01T16:25:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 416253 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوريگون رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] du8ihcr067er1cf5elmeo44tvzjdqxv 14 103489 416231 2026-10-01T16:03:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:واشنگٽن (رياست)]] [[زمرو:اوريگون رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] 416231 wikitext text/x-wiki [[زمرو:واشنگٽن (رياست)]] [[زمرو:اوريگون رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] 1ibok2bdnv5yrv53p31ho7oqczz696d 416232 416231 2026-10-01T16:03:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 416232 wikitext text/x-wiki [[زمرو:واشنگٽن (رياست)]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] ojn309c5p0qfhnbx610uuu57ida9pjf 416254 416232 2026-10-01T16:26:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 416254 wikitext text/x-wiki [[زمرو:واشنگٽن (رياست)]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 4jlpz98x8y30jmmk30kub0kc9843c2v 14 103490 416233 2026-10-01T16:04:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:اوريگن رياست جا درياھه]] [[زمرو:واشنگٽن رياست جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416233 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:اوريگن رياست جا درياھه]] [[زمرو:واشنگٽن رياست جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] fe5j0xhoiwwspitelmlklzf4vxbglri 14 103491 416244 2026-10-01T16:17:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416244 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 1fbz4nf07zpyy9okgguzdbycrutfme1 14 103492 416245 2026-10-01T16:18:03Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آرڪنساس رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416245 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آرڪنساس رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] pa9ub362viqffnrria13ncsi32zvpdm 14 103493 416246 2026-10-01T16:18:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الينوئي رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416246 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الينوئي رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] bd8syksq9xtd7bfa1qlepqxsmf944q2 14 103494 416247 2026-10-01T16:19:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مسوري رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416247 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسوري رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] smdb1tuth7f93rk46zbyj1mh00x5dxf 14 103495 416248 2026-10-01T16:20:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٽئنيسي رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416248 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽئنيسي رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 5gncg6m6f2i3g90jmxoqo7l5hxbv603 14 103496 416249 2026-10-01T16:21:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لوئزيانا رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416249 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لوئزيانا رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] kt2vs6qof9pu3spcl47xfypu7wwgqnk 14 103497 416250 2026-10-01T16:22:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:وسڪونسن]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416250 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وسڪونسن]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] k88pxyn9lr40ez8b63jjix3ywo9q947 14 103498 416251 2026-10-01T16:23:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آئيووا]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416251 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آئيووا]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] bd6sdqn2s7bx70slhaflkmf3twrbu7t 14 103499 416252 2026-10-01T16:23:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينٽڪي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 416252 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينٽڪي]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] mpzuur65db26zxokubc7oj2h662bi06 0 103500 416259 2026-10-01T19:36:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|کير مان تيار ٿيندڙ روايتي خمير ٿيل خوراڪ}} [[File:Curd in a traditional Manipuri earthen pot.JPG|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ تيار ڪيل روايتي ڏڌ.]] '''ڏُڌ'''، جنهن کي '''ڏهي'''، '''دهي''' يا '''ڌونرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، کير مان تيار ٿيندڙ هڪ روايتي [[خمير]] ٿيل خوراڪ آهي. سنڌي ٻوليءَ جي ''مفصل سنڌي ل... 416259 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير مان تيار ٿيندڙ روايتي خمير ٿيل خوراڪ}} [[File:Curd in a traditional Manipuri earthen pot.JPG|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ تيار ڪيل روايتي ڏڌ.]] '''ڏُڌ'''، جنهن کي '''ڏهي'''، '''دهي''' يا '''ڌونرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، کير مان تيار ٿيندڙ هڪ روايتي [[خمير]] ٿيل خوراڪ آهي. سنڌي ٻوليءَ جي ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ ڏُڌ جي معنائن ۾ ڄميل کير، ڌونرو، ڏهي ۽ دهي سان گڏ وِلوڙيل کير، لسي، مهي، جهڻ ۽ ڇاڇ پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> خوراڪي اصطلاح طور ڏڌ عام طرح کير کي مناسب جراثيمي خمير ذريعي ڄمائڻ سان ٺهندڙ ''dahi'' لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[بنگلاديش]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي روايتي خوراڪ جو حصو آهي.<ref name="Mudgal">{{cite book |last1=Mudgal |first1=Sreeja P. |last2=Prajapati |first2=Jashbhai B. |chapter=Dahi—An Indian Naturally Fermented Yogurt |title=Yogurt in Health and Disease Prevention |publisher=Academic Press |year=2017 |pages=353–369 |doi=10.1016/B978-0-12-805134-4.00020-1}}</ref> [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] (FAO) موجب دهي ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم روايتي خمير ٿيل کير آهي، جيڪو ڳئون يا مينهن جي کير يا ٻنهي جي ميلاپ مان تيار ڪري سگهجي ٿو. روايتي طريقي ۾ کير کي پهرين گرم يا اُباليو ويندو آهي، پوءِ مناسب گرميءَ تائين ٿڌو ڪري اڳ تيار ٿيل ڏڌ جو ٿورو حصو خمير جي شروعات لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi">{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries: Dahi |url=https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == نالو ۽ وصف == لفظ ''ڏڌ'' جو واسطو ڏکڻ ايشيا جي قديم کير واري لفظي روايت سان آهي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي لغت هن لفظ لاءِ پراڪرت ''دڌ'' ۽ سنسڪرت سان لاڳاپو ڄاڻائي ٿي.<ref name="SLA">{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> جديد خوراڪ سائنس ۾ ڏڌ کي عام طور ''خمير ٿيل کير'' جي زمري ۾ رکيو وڃي ٿو. [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] موجب خمير ٿيل کير اهڙو کير جو پيداوار آهي، جنهن ۾ مناسب خرد جاندارن جي عمل سبب [[پي ايڇ]] گهٽجي ٿي ۽ کير ڄمي سگهي ٿو.<ref name="Codex">{{cite web |title=Codex Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003) |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf |publisher=Codex Alimentarius Commission |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> ڏڌ ۽ تجارتي [[يوگرٽ]] هڪٻئي سان تمام ويجها خمير ٿيل کير جا کاڌا آهن، پر فني لحاظ کان اهي هر حالت ۾ هڪجهڙا اصطلاح ناهن. ڪوڊيڪس ۾ يوگرٽ لاءِ مخصوص جراثيمي ڪلچر مقرر ٿيل آهن، جڏهن ته روايتي ڏڌ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيمي آبادي پيداوار جي طريقي، علائقي ۽ استعمال ٿيندڙ اڳئين ڏڌ جي ڪلچر موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Codex" /><ref name="micro">{{cite journal |title=An updated review on bacterial community composition of traditional fermented milk products: what next-generation sequencing has revealed so far? |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |year=2022 |volume=62 |issue=7 |pages=1870–1889 |doi=10.1080/10408398.2020.1848787}}</ref> == تياري == [[File:Buffalo curd.jpg|thumb|مينهن جي کير مان تيار ڪيل ڏڌ.]] روايتي طريقي سان ڏڌ ٺاهڻ لاءِ ڳئون، مينهن يا ٻنهي جو گڏيل کير استعمال ڪيو ويندو آهي. کير کي اُبالڻ کان پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جنهن تي خمير ڪندڙ جراثيم وڌي سگهن. پوءِ اڳ تيار ٿيل ڏڌ يا مناسب ''اسٽارٽر ڪلچر'' جو ٿورو مقدار کير ۾ ملائي ان کي ڪجهه ڪلاڪن لاءِ گرم ماحول ۾ بيهاريو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> ان عرصي دوران [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] کير ۾ موجود [[ليڪٽوز]] کي خمير ڪري [[ليڪٽڪ ايسڊ]] پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ ۽ پي ايڇ گهٽجڻ سان کير جو اهم پروٽين [[ڪيسين]] ڄمڻ شروع ڪري ٿو، جنهن سان کير جي پاڻياٺ حالت بدلجي ٿلهي ۽ نيم ٺوس صورت اختيار ڪري ٿي.<ref name="Codex" /> تياريءَ جو گرمي پد، وقت، کير جو قسم ۽ اسٽارٽر ڪلچر ڏڌ جي ذائقي، تيزابيت، خوشبو، بناوت ۽ محفوظ رهڻ واري عرصي تي اثر وجهن ٿا.<ref name="Mudgal" /> FAO موجب ڳئون جي کير مان ٺهيل ڏڌ عام طور هلڪي پِيلاڻ مائل ڪريمي اڇي رنگ جو، جڏهن ته مينهن جي کير وارو ڏڌ وڌيڪ ڪريمي اڇو ۽ نسبتاً مضبوط بناوت وارو ٿي سگهي ٿو. سٺي ڏڌ جي مٿاڇري هموار ۽ چمڪندڙ، بناوت ڄميل پر تمام سخت نه، ۽ ذائقو هلڪو تيزابي هوندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> == خمير ۽ خرد حياتيات == ڏڌ جي ٺهڻ جو بنيادي حياتياتي عمل [[ليڪٽڪ ايسڊ خمير]] آهي. ان ۾ مختلف ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا حصو وٺي سگهن ٿا. روايتي ايشيائي خمير ٿيل خوراڪن بابت تحقيق ۾ ''[[ليڪٽوبيسيلس]]''، ''[[ليڪٽوڪوڪس]]''، ''[[اسٽريپٽوڪوڪس]]''، ''[[ليوڪونوسٽوڪ]]'' ۽ ٻين لاڳاپيل جنسن جا جراثيم سڃاتا ويا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Azam |first1=Mariya |last2=Mohsin |first2=Mashkoor |last3=Ijaz |first3=Hira |title=Lactic acid bacteria in traditional fermented Asian foods |journal=Pakistan Journal of Pharmaceutical Sciences |year=2017 |volume=30 |issue=5 |pages=1803–1814 |pmid=29084705}}</ref> روايتي ڏڌ جو microbial composition هميشه هڪجهڙو نه هوندو آهي. جديد DNA sequencing تي ٻڌل تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته روايتي خمير ٿيل کيرن ۾ جراثيمي تنوع اڳ جي culture-based تجربن مان معلوم ٿيل تنوع کان وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿو.<ref name="micro" /> == غذائي خاصيتون == ڏڌ بنيادي طور کير مان ٺهڻ سبب کير جا ڪيترائي غذائي جزا، جهڙوڪ [[پروٽين]]، کير جي چرٻي، [[ڪيلشيم]]، [[فاسفورس]] ۽ مختلف وٽامن مهيا ڪري ٿو.<ref name="Mudgal" /> خمير ٿيڻ دوران کير جي ڪجهه ليڪٽوز کي جراثيم ليڪٽڪ ايسڊ ۾ تبديل ڪن ٿا، جنهن ڪري خمير ٿيل کير جون خاصيتون عام کير کان مختلف ٿين ٿيون. ڪجهه ماڻهن ۾ خمير ٿيل کير عام کير جي ڀيٽ ۾ ليڪٽوز جي هضم لاءِ وڌيڪ قابل برداشت ٿي سگهي ٿو؛ تنهن هوندي به ڏڌ کي سڀني ماڻهن لاءِ ''lactose-free'' سمجهڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪجهه ليڪٽوز باقي رهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e07.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال == ڏڌ صدين کان ڏکڻ ايشيا جي خوراڪي روايتن جو حصو رهيو آهي. FAO ان کي هندستاني اپکنڊ جي اهم روايتي خمير ٿيل کير جي شين مان شمار ڪري ٿو ۽ ان جي تياري گهريلو سطح کان وٺي واپاري پيماني تائين ڪئي وڃي ٿي.<ref name="FAOdahi" /> علمي مطالعي موجب دهي پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ پاڙيسري ملڪن جي روزمره خوراڪ ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Mudgal" /> ڏڌ سڌو سنئون کائڻ کان سواءِ لوڻ يا کنڊ سان پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان مان [[لسي]]، [[رائتو]] ۽ ٻين کاڌن ۽ مشروبات جون مختلف صورتون تيار ٿين ٿيون. FAO موجب لسي دهي کي ولوڙي ۽ ٿورو پاڻي ملائي تيار ڪئي ويندي آهي ۽ اها مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيئجي ٿي.<ref>{{cite web |title=Fermented milk products |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> [[File:Gadavarche Dahi.jpg|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ رکيل ڏڌ؛ مٽيءَ جا ٿانوَ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏڌ رکڻ ۽ وڪڻڻ لاءِ روايتي طور استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] ڏڌ کي ولوڙڻ سان مکڻ ڌار ڪري سگهجي ٿو ۽ بچيل پاڻياٺ کي سنڌي ۾ [[جهڻ]] يا [[ڇاڇ]] جهڙن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري [[گيهه]] پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙيءَ طرح ڏڌ روايتي کير-پروسيسنگ جي هڪ وسيع سلسلي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == صنعتي پيداوار ۽ معيار == روايتي گهريلو ڏڌ ۽ صنعتي طور تي تيار ڪيل پيداوار ۾ خاص فرق starter culture، صفائي، گرميءَ جي ضابطي ۽ پيڪنگ جي معياري هجڻ جو آهي. پاڪستان ۾ اسلام آباد ۽ راولپنڊي جي مارڪيٽن مان ورتل نمونن تي ٿيل هڪ مطالعي ۾ ڪارخاني ۾ ٺهيل يوگرٽ ۽ روايتي دهي جي جسماني، ڪيميائي، جراثيمي ۽ حسي خاصيتن ۾ فرق ڏٺو ويو؛ صنعتي يوگرٽ جا نمونا نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙا هئا، جڏهن ته دهي ۾ نمونن جي وچ ۾ وڌيڪ تبديلي ملي.<ref>{{cite journal |last1=Younus |first1=Shahid |last2=Masud |first2=Tariq |last3=Aziz |first3=Tariq |title=Quality Evaluation of Market Yoghurt / Dahi |journal=Pakistan Journal of Nutrition |year=2002 |volume=1 |issue=5 |pages=226–230 |doi=10.3923/pjn.2002.226.230}}</ref> بين الاقوامي سطح تي Codex Alimentarius خمير ٿيل کير لاءِ بناوت، کير جي پروٽين، تيزابيت ۽ starter microorganisms بابت معيار مقرر ڪري ٿو. ان موجب عام fermented milk ۾ کير جي پروٽين جو گهٽ ۾ گهٽ مقدار 2.7 سيڪڙو ۽ titratable acidity، جيڪا lactic acid طور ظاهر ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ 0.3 سيڪڙو مقرر آهي.<ref name="Codex" /> == ڏڌ ۽ يوگرٽ ۾ فرق == عام ڳالهائڻ ۾ ''ڏڌ''، ''دهي'' ۽ ''يوگرٽ'' جا لفظ ڪڏهن هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿين ٿا، پر خوراڪ سائنس ۾ ''yoghurt'' وڌيڪ مخصوص پيداوار آهي. Codex موجب يوگرٽ جي خمير لاءِ خاص طور ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus'' سان لاڳاپيل مخصوص starter cultures استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته روايتي ڏڌ مختلف مقامي يا اڳئين ڏڌ مان حاصل ڪيل گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Codex" /> ان ڪري ڏڌ کي يوگرٽ جهڙو روايتي خمير ٿيل کير چوڻ وڌيڪ درست آهي، نه ته هر قسم جي ڏڌ کي لازمي طور ساڳئي فني معنيٰ ۾ يوگرٽ قرار ڏيڻ. == پڻ ڏسو == * [[کير]] * [[يوگرٽ]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[مکڻ]] * [[گيهه]] * [[خمير]] * [[ليڪٽڪ ايسڊ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm FAO – Dahi] * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/types-and-characteristics/en FAO – Dairy products: Types and characteristics] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:خمير ٿيل خوراڪ]] [[زمرو:سنڌي کاڌا]] [[زمرو:پاڪستاني کاڌا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي کاڌا]] ajd8c8h3umdm5do0thpcdbbn9rk621s 416260 416259 2026-10-01T19:38:00Z Intisar Ali 8681 416260 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير مان تيار ٿيندڙ روايتي خمير ٿيل خوراڪ}} [[File:Curd in a traditional Manipuri earthen pot.JPG|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ تيار ڪيل روايتي ڏڌ.]] '''ڏُڌ'''، جنهن کي '''ڏهي'''، '''دهي''' يا '''ڌونرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، کير مان تيار ٿيندڙ هڪ روايتي [[خمير]] ٿيل خوراڪ آهي. سنڌي ٻوليءَ جي ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ ڏُڌ جي معنائن ۾ ڄميل کير، ڌونرو، ڏهي ۽ دهي سان گڏ وِلوڙيل کير، لسي، مهي، جهڻ ۽ ڇاڇ پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> خوراڪي اصطلاح طور ڏڌ عام طرح کير کي مناسب جراثيمي خمير ذريعي ڄمائڻ سان ٺهندڙ ''dahi'' لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[بنگلاديش]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي روايتي خوراڪ جو حصو آهي.<ref name="Mudgal">{{cite book |last1=Mudgal |first1=Sreeja P. |last2=Prajapati |first2=Jashbhai B. |chapter=Dahi—An Indian Naturally Fermented Yogurt |title=Yogurt in Health and Disease Prevention |publisher=Academic Press |year=2017 |pages=353–369 |doi=10.1016/B978-0-12-805134-4.00020-1}}</ref> [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] (FAO) موجب دهي ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم روايتي خمير ٿيل کير آهي، جيڪو ڳئون يا مينهن جي کير يا ٻنهي جي ميلاپ مان تيار ڪري سگهجي ٿو. روايتي طريقي ۾ کير کي پهرين گرم يا اُباليو ويندو آهي، پوءِ مناسب گرميءَ تائين ٿڌو ڪري اڳ تيار ٿيل ڏڌ جو ٿورو حصو خمير جي شروعات لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi">{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries: Dahi |url=https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == نالو ۽ وصف == لفظ ''ڏڌ'' جو واسطو ڏکڻ ايشيا جي قديم کير واري لفظي روايت سان آهي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي لغت هن لفظ لاءِ پراڪرت ''دڌ'' ۽ سنسڪرت سان لاڳاپو ڄاڻائي ٿي.<ref name="SLA">{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> جديد خوراڪ سائنس ۾ ڏڌ کي عام طور ''خمير ٿيل کير'' جي زمري ۾ رکيو وڃي ٿو. [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] موجب خمير ٿيل کير اهڙو کير جو پيداوار آهي، جنهن ۾ مناسب خرد جاندارن جي عمل سبب [[پي ايڇ]] گهٽجي ٿي ۽ کير ڄمي سگهي ٿو.<ref name="Codex">{{cite web |title=Codex Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003) |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf |publisher=Codex Alimentarius Commission |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> ڏڌ ۽ تجارتي [[يوگرٽ]] هڪٻئي سان تمام ويجها خمير ٿيل کير جا کاڌا آهن، پر فني لحاظ کان اهي هر حالت ۾ هڪجهڙا اصطلاح ناهن. ڪوڊيڪس ۾ يوگرٽ لاءِ مخصوص جراثيمي ڪلچر مقرر ٿيل آهن، جڏهن ته روايتي ڏڌ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيمي آبادي پيداوار جي طريقي، علائقي ۽ استعمال ٿيندڙ اڳئين ڏڌ جي ڪلچر موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Codex" /><ref name="micro">{{cite journal |title=An updated review on bacterial community composition of traditional fermented milk products: what next-generation sequencing has revealed so far? |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |year=2022 |volume=62 |issue=7 |pages=1870–1889 |doi=10.1080/10408398.2020.1848787}}</ref> == تياري == [[File:Buffalo curd.jpg|thumb|مينهن جي کير مان تيار ڪيل ڏڌ.]] روايتي طريقي سان ڏڌ ٺاهڻ لاءِ ڳئون، مينهن يا ٻنهي جو گڏيل کير استعمال ڪيو ويندو آهي. کير کي اُبالڻ کان پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جنهن تي خمير ڪندڙ جراثيم وڌي سگهن. پوءِ اڳ تيار ٿيل ڏڌ يا مناسب ''اسٽارٽر ڪلچر'' جو ٿورو مقدار کير ۾ ملائي ان کي ڪجهه ڪلاڪن لاءِ گرم ماحول ۾ بيهاريو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> ان عرصي دوران [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] کير ۾ موجود [[ليڪٽوز]] کي خمير ڪري [[ليڪٽڪ ايسڊ]] پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ ۽ پي ايڇ گهٽجڻ سان کير جو اهم پروٽين [[ڪيسين]] ڄمڻ شروع ڪري ٿو، جنهن سان کير جي پاڻياٺ حالت بدلجي ٿلهي ۽ نيم ٺوس صورت اختيار ڪري ٿي.<ref name="Codex" /> تياريءَ جو گرمي پد، وقت، کير جو قسم ۽ اسٽارٽر ڪلچر ڏڌ جي ذائقي، تيزابيت، خوشبو، بناوت ۽ محفوظ رهڻ واري عرصي تي اثر وجهن ٿا.<ref name="Mudgal" /> FAO موجب ڳئون جي کير مان ٺهيل ڏڌ عام طور هلڪي پِيلاڻ مائل ڪريمي اڇي رنگ جو، جڏهن ته مينهن جي کير وارو ڏڌ وڌيڪ ڪريمي اڇو ۽ نسبتاً مضبوط بناوت وارو ٿي سگهي ٿو. سٺي ڏڌ جي مٿاڇري هموار ۽ چمڪندڙ، بناوت ڄميل پر تمام سخت نه، ۽ ذائقو هلڪو تيزابي هوندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> == خمير ۽ خرد حياتيات == ڏڌ جي ٺهڻ جو بنيادي حياتياتي عمل [[ليڪٽڪ ايسڊ خمير]] آهي. ان ۾ مختلف ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا حصو وٺي سگهن ٿا. روايتي ايشيائي خمير ٿيل خوراڪن بابت تحقيق ۾ ''[[ليڪٽوبيسيلس]]''، ''[[ليڪٽوڪوڪس]]''، ''[[اسٽريپٽوڪوڪس]]''، ''[[ليوڪونوسٽوڪ]]'' ۽ ٻين لاڳاپيل جنسن جا جراثيم سڃاتا ويا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Azam |first1=Mariya |last2=Mohsin |first2=Mashkoor |last3=Ijaz |first3=Hira |title=Lactic acid bacteria in traditional fermented Asian foods |journal=Pakistan Journal of Pharmaceutical Sciences |year=2017 |volume=30 |issue=5 |pages=1803–1814 |pmid=29084705}}</ref> روايتي ڏڌ جي جراثيمي جوڙجڪ هميشه هڪجهڙي نه هوندي آهي. جديد ڊي اين اي ترتيبڪاري تي ٻڌل تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته روايتي خمير ٿيل کيرن ۾ جراثيمي تنوع، اڳ جي جراثيم پالڻ تي ٻڌل تجربن مان معلوم ٿيل تنوع کان وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿو. == غذائي خاصيتون == ڏڌ بنيادي طور کير مان ٺهڻ سبب کير جا ڪيترائي غذائي جزا، جهڙوڪ [[پروٽين]]، کير جي چرٻي، [[ڪيلشيم]]، [[فاسفورس]] ۽ مختلف وٽامن مهيا ڪري ٿو.<ref name="Mudgal" /> خمير ٿيڻ دوران کير جي ڪجهه ليڪٽوز کي جراثيم ليڪٽڪ ايسڊ ۾ تبديل ڪن ٿا، جنهن ڪري خمير ٿيل کير جون خاصيتون عام کير کان مختلف ٿين ٿيون. ڪجهه ماڻهن ۾ خمير ٿيل کير عام کير جي ڀيٽ ۾ ليڪٽوز جي هضم لاءِ وڌيڪ قابل برداشت ٿي سگهي ٿو؛ تنهن هوندي به ڏڌ کي سڀني ماڻهن لاءِ ''lactose-free'' سمجهڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪجهه ليڪٽوز باقي رهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e07.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال == ڏڌ صدين کان ڏکڻ ايشيا جي خوراڪي روايتن جو حصو رهيو آهي. FAO ان کي هندستاني اپکنڊ جي اهم روايتي خمير ٿيل کير جي شين مان شمار ڪري ٿو ۽ ان جي تياري گهريلو سطح کان وٺي واپاري پيماني تائين ڪئي وڃي ٿي.<ref name="FAOdahi" /> علمي مطالعي موجب دهي پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ پاڙيسري ملڪن جي روزمره خوراڪ ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Mudgal" /> ڏڌ سڌو سنئون کائڻ کان سواءِ لوڻ يا کنڊ سان پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان مان [[لسي]]، [[رائتو]] ۽ ٻين کاڌن ۽ مشروبات جون مختلف صورتون تيار ٿين ٿيون. FAO موجب لسي دهي کي ولوڙي ۽ ٿورو پاڻي ملائي تيار ڪئي ويندي آهي ۽ اها مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيئجي ٿي.<ref>{{cite web |title=Fermented milk products |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> [[File:Gadavarche Dahi.jpg|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ رکيل ڏڌ؛ مٽيءَ جا ٿانوَ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏڌ رکڻ ۽ وڪڻڻ لاءِ روايتي طور استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] ڏڌ کي ولوڙڻ سان مکڻ ڌار ڪري سگهجي ٿو ۽ بچيل پاڻياٺ کي سنڌي ۾ [[جهڻ]] يا [[ڇاڇ]] جهڙن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري [[گيهه]] پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙيءَ طرح ڏڌ روايتي کير-پروسيسنگ جي هڪ وسيع سلسلي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == صنعتي پيداوار ۽ معيار == روايتي گهريلو ڏڌ ۽ صنعتي طور تي تيار ڪيل پيداوار ۾ خاص فرق starter culture، صفائي، گرميءَ جي ضابطي ۽ پيڪنگ جي معياري هجڻ جو آهي. پاڪستان ۾ اسلام آباد ۽ راولپنڊي جي مارڪيٽن مان ورتل نمونن تي ٿيل هڪ مطالعي ۾ ڪارخاني ۾ ٺهيل يوگرٽ ۽ روايتي دهي جي جسماني، ڪيميائي، جراثيمي ۽ حسي خاصيتن ۾ فرق ڏٺو ويو؛ صنعتي يوگرٽ جا نمونا نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙا هئا، جڏهن ته دهي ۾ نمونن جي وچ ۾ وڌيڪ تبديلي ملي.<ref>{{cite journal |last1=Younus |first1=Shahid |last2=Masud |first2=Tariq |last3=Aziz |first3=Tariq |title=Quality Evaluation of Market Yoghurt / Dahi |journal=Pakistan Journal of Nutrition |year=2002 |volume=1 |issue=5 |pages=226–230 |doi=10.3923/pjn.2002.226.230}}</ref> بين الاقوامي سطح تي Codex Alimentarius خمير ٿيل کير لاءِ بناوت، کير جي پروٽين، تيزابيت ۽ starter microorganisms بابت معيار مقرر ڪري ٿو. ان موجب عام fermented milk ۾ کير جي پروٽين جو گهٽ ۾ گهٽ مقدار 2.7 سيڪڙو ۽ titratable acidity، جيڪا lactic acid طور ظاهر ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ 0.3 سيڪڙو مقرر آهي.<ref name="Codex" /> == ڏڌ ۽ يوگرٽ ۾ فرق == عام ڳالهائڻ ۾ ''ڏڌ''، ''دهي'' ۽ ''يوگرٽ'' جا لفظ ڪڏهن هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿين ٿا، پر خوراڪ سائنس ۾ ''yoghurt'' وڌيڪ مخصوص پيداوار آهي. Codex موجب يوگرٽ جي خمير لاءِ خاص طور ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus'' سان لاڳاپيل مخصوص starter cultures استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته روايتي ڏڌ مختلف مقامي يا اڳئين ڏڌ مان حاصل ڪيل گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Codex" /> ان ڪري ڏڌ کي يوگرٽ جهڙو روايتي خمير ٿيل کير چوڻ وڌيڪ درست آهي، نه ته هر قسم جي ڏڌ کي لازمي طور ساڳئي فني معنيٰ ۾ يوگرٽ قرار ڏيڻ. == پڻ ڏسو == * [[کير]] * [[يوگرٽ]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[مکڻ]] * [[گيهه]] * [[خمير]] * [[ليڪٽڪ ايسڊ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm FAO – Dahi] * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/types-and-characteristics/en FAO – Dairy products: Types and characteristics] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:خمير ٿيل خوراڪ]] [[زمرو:سنڌي کاڌا]] [[زمرو:پاڪستاني کاڌا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي کاڌا]] fpt4hr1sund1jialuxutacd5aw1s7cx 416261 416260 2026-10-01T19:38:41Z Intisar Ali 8681 416261 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير مان تيار ٿيندڙ روايتي خمير ٿيل خوراڪ}} [[File:Curd in a traditional Manipuri earthen pot.JPG|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ تيار ڪيل روايتي ڏڌ.]] '''ڏُڌ'''، جنهن کي '''ڏهي'''، '''دهي''' يا '''ڌونرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، کير مان تيار ٿيندڙ هڪ روايتي [[خمير]] ٿيل خوراڪ آهي. سنڌي ٻوليءَ جي ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ ڏُڌ جي معنائن ۾ ڄميل کير، ڌونرو، ڏهي ۽ دهي سان گڏ وِلوڙيل کير، لسي، مهي، جهڻ ۽ ڇاڇ پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> خوراڪي اصطلاح طور ڏڌ عام طرح کير کي مناسب جراثيمي خمير ذريعي ڄمائڻ سان ٺهندڙ ''dahi'' لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[بنگلاديش]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي روايتي خوراڪ جو حصو آهي.<ref name="Mudgal">{{cite book |last1=Mudgal |first1=Sreeja P. |last2=Prajapati |first2=Jashbhai B. |chapter=Dahi—An Indian Naturally Fermented Yogurt |title=Yogurt in Health and Disease Prevention |publisher=Academic Press |year=2017 |pages=353–369 |doi=10.1016/B978-0-12-805134-4.00020-1}}</ref> [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] (FAO) موجب دهي ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم روايتي خمير ٿيل کير آهي، جيڪو ڳئون يا مينهن جي کير يا ٻنهي جي ميلاپ مان تيار ڪري سگهجي ٿو. روايتي طريقي ۾ کير کي پهرين گرم يا اُباليو ويندو آهي، پوءِ مناسب گرميءَ تائين ٿڌو ڪري اڳ تيار ٿيل ڏڌ جو ٿورو حصو خمير جي شروعات لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi">{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries: Dahi |url=https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == نالو ۽ وصف == لفظ ''ڏڌ'' جو واسطو ڏکڻ ايشيا جي قديم کير واري لفظي روايت سان آهي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي لغت هن لفظ لاءِ پراڪرت ''دڌ'' ۽ سنسڪرت سان لاڳاپو ڄاڻائي ٿي.<ref name="SLA">{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> جديد خوراڪ سائنس ۾ ڏڌ کي عام طور ''خمير ٿيل کير'' جي زمري ۾ رکيو وڃي ٿو. [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] موجب خمير ٿيل کير اهڙو کير جو پيداوار آهي، جنهن ۾ مناسب خرد جاندارن جي عمل سبب [[پي ايڇ]] گهٽجي ٿي ۽ کير ڄمي سگهي ٿو.<ref name="Codex">{{cite web |title=Codex Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003) |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf |publisher=Codex Alimentarius Commission |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> ڏڌ ۽ تجارتي [[يوگرٽ]] هڪٻئي سان تمام ويجها خمير ٿيل کير جا کاڌا آهن، پر فني لحاظ کان اهي هر حالت ۾ هڪجهڙا اصطلاح ناهن. ڪوڊيڪس ۾ يوگرٽ لاءِ مخصوص جراثيمي ڪلچر مقرر ٿيل آهن، جڏهن ته روايتي ڏڌ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيمي آبادي پيداوار جي طريقي، علائقي ۽ استعمال ٿيندڙ اڳئين ڏڌ جي ڪلچر موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Codex" /><ref name="micro">{{cite journal |title=An updated review on bacterial community composition of traditional fermented milk products: what next-generation sequencing has revealed so far? |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |year=2022 |volume=62 |issue=7 |pages=1870–1889 |doi=10.1080/10408398.2020.1848787}}</ref> == تياري == [[File:Buffalo curd.jpg|thumb|مينهن جي کير مان تيار ڪيل ڏڌ.]] روايتي طريقي سان ڏڌ ٺاهڻ لاءِ ڳئون، مينهن يا ٻنهي جو گڏيل کير استعمال ڪيو ويندو آهي. کير کي اُبالڻ کان پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جنهن تي خمير ڪندڙ جراثيم وڌي سگهن. پوءِ اڳ تيار ٿيل ڏڌ يا مناسب ''اسٽارٽر ڪلچر'' جو ٿورو مقدار کير ۾ ملائي ان کي ڪجهه ڪلاڪن لاءِ گرم ماحول ۾ بيهاريو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> ان عرصي دوران [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] کير ۾ موجود [[ليڪٽوز]] کي خمير ڪري [[ليڪٽڪ ايسڊ]] پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ ۽ پي ايڇ گهٽجڻ سان کير جو اهم پروٽين [[ڪيسين]] ڄمڻ شروع ڪري ٿو، جنهن سان کير جي پاڻياٺ حالت بدلجي ٿلهي ۽ نيم ٺوس صورت اختيار ڪري ٿي.<ref name="Codex" /> تياريءَ جو گرمي پد، وقت، کير جو قسم ۽ اسٽارٽر ڪلچر ڏڌ جي ذائقي، تيزابيت، خوشبو، بناوت ۽ محفوظ رهڻ واري عرصي تي اثر وجهن ٿا.<ref name="Mudgal" /> FAO موجب ڳئون جي کير مان ٺهيل ڏڌ عام طور هلڪي پِيلاڻ مائل ڪريمي اڇي رنگ جو، جڏهن ته مينهن جي کير وارو ڏڌ وڌيڪ ڪريمي اڇو ۽ نسبتاً مضبوط بناوت وارو ٿي سگهي ٿو. سٺي ڏڌ جي مٿاڇري هموار ۽ چمڪندڙ، بناوت ڄميل پر تمام سخت نه، ۽ ذائقو هلڪو تيزابي هوندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> == خمير ۽ خرد حياتيات == ڏڌ جي ٺهڻ جو بنيادي حياتياتي عمل [[ليڪٽڪ ايسڊ خمير]] آهي. ان ۾ مختلف ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا حصو وٺي سگهن ٿا. روايتي ايشيائي خمير ٿيل خوراڪن بابت تحقيق ۾ ''[[ليڪٽوبيسيلس]]''، ''[[ليڪٽوڪوڪس]]''، ''[[اسٽريپٽوڪوڪس]]''، ''[[ليوڪونوسٽوڪ]]'' ۽ ٻين لاڳاپيل جنسن جا جراثيم سڃاتا ويا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Azam |first1=Mariya |last2=Mohsin |first2=Mashkoor |last3=Ijaz |first3=Hira |title=Lactic acid bacteria in traditional fermented Asian foods |journal=Pakistan Journal of Pharmaceutical Sciences |year=2017 |volume=30 |issue=5 |pages=1803–1814 |pmid=29084705}}</ref> روايتي ڏڌ جي جراثيمي جوڙجڪ هميشه هڪجهڙي نه هوندي آهي. جديد ڊي اين اي ترتيبڪاري تي ٻڌل تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته روايتي خمير ٿيل کيرن ۾ جراثيمي تنوع، اڳ جي جراثيم پالڻ تي ٻڌل تجربن مان معلوم ٿيل تنوع کان وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿو. == غذائي خاصيتون == ڏڌ بنيادي طور کير مان ٺهڻ سبب کير جا ڪيترائي غذائي جزا، جهڙوڪ [[پروٽين]]، کير جي چرٻي، [[ڪيلشيم]]، [[فاسفورس]] ۽ مختلف وٽامن مهيا ڪري ٿو.<ref name="Mudgal" /> خمير ٿيڻ دوران کير جي ڪجهه ليڪٽوز کي جراثيم ليڪٽڪ ايسڊ ۾ تبديل ڪن ٿا، جنهن ڪري خمير ٿيل کير جون خاصيتون عام کير کان مختلف ٿين ٿيون. ڪجهه ماڻهن ۾ خمير ٿيل کير عام کير جي ڀيٽ ۾ ليڪٽوز جي هضم لاءِ وڌيڪ قابل برداشت ٿي سگهي ٿو؛ تنهن هوندي به ڏڌ کي سڀني ماڻهن لاءِ ''ليڪٽوز-کانسواء'' سمجهڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪجهه ليڪٽوز باقي رهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e07.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال == ڏڌ صدين کان ڏکڻ ايشيا جي خوراڪي روايتن جو حصو رهيو آهي. FAO ان کي هندستاني اپکنڊ جي اهم روايتي خمير ٿيل کير جي شين مان شمار ڪري ٿو ۽ ان جي تياري گهريلو سطح کان وٺي واپاري پيماني تائين ڪئي وڃي ٿي.<ref name="FAOdahi" /> علمي مطالعي موجب دهي پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ پاڙيسري ملڪن جي روزمره خوراڪ ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Mudgal" /> ڏڌ سڌو سنئون کائڻ کان سواءِ لوڻ يا کنڊ سان پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان مان [[لسي]]، [[رائتو]] ۽ ٻين کاڌن ۽ مشروبات جون مختلف صورتون تيار ٿين ٿيون. FAO موجب لسي دهي کي ولوڙي ۽ ٿورو پاڻي ملائي تيار ڪئي ويندي آهي ۽ اها مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيئجي ٿي.<ref>{{cite web |title=Fermented milk products |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> [[File:Gadavarche Dahi.jpg|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ رکيل ڏڌ؛ مٽيءَ جا ٿانوَ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏڌ رکڻ ۽ وڪڻڻ لاءِ روايتي طور استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] ڏڌ کي ولوڙڻ سان مکڻ ڌار ڪري سگهجي ٿو ۽ بچيل پاڻياٺ کي سنڌي ۾ [[جهڻ]] يا [[ڇاڇ]] جهڙن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري [[گيهه]] پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙيءَ طرح ڏڌ روايتي کير-پروسيسنگ جي هڪ وسيع سلسلي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == صنعتي پيداوار ۽ معيار == روايتي گهريلو ڏڌ ۽ صنعتي طور تي تيار ڪيل پيداوار ۾ خاص فرق starter culture، صفائي، گرميءَ جي ضابطي ۽ پيڪنگ جي معياري هجڻ جو آهي. پاڪستان ۾ اسلام آباد ۽ راولپنڊي جي مارڪيٽن مان ورتل نمونن تي ٿيل هڪ مطالعي ۾ ڪارخاني ۾ ٺهيل يوگرٽ ۽ روايتي دهي جي جسماني، ڪيميائي، جراثيمي ۽ حسي خاصيتن ۾ فرق ڏٺو ويو؛ صنعتي يوگرٽ جا نمونا نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙا هئا، جڏهن ته دهي ۾ نمونن جي وچ ۾ وڌيڪ تبديلي ملي.<ref>{{cite journal |last1=Younus |first1=Shahid |last2=Masud |first2=Tariq |last3=Aziz |first3=Tariq |title=Quality Evaluation of Market Yoghurt / Dahi |journal=Pakistan Journal of Nutrition |year=2002 |volume=1 |issue=5 |pages=226–230 |doi=10.3923/pjn.2002.226.230}}</ref> بين الاقوامي سطح تي Codex Alimentarius خمير ٿيل کير لاءِ بناوت، کير جي پروٽين، تيزابيت ۽ starter microorganisms بابت معيار مقرر ڪري ٿو. ان موجب عام fermented milk ۾ کير جي پروٽين جو گهٽ ۾ گهٽ مقدار 2.7 سيڪڙو ۽ titratable acidity، جيڪا lactic acid طور ظاهر ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ 0.3 سيڪڙو مقرر آهي.<ref name="Codex" /> == ڏڌ ۽ يوگرٽ ۾ فرق == عام ڳالهائڻ ۾ ''ڏڌ''، ''دهي'' ۽ ''يوگرٽ'' جا لفظ ڪڏهن هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿين ٿا، پر خوراڪ سائنس ۾ ''yoghurt'' وڌيڪ مخصوص پيداوار آهي. Codex موجب يوگرٽ جي خمير لاءِ خاص طور ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus'' سان لاڳاپيل مخصوص starter cultures استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته روايتي ڏڌ مختلف مقامي يا اڳئين ڏڌ مان حاصل ڪيل گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Codex" /> ان ڪري ڏڌ کي يوگرٽ جهڙو روايتي خمير ٿيل کير چوڻ وڌيڪ درست آهي، نه ته هر قسم جي ڏڌ کي لازمي طور ساڳئي فني معنيٰ ۾ يوگرٽ قرار ڏيڻ. == پڻ ڏسو == * [[کير]] * [[يوگرٽ]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[مکڻ]] * [[گيهه]] * [[خمير]] * [[ليڪٽڪ ايسڊ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm FAO – Dahi] * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/types-and-characteristics/en FAO – Dairy products: Types and characteristics] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:خمير ٿيل خوراڪ]] [[زمرو:سنڌي کاڌا]] [[زمرو:پاڪستاني کاڌا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي کاڌا]] p8lazv20p9i7nyy2hjmyxf5uudp3ne9 416262 416261 2026-10-01T19:40:52Z Intisar Ali 8681 416262 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير مان تيار ٿيندڙ روايتي خمير ٿيل خوراڪ}} [[File:Curd in a traditional Manipuri earthen pot.JPG|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ تيار ڪيل روايتي ڏڌ.]] '''ڏُڌ'''، جنهن کي '''ڏهي'''، '''دهي''' يا '''ڌونرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، کير مان تيار ٿيندڙ هڪ روايتي [[خمير]] ٿيل خوراڪ آهي. سنڌي ٻوليءَ جي ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ ڏُڌ جي معنائن ۾ ڄميل کير، ڌونرو، ڏهي ۽ دهي سان گڏ وِلوڙيل کير، لسي، مهي، جهڻ ۽ ڇاڇ پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> خوراڪي اصطلاح طور ڏڌ عام طرح کير کي مناسب جراثيمي خمير ذريعي ڄمائڻ سان ٺهندڙ ''dahi'' لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[بنگلاديش]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي روايتي خوراڪ جو حصو آهي.<ref name="Mudgal">{{cite book |last1=Mudgal |first1=Sreeja P. |last2=Prajapati |first2=Jashbhai B. |chapter=Dahi—An Indian Naturally Fermented Yogurt |title=Yogurt in Health and Disease Prevention |publisher=Academic Press |year=2017 |pages=353–369 |doi=10.1016/B978-0-12-805134-4.00020-1}}</ref> [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] (FAO) موجب دهي ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم روايتي خمير ٿيل کير آهي، جيڪو ڳئون يا مينهن جي کير يا ٻنهي جي ميلاپ مان تيار ڪري سگهجي ٿو. روايتي طريقي ۾ کير کي پهرين گرم يا اُباليو ويندو آهي، پوءِ مناسب گرميءَ تائين ٿڌو ڪري اڳ تيار ٿيل ڏڌ جو ٿورو حصو خمير جي شروعات لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi">{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries: Dahi |url=https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == نالو ۽ وصف == لفظ ''ڏڌ'' جو واسطو ڏکڻ ايشيا جي قديم کير واري لفظي روايت سان آهي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي لغت هن لفظ لاءِ پراڪرت ''دڌ'' ۽ سنسڪرت سان لاڳاپو ڄاڻائي ٿي.<ref name="SLA">{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> جديد خوراڪ سائنس ۾ ڏڌ کي عام طور ''خمير ٿيل کير'' جي زمري ۾ رکيو وڃي ٿو. [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] موجب خمير ٿيل کير اهڙو کير جو پيداوار آهي، جنهن ۾ مناسب خرد جاندارن جي عمل سبب [[پي ايڇ]] گهٽجي ٿي ۽ کير ڄمي سگهي ٿو.<ref name="Codex">{{cite web |title=Codex Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003) |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf |publisher=Codex Alimentarius Commission |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> ڏڌ ۽ تجارتي [[يوگرٽ]] هڪٻئي سان تمام ويجها خمير ٿيل کير جا کاڌا آهن، پر فني لحاظ کان اهي هر حالت ۾ هڪجهڙا اصطلاح ناهن. ڪوڊيڪس ۾ يوگرٽ لاءِ مخصوص جراثيمي ڪلچر مقرر ٿيل آهن، جڏهن ته روايتي ڏڌ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيمي آبادي پيداوار جي طريقي، علائقي ۽ استعمال ٿيندڙ اڳئين ڏڌ جي ڪلچر موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Codex" /><ref name="micro">{{cite journal |title=An updated review on bacterial community composition of traditional fermented milk products: what next-generation sequencing has revealed so far? |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |year=2022 |volume=62 |issue=7 |pages=1870–1889 |doi=10.1080/10408398.2020.1848787}}</ref> == تياري == [[File:Buffalo curd.jpg|thumb|مينهن جي کير مان تيار ڪيل ڏڌ.]] روايتي طريقي سان ڏڌ ٺاهڻ لاءِ ڳئون، مينهن يا ٻنهي جو گڏيل کير استعمال ڪيو ويندو آهي. کير کي اُبالڻ کان پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جنهن تي خمير ڪندڙ جراثيم وڌي سگهن. پوءِ اڳ تيار ٿيل ڏڌ يا مناسب ''اسٽارٽر ڪلچر'' جو ٿورو مقدار کير ۾ ملائي ان کي ڪجهه ڪلاڪن لاءِ گرم ماحول ۾ بيهاريو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> ان عرصي دوران [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] کير ۾ موجود [[ليڪٽوز]] کي خمير ڪري [[ليڪٽڪ ايسڊ]] پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ ۽ پي ايڇ گهٽجڻ سان کير جو اهم پروٽين [[ڪيسين]] ڄمڻ شروع ڪري ٿو، جنهن سان کير جي پاڻياٺ حالت بدلجي ٿلهي ۽ نيم ٺوس صورت اختيار ڪري ٿي.<ref name="Codex" /> تياريءَ جو گرمي پد، وقت، کير جو قسم ۽ اسٽارٽر ڪلچر ڏڌ جي ذائقي، تيزابيت، خوشبو، بناوت ۽ محفوظ رهڻ واري عرصي تي اثر وجهن ٿا.<ref name="Mudgal" /> FAO موجب ڳئون جي کير مان ٺهيل ڏڌ عام طور هلڪي پِيلاڻ مائل ڪريمي اڇي رنگ جو، جڏهن ته مينهن جي کير وارو ڏڌ وڌيڪ ڪريمي اڇو ۽ نسبتاً مضبوط بناوت وارو ٿي سگهي ٿو. سٺي ڏڌ جي مٿاڇري هموار ۽ چمڪندڙ، بناوت ڄميل پر تمام سخت نه، ۽ ذائقو هلڪو تيزابي هوندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> == خمير ۽ خرد حياتيات == ڏڌ جي ٺهڻ جو بنيادي حياتياتي عمل [[ليڪٽڪ ايسڊ خمير]] آهي. ان ۾ مختلف ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا حصو وٺي سگهن ٿا. روايتي ايشيائي خمير ٿيل خوراڪن بابت تحقيق ۾ ''[[ليڪٽوبيسيلس]]''، ''[[ليڪٽوڪوڪس]]''، ''[[اسٽريپٽوڪوڪس]]''، ''[[ليوڪونوسٽوڪ]]'' ۽ ٻين لاڳاپيل جنسن جا جراثيم سڃاتا ويا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Azam |first1=Mariya |last2=Mohsin |first2=Mashkoor |last3=Ijaz |first3=Hira |title=Lactic acid bacteria in traditional fermented Asian foods |journal=Pakistan Journal of Pharmaceutical Sciences |year=2017 |volume=30 |issue=5 |pages=1803–1814 |pmid=29084705}}</ref> روايتي ڏڌ جي جراثيمي جوڙجڪ هميشه هڪجهڙي نه هوندي آهي. جديد ڊي اين اي ترتيبڪاري تي ٻڌل تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته روايتي خمير ٿيل کيرن ۾ جراثيمي تنوع، اڳ جي جراثيم پالڻ تي ٻڌل تجربن مان معلوم ٿيل تنوع کان وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿو. == غذائي خاصيتون == ڏڌ بنيادي طور کير مان ٺهڻ سبب کير جا ڪيترائي غذائي جزا، جهڙوڪ [[پروٽين]]، کير جي چرٻي، [[ڪيلشيم]]، [[فاسفورس]] ۽ مختلف وٽامن مهيا ڪري ٿو.<ref name="Mudgal" /> خمير ٿيڻ دوران کير جي ڪجهه ليڪٽوز کي جراثيم ليڪٽڪ ايسڊ ۾ تبديل ڪن ٿا، جنهن ڪري خمير ٿيل کير جون خاصيتون عام کير کان مختلف ٿين ٿيون. ڪجهه ماڻهن ۾ خمير ٿيل کير عام کير جي ڀيٽ ۾ ليڪٽوز جي هضم لاءِ وڌيڪ قابل برداشت ٿي سگهي ٿو؛ تنهن هوندي به ڏڌ کي سڀني ماڻهن لاءِ ''ليڪٽوز-کانسواء'' سمجهڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪجهه ليڪٽوز باقي رهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e07.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال == ڏڌ صدين کان ڏکڻ ايشيا جي خوراڪي روايتن جو حصو رهيو آهي. FAO ان کي هندستاني اپکنڊ جي اهم روايتي خمير ٿيل کير جي شين مان شمار ڪري ٿو ۽ ان جي تياري گهريلو سطح کان وٺي واپاري پيماني تائين ڪئي وڃي ٿي.<ref name="FAOdahi" /> علمي مطالعي موجب دهي پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ پاڙيسري ملڪن جي روزمره خوراڪ ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Mudgal" /> ڏڌ سڌو سنئون کائڻ کان سواءِ لوڻ يا کنڊ سان پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان مان [[لسي]]، [[رائتو]] ۽ ٻين کاڌن ۽ مشروبات جون مختلف صورتون تيار ٿين ٿيون. FAO موجب لسي دهي کي ولوڙي ۽ ٿورو پاڻي ملائي تيار ڪئي ويندي آهي ۽ اها مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيئجي ٿي.<ref>{{cite web |title=Fermented milk products |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> [[File:Gadavarche Dahi.jpg|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ رکيل ڏڌ؛ مٽيءَ جا ٿانوَ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏڌ رکڻ ۽ وڪڻڻ لاءِ روايتي طور استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] ڏڌ کي ولوڙڻ سان مکڻ ڌار ڪري سگهجي ٿو ۽ بچيل پاڻياٺ کي سنڌي ۾ [[جهڻ]] يا [[ڇاڇ]] جهڙن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري [[گيهه]] پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙيءَ طرح ڏڌ روايتي کير-پروسيسنگ جي هڪ وسيع سلسلي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == صنعتي پيداوار ۽ معيار == روايتي گهريلو ڏڌ ۽ صنعتي طور تي تيار ڪيل پيداوار ۾ خاص فرق اسٽارٽر ڪلچر، صفائي، گرميءَ جي ضابطي ۽ پيڪنگ جي معياري هجڻ جو آهي. پاڪستان ۾ اسلام آباد ۽ راولپنڊي جي مارڪيٽن مان ورتل نمونن تي ٿيل هڪ مطالعي ۾ ڪارخاني ۾ ٺهيل يوگرٽ ۽ روايتي دهي جي جسماني، ڪيميائي، جراثيمي ۽ حسي خاصيتن ۾ فرق ڏٺو ويو؛ صنعتي يوگرٽ جا نمونا نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙا هئا، جڏهن ته دهي ۾ نمونن جي وچ ۾ وڌيڪ تبديلي ملي.<ref>{{cite journal |last1=Younus |first1=Shahid |last2=Masud |first2=Tariq |last3=Aziz |first3=Tariq |title=Quality Evaluation of Market Yoghurt / Dahi |journal=Pakistan Journal of Nutrition |year=2002 |volume=1 |issue=5 |pages=226–230 |doi=10.3923/pjn.2002.226.230}}</ref> بين الاقوامي سطح تي ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس خمير ٿيل کير لاءِ بناوت، کير جي پروٽين، تيزابيت ۽ خمير شروع ڪندڙ جراثيمن بابت معيار مقرر ڪري ٿو. ان موجب عام خمير ٿيل کير ۾ کير جي پروٽين جو گهٽ ۾ گهٽ مقدار 2.7 سيڪڙو ۽ ماپ لائق تيزابيت، جيڪا ليڪٽڪ تيزاب طور ظاهر ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ 0.3 سيڪڙو مقرر آهي.<ref name="Codex" /> == ڏڌ ۽ يوگرٽ ۾ فرق == عام ڳالهائڻ ۾ ''ڏڌ''، ''دهي'' ۽ ''يوگرٽ'' جا لفظ ڪڏهن هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿين ٿا، پر خوراڪ سائنس ۾ ''yoghurt'' وڌيڪ مخصوص پيداوار آهي. Codex موجب يوگرٽ جي خمير لاءِ خاص طور ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus'' سان لاڳاپيل مخصوص starter cultures استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته روايتي ڏڌ مختلف مقامي يا اڳئين ڏڌ مان حاصل ڪيل گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Codex" /> ان ڪري ڏڌ کي يوگرٽ جهڙو روايتي خمير ٿيل کير چوڻ وڌيڪ درست آهي، نه ته هر قسم جي ڏڌ کي لازمي طور ساڳئي فني معنيٰ ۾ يوگرٽ قرار ڏيڻ. == پڻ ڏسو == * [[کير]] * [[يوگرٽ]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[مکڻ]] * [[گيهه]] * [[خمير]] * [[ليڪٽڪ ايسڊ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm FAO – Dahi] * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/types-and-characteristics/en FAO – Dairy products: Types and characteristics] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:خمير ٿيل خوراڪ]] [[زمرو:سنڌي کاڌا]] [[زمرو:پاڪستاني کاڌا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي کاڌا]] 1mfvi1wvx3zwyrkvgabtmr1u6vezrse 416263 416262 2026-10-01T19:42:43Z Intisar Ali 8681 416263 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير مان تيار ٿيندڙ روايتي خمير ٿيل خوراڪ}} [[File:Curd in a traditional Manipuri earthen pot.JPG|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ تيار ڪيل روايتي ڏڌ.]] '''ڏُڌ'''، جنهن کي '''ڏهي'''، '''دهي''' يا '''ڌونرو''' پڻ چيو وڃي ٿو، کير مان تيار ٿيندڙ هڪ روايتي [[خمير]] ٿيل خوراڪ آهي. سنڌي ٻوليءَ جي ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ ڏُڌ جي معنائن ۾ ڄميل کير، ڌونرو، ڏهي ۽ دهي سان گڏ وِلوڙيل کير، لسي، مهي، جهڻ ۽ ڇاڇ پڻ ڄاڻايل آهن.<ref>{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> خوراڪي اصطلاح طور ڏڌ عام طرح کير کي مناسب جراثيمي خمير ذريعي ڄمائڻ سان ٺهندڙ ''dahi'' لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[بنگلاديش]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي روايتي خوراڪ جو حصو آهي.<ref name="Mudgal">{{cite book |last1=Mudgal |first1=Sreeja P. |last2=Prajapati |first2=Jashbhai B. |chapter=Dahi—An Indian Naturally Fermented Yogurt |title=Yogurt in Health and Disease Prevention |publisher=Academic Press |year=2017 |pages=353–369 |doi=10.1016/B978-0-12-805134-4.00020-1}}</ref> [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] (FAO) موجب دهي ڏکڻ ايشيا جو هڪ اهم روايتي خمير ٿيل کير آهي، جيڪو ڳئون يا مينهن جي کير يا ٻنهي جي ميلاپ مان تيار ڪري سگهجي ٿو. روايتي طريقي ۾ کير کي پهرين گرم يا اُباليو ويندو آهي، پوءِ مناسب گرميءَ تائين ٿڌو ڪري اڳ تيار ٿيل ڏڌ جو ٿورو حصو خمير جي شروعات لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi">{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries: Dahi |url=https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == نالو ۽ وصف == لفظ ''ڏڌ'' جو واسطو ڏکڻ ايشيا جي قديم کير واري لفظي روايت سان آهي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي جي لغت هن لفظ لاءِ پراڪرت ''دڌ'' ۽ سنسڪرت سان لاڳاپو ڄاڻائي ٿي.<ref name="SLA">{{Cite web |title=ڏڌ ج ڏڌ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%8F%DA%8C+%D8%AC+%DA%8F%DA%8C |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> جديد خوراڪ سائنس ۾ ڏڌ کي عام طور ''خمير ٿيل کير'' جي زمري ۾ رکيو وڃي ٿو. [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] موجب خمير ٿيل کير اهڙو کير جو پيداوار آهي، جنهن ۾ مناسب خرد جاندارن جي عمل سبب [[پي ايڇ]] گهٽجي ٿي ۽ کير ڄمي سگهي ٿو.<ref name="Codex">{{cite web |title=Codex Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003) |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf |publisher=Codex Alimentarius Commission |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> ڏڌ ۽ تجارتي [[يوگرٽ]] هڪٻئي سان تمام ويجها خمير ٿيل کير جا کاڌا آهن، پر فني لحاظ کان اهي هر حالت ۾ هڪجهڙا اصطلاح ناهن. ڪوڊيڪس ۾ يوگرٽ لاءِ مخصوص جراثيمي ڪلچر مقرر ٿيل آهن، جڏهن ته روايتي ڏڌ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيمي آبادي پيداوار جي طريقي، علائقي ۽ استعمال ٿيندڙ اڳئين ڏڌ جي ڪلچر موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Codex" /><ref name="micro">{{cite journal |title=An updated review on bacterial community composition of traditional fermented milk products: what next-generation sequencing has revealed so far? |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |year=2022 |volume=62 |issue=7 |pages=1870–1889 |doi=10.1080/10408398.2020.1848787}}</ref> == تياري == [[File:Buffalo curd.jpg|thumb|مينهن جي کير مان تيار ڪيل ڏڌ.]] روايتي طريقي سان ڏڌ ٺاهڻ لاءِ ڳئون، مينهن يا ٻنهي جو گڏيل کير استعمال ڪيو ويندو آهي. کير کي اُبالڻ کان پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جنهن تي خمير ڪندڙ جراثيم وڌي سگهن. پوءِ اڳ تيار ٿيل ڏڌ يا مناسب ''اسٽارٽر ڪلچر'' جو ٿورو مقدار کير ۾ ملائي ان کي ڪجهه ڪلاڪن لاءِ گرم ماحول ۾ بيهاريو ويندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> ان عرصي دوران [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] کير ۾ موجود [[ليڪٽوز]] کي خمير ڪري [[ليڪٽڪ ايسڊ]] پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ ۽ پي ايڇ گهٽجڻ سان کير جو اهم پروٽين [[ڪيسين]] ڄمڻ شروع ڪري ٿو، جنهن سان کير جي پاڻياٺ حالت بدلجي ٿلهي ۽ نيم ٺوس صورت اختيار ڪري ٿي.<ref name="Codex" /> تياريءَ جو گرمي پد، وقت، کير جو قسم ۽ اسٽارٽر ڪلچر ڏڌ جي ذائقي، تيزابيت، خوشبو، بناوت ۽ محفوظ رهڻ واري عرصي تي اثر وجهن ٿا.<ref name="Mudgal" /> FAO موجب ڳئون جي کير مان ٺهيل ڏڌ عام طور هلڪي پِيلاڻ مائل ڪريمي اڇي رنگ جو، جڏهن ته مينهن جي کير وارو ڏڌ وڌيڪ ڪريمي اڇو ۽ نسبتاً مضبوط بناوت وارو ٿي سگهي ٿو. سٺي ڏڌ جي مٿاڇري هموار ۽ چمڪندڙ، بناوت ڄميل پر تمام سخت نه، ۽ ذائقو هلڪو تيزابي هوندو آهي.<ref name="FAOdahi" /> == خمير ۽ خرد حياتيات == ڏڌ جي ٺهڻ جو بنيادي حياتياتي عمل [[ليڪٽڪ ايسڊ خمير]] آهي. ان ۾ مختلف ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا حصو وٺي سگهن ٿا. روايتي ايشيائي خمير ٿيل خوراڪن بابت تحقيق ۾ ''[[ليڪٽوبيسيلس]]''، ''[[ليڪٽوڪوڪس]]''، ''[[اسٽريپٽوڪوڪس]]''، ''[[ليوڪونوسٽوڪ]]'' ۽ ٻين لاڳاپيل جنسن جا جراثيم سڃاتا ويا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Azam |first1=Mariya |last2=Mohsin |first2=Mashkoor |last3=Ijaz |first3=Hira |title=Lactic acid bacteria in traditional fermented Asian foods |journal=Pakistan Journal of Pharmaceutical Sciences |year=2017 |volume=30 |issue=5 |pages=1803–1814 |pmid=29084705}}</ref> روايتي ڏڌ جي جراثيمي جوڙجڪ هميشه هڪجهڙي نه هوندي آهي. جديد ڊي اين اي ترتيبڪاري تي ٻڌل تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته روايتي خمير ٿيل کيرن ۾ جراثيمي تنوع، اڳ جي جراثيم پالڻ تي ٻڌل تجربن مان معلوم ٿيل تنوع کان وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿو. == غذائي خاصيتون == ڏڌ بنيادي طور کير مان ٺهڻ سبب کير جا ڪيترائي غذائي جزا، جهڙوڪ [[پروٽين]]، کير جي چرٻي، [[ڪيلشيم]]، [[فاسفورس]] ۽ مختلف وٽامن مهيا ڪري ٿو.<ref name="Mudgal" /> خمير ٿيڻ دوران کير جي ڪجهه ليڪٽوز کي جراثيم ليڪٽڪ ايسڊ ۾ تبديل ڪن ٿا، جنهن ڪري خمير ٿيل کير جون خاصيتون عام کير کان مختلف ٿين ٿيون. ڪجهه ماڻهن ۾ خمير ٿيل کير عام کير جي ڀيٽ ۾ ليڪٽوز جي هضم لاءِ وڌيڪ قابل برداشت ٿي سگهي ٿو؛ تنهن هوندي به ڏڌ کي سڀني ماڻهن لاءِ ''ليڪٽوز-کانسواء'' سمجهڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ڪجهه ليڪٽوز باقي رهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e07.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال == ڏڌ صدين کان ڏکڻ ايشيا جي خوراڪي روايتن جو حصو رهيو آهي. FAO ان کي هندستاني اپکنڊ جي اهم روايتي خمير ٿيل کير جي شين مان شمار ڪري ٿو ۽ ان جي تياري گهريلو سطح کان وٺي واپاري پيماني تائين ڪئي وڃي ٿي.<ref name="FAOdahi" /> علمي مطالعي موجب دهي پاڪستان، ڀارت، بنگلاديش ۽ پاڙيسري ملڪن جي روزمره خوراڪ ۾ مختلف صورتن ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Mudgal" /> ڏڌ سڌو سنئون کائڻ کان سواءِ لوڻ يا کنڊ سان پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان مان [[لسي]]، [[رائتو]] ۽ ٻين کاڌن ۽ مشروبات جون مختلف صورتون تيار ٿين ٿيون. FAO موجب لسي دهي کي ولوڙي ۽ ٿورو پاڻي ملائي تيار ڪئي ويندي آهي ۽ اها مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيئجي ٿي.<ref>{{cite web |title=Fermented milk products |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> [[File:Gadavarche Dahi.jpg|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ رکيل ڏڌ؛ مٽيءَ جا ٿانوَ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏڌ رکڻ ۽ وڪڻڻ لاءِ روايتي طور استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] ڏڌ کي ولوڙڻ سان مکڻ ڌار ڪري سگهجي ٿو ۽ بچيل پاڻياٺ کي سنڌي ۾ [[جهڻ]] يا [[ڇاڇ]] جهڙن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري [[گيهه]] پڻ تيار ڪري سگهجي ٿو؛ اهڙيءَ طرح ڏڌ روايتي کير-پروسيسنگ جي هڪ وسيع سلسلي جو حصو آهي.<ref>{{cite web |title=The technology of traditional milk products in developing countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e04.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2 آڪٽوبر 2026}}</ref> == صنعتي پيداوار ۽ معيار == روايتي گهريلو ڏڌ ۽ صنعتي طور تي تيار ڪيل پيداوار ۾ خاص فرق اسٽارٽر ڪلچر، صفائي، گرميءَ جي ضابطي ۽ پيڪنگ جي معياري هجڻ جو آهي. پاڪستان ۾ اسلام آباد ۽ راولپنڊي جي مارڪيٽن مان ورتل نمونن تي ٿيل هڪ مطالعي ۾ ڪارخاني ۾ ٺهيل يوگرٽ ۽ روايتي دهي جي جسماني، ڪيميائي، جراثيمي ۽ حسي خاصيتن ۾ فرق ڏٺو ويو؛ صنعتي يوگرٽ جا نمونا نسبتاً وڌيڪ هڪجهڙا هئا، جڏهن ته دهي ۾ نمونن جي وچ ۾ وڌيڪ تبديلي ملي.<ref>{{cite journal |last1=Younus |first1=Shahid |last2=Masud |first2=Tariq |last3=Aziz |first3=Tariq |title=Quality Evaluation of Market Yoghurt / Dahi |journal=Pakistan Journal of Nutrition |year=2002 |volume=1 |issue=5 |pages=226–230 |doi=10.3923/pjn.2002.226.230}}</ref> بين الاقوامي سطح تي ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس خمير ٿيل کير لاءِ بناوت، کير جي پروٽين، تيزابيت ۽ خمير شروع ڪندڙ جراثيمن بابت معيار مقرر ڪري ٿو. ان موجب عام خمير ٿيل کير ۾ کير جي پروٽين جو گهٽ ۾ گهٽ مقدار 2.7 سيڪڙو ۽ ماپ لائق تيزابيت، جيڪا ليڪٽڪ تيزاب طور ظاهر ڪئي وڃي ٿي، گهٽ ۾ گهٽ 0.3 سيڪڙو مقرر آهي.<ref name="Codex" /> == ڏڌ ۽ يوگرٽ ۾ فرق == عام ڳالهائڻ ۾ ''ڏڌ''، ''دهي'' ۽ ''يوگرٽ'' جا لفظ ڪڏهن هڪ ٻئي جي جاءِ تي استعمال ٿين ٿا، پر خوراڪ سائنس ۾ '''يوگرٽ''' وڌيڪ مخصوص پيداوار آهي. ڪوڊيڪس موجب يوگرٽ جي خمير لاءِ خاص طور ''اسٽريپٽوڪوڪس ٿرموفيلس'' ۽ ''ليڪٽوبيسيلس ڊيلبروئيڪي'' ذيلي جنس ''بلغاريڪس'' جا مخصوص خمير شروع ڪندڙ جراثيمي ڪلچر استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته روايتي ڏڌ مختلف مقامي جراثيمن يا اڳئين ڏڌ مان حاصل ڪيل گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار ٿي سگهي ٿو.<ref name="Codex" /> ان ڪري ڏڌ کي يوگرٽ جهڙو روايتي خمير ٿيل کير چوڻ وڌيڪ درست آهي، نه ته هر قسم جي ڏڌ کي لازمي طور ساڳئي فني معنيٰ ۾ يوگرٽ قرار ڏيڻ. == پڻ ڏسو == * [[کير]] * [[يوگرٽ]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[مکڻ]] * [[گيهه]] * [[خمير]] * [[ليڪٽڪ ايسڊ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm FAO – Dahi] * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/types-and-characteristics/en FAO – Dairy products: Types and characteristics] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:خمير ٿيل خوراڪ]] [[زمرو:سنڌي کاڌا]] [[زمرو:پاڪستاني کاڌا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي کاڌا]] rmnht91z7e8clulqeqeyi6fmibh0w8n 0 103501 416325 2026-10-02T04:17:09Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:pnb:Special:Redirect/revision/653853|لیون (فرانس)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 416325 wikitext text/x-wiki '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[فرانس جا علائقا|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. 4m0qp794rdgkm3zf88uvy993r6q2xth 416326 416325 2026-10-02T04:19:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 416326 wikitext text/x-wiki '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. c93u8kxzqpwoeb1rkboer91eyv34pt9 416327 416326 2026-10-02T04:20:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416327 wikitext text/x-wiki '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. [[زمرو:فرانس جا شهر]] tvz3swntxc4mn4h1crjl6pw6rs5jaun 416336 416327 2026-10-02T04:39:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 416336 wikitext text/x-wiki '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. {{Short description|City in France}} {{distinguish|Lion|León}} {{redirect|Lyons|other uses|Lyon (disambiguation)|and|Lyons (disambiguation)}} {{Use dmy dates|date=October 2025}} {{Infobox French commune | name = Lyon<!--(s)--> | native name = {{native name|frp|Liyon}} | commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] | image flag = Drapeau de Lyon.svg | image coat of arms = Coat of Arms of Lyon.svg | city motto = {{lang|frp|Avant, avant, Lion le melhor}}<br>(old [[Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] for "Forward, forward, Lyon the best"){{efn|A war cry from 1269, spelt in modern Franco-Provençal as {{lang|frp|Avant, Avant, Liyon lo mèlyor}}.}}<br>{{lang|frp|Virtute duce, comite fortuna}}<br>("With virtue as guide and fortune as companion"){{efn|Quote from a letter of [[Cicero]] to Lucius Munatius Plancus, founder of the city.<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam10.shtml#3 |title=Cicero |work=Epistulae ad familiares, X.3 |access-date=2 January 2020 }}</ref>}} | image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/2 |image1 = Lyon-part-dieu-2023.jpg |caption1 = Skyline of Lyon in [[La Part-Dieu]] |image2 = France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg |caption2 = [[Basilica of Notre-Dame de Fourvière]] |image3 = Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg |caption3 = [[Place des Terreaux]] with the ''[[Fontaine Bartholdi]]'' |image4 = Rue Juiverie, Vieux Lyon.jpg |caption4 = [[Vieux Lyon]] |image5 = Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg |caption5 = [[Parc de la Tête d'or]] |image6 = BassinNautique Confluence Lyon.jpg |caption6 = Confluence District |image7 = Statue de Louis XIV (Lyon, 2026).jpg |caption7 = [[Place Bellecour]] |image8 = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |caption8 = Pont Lafayette }} | caption = | coordinates = {{coord|45.7675|4.8350|format=dms|display=inline,title}} | INSEE = 69123 | postal code = 69001-69009 | arrondissement = Lyon | canton = | mayor = [[Grégory Doucet]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[The Ecologists|LE]] | subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] | subdivisions = 9 [[Arrondissements of Lyon|arrondissements]] | area km2 = 47.87 | elevation min m = 162 | elevation max m = 349 | demonym = Lyonnais |pushpin_relief=yes | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|3rd in France]] | urban area km2 = 1141.4 | urban area date = 2023<ref name="compterr"/> | urban pop = 1721721 | urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Lyon (002); Unité urbaine: Lyon (00760); EPCI : Métropole de Lyon (200046977) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> | metro area km2 = 4605.8 | metro area date = 2023<ref name="compterr"/> | metro area pop = 2338789 | metro area pop date = 2023<ref name="compterr"/> | website = {{URL|https://www.lyon.fr/|lyon.fr}} |intercommunality=}} '''Lyon'''{{efn|Pronunciation: {{IPAc-en|UK|ˈ|l|iː|ɒ̃}},<ref>{{cite LPD|3 }}</ref><ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Lyons |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124144048/https://www.lexico.com/definition/lyons |url-status=dead |archive-date=24 January 2020 |title=Lyons |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref> {{IPAc-en|US|l|i|ˈ|oʊ|n}} {{respell|lee|OHN}};<ref>{{cite EPD|18 }}</ref><ref name="MerWeb">{{cite Merriam-Webster|Lyon|access-date=8 August 2018 }}</ref> {{IPA|fr|ljɔ̃|lang|Fr-Lyon.ogg|small=no}}; {{langx|frp|Liyon}} {{IPA|frp|ʎjɔ̃|}}; {{langx|oc|Lion}}, hist. {{lang|oc|Lionés}}.<ref>{{Cite web |title=dicod'Òc - Recèrca |url=https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=Lyon&q2=&submit=Cercar |access-date=1 April 2022 |website=locongres.org }}</ref>}} ([[Franco-Provençal]]: ''Liyon''; formerly ''Lyons'' in English){{Efn|1=Pronounced {{IPAc-en|ˈ|l|aɪ|ə|n|z}} {{respell|LY|ənz}}.<ref name="MerWeb"/><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/lyons |title=Lyons |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=8 August 2018 }}</ref>; [https://books.google.com/ngrams/graph?content=%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_gb%2C%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_us&year_start=1800&year_end=2019&smoothing=10&case_insensitive=false Proportion of spelling "Lyons" in US and UK English, 1800-2019]}} is a city in [[France]]. It is located at the confluence of the rivers [[Rhône]] and [[Saône]], to the northwest of the [[French Alps]], {{cvt|391|km|mi|0}} southeast of Paris, {{cvt|278|km|mi|0}} north of [[Marseille]], and {{cvt|113|km|mi|0}} southwest of [[Geneva]], Switzerland. The City of Lyon is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|third-largest city]] in France<ref>{{cite web |url=https://about-france.com/tourism/main-towns-cities.htm |title=The main cities and towns of France |website=About-France.com |access-date=15 January 2025 }}</ref> with a population of 519,127 as of 2023 within its small municipal territory of {{cvt|48|km²|sqmi|0}},<ref name="pophist"/> but together with its suburbs and [[exurb]]s the Lyon [[Functional area (France)|metropolitan area]] had a population of 2,338,789 that same year,<ref name="compterr" /> the [[Functional area (France)#List of functional areas (AAV)|second largest]] in France. Lyon and 58 suburban municipalities have formed since 2015 the [[Lyon Metropolis|Metropolis of Lyon]], a directly elected metropolitan authority now in charge of most urban issues, with a population of 1,436,354 in 2023.<ref name=compterr/> Lyon is the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Auvergne-Rhône-Alpes]] [[Regions of France|region]] and seat of the [[Departmental council (France)|Departmental Council]] of [[Rhône (department)|Rhône]] (whose jurisdiction, however, no longer extends over the Metropolis of Lyon since 2015). The capital of the [[Gauls]] during the [[Roman Empire]], Lyon is the seat of an [[Roman Catholic Archdiocese of Lyon|archbishopric]] whose holder bears the title of Primate of the Gauls. Lyon became a major economic hub during the [[French Renaissance|Renaissance]]. The city is recognised for its [[Lyonnaise cuisine|cuisine]] and [[gastronomy]], as well as historical and architectural landmarks; as such, the districts of [[Vieux Lyon|Old Lyon]], the [[Fourvière|Fourvière hill]], the [[Presqu'île]] and the slopes of the [[La Croix-Rousse|Croix-Rousse]] are inscribed on the [[UNESCO]] [[World Heritage Site|World Heritage List]]. Lyon was historically an important area for the production and weaving of silk. Lyon played a significant role in the [[History of film|history of cinema]] since [[Auguste and Louis Lumière]] invented the [[cinematograph]] there. The city is also known for its light festival, the [[Festival of Lights (Lyon)|Fête des lumières]], which begins every 8 December and lasts for four days, earning Lyon the title of "Capital of Lights". Economically, Lyon is a major centre for banking, [[chemical]], [[Pharmaceutical industry|pharmaceutical]] and [[Biotechnology|biotech]] industries. The city contains a significant software industry with a particular focus on video games; in recent years it has fostered a growing local start-up sector.<ref>{{cite web |url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |title=Lyon entrepreneurship, Lyon company, Invest Lyon – Greater Lyon |publisher=Business.greaterlyon.com |access-date=3 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |archive-date=8 March 2010 }}</ref> The home of renowned universities and higher education schools, Lyon is the second-largest student city in France, with a university population of nearly 200,000 students within the Metropolis of Lyon.<ref>{{Cite web |title=Classement 2019 des villes étudiantes les plus importantes en France |url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146 |access-date=8 April 2022 |publisher=www.investirlmnp.fr }}</ref> Lyon hosts the international headquarters of [[Interpol]], the [[International Agency for Research on Cancer]], as well as [[Euronews]]. According to the [[Globalization and World Cities Research Network|Globalization and World Rankings Research Institute]], Lyon is considered a [[Global city|Beta city]], {{As of|2018|lc=y}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2018 |website=www.lboro.ac.uk }}</ref> It ranked second in France and 40th globally in Mercer's 2019 [[List of cities by quality of living|liveability rankings]].<ref>{{Cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer |website=mobilityexchange.mercer.com }}</ref> Lyon will be the centre of the [[2030 Winter Olympics]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] 54yv35xm2m8529f7qs8088zekrel0ty 416337 416336 2026-10-02T04:41:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 416337 wikitext text/x-wiki '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. {{Short description|City in France}} {{distinguish|Lion|León}} {{redirect|Lyons|other uses|Lyon (disambiguation)|and|Lyons (disambiguation)}} {{Infobox French commune | name = Lyon<!--(s)--> | native name = {{native name|frp|Liyon}} | commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] | image flag = Drapeau de Lyon.svg | image coat of arms = Coat of Arms of Lyon.svg | city motto = {{lang|frp|Avant, avant, Lion le melhor}}<br>(old [[Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] for "Forward, forward, Lyon the best"){{efn|A war cry from 1269, spelt in modern Franco-Provençal as {{lang|frp|Avant, Avant, Liyon lo mèlyor}}.}}<br>{{lang|frp|Virtute duce, comite fortuna}}<br>("With virtue as guide and fortune as companion"){{efn|Quote from a letter of [[Cicero]] to Lucius Munatius Plancus, founder of the city.<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam10.shtml#3 |title=Cicero |work=Epistulae ad familiares, X.3 |access-date=2 January 2020 }}</ref>}} | image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/2 |image1 = Lyon-part-dieu-2023.jpg |caption1 = Skyline of Lyon in [[La Part-Dieu]] |image2 = France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg |caption2 = [[Basilica of Notre-Dame de Fourvière]] |image3 = Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg |caption3 = [[Place des Terreaux]] with the ''[[Fontaine Bartholdi]]'' |image4 = Rue Juiverie, Vieux Lyon.jpg |caption4 = [[Vieux Lyon]] |image5 = Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg |caption5 = [[Parc de la Tête d'or]] |image6 = BassinNautique Confluence Lyon.jpg |caption6 = Confluence District |image7 = Statue de Louis XIV (Lyon, 2026).jpg |caption7 = [[Place Bellecour]] |image8 = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |caption8 = Pont Lafayette }} | caption = | coordinates = {{coord|45.7675|4.8350|format=dms|display=inline,title}} | INSEE = 69123 | postal code = 69001-69009 | arrondissement = Lyon | canton = | mayor = [[Grégory Doucet]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[The Ecologists|LE]] | subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] | subdivisions = 9 [[Arrondissements of Lyon|arrondissements]] | area km2 = 47.87 | elevation min m = 162 | elevation max m = 349 | demonym = Lyonnais |pushpin_relief=yes | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|3rd in France]] | urban area km2 = 1141.4 | urban area date = 2023<ref name="compterr"/> | urban pop = 1721721 | urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Lyon (002); Unité urbaine: Lyon (00760); EPCI : Métropole de Lyon (200046977) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> | metro area km2 = 4605.8 | metro area date = 2023<ref name="compterr"/> | metro area pop = 2338789 | metro area pop date = 2023<ref name="compterr"/> | website = {{URL|https://www.lyon.fr/|lyon.fr}} |intercommunality=}} '''Lyon'''{{efn|Pronunciation: {{IPAc-en|UK|ˈ|l|iː|ɒ̃}},<ref>{{cite LPD|3 }}</ref><ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Lyons |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124144048/https://www.lexico.com/definition/lyons |url-status=dead |archive-date=24 January 2020 |title=Lyons |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref> {{IPAc-en|US|l|i|ˈ|oʊ|n}} {{respell|lee|OHN}};<ref>{{cite EPD|18 }}</ref><ref name="MerWeb">{{cite Merriam-Webster|Lyon|access-date=8 August 2018 }}</ref> {{IPA|fr|ljɔ̃|lang|Fr-Lyon.ogg|small=no}}; {{langx|frp|Liyon}} {{IPA|frp|ʎjɔ̃|}}; {{langx|oc|Lion}}, hist. {{lang|oc|Lionés}}.<ref>{{Cite web |title=dicod'Òc - Recèrca |url=https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=Lyon&q2=&submit=Cercar |access-date=1 April 2022 |website=locongres.org }}</ref>}} ([[Franco-Provençal]]: ''Liyon''; formerly ''Lyons'' in English){{Efn|1=Pronounced {{IPAc-en|ˈ|l|aɪ|ə|n|z}} {{respell|LY|ənz}}.<ref name="MerWeb"/><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/lyons |title=Lyons |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=8 August 2018 }}</ref>; [https://books.google.com/ngrams/graph?content=%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_gb%2C%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_us&year_start=1800&year_end=2019&smoothing=10&case_insensitive=false Proportion of spelling "Lyons" in US and UK English, 1800-2019]}} is a city in [[France]]. It is located at the confluence of the rivers [[Rhône]] and [[Saône]], to the northwest of the [[French Alps]], {{cvt|391|km|mi|0}} southeast of Paris, {{cvt|278|km|mi|0}} north of [[Marseille]], and {{cvt|113|km|mi|0}} southwest of [[Geneva]], Switzerland. The City of Lyon is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|third-largest city]] in France<ref>{{cite web |url=https://about-france.com/tourism/main-towns-cities.htm |title=The main cities and towns of France |website=About-France.com |access-date=15 January 2025 }}</ref> with a population of 519,127 as of 2023 within its small municipal territory of {{cvt|48|km²|sqmi|0}},<ref name="pophist"/> but together with its suburbs and [[exurb]]s the Lyon [[Functional area (France)|metropolitan area]] had a population of 2,338,789 that same year,<ref name="compterr" /> the [[Functional area (France)#List of functional areas (AAV)|second largest]] in France. Lyon and 58 suburban municipalities have formed since 2015 the [[Lyon Metropolis|Metropolis of Lyon]], a directly elected metropolitan authority now in charge of most urban issues, with a population of 1,436,354 in 2023.<ref name=compterr/> Lyon is the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Auvergne-Rhône-Alpes]] [[Regions of France|region]] and seat of the [[Departmental council (France)|Departmental Council]] of [[Rhône (department)|Rhône]] (whose jurisdiction, however, no longer extends over the Metropolis of Lyon since 2015). The capital of the [[Gauls]] during the [[Roman Empire]], Lyon is the seat of an [[Roman Catholic Archdiocese of Lyon|archbishopric]] whose holder bears the title of Primate of the Gauls. Lyon became a major economic hub during the [[French Renaissance|Renaissance]]. The city is recognised for its [[Lyonnaise cuisine|cuisine]] and [[gastronomy]], as well as historical and architectural landmarks; as such, the districts of [[Vieux Lyon|Old Lyon]], the [[Fourvière|Fourvière hill]], the [[Presqu'île]] and the slopes of the [[La Croix-Rousse|Croix-Rousse]] are inscribed on the [[UNESCO]] [[World Heritage Site|World Heritage List]]. Lyon was historically an important area for the production and weaving of silk. Lyon played a significant role in the [[History of film|history of cinema]] since [[Auguste and Louis Lumière]] invented the [[cinematograph]] there. The city is also known for its light festival, the [[Festival of Lights (Lyon)|Fête des lumières]], which begins every 8 December and lasts for four days, earning Lyon the title of "Capital of Lights". Economically, Lyon is a major centre for banking, [[chemical]], [[Pharmaceutical industry|pharmaceutical]] and [[Biotechnology|biotech]] industries. The city contains a significant software industry with a particular focus on video games; in recent years it has fostered a growing local start-up sector.<ref>{{cite web |url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |title=Lyon entrepreneurship, Lyon company, Invest Lyon – Greater Lyon |publisher=Business.greaterlyon.com |access-date=3 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |archive-date=8 March 2010 }}</ref> The home of renowned universities and higher education schools, Lyon is the second-largest student city in France, with a university population of nearly 200,000 students within the Metropolis of Lyon.<ref>{{Cite web |title=Classement 2019 des villes étudiantes les plus importantes en France |url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146 |access-date=8 April 2022 |publisher=www.investirlmnp.fr }}</ref> Lyon hosts the international headquarters of [[Interpol]], the [[International Agency for Research on Cancer]], as well as [[Euronews]]. According to the [[Globalization and World Cities Research Network|Globalization and World Rankings Research Institute]], Lyon is considered a [[Global city|Beta city]], {{As of|2018|lc=y}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2018 |website=www.lboro.ac.uk }}</ref> It ranked second in France and 40th globally in Mercer's 2019 [[List of cities by quality of living|liveability rankings]].<ref>{{Cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer |website=mobilityexchange.mercer.com }}</ref> Lyon will be the centre of the [[2030 Winter Olympics]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] 3lmr2c1ty1ikny52qxrepjh63b9riop 416338 416337 2026-10-02T04:48:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 416338 wikitext text/x-wiki '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. {{Short description|City in France}} {{distinguish|Lion|León}} {{redirect|Lyons|other uses|Lyon (disambiguation)|and|Lyons (disambiguation)}} {{Infobox French commune | name = Lyon<!--(s)--> | native name = {{native name|frp|Liyon}} | commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] | image flag = Drapeau de Lyon.svg | image coat of arms = Coat of Arms of Lyon.svg | city motto = {{lang|frp|Avant, avant, Lion le melhor}}<br>(old [[Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] for "Forward, forward, Lyon the best"){{efn|A war cry from 1269, spelt in modern Franco-Provençal as {{lang|frp|Avant, Avant, Liyon lo mèlyor}}.}}<br>{{lang|frp|Virtute duce, comite fortuna}}<br>("With virtue as guide and fortune as companion"){{efn|Quote from a letter of [[Cicero]] to Lucius Munatius Plancus, founder of the city.<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam10.shtml#3 |title=Cicero |work=Epistulae ad familiares, X.3 |access-date=2 January 2020 }}</ref>}} | image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/2 |image1 = Lyon-part-dieu-2023.jpg |caption1 = Skyline of Lyon in [[La Part-Dieu]] |image2 = France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg |caption2 = [[Basilica of Notre-Dame de Fourvière]] |image3 = Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg |caption3 = [[Place des Terreaux]] with the ''[[Fontaine Bartholdi]]'' |image4 = Rue Juiverie, Vieux Lyon.jpg |caption4 = [[Vieux Lyon]] |image5 = Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg |caption5 = [[Parc de la Tête d'or]] |image6 = BassinNautique Confluence Lyon.jpg |caption6 = Confluence District |image7 = Statue de Louis XIV (Lyon, 2026).jpg |caption7 = [[Place Bellecour]] |image8 = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |caption8 = Pont Lafayette }} | caption = | coordinates = {{coord|45.7675|4.8350|format=dms|display=inline,title}} | INSEE = 69123 | postal code = 69001-69009 | arrondissement = Lyon | canton = | mayor = [[Grégory Doucet]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[The Ecologists|LE]] | subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] | subdivisions = 9 [[Arrondissements of Lyon|arrondissements]] | area km2 = 47.87 | elevation min m = 162 | elevation max m = 349 | demonym = Lyonnais |pushpin_relief=yes | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|3rd in France]] | urban area km2 = 1141.4 | urban area date = 2023<ref name="compterr"/> | urban pop = 1721721 | urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Lyon (002); Unité urbaine: Lyon (00760); EPCI : Métropole de Lyon (200046977) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> | metro area km2 = 4605.8 | metro area date = 2023<ref name="compterr"/> | metro area pop = 2338789 | metro area pop date = 2023<ref name="compterr"/> | website = {{URL|https://www.lyon.fr/|lyon.fr}} |intercommunality=}} '''Lyon'''{{efn|Pronunciation: {{IPAc-en|UK|ˈ|l|iː|ɒ̃}},<ref>{{cite LPD|3 }}</ref><ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Lyons |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124144048/https://www.lexico.com/definition/lyons |url-status=dead |archive-date=24 January 2020 |title=Lyons |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref> {{IPAc-en|US|l|i|ˈ|oʊ|n}} {{respell|lee|OHN}};<ref>{{cite EPD|18 }}</ref><ref name="MerWeb">{{cite Merriam-Webster|Lyon|access-date=8 August 2018 }}</ref> {{IPA|fr|ljɔ̃|lang|Fr-Lyon.ogg|small=no}}; {{langx|frp|Liyon}} {{IPA|frp|ʎjɔ̃|}}; {{langx|oc|Lion}}, hist. {{lang|oc|Lionés}}.<ref>{{Cite web |title=dicod'Òc - Recèrca |url=https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=Lyon&q2=&submit=Cercar |access-date=1 April 2022 |website=locongres.org }}</ref>}} ([[Franco-Provençal]]: ''Liyon''; formerly ''Lyons'' in English){{Efn|1=Pronounced {{IPAc-en|ˈ|l|aɪ|ə|n|z}} {{respell|LY|ənz}}.<ref name="MerWeb"/><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/lyons |title=Lyons |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=8 August 2018 }}</ref>; [https://books.google.com/ngrams/graph?content=%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_gb%2C%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_us&year_start=1800&year_end=2019&smoothing=10&case_insensitive=false Proportion of spelling "Lyons" in US and UK English, 1800-2019]}} is a city in [[France]]. It is located at the confluence of the rivers [[Rhône]] and [[Saône]], to the northwest of the [[French Alps]], {{cvt|391|km|mi|0}} southeast of Paris, {{cvt|278|km|mi|0}} north of [[Marseille]], and {{cvt|113|km|mi|0}} southwest of [[Geneva]], Switzerland. '''ليون''' (فرانسيسي: Liyon) فرانس جو هڪ شهر آهي. اهو رون (Rhône) ۽ سون (Saône) دريائن جي سنگم تي، فرانسيسي الپس (French Alps) جي اتر اولهه ۾، پيرس کان 391 ڪلوميٽر (243 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، مارسيلي (Marseille) کان 278 ڪلوميٽر (173 ميل) اتر ۾، ۽ سوئٽزرلينڊ جي شهر جنيوا کان 113 ڪلوميٽر (70 ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. * ليون شهر فرانس جو ٽيون وڏو شهر آهي؛ 2023ع تائين ان جي 48 چورس ڪلوميٽر (19 چورس ميل) واري ننڍڙي ميونسپل علائقي ۾ آبادي 519,127 هئي، پر ان جي ڀرپاسي وارن علائقن (suburbs) ۽ ٻاهرين آبادين سميت، ليون ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي ساڳئي سال 2,338,789 هئي، جيڪا فرانس ۾ ٻيو نمبر وڏي آبادي هئي. 2015ع کان وٺي، ليون ۽ 58 ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز ملي ڪري ”ميٽروپولس آف ليون“ (Metropolis of Lyon) ٺاهيو آهي؛ هي هڪ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي شهري معاملن جي اڪثريت جي ذميوار آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي آبادي 1,436,354 هئي. ليون ”اوورن-رون-الپس“ (Auvergne-Rhône-Alpes) خطي جو مرڪز (پريفڪچر) ۽ رون (Rhône) جي ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو هيڊڪوارٽر آهي (جيتوڻيڪ ان ڪائونسل جو اختيار 2015ع کان پوءِ ”ميٽروپولس آف ليون“ واري علائقي تي لاڳو نٿو ٿئي). * رومن سلطنت دوران ”گال“ (Gauls) جو گاديءَ جو هنڌ رهندڙ ليون شهر هڪ آرچ بشپ جي سيٽ (archbishopric) پڻ آهي، جنهن جي عهدي تي فائز شخص ”پرائيميٽ آف دي گالز“ (Primate of the Gauls) جو لقب رکي ٿو. رينيسانس (نشاۃ ثانیہ) واري دور ۾ ليون هڪ اهم معاشي مرڪز بڻجي ويو. هي شهر پنهنجي کاڌي پيتي (cuisine) ۽ کاڌي جي ثقافت، گڏوگڏ تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو؛ ان ڪري، ”اولڊ ليون“ (Old Lyon)، ”فورويئر“ (Fourvière) ٽڪري، ”پريسڪوائل“ (Presqu'île) ۽ ”ڪروڪس-روس“ (Croix-Rousse) جا علائقا يونيسڪو (UNESCO) جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. تاريخي طور تي، ليون ريشم جي پيداوار ۽ اڻڻ (weaving) لاءِ هڪ اهم علائقو رهيو آهي. سئنيما جي تاريخ ۾ به ليون اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته آگسٽ ۽ لوئس لومير (Auguste and Louis Lumière) اتي ئي سئنيماٽوگراف (cinematograph) ايجاد ڪيو هو. هي شهر پنهنجي روشنين جي ميلو ”فيٽ ڊيز لوميرس“ (Fête des lumières) جي ڪري پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو هر سال 8 ڊسمبر تي شروع ٿي چار ڏينهن جاري رهندو آهي؛ ان ئي ڪري ليون (Lyon) کي ”روشنين جو گاديءَ جو هنڌ“ (Capital of Lights) جو لقب مليو آهي. * معاشي لحاظ کان، ليون بينڪنگ، ڪيميڪل، دواسازي ۽ بايو ٽيڪنالاجي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن شهر ۾ سافٽ ويئر جي هڪ اهم صنعت موجود آهي جنهن ۾ خاص طور تي وڊيو گيمز تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو؛ تازن سالن ۾ هتي مقامي ”اسٽارٽ اپ“ (نئين ڪاروباري شروعات) واري شعبي ۾ واڌارو آيو آهي. نامور يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن جو مرڪز هجڻ سبب، ليون فرانس جو ٻيو وڏو شاگردن وارو شهر آهي، جتي ”ميٽروپولس آف ليون“ (ليون جي شهري علائقي) ۾ تقريبن 2 لک (200,000) شاگرد موجود آهن. ليون ۾ انٽرپول (Interpol)، ڪينسر تي تحقيق ڪندڙ بين الاقوامي اداري (IARC) ۽ يورو نيوز (Euronews) جا بين الاقوامي هيڊ ڪوارٽر قائم آهن. ”گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ رينڪنگس ريسرچ انسٽيٽيوٽ“ موجب، ليون کي ”بيٽا“ (Beta) درجي جو شهر سمجهيو وڃي ٿو. ميرسر (Mercer) جي 2019 واري رهائش جي معيار (liveability) جي درجه بندي ۾، هي شهر فرانس ۾ ٻئي ۽ عالمي سطح تي 40هين نمبر تي رهيو. ليون 2030 جي سياري وارين اولمپڪ راندين (Winter Olympics) جو مرڪز هوندو. The City of Lyon is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|third-largest city]] in France<ref>{{cite web |url=https://about-france.com/tourism/main-towns-cities.htm |title=The main cities and towns of France |website=About-France.com |access-date=15 January 2025 }}</ref> with a population of 519,127 as of 2023 within its small municipal territory of {{cvt|48|km²|sqmi|0}},<ref name="pophist"/> but together with its suburbs and [[exurb]]s the Lyon [[Functional area (France)|metropolitan area]] had a population of 2,338,789 that same year,<ref name="compterr" /> the [[Functional area (France)#List of functional areas (AAV)|second largest]] in France. Lyon and 58 suburban municipalities have formed since 2015 the [[Lyon Metropolis|Metropolis of Lyon]], a directly elected metropolitan authority now in charge of most urban issues, with a population of 1,436,354 in 2023.<ref name=compterr/> Lyon is the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Auvergne-Rhône-Alpes]] [[Regions of France|region]] and seat of the [[Departmental council (France)|Departmental Council]] of [[Rhône (department)|Rhône]] (whose jurisdiction, however, no longer extends over the Metropolis of Lyon since 2015). The capital of the [[Gauls]] during the [[Roman Empire]], Lyon is the seat of an [[Roman Catholic Archdiocese of Lyon|archbishopric]] whose holder bears the title of Primate of the Gauls. Lyon became a major economic hub during the [[French Renaissance|Renaissance]]. The city is recognised for its [[Lyonnaise cuisine|cuisine]] and [[gastronomy]], as well as historical and architectural landmarks; as such, the districts of [[Vieux Lyon|Old Lyon]], the [[Fourvière|Fourvière hill]], the [[Presqu'île]] and the slopes of the [[La Croix-Rousse|Croix-Rousse]] are inscribed on the [[UNESCO]] [[World Heritage Site|World Heritage List]]. Lyon was historically an important area for the production and weaving of silk. Lyon played a significant role in the [[History of film|history of cinema]] since [[Auguste and Louis Lumière]] invented the [[cinematograph]] there. The city is also known for its light festival, the [[Festival of Lights (Lyon)|Fête des lumières]], which begins every 8 December and lasts for four days, earning Lyon the title of "Capital of Lights". Economically, Lyon is a major centre for banking, [[chemical]], [[Pharmaceutical industry|pharmaceutical]] and [[Biotechnology|biotech]] industries. The city contains a significant software industry with a particular focus on video games; in recent years it has fostered a growing local start-up sector.<ref>{{cite web |url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |title=Lyon entrepreneurship, Lyon company, Invest Lyon – Greater Lyon |publisher=Business.greaterlyon.com |access-date=3 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |archive-date=8 March 2010 }}</ref> The home of renowned universities and higher education schools, Lyon is the second-largest student city in France, with a university population of nearly 200,000 students within the Metropolis of Lyon.<ref>{{Cite web |title=Classement 2019 des villes étudiantes les plus importantes en France |url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146 |access-date=8 April 2022 |publisher=www.investirlmnp.fr }}</ref> Lyon hosts the international headquarters of [[Interpol]], the [[International Agency for Research on Cancer]], as well as [[Euronews]]. According to the [[Globalization and World Cities Research Network|Globalization and World Rankings Research Institute]], Lyon is considered a [[Global city|Beta city]], {{As of|2018|lc=y}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2018 |website=www.lboro.ac.uk }}</ref> It ranked second in France and 40th globally in Mercer's 2019 [[List of cities by quality of living|liveability rankings]].<ref>{{Cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer |website=mobilityexchange.mercer.com }}</ref> Lyon will be the centre of the [[2030 Winter Olympics]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] 6th99hoe8t05dl1vrege5c2aq64eocv 416340 416338 2026-10-02T05:10:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 416340 wikitext text/x-wiki '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. {{Short description|City in France}} {{distinguish|Lion|León}} {{redirect|Lyons|other uses|Lyon (disambiguation)|and|Lyons (disambiguation)}} {{Infobox French commune | name = Lyon<!--(s)--> | native name = {{native name|frp|Liyon}} | commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] | image flag = Drapeau de Lyon.svg | image coat of arms = Coat of Arms of Lyon.svg | city motto = {{lang|frp|Avant, avant, Lion le melhor}}<br>(old [[Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] for "Forward, forward, Lyon the best"){{efn|A war cry from 1269, spelt in modern Franco-Provençal as {{lang|frp|Avant, Avant, Liyon lo mèlyor}}.}}<br>{{lang|frp|Virtute duce, comite fortuna}}<br>("With virtue as guide and fortune as companion"){{efn|Quote from a letter of [[Cicero]] to Lucius Munatius Plancus, founder of the city.<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam10.shtml#3 |title=Cicero |work=Epistulae ad familiares, X.3 |access-date=2 January 2020 }}</ref>}} | image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/2 |image1 = Lyon-part-dieu-2023.jpg |caption1 = Skyline of Lyon in [[La Part-Dieu]] |image2 = France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg |caption2 = [[Basilica of Notre-Dame de Fourvière]] |image3 = Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg |caption3 = [[Place des Terreaux]] with the ''[[Fontaine Bartholdi]]'' |image4 = Rue Juiverie, Vieux Lyon.jpg |caption4 = [[Vieux Lyon]] |image5 = Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg |caption5 = [[Parc de la Tête d'or]] |image6 = BassinNautique Confluence Lyon.jpg |caption6 = Confluence District |image7 = Statue de Louis XIV (Lyon, 2026).jpg |caption7 = [[Place Bellecour]] |image8 = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |caption8 = Pont Lafayette }} | caption = | coordinates = {{coord|45.7675|4.8350|format=dms|display=inline,title}} | INSEE = 69123 | postal code = 69001-69009 | arrondissement = Lyon | canton = | mayor = [[Grégory Doucet]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[The Ecologists|LE]] | subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] | subdivisions = 9 [[Arrondissements of Lyon|arrondissements]] | area km2 = 47.87 | elevation min m = 162 | elevation max m = 349 | demonym = Lyonnais |pushpin_relief=yes | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|3rd in France]] | urban area km2 = 1141.4 | urban area date = 2023<ref name="compterr"/> | urban pop = 1721721 | urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Lyon (002); Unité urbaine: Lyon (00760); EPCI : Métropole de Lyon (200046977) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> | metro area km2 = 4605.8 | metro area date = 2023<ref name="compterr"/> | metro area pop = 2338789 | metro area pop date = 2023<ref name="compterr"/> | website = {{URL|https://www.lyon.fr/|lyon.fr}} |intercommunality=}} '''Lyon'''{{efn|Pronunciation: {{IPAc-en|UK|ˈ|l|iː|ɒ̃}},<ref>{{cite LPD|3 }}</ref><ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Lyons |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124144048/https://www.lexico.com/definition/lyons |url-status=dead |archive-date=24 January 2020 |title=Lyons |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref> {{IPAc-en|US|l|i|ˈ|oʊ|n}} {{respell|lee|OHN}};<ref>{{cite EPD|18 }}</ref><ref name="MerWeb">{{cite Merriam-Webster|Lyon|access-date=8 August 2018 }}</ref> {{IPA|fr|ljɔ̃|lang|Fr-Lyon.ogg|small=no}}; {{langx|frp|Liyon}} {{IPA|frp|ʎjɔ̃|}}; {{langx|oc|Lion}}, hist. {{lang|oc|Lionés}}.<ref>{{Cite web |title=dicod'Òc - Recèrca |url=https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=Lyon&q2=&submit=Cercar |access-date=1 April 2022 |website=locongres.org }}</ref>}} ([[Franco-Provençal]]: ''Liyon''; formerly ''Lyons'' in English){{Efn|1=Pronounced {{IPAc-en|ˈ|l|aɪ|ə|n|z}} {{respell|LY|ənz}}.<ref name="MerWeb"/><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/lyons |title=Lyons |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=8 August 2018 }}</ref>; [https://books.google.com/ngrams/graph?content=%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_gb%2C%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_us&year_start=1800&year_end=2019&smoothing=10&case_insensitive=false Proportion of spelling "Lyons" in US and UK English, 1800-2019]}} is a city in [[France]]. It is located at the confluence of the rivers [[Rhône]] and [[Saône]], to the northwest of the [[French Alps]], {{cvt|391|km|mi|0}} southeast of Paris, {{cvt|278|km|mi|0}} north of [[Marseille]], and {{cvt|113|km|mi|0}} southwest of [[Geneva]], Switzerland. '''ليان، ليئون، ليون''' (فرانسيسي: <small>Liyon</small>) [[فرانس]] جو هڪ شهر آهي. اهو [[رائن ندي|رائن]] (<small>Rhône</small>) ۽ [[سين ندي|سين]] (<small>Saône</small>) دريائن جي سنگم تي، فرانسيسي الپس جي اتر اولهه ۾، [[پيرس]] کان 391 ڪلوميٽر (243 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[مارسيلئ|مارسيلي]] (Marseille) کان 278 ڪلوميٽر (173 ميل) اتر ۾، ۽ [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي شهر [[جنيوا]] کان 113 ڪلوميٽر (70 ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ليئون شهر فرانس جو ٽيون وڏو شهر آهي؛ سال <small>2023</small>ع تائين ان جي <small>48</small> چورس ڪلوميٽر (<small>19</small> چورس ميل) واري ننڍڙي ميونسپل علائقي ۾ آبادي <small>5,19,127</small> هئي، پر ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، ليون ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي ساڳئي سال <small>23,38,789</small> هئي، جيڪا فرانس ۾ ٻيو نمبر وڏي آبادي هئي. سال <small>2015</small>ع کان وٺي، ليون ۽ <small>58</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز ملي ڪري "ميٽروپولس آف ليون" ٺاهينديون آهن؛ هي هڪ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي شهري معاملن جي اڪثريت جي ذميوار آهي ۽ <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>14,36,354</small> هئي. ليون ”[[اوورن-رون-آلپس|اوورن-رون-الپس]]" (<small>Auvergne</small>-<small>Rhône</small>-<small>Alpes</small>) خطي جو مرڪز (<small>Prefecture</small>) ۽ رائن (<small>Rhône</small>) جي ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو هيڊڪوارٽر آهي (جيتوڻيڪ ان ڪائونسل جو اختيار سال <small>2015</small>ع کان پوءِ ”ميٽروپولس آف ليون“ واري علائقي تي لاڳو نٿو ٿئي). [[رومي سلطنت]] جي گال صوبي جو گاديءَ جو هنڌ رهندڙ ليون شهر هڪ آرچ بشپ جي سيٽ پڻ آهي، جنهن جي عهدي تي فائز شخص "پرائيميٽ آف دي گالز" جو لقب رکي ٿو. [[نشاۃِ ثانيه|نشاۃ ثانیه]] واري دور ۾ ليون هڪ اهم معاشي مرڪز بڻجي ويو. هي شهر پنهنجي کاڌي پيتي ۽ [[کاڌي پيتي جو فن|کاڌي جي فن]]، گڏوگڏ تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو؛ ان ڪري، "اولڊ ليون"، "فورويئر ٽڪري"، "پريسڪوائل" ۽ "ڪرو-روس" (<small>Croix-Rousse</small>) جا علائقا [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] واري فهرست ۾ شامل آهن. تاريخي طور تي، ليون شهر ريشم جي پيداوار ۽ اڻڻ لاءِ هڪ اهم علائقو رهيو آهي. سئنيما جي تاريخ ۾ به ليون اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته آگسٽ ۽ لوئي لومير اتي ئي سئنيماٽوگراف ايجاد ڪيا هئا. هي شهر پنهنجي روشنين جي ميلي، "فيٽ دئ لوميرئ" (<small>Fête des lumières</small>) جي ڪري پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو هر سال 8 ڊسمبر تي شروع ٿي چار ڏينهن جاري رهندو آهي؛ ان ئي ڪري ليون کي "روشنين جو گاديءَ جو هنڌ" (<small>Capital of Lights</small>) جو لقب مليو آهي. معاشي لحاظ کان، ليون بينڪنگ، ڪيميڪل، دواسازي ۽ بايو ٽيڪنالاجي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن شهر ۾ سافٽ ويئر جي هڪ اهم صنعت موجود آهي جنهن ۾ خاص طور تي وڊيو گيمز تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو؛ تازن سالن ۾ هتي مقامي ”اسٽارٽ اپ“ (نئين ڪاروباري شروعات) واري شعبي ۾ واڌارو آيو آهي. نامور يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن جو مرڪز هجڻ سبب، ليون فرانس جو ٻيو وڏو شاگردن وارو شهر آهي، جتي ”ميٽروپولس آف ليون“ (ليون جي شهري علائقي) ۾ تقريبن 2 لک (200,000) شاگرد موجود آهن. ليون ۾ انٽرپول (Interpol)، ڪينسر تي تحقيق ڪندڙ بين الاقوامي اداري (IARC) ۽ يورو نيوز (Euronews) جا بين الاقوامي هيڊ ڪوارٽر قائم آهن. ”گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ رينڪنگس ريسرچ انسٽيٽيوٽ“ موجب، ليون کي ”بيٽا“ (Beta) درجي جو شهر سمجهيو وڃي ٿو. ميرسر (Mercer) جي 2019 واري رهائش جي معيار (liveability) جي درجه بندي ۾، هي شهر فرانس ۾ ٻئي ۽ عالمي سطح تي 40هين نمبر تي رهيو. ليون 2030 جي سياري وارين اولمپڪ راندين (Winter Olympics) جو مرڪز هوندو. The City of Lyon is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|third-largest city]] in France<ref>{{cite web |url=https://about-france.com/tourism/main-towns-cities.htm |title=The main cities and towns of France |website=About-France.com |access-date=15 January 2025 }}</ref> with a population of 519,127 as of 2023 within its small municipal territory of {{cvt|48|km²|sqmi|0}},<ref name="pophist"/> but together with its suburbs and [[exurb]]s the Lyon [[Functional area (France)|metropolitan area]] had a population of 2,338,789 that same year,<ref name="compterr" /> the [[Functional area (France)#List of functional areas (AAV)|second largest]] in France. Lyon and 58 suburban municipalities have formed since 2015 the [[Lyon Metropolis|Metropolis of Lyon]], a directly elected metropolitan authority now in charge of most urban issues, with a population of 1,436,354 in 2023.<ref name=compterr/> Lyon is the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Auvergne-Rhône-Alpes]] [[Regions of France|region]] and seat of the [[Departmental council (France)|Departmental Council]] of [[Rhône (department)|Rhône]] (whose jurisdiction, however, no longer extends over the Metropolis of Lyon since 2015). The capital of the [[Gauls]] during the [[Roman Empire]], Lyon is the seat of an [[Roman Catholic Archdiocese of Lyon|archbishopric]] whose holder bears the title of Primate of the Gauls. Lyon became a major economic hub during the [[French Renaissance|Renaissance]]. The city is recognised for its [[Lyonnaise cuisine|cuisine]] and [[gastronomy]], as well as historical and architectural landmarks; as such, the districts of [[Vieux Lyon|Old Lyon]], the [[Fourvière|Fourvière hill]], the [[Presqu'île]] and the slopes of the [[La Croix-Rousse|Croix-Rousse]] are inscribed on the [[UNESCO]] [[World Heritage Site|World Heritage List]]. Lyon was historically an important area for the production and weaving of silk. Lyon played a significant role in the [[History of film|history of cinema]] since [[Auguste and Louis Lumière]] invented the [[cinematograph]] there. The city is also known for its light festival, the [[Festival of Lights (Lyon)|Fête des lumières]], which begins every 8 December and lasts for four days, earning Lyon the title of "Capital of Lights". Economically, Lyon is a major centre for banking, [[chemical]], [[Pharmaceutical industry|pharmaceutical]] and [[Biotechnology|biotech]] industries. The city contains a significant software industry with a particular focus on video games; in recent years it has fostered a growing local start-up sector.<ref>{{cite web |url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |title=Lyon entrepreneurship, Lyon company, Invest Lyon – Greater Lyon |publisher=Business.greaterlyon.com |access-date=3 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |archive-date=8 March 2010 }}</ref> The home of renowned universities and higher education schools, Lyon is the second-largest student city in France, with a university population of nearly 200,000 students within the Metropolis of Lyon.<ref>{{Cite web |title=Classement 2019 des villes étudiantes les plus importantes en France |url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146 |access-date=8 April 2022 |publisher=www.investirlmnp.fr }}</ref> Lyon hosts the international headquarters of [[Interpol]], the [[International Agency for Research on Cancer]], as well as [[Euronews]]. According to the [[Globalization and World Cities Research Network|Globalization and World Rankings Research Institute]], Lyon is considered a [[Global city|Beta city]], {{As of|2018|lc=y}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2018 |website=www.lboro.ac.uk }}</ref> It ranked second in France and 40th globally in Mercer's 2019 [[List of cities by quality of living|liveability rankings]].<ref>{{Cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer |website=mobilityexchange.mercer.com }}</ref> Lyon will be the centre of the [[2030 Winter Olympics]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] spvgiftoq6cuornu7b03xniw44dx5g6 416341 416340 2026-10-02T05:10:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 416341 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in France}} {{distinguish|Lion|León}} {{redirect|Lyons|other uses|Lyon (disambiguation)|and|Lyons (disambiguation)}} {{Infobox French commune | name = Lyon<!--(s)--> | native name = {{native name|frp|Liyon}} | commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] | image flag = Drapeau de Lyon.svg | image coat of arms = Coat of Arms of Lyon.svg | city motto = {{lang|frp|Avant, avant, Lion le melhor}}<br>(old [[Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] for "Forward, forward, Lyon the best"){{efn|A war cry from 1269, spelt in modern Franco-Provençal as {{lang|frp|Avant, Avant, Liyon lo mèlyor}}.}}<br>{{lang|frp|Virtute duce, comite fortuna}}<br>("With virtue as guide and fortune as companion"){{efn|Quote from a letter of [[Cicero]] to Lucius Munatius Plancus, founder of the city.<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam10.shtml#3 |title=Cicero |work=Epistulae ad familiares, X.3 |access-date=2 January 2020 }}</ref>}} | image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/2 |image1 = Lyon-part-dieu-2023.jpg |caption1 = Skyline of Lyon in [[La Part-Dieu]] |image2 = France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg |caption2 = [[Basilica of Notre-Dame de Fourvière]] |image3 = Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg |caption3 = [[Place des Terreaux]] with the ''[[Fontaine Bartholdi]]'' |image4 = Rue Juiverie, Vieux Lyon.jpg |caption4 = [[Vieux Lyon]] |image5 = Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg |caption5 = [[Parc de la Tête d'or]] |image6 = BassinNautique Confluence Lyon.jpg |caption6 = Confluence District |image7 = Statue de Louis XIV (Lyon, 2026).jpg |caption7 = [[Place Bellecour]] |image8 = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |caption8 = Pont Lafayette }} | caption = | coordinates = {{coord|45.7675|4.8350|format=dms|display=inline,title}} | INSEE = 69123 | postal code = 69001-69009 | arrondissement = Lyon | canton = | mayor = [[Grégory Doucet]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[The Ecologists|LE]] | subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] | subdivisions = 9 [[Arrondissements of Lyon|arrondissements]] | area km2 = 47.87 | elevation min m = 162 | elevation max m = 349 | demonym = Lyonnais |pushpin_relief=yes | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|3rd in France]] | urban area km2 = 1141.4 | urban area date = 2023<ref name="compterr"/> | urban pop = 1721721 | urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Lyon (002); Unité urbaine: Lyon (00760); EPCI : Métropole de Lyon (200046977) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> | metro area km2 = 4605.8 | metro area date = 2023<ref name="compterr"/> | metro area pop = 2338789 | metro area pop date = 2023<ref name="compterr"/> | website = {{URL|https://www.lyon.fr/|lyon.fr}} |intercommunality=}} '''Lyon'''{{efn|Pronunciation: {{IPAc-en|UK|ˈ|l|iː|ɒ̃}},<ref>{{cite LPD|3 }}</ref><ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Lyons |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124144048/https://www.lexico.com/definition/lyons |url-status=dead |archive-date=24 January 2020 |title=Lyons |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] }}</ref> {{IPAc-en|US|l|i|ˈ|oʊ|n}} {{respell|lee|OHN}};<ref>{{cite EPD|18 }}</ref><ref name="MerWeb">{{cite Merriam-Webster|Lyon|access-date=8 August 2018 }}</ref> {{IPA|fr|ljɔ̃|lang|Fr-Lyon.ogg|small=no}}; {{langx|frp|Liyon}} {{IPA|frp|ʎjɔ̃|}}; {{langx|oc|Lion}}, hist. {{lang|oc|Lionés}}.<ref>{{Cite web |title=dicod'Òc - Recèrca |url=https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=Lyon&q2=&submit=Cercar |access-date=1 April 2022 |website=locongres.org }}</ref>}} ([[Franco-Provençal]]: ''Liyon''; formerly ''Lyons'' in English){{Efn|1=Pronounced {{IPAc-en|ˈ|l|aɪ|ə|n|z}} {{respell|LY|ənz}}.<ref name="MerWeb"/><ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/lyons |title=Lyons |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=8 August 2018 }}</ref>; [https://books.google.com/ngrams/graph?content=%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_gb%2C%28Lyons+France%2F%28Lyon+France%2BLyons+France%29%29%3Aeng_us&year_start=1800&year_end=2019&smoothing=10&case_insensitive=false Proportion of spelling "Lyons" in US and UK English, 1800-2019]}} is a city in [[France]]. It is located at the confluence of the rivers [[Rhône]] and [[Saône]], to the northwest of the [[French Alps]], {{cvt|391|km|mi|0}} southeast of Paris, {{cvt|278|km|mi|0}} north of [[Marseille]], and {{cvt|113|km|mi|0}} southwest of [[Geneva]], Switzerland. '''ليان، ليئون، ليون''' (فرانسيسي: <small>Liyon</small>) [[فرانس]] جو هڪ شهر آهي. اهو [[رائن ندي|رائن]] (<small>Rhône</small>) ۽ [[سين ندي|سين]] (<small>Saône</small>) دريائن جي سنگم تي، فرانسيسي الپس جي اتر اولهه ۾، [[پيرس]] کان 391 ڪلوميٽر (243 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[مارسيلئ|مارسيلي]] (Marseille) کان 278 ڪلوميٽر (173 ميل) اتر ۾، ۽ [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي شهر [[جنيوا]] کان 113 ڪلوميٽر (70 ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ليئون شهر فرانس جو ٽيون وڏو شهر آهي؛ سال <small>2023</small>ع تائين ان جي <small>48</small> چورس ڪلوميٽر (<small>19</small> چورس ميل) واري ننڍڙي ميونسپل علائقي ۾ آبادي <small>5,19,127</small> هئي، پر ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، ليون ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي ساڳئي سال <small>23,38,789</small> هئي، جيڪا فرانس ۾ ٻيو نمبر وڏي آبادي هئي. سال <small>2015</small>ع کان وٺي، ليون ۽ <small>58</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز ملي ڪري "ميٽروپولس آف ليون" ٺاهينديون آهن؛ هي هڪ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي شهري معاملن جي اڪثريت جي ذميوار آهي ۽ <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>14,36,354</small> هئي. ليون ”[[اوورن-رون-آلپس|اوورن-رون-الپس]]" (<small>Auvergne</small>-<small>Rhône</small>-<small>Alpes</small>) خطي جو مرڪز (<small>Prefecture</small>) ۽ رائن (<small>Rhône</small>) جي ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو هيڊڪوارٽر آهي (جيتوڻيڪ ان ڪائونسل جو اختيار سال <small>2015</small>ع کان پوءِ ”ميٽروپولس آف ليون“ واري علائقي تي لاڳو نٿو ٿئي). [[رومي سلطنت]] جي گال صوبي جو گاديءَ جو هنڌ رهندڙ ليون شهر هڪ آرچ بشپ جي سيٽ پڻ آهي، جنهن جي عهدي تي فائز شخص "پرائيميٽ آف دي گالز" جو لقب رکي ٿو. [[نشاۃِ ثانيه|نشاۃ ثانیه]] واري دور ۾ ليون هڪ اهم معاشي مرڪز بڻجي ويو. هي شهر پنهنجي کاڌي پيتي ۽ [[کاڌي پيتي جو فن|کاڌي جي فن]]، گڏوگڏ تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو؛ ان ڪري، "اولڊ ليون"، "فورويئر ٽڪري"، "پريسڪوائل" ۽ "ڪرو-روس" (<small>Croix-Rousse</small>) جا علائقا [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] واري فهرست ۾ شامل آهن. تاريخي طور تي، ليون شهر ريشم جي پيداوار ۽ اڻڻ لاءِ هڪ اهم علائقو رهيو آهي. سئنيما جي تاريخ ۾ به ليون اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته آگسٽ ۽ لوئي لومير اتي ئي سئنيماٽوگراف ايجاد ڪيا هئا. هي شهر پنهنجي روشنين جي ميلي، "فيٽ دئ لوميرئ" (<small>Fête des lumières</small>) جي ڪري پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو هر سال 8 ڊسمبر تي شروع ٿي چار ڏينهن جاري رهندو آهي؛ ان ئي ڪري ليون کي "روشنين جو گاديءَ جو هنڌ" (<small>Capital of Lights</small>) جو لقب مليو آهي. معاشي لحاظ کان، ليون بينڪنگ، ڪيميڪل، دواسازي ۽ بايو ٽيڪنالاجي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن شهر ۾ سافٽ ويئر جي هڪ اهم صنعت موجود آهي جنهن ۾ خاص طور تي وڊيو گيمز تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو؛ تازن سالن ۾ هتي مقامي ”اسٽارٽ اپ“ (نئين ڪاروباري شروعات) واري شعبي ۾ واڌارو آيو آهي. نامور يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن جو مرڪز هجڻ سبب، ليون فرانس جو ٻيو وڏو شاگردن وارو شهر آهي، جتي ”ميٽروپولس آف ليون“ (ليون جي شهري علائقي) ۾ تقريبن 2 لک (200,000) شاگرد موجود آهن. ليون ۾ انٽرپول (Interpol)، ڪينسر تي تحقيق ڪندڙ بين الاقوامي اداري (IARC) ۽ يورو نيوز (Euronews) جا بين الاقوامي هيڊ ڪوارٽر قائم آهن. ”گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ رينڪنگس ريسرچ انسٽيٽيوٽ“ موجب، ليون کي ”بيٽا“ (Beta) درجي جو شهر سمجهيو وڃي ٿو. ميرسر (Mercer) جي 2019 واري رهائش جي معيار (liveability) جي درجه بندي ۾، هي شهر فرانس ۾ ٻئي ۽ عالمي سطح تي 40هين نمبر تي رهيو. ليون 2030 جي سياري وارين اولمپڪ راندين (Winter Olympics) جو مرڪز هوندو. The City of Lyon is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|third-largest city]] in France<ref>{{cite web |url=https://about-france.com/tourism/main-towns-cities.htm |title=The main cities and towns of France |website=About-France.com |access-date=15 January 2025 }}</ref> with a population of 519,127 as of 2023 within its small municipal territory of {{cvt|48|km²|sqmi|0}},<ref name="pophist"/> but together with its suburbs and [[exurb]]s the Lyon [[Functional area (France)|metropolitan area]] had a population of 2,338,789 that same year,<ref name="compterr" /> the [[Functional area (France)#List of functional areas (AAV)|second largest]] in France. Lyon and 58 suburban municipalities have formed since 2015 the [[Lyon Metropolis|Metropolis of Lyon]], a directly elected metropolitan authority now in charge of most urban issues, with a population of 1,436,354 in 2023.<ref name=compterr/> Lyon is the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Auvergne-Rhône-Alpes]] [[Regions of France|region]] and seat of the [[Departmental council (France)|Departmental Council]] of [[Rhône (department)|Rhône]] (whose jurisdiction, however, no longer extends over the Metropolis of Lyon since 2015). The capital of the [[Gauls]] during the [[Roman Empire]], Lyon is the seat of an [[Roman Catholic Archdiocese of Lyon|archbishopric]] whose holder bears the title of Primate of the Gauls. Lyon became a major economic hub during the [[French Renaissance|Renaissance]]. The city is recognised for its [[Lyonnaise cuisine|cuisine]] and [[gastronomy]], as well as historical and architectural landmarks; as such, the districts of [[Vieux Lyon|Old Lyon]], the [[Fourvière|Fourvière hill]], the [[Presqu'île]] and the slopes of the [[La Croix-Rousse|Croix-Rousse]] are inscribed on the [[UNESCO]] [[World Heritage Site|World Heritage List]]. Lyon was historically an important area for the production and weaving of silk. Lyon played a significant role in the [[History of film|history of cinema]] since [[Auguste and Louis Lumière]] invented the [[cinematograph]] there. The city is also known for its light festival, the [[Festival of Lights (Lyon)|Fête des lumières]], which begins every 8 December and lasts for four days, earning Lyon the title of "Capital of Lights". Economically, Lyon is a major centre for banking, [[chemical]], [[Pharmaceutical industry|pharmaceutical]] and [[Biotechnology|biotech]] industries. The city contains a significant software industry with a particular focus on video games; in recent years it has fostered a growing local start-up sector.<ref>{{cite web |url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |title=Lyon entrepreneurship, Lyon company, Invest Lyon – Greater Lyon |publisher=Business.greaterlyon.com |access-date=3 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |archive-date=8 March 2010 }}</ref> The home of renowned universities and higher education schools, Lyon is the second-largest student city in France, with a university population of nearly 200,000 students within the Metropolis of Lyon.<ref>{{Cite web |title=Classement 2019 des villes étudiantes les plus importantes en France |url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146 |access-date=8 April 2022 |publisher=www.investirlmnp.fr }}</ref> Lyon hosts the international headquarters of [[Interpol]], the [[International Agency for Research on Cancer]], as well as [[Euronews]]. According to the [[Globalization and World Cities Research Network|Globalization and World Rankings Research Institute]], Lyon is considered a [[Global city|Beta city]], {{As of|2018|lc=y}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2018 |website=www.lboro.ac.uk }}</ref> It ranked second in France and 40th globally in Mercer's 2019 [[List of cities by quality of living|liveability rankings]].<ref>{{Cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer |website=mobilityexchange.mercer.com }}</ref> Lyon will be the centre of the [[2030 Winter Olympics]]. '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] 9d648qgww5fixvjd95vg3nyesp7n9mt 416342 416341 2026-10-02T05:11:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 416342 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in France}} {{distinguish|Lion|León}} {{redirect|Lyons|other uses|Lyon (disambiguation)|and|Lyons (disambiguation)}} {{Infobox French commune | name = Lyon<!--(s)--> | native name = {{native name|frp|Liyon}} | commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] | image flag = Drapeau de Lyon.svg | image coat of arms = Coat of Arms of Lyon.svg | city motto = {{lang|frp|Avant, avant, Lion le melhor}}<br>(old [[Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] for "Forward, forward, Lyon the best"){{efn|A war cry from 1269, spelt in modern Franco-Provençal as {{lang|frp|Avant, Avant, Liyon lo mèlyor}}.}}<br>{{lang|frp|Virtute duce, comite fortuna}}<br>("With virtue as guide and fortune as companion"){{efn|Quote from a letter of [[Cicero]] to Lucius Munatius Plancus, founder of the city.<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam10.shtml#3 |title=Cicero |work=Epistulae ad familiares, X.3 |access-date=2 January 2020 }}</ref>}} | image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/2 |image1 = Lyon-part-dieu-2023.jpg |caption1 = Skyline of Lyon in [[La Part-Dieu]] |image2 = France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg |caption2 = [[Basilica of Notre-Dame de Fourvière]] |image3 = Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg |caption3 = [[Place des Terreaux]] with the ''[[Fontaine Bartholdi]]'' |image4 = Rue Juiverie, Vieux Lyon.jpg |caption4 = [[Vieux Lyon]] |image5 = Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg |caption5 = [[Parc de la Tête d'or]] |image6 = BassinNautique Confluence Lyon.jpg |caption6 = Confluence District |image7 = Statue de Louis XIV (Lyon, 2026).jpg |caption7 = [[Place Bellecour]] |image8 = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |caption8 = Pont Lafayette }} | caption = | coordinates = {{coord|45.7675|4.8350|format=dms|display=inline,title}} | INSEE = 69123 | postal code = 69001-69009 | arrondissement = Lyon | canton = | mayor = [[Grégory Doucet]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[The Ecologists|LE]] | subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] | subdivisions = 9 [[Arrondissements of Lyon|arrondissements]] | area km2 = 47.87 | elevation min m = 162 | elevation max m = 349 | demonym = Lyonnais |pushpin_relief=yes | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|3rd in France]] | urban area km2 = 1141.4 | urban area date = 2023<ref name="compterr"/> | urban pop = 1721721 | urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Lyon (002); Unité urbaine: Lyon (00760); EPCI : Métropole de Lyon (200046977) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> | metro area km2 = 4605.8 | metro area date = 2023<ref name="compterr"/> | metro area pop = 2338789 | metro area pop date = 2023<ref name="compterr"/> | website = {{URL|https://www.lyon.fr/|lyon.fr}} |intercommunality=}}'''ليان، ليئون، ليون''' (فرانسيسي: <small>Liyon</small>) [[فرانس]] جو هڪ شهر آهي. اهو [[رائن ندي|رائن]] (<small>Rhône</small>) ۽ [[سين ندي|سين]] (<small>Saône</small>) دريائن جي سنگم تي، فرانسيسي الپس جي اتر اولهه ۾، [[پيرس]] کان 391 ڪلوميٽر (243 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[مارسيلئ|مارسيلي]] (Marseille) کان 278 ڪلوميٽر (173 ميل) اتر ۾، ۽ [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي شهر [[جنيوا]] کان 113 ڪلوميٽر (70 ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ليئون شهر فرانس جو ٽيون وڏو شهر آهي؛ سال <small>2023</small>ع تائين ان جي <small>48</small> چورس ڪلوميٽر (<small>19</small> چورس ميل) واري ننڍڙي ميونسپل علائقي ۾ آبادي <small>5,19,127</small> هئي، پر ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، ليون ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي ساڳئي سال <small>23,38,789</small> هئي، جيڪا فرانس ۾ ٻيو نمبر وڏي آبادي هئي. سال <small>2015</small>ع کان وٺي، ليون ۽ <small>58</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز ملي ڪري "ميٽروپولس آف ليون" ٺاهينديون آهن؛ هي هڪ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي شهري معاملن جي اڪثريت جي ذميوار آهي ۽ <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>14,36,354</small> هئي. ليون ”[[اوورن-رون-آلپس|اوورن-رون-الپس]]" (<small>Auvergne</small>-<small>Rhône</small>-<small>Alpes</small>) خطي جو مرڪز (<small>Prefecture</small>) ۽ رائن (<small>Rhône</small>) جي ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو هيڊڪوارٽر آهي (جيتوڻيڪ ان ڪائونسل جو اختيار سال <small>2015</small>ع کان پوءِ ”ميٽروپولس آف ليون“ واري علائقي تي لاڳو نٿو ٿئي). [[رومي سلطنت]] جي گال صوبي جو گاديءَ جو هنڌ رهندڙ ليون شهر هڪ آرچ بشپ جي سيٽ پڻ آهي، جنهن جي عهدي تي فائز شخص "پرائيميٽ آف دي گالز" جو لقب رکي ٿو. [[نشاۃِ ثانيه|نشاۃ ثانیه]] واري دور ۾ ليون هڪ اهم معاشي مرڪز بڻجي ويو. هي شهر پنهنجي کاڌي پيتي ۽ [[کاڌي پيتي جو فن|کاڌي جي فن]]، گڏوگڏ تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو؛ ان ڪري، "اولڊ ليون"، "فورويئر ٽڪري"، "پريسڪوائل" ۽ "ڪرو-روس" (<small>Croix-Rousse</small>) جا علائقا [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] واري فهرست ۾ شامل آهن. تاريخي طور تي، ليون شهر ريشم جي پيداوار ۽ اڻڻ لاءِ هڪ اهم علائقو رهيو آهي. سئنيما جي تاريخ ۾ به ليون اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته آگسٽ ۽ لوئي لومير اتي ئي سئنيماٽوگراف ايجاد ڪيا هئا. هي شهر پنهنجي روشنين جي ميلي، "فيٽ دئ لوميرئ" (<small>Fête des lumières</small>) جي ڪري پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو هر سال 8 ڊسمبر تي شروع ٿي چار ڏينهن جاري رهندو آهي؛ ان ئي ڪري ليون کي "روشنين جو گاديءَ جو هنڌ" (<small>Capital of Lights</small>) جو لقب مليو آهي. معاشي لحاظ کان، ليون بينڪنگ، ڪيميڪل، دواسازي ۽ بايو ٽيڪنالاجي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن شهر ۾ سافٽ ويئر جي هڪ اهم صنعت موجود آهي جنهن ۾ خاص طور تي وڊيو گيمز تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو؛ تازن سالن ۾ هتي مقامي ”اسٽارٽ اپ“ (نئين ڪاروباري شروعات) واري شعبي ۾ واڌارو آيو آهي. نامور يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن جو مرڪز هجڻ سبب، ليون فرانس جو ٻيو وڏو شاگردن وارو شهر آهي، جتي ”ميٽروپولس آف ليون“ (ليون جي شهري علائقي) ۾ تقريبن 2 لک (200,000) شاگرد موجود آهن. ليون ۾ انٽرپول (Interpol)، ڪينسر تي تحقيق ڪندڙ بين الاقوامي اداري (IARC) ۽ يورو نيوز (Euronews) جا بين الاقوامي هيڊ ڪوارٽر قائم آهن. ”گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ رينڪنگس ريسرچ انسٽيٽيوٽ“ موجب، ليون کي ”بيٽا“ (Beta) درجي جو شهر سمجهيو وڃي ٿو. ميرسر (Mercer) جي 2019 واري رهائش جي معيار (liveability) جي درجه بندي ۾، هي شهر فرانس ۾ ٻئي ۽ عالمي سطح تي 40هين نمبر تي رهيو. ليون 2030 جي سياري وارين اولمپڪ راندين (Winter Olympics) جو مرڪز هوندو. The City of Lyon is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|third-largest city]] in France<ref>{{cite web |url=https://about-france.com/tourism/main-towns-cities.htm |title=The main cities and towns of France |website=About-France.com |access-date=15 January 2025 }}</ref> with a population of 519,127 as of 2023 within its small municipal territory of {{cvt|48|km²|sqmi|0}},<ref name="pophist"/> but together with its suburbs and [[exurb]]s the Lyon [[Functional area (France)|metropolitan area]] had a population of 2,338,789 that same year,<ref name="compterr" /> the [[Functional area (France)#List of functional areas (AAV)|second largest]] in France. Lyon and 58 suburban municipalities have formed since 2015 the [[Lyon Metropolis|Metropolis of Lyon]], a directly elected metropolitan authority now in charge of most urban issues, with a population of 1,436,354 in 2023.<ref name=compterr/> Lyon is the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Auvergne-Rhône-Alpes]] [[Regions of France|region]] and seat of the [[Departmental council (France)|Departmental Council]] of [[Rhône (department)|Rhône]] (whose jurisdiction, however, no longer extends over the Metropolis of Lyon since 2015). The capital of the [[Gauls]] during the [[Roman Empire]], Lyon is the seat of an [[Roman Catholic Archdiocese of Lyon|archbishopric]] whose holder bears the title of Primate of the Gauls. Lyon became a major economic hub during the [[French Renaissance|Renaissance]]. The city is recognised for its [[Lyonnaise cuisine|cuisine]] and [[gastronomy]], as well as historical and architectural landmarks; as such, the districts of [[Vieux Lyon|Old Lyon]], the [[Fourvière|Fourvière hill]], the [[Presqu'île]] and the slopes of the [[La Croix-Rousse|Croix-Rousse]] are inscribed on the [[UNESCO]] [[World Heritage Site|World Heritage List]]. Lyon was historically an important area for the production and weaving of silk. Lyon played a significant role in the [[History of film|history of cinema]] since [[Auguste and Louis Lumière]] invented the [[cinematograph]] there. The city is also known for its light festival, the [[Festival of Lights (Lyon)|Fête des lumières]], which begins every 8 December and lasts for four days, earning Lyon the title of "Capital of Lights". Economically, Lyon is a major centre for banking, [[chemical]], [[Pharmaceutical industry|pharmaceutical]] and [[Biotechnology|biotech]] industries. The city contains a significant software industry with a particular focus on video games; in recent years it has fostered a growing local start-up sector.<ref>{{cite web |url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |title=Lyon entrepreneurship, Lyon company, Invest Lyon – Greater Lyon |publisher=Business.greaterlyon.com |access-date=3 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |archive-date=8 March 2010 }}</ref> The home of renowned universities and higher education schools, Lyon is the second-largest student city in France, with a university population of nearly 200,000 students within the Metropolis of Lyon.<ref>{{Cite web |title=Classement 2019 des villes étudiantes les plus importantes en France |url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146 |access-date=8 April 2022 |publisher=www.investirlmnp.fr }}</ref> Lyon hosts the international headquarters of [[Interpol]], the [[International Agency for Research on Cancer]], as well as [[Euronews]]. According to the [[Globalization and World Cities Research Network|Globalization and World Rankings Research Institute]], Lyon is considered a [[Global city|Beta city]], {{As of|2018|lc=y}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2018 |website=www.lboro.ac.uk }}</ref> It ranked second in France and 40th globally in Mercer's 2019 [[List of cities by quality of living|liveability rankings]].<ref>{{Cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer |website=mobilityexchange.mercer.com }}</ref> Lyon will be the centre of the [[2030 Winter Olympics]]. '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] nc9ad105kqpszvv9ppidmhzzrxs6xja 416343 416342 2026-10-02T05:12:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 416343 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in France}} {{Infobox French commune | name = Lyon<!--(s)--> | native name = {{native name|frp|Liyon}} | commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] | image flag = Drapeau de Lyon.svg | image coat of arms = Coat of Arms of Lyon.svg | city motto = {{lang|frp|Avant, avant, Lion le melhor}}<br>(old [[Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] for "Forward, forward, Lyon the best"){{efn|A war cry from 1269, spelt in modern Franco-Provençal as {{lang|frp|Avant, Avant, Liyon lo mèlyor}}.}}<br>{{lang|frp|Virtute duce, comite fortuna}}<br>("With virtue as guide and fortune as companion"){{efn|Quote from a letter of [[Cicero]] to Lucius Munatius Plancus, founder of the city.<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam10.shtml#3 |title=Cicero |work=Epistulae ad familiares, X.3 |access-date=2 January 2020 }}</ref>}} | image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/2 |image1 = Lyon-part-dieu-2023.jpg |caption1 = Skyline of Lyon in [[La Part-Dieu]] |image2 = France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg |caption2 = [[Basilica of Notre-Dame de Fourvière]] |image3 = Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg |caption3 = [[Place des Terreaux]] with the ''[[Fontaine Bartholdi]]'' |image4 = Rue Juiverie, Vieux Lyon.jpg |caption4 = [[Vieux Lyon]] |image5 = Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg |caption5 = [[Parc de la Tête d'or]] |image6 = BassinNautique Confluence Lyon.jpg |caption6 = Confluence District |image7 = Statue de Louis XIV (Lyon, 2026).jpg |caption7 = [[Place Bellecour]] |image8 = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |caption8 = Pont Lafayette }} | caption = | coordinates = {{coord|45.7675|4.8350|format=dms|display=inline,title}} | INSEE = 69123 | postal code = 69001-69009 | arrondissement = Lyon | canton = | mayor = [[Grégory Doucet]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[The Ecologists|LE]] | subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] | subdivisions = 9 [[Arrondissements of Lyon|arrondissements]] | area km2 = 47.87 | elevation min m = 162 | elevation max m = 349 | demonym = Lyonnais |pushpin_relief=yes | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|3rd in France]] | urban area km2 = 1141.4 | urban area date = 2023<ref name="compterr"/> | urban pop = 1721721 | urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Lyon (002); Unité urbaine: Lyon (00760); EPCI : Métropole de Lyon (200046977) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> | metro area km2 = 4605.8 | metro area date = 2023<ref name="compterr"/> | metro area pop = 2338789 | metro area pop date = 2023<ref name="compterr"/> | website = {{URL|https://www.lyon.fr/|lyon.fr}} |intercommunality=}}'''ليان، ليئون، ليون''' (فرانسيسي: <small>Liyon</small>) [[فرانس]] جو هڪ شهر آهي. اهو [[رائن ندي|رائن]] (<small>Rhône</small>) ۽ [[سين ندي|سين]] (<small>Saône</small>) دريائن جي سنگم تي، فرانسيسي الپس جي اتر اولهه ۾، [[پيرس]] کان 391 ڪلوميٽر (243 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[مارسيلئ|مارسيلي]] (Marseille) کان 278 ڪلوميٽر (173 ميل) اتر ۾، ۽ [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي شهر [[جنيوا]] کان 113 ڪلوميٽر (70 ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ليئون شهر فرانس جو ٽيون وڏو شهر آهي؛ سال <small>2023</small>ع تائين ان جي <small>48</small> چورس ڪلوميٽر (<small>19</small> چورس ميل) واري ننڍڙي ميونسپل علائقي ۾ آبادي <small>5,19,127</small> هئي، پر ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، ليون ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي ساڳئي سال <small>23,38,789</small> هئي، جيڪا فرانس ۾ ٻيو نمبر وڏي آبادي هئي. سال <small>2015</small>ع کان وٺي، ليون ۽ <small>58</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز ملي ڪري "ميٽروپولس آف ليون" ٺاهينديون آهن؛ هي هڪ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي شهري معاملن جي اڪثريت جي ذميوار آهي ۽ <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>14,36,354</small> هئي. ليون ”[[اوورن-رون-آلپس|اوورن-رون-الپس]]" (<small>Auvergne</small>-<small>Rhône</small>-<small>Alpes</small>) خطي جو مرڪز (<small>Prefecture</small>) ۽ رائن (<small>Rhône</small>) جي ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو هيڊڪوارٽر آهي (جيتوڻيڪ ان ڪائونسل جو اختيار سال <small>2015</small>ع کان پوءِ ”ميٽروپولس آف ليون“ واري علائقي تي لاڳو نٿو ٿئي). [[رومي سلطنت]] جي گال صوبي جو گاديءَ جو هنڌ رهندڙ ليون شهر هڪ آرچ بشپ جي سيٽ پڻ آهي، جنهن جي عهدي تي فائز شخص "پرائيميٽ آف دي گالز" جو لقب رکي ٿو. [[نشاۃِ ثانيه|نشاۃ ثانیه]] واري دور ۾ ليون هڪ اهم معاشي مرڪز بڻجي ويو. هي شهر پنهنجي کاڌي پيتي ۽ [[کاڌي پيتي جو فن|کاڌي جي فن]]، گڏوگڏ تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو؛ ان ڪري، "اولڊ ليون"، "فورويئر ٽڪري"، "پريسڪوائل" ۽ "ڪرو-روس" (<small>Croix-Rousse</small>) جا علائقا [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] واري فهرست ۾ شامل آهن. تاريخي طور تي، ليون شهر ريشم جي پيداوار ۽ اڻڻ لاءِ هڪ اهم علائقو رهيو آهي. سئنيما جي تاريخ ۾ به ليون اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته آگسٽ ۽ لوئي لومير اتي ئي سئنيماٽوگراف ايجاد ڪيا هئا. هي شهر پنهنجي روشنين جي ميلي، "فيٽ دئ لوميرئ" (<small>Fête des lumières</small>) جي ڪري پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو هر سال 8 ڊسمبر تي شروع ٿي چار ڏينهن جاري رهندو آهي؛ ان ئي ڪري ليون کي "روشنين جو گاديءَ جو هنڌ" (<small>Capital of Lights</small>) جو لقب مليو آهي. معاشي لحاظ کان، ليون بينڪنگ، ڪيميڪل، دواسازي ۽ بايو ٽيڪنالاجي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن شهر ۾ سافٽ ويئر جي هڪ اهم صنعت موجود آهي جنهن ۾ خاص طور تي وڊيو گيمز تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو؛ تازن سالن ۾ هتي مقامي ”اسٽارٽ اپ“ (نئين ڪاروباري شروعات) واري شعبي ۾ واڌارو آيو آهي. نامور يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن جو مرڪز هجڻ سبب، ليون فرانس جو ٻيو وڏو شاگردن وارو شهر آهي، جتي ”ميٽروپولس آف ليون“ (ليون جي شهري علائقي) ۾ تقريبن 2 لک (200,000) شاگرد موجود آهن. ليون ۾ انٽرپول (Interpol)، ڪينسر تي تحقيق ڪندڙ بين الاقوامي اداري (IARC) ۽ يورو نيوز (Euronews) جا بين الاقوامي هيڊ ڪوارٽر قائم آهن. ”گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ رينڪنگس ريسرچ انسٽيٽيوٽ“ موجب، ليون کي ”بيٽا“ (Beta) درجي جو شهر سمجهيو وڃي ٿو. ميرسر (Mercer) جي 2019 واري رهائش جي معيار (liveability) جي درجه بندي ۾، هي شهر فرانس ۾ ٻئي ۽ عالمي سطح تي 40هين نمبر تي رهيو. ليون 2030 جي سياري وارين اولمپڪ راندين (Winter Olympics) جو مرڪز هوندو. The City of Lyon is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|third-largest city]] in France<ref>{{cite web |url=https://about-france.com/tourism/main-towns-cities.htm |title=The main cities and towns of France |website=About-France.com |access-date=15 January 2025 }}</ref> with a population of 519,127 as of 2023 within its small municipal territory of {{cvt|48|km²|sqmi|0}},<ref name="pophist"/> but together with its suburbs and [[exurb]]s the Lyon [[Functional area (France)|metropolitan area]] had a population of 2,338,789 that same year,<ref name="compterr" /> the [[Functional area (France)#List of functional areas (AAV)|second largest]] in France. Lyon and 58 suburban municipalities have formed since 2015 the [[Lyon Metropolis|Metropolis of Lyon]], a directly elected metropolitan authority now in charge of most urban issues, with a population of 1,436,354 in 2023.<ref name=compterr/> Lyon is the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Auvergne-Rhône-Alpes]] [[Regions of France|region]] and seat of the [[Departmental council (France)|Departmental Council]] of [[Rhône (department)|Rhône]] (whose jurisdiction, however, no longer extends over the Metropolis of Lyon since 2015). The capital of the [[Gauls]] during the [[Roman Empire]], Lyon is the seat of an [[Roman Catholic Archdiocese of Lyon|archbishopric]] whose holder bears the title of Primate of the Gauls. Lyon became a major economic hub during the [[French Renaissance|Renaissance]]. The city is recognised for its [[Lyonnaise cuisine|cuisine]] and [[gastronomy]], as well as historical and architectural landmarks; as such, the districts of [[Vieux Lyon|Old Lyon]], the [[Fourvière|Fourvière hill]], the [[Presqu'île]] and the slopes of the [[La Croix-Rousse|Croix-Rousse]] are inscribed on the [[UNESCO]] [[World Heritage Site|World Heritage List]]. Lyon was historically an important area for the production and weaving of silk. Lyon played a significant role in the [[History of film|history of cinema]] since [[Auguste and Louis Lumière]] invented the [[cinematograph]] there. The city is also known for its light festival, the [[Festival of Lights (Lyon)|Fête des lumières]], which begins every 8 December and lasts for four days, earning Lyon the title of "Capital of Lights". Economically, Lyon is a major centre for banking, [[chemical]], [[Pharmaceutical industry|pharmaceutical]] and [[Biotechnology|biotech]] industries. The city contains a significant software industry with a particular focus on video games; in recent years it has fostered a growing local start-up sector.<ref>{{cite web |url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |title=Lyon entrepreneurship, Lyon company, Invest Lyon – Greater Lyon |publisher=Business.greaterlyon.com |access-date=3 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |archive-date=8 March 2010 }}</ref> The home of renowned universities and higher education schools, Lyon is the second-largest student city in France, with a university population of nearly 200,000 students within the Metropolis of Lyon.<ref>{{Cite web |title=Classement 2019 des villes étudiantes les plus importantes en France |url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146 |access-date=8 April 2022 |publisher=www.investirlmnp.fr }}</ref> Lyon hosts the international headquarters of [[Interpol]], the [[International Agency for Research on Cancer]], as well as [[Euronews]]. According to the [[Globalization and World Cities Research Network|Globalization and World Rankings Research Institute]], Lyon is considered a [[Global city|Beta city]], {{As of|2018|lc=y}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2018 |website=www.lboro.ac.uk }}</ref> It ranked second in France and 40th globally in Mercer's 2019 [[List of cities by quality of living|liveability rankings]].<ref>{{Cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer |website=mobilityexchange.mercer.com }}</ref> Lyon will be the centre of the [[2030 Winter Olympics]]. '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] 7sork0phutn5mev5c454ube2vee4pgw 416349 416343 2026-10-02T05:31:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 416349 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in France}} {{Infobox French commune | name = Lyon<!--(s)--> | native name = {{native name|frp|Liyon}} | commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] | image flag = Drapeau de Lyon.svg | image coat of arms = Coat of Arms of Lyon.svg | city motto = {{lang|frp|Avant, avant, Lion le melhor}}<br>(old [[Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] for "Forward, forward, Lyon the best"){{efn|A war cry from 1269, spelt in modern Franco-Provençal as {{lang|frp|Avant, Avant, Liyon lo mèlyor}}.}}<br>{{lang|frp|Virtute duce, comite fortuna}}<br>("With virtue as guide and fortune as companion"){{efn|Quote from a letter of [[Cicero]] to Lucius Munatius Plancus, founder of the city.<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam10.shtml#3 |title=Cicero |work=Epistulae ad familiares, X.3 |access-date=2 January 2020 }}</ref>}} | image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/2 |image1 = Lyon-part-dieu-2023.jpg |caption1 = Skyline of Lyon in [[La Part-Dieu]] |image2 = France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg |caption2 = [[Basilica of Notre-Dame de Fourvière]] |image3 = Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg |caption3 = [[Place des Terreaux]] with the ''[[Fontaine Bartholdi]]'' |image4 = Rue Juiverie, Vieux Lyon.jpg |caption4 = [[Vieux Lyon]] |image5 = Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg |caption5 = [[Parc de la Tête d'or]] |image6 = BassinNautique Confluence Lyon.jpg |caption6 = Confluence District |image7 = Statue de Louis XIV (Lyon, 2026).jpg |caption7 = [[Place Bellecour]] |image8 = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |caption8 = Pont Lafayette }} | caption = | coordinates = {{coord|45.7675|4.8350|format=dms|display=inline,title}} | INSEE = 69123 | postal code = 69001-69009 | arrondissement = Lyon | canton = | mayor = [[Grégory Doucet]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[The Ecologists|LE]] | subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] | subdivisions = 9 [[Arrondissements of Lyon|arrondissements]] | area km2 = 47.87 | elevation min m = 162 | elevation max m = 349 | demonym = Lyonnais |pushpin_relief=yes | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|3rd in France]] | urban area km2 = 1141.4 | urban area date = 2023<ref name="compterr"/> | urban pop = 1721721 | urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Lyon (002); Unité urbaine: Lyon (00760); EPCI : Métropole de Lyon (200046977) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> | metro area km2 = 4605.8 | metro area date = 2023<ref name="compterr"/> | metro area pop = 2338789 | metro area pop date = 2023<ref name="compterr"/> | website = {{URL|https://www.lyon.fr/|lyon.fr}} |intercommunality=}}'''ليان، ليئون، ليون''' (فرانسيسي: <small>Liyon</small>) [[فرانس]] جو هڪ شهر آهي. اهو [[رون ندي|رائن]] (<small>Rhône</small>) ۽ [[سون ندي|سين]] (<small>Saône</small>) دريائن جي سنگم تي، فرانسيسي الپس جي اتر اولهه ۾، [[پيرس]] کان 391 ڪلوميٽر (243 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[مارسيلئ|مارسيلي]] (Marseille) کان 278 ڪلوميٽر (173 ميل) اتر ۾، ۽ [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي شهر [[جنيوا]] کان 113 ڪلوميٽر (70 ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ليئون شهر فرانس جو ٽيون وڏو شهر آهي؛ سال <small>2023</small>ع تائين ان جي <small>48</small> چورس ڪلوميٽر (<small>19</small> چورس ميل) واري ننڍڙي ميونسپل علائقي ۾ آبادي <small>5,19,127</small> هئي، پر ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، ليون ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي ساڳئي سال <small>23,38,789</small> هئي، جيڪا فرانس ۾ ٻيو نمبر وڏي آبادي هئي. سال <small>2015</small>ع کان وٺي، ليون ۽ <small>58</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز ملي ڪري "ميٽروپولس آف ليون" ٺاهينديون آهن؛ هي هڪ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي شهري معاملن جي اڪثريت جي ذميوار آهي ۽ <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>14,36,354</small> هئي. ليون ”[[اوورن-رون-آلپس|اوورن-رون-الپس]]" (<small>Auvergne</small>-<small>Rhône</small>-<small>Alpes</small>) خطي جو مرڪز (<small>Prefecture</small>) ۽ رائن (<small>Rhône</small>) جي ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو هيڊڪوارٽر آهي (جيتوڻيڪ ان ڪائونسل جو اختيار سال <small>2015</small>ع کان پوءِ ”ميٽروپولس آف ليون“ واري علائقي تي لاڳو نٿو ٿئي). [[رومي سلطنت]] جي گال صوبي جو گاديءَ جو هنڌ رهندڙ ليون شهر هڪ آرچ بشپ جي سيٽ پڻ آهي، جنهن جي عهدي تي فائز شخص "پرائيميٽ آف دي گالز" جو لقب رکي ٿو. [[نشاۃِ ثانيه|نشاۃ ثانیه]] واري دور ۾ ليون هڪ اهم معاشي مرڪز بڻجي ويو. هي شهر پنهنجي کاڌي پيتي ۽ [[کاڌي پيتي جو فن|کاڌي جي فن]]، گڏوگڏ تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو؛ ان ڪري، "اولڊ ليون"، "فورويئر ٽڪري"، "پريسڪوائل" ۽ "ڪرو-روس" (<small>Croix-Rousse</small>) جا علائقا [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] واري فهرست ۾ شامل آهن. تاريخي طور تي، ليون شهر ريشم جي پيداوار ۽ اڻڻ لاءِ هڪ اهم علائقو رهيو آهي. سئنيما جي تاريخ ۾ به ليون اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته آگسٽ ۽ لوئي لومير اتي ئي سئنيماٽوگراف ايجاد ڪيا هئا. هي شهر پنهنجي روشنين جي ميلي، "فيٽ دئ لوميرئ" (<small>Fête des lumières</small>) جي ڪري پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو هر سال 8 ڊسمبر تي شروع ٿي چار ڏينهن جاري رهندو آهي؛ ان ئي ڪري ليون کي "روشنين جو گاديءَ جو هنڌ" (<small>Capital of Lights</small>) جو لقب مليو آهي. معاشي لحاظ کان، ليون بينڪنگ، ڪيميڪل، دواسازي ۽ بايو ٽيڪنالاجي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن شهر ۾ سافٽ ويئر جي هڪ اهم صنعت موجود آهي جنهن ۾ خاص طور تي وڊيو گيمز تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو؛ تازن سالن ۾ هتي مقامي ”اسٽارٽ اپ“ (نئين ڪاروباري شروعات) واري شعبي ۾ واڌارو آيو آهي. نامور يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن جو مرڪز هجڻ سبب، ليون فرانس جو ٻيو وڏو شاگردن وارو شهر آهي، جتي ”ميٽروپولس آف ليون“ (ليون جي شهري علائقي) ۾ تقريبن 2 لک (200,000) شاگرد موجود آهن. ليون ۾ انٽرپول (Interpol)، ڪينسر تي تحقيق ڪندڙ بين الاقوامي اداري (IARC) ۽ يورو نيوز (Euronews) جا بين الاقوامي هيڊ ڪوارٽر قائم آهن. ”گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ رينڪنگس ريسرچ انسٽيٽيوٽ“ موجب، ليون کي ”بيٽا“ (Beta) درجي جو شهر سمجهيو وڃي ٿو. ميرسر (Mercer) جي 2019 واري رهائش جي معيار (liveability) جي درجه بندي ۾، هي شهر فرانس ۾ ٻئي ۽ عالمي سطح تي 40هين نمبر تي رهيو. ليون 2030 جي سياري وارين اولمپڪ راندين (Winter Olympics) جو مرڪز هوندو. The City of Lyon is the [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|third-largest city]] in France<ref>{{cite web |url=https://about-france.com/tourism/main-towns-cities.htm |title=The main cities and towns of France |website=About-France.com |access-date=15 January 2025 }}</ref> with a population of 519,127 as of 2023 within its small municipal territory of {{cvt|48|km²|sqmi|0}},<ref name="pophist"/> but together with its suburbs and [[exurb]]s the Lyon [[Functional area (France)|metropolitan area]] had a population of 2,338,789 that same year,<ref name="compterr" /> the [[Functional area (France)#List of functional areas (AAV)|second largest]] in France. Lyon and 58 suburban municipalities have formed since 2015 the [[Lyon Metropolis|Metropolis of Lyon]], a directly elected metropolitan authority now in charge of most urban issues, with a population of 1,436,354 in 2023.<ref name=compterr/> Lyon is the [[Prefectures in France|prefecture]] of the [[Auvergne-Rhône-Alpes]] [[Regions of France|region]] and seat of the [[Departmental council (France)|Departmental Council]] of [[Rhône (department)|Rhône]] (whose jurisdiction, however, no longer extends over the Metropolis of Lyon since 2015). The capital of the [[Gauls]] during the [[Roman Empire]], Lyon is the seat of an [[Roman Catholic Archdiocese of Lyon|archbishopric]] whose holder bears the title of Primate of the Gauls. Lyon became a major economic hub during the [[French Renaissance|Renaissance]]. The city is recognised for its [[Lyonnaise cuisine|cuisine]] and [[gastronomy]], as well as historical and architectural landmarks; as such, the districts of [[Vieux Lyon|Old Lyon]], the [[Fourvière|Fourvière hill]], the [[Presqu'île]] and the slopes of the [[La Croix-Rousse|Croix-Rousse]] are inscribed on the [[UNESCO]] [[World Heritage Site|World Heritage List]]. Lyon was historically an important area for the production and weaving of silk. Lyon played a significant role in the [[History of film|history of cinema]] since [[Auguste and Louis Lumière]] invented the [[cinematograph]] there. The city is also known for its light festival, the [[Festival of Lights (Lyon)|Fête des lumières]], which begins every 8 December and lasts for four days, earning Lyon the title of "Capital of Lights". Economically, Lyon is a major centre for banking, [[chemical]], [[Pharmaceutical industry|pharmaceutical]] and [[Biotechnology|biotech]] industries. The city contains a significant software industry with a particular focus on video games; in recent years it has fostered a growing local start-up sector.<ref>{{cite web |url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |title=Lyon entrepreneurship, Lyon company, Invest Lyon – Greater Lyon |publisher=Business.greaterlyon.com |access-date=3 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |archive-date=8 March 2010 }}</ref> The home of renowned universities and higher education schools, Lyon is the second-largest student city in France, with a university population of nearly 200,000 students within the Metropolis of Lyon.<ref>{{Cite web |title=Classement 2019 des villes étudiantes les plus importantes en France |url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146 |access-date=8 April 2022 |publisher=www.investirlmnp.fr }}</ref> Lyon hosts the international headquarters of [[Interpol]], the [[International Agency for Research on Cancer]], as well as [[Euronews]]. According to the [[Globalization and World Cities Research Network|Globalization and World Rankings Research Institute]], Lyon is considered a [[Global city|Beta city]], {{As of|2018|lc=y}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2018 |website=www.lboro.ac.uk }}</ref> It ranked second in France and 40th globally in Mercer's 2019 [[List of cities by quality of living|liveability rankings]].<ref>{{Cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer |website=mobilityexchange.mercer.com }}</ref> Lyon will be the centre of the [[2030 Winter Olympics]]. '''ليون''' (Lyon) ڏکڻ اوڀر [[فرانس]] ۾ [[اوورن-رون-آلپس|رون-الپس]] علائقي جو هڪ شهر آهي. ان جي آبادي سال 2019ع ۾ 483,181 هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] o8indgzilmk4kjznoiy9fevbq088yi5 416352 416349 2026-10-02T05:46:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 416352 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in France}} {{Infobox French commune | name = Lyon<!--(s)--> | native name = {{native name|frp|Liyon}} | commune status = [[Prefectures in France|Prefecture]] and [[Communes of France|commune]] | image flag = Drapeau de Lyon.svg | image coat of arms = Coat of Arms of Lyon.svg | city motto = {{lang|frp|Avant, avant, Lion le melhor}}<br>(old [[Franco-Provençal language|Franco-Provençal]] for "Forward, forward, Lyon the best"){{efn|A war cry from 1269, spelt in modern Franco-Provençal as {{lang|frp|Avant, Avant, Liyon lo mèlyor}}.}}<br>{{lang|frp|Virtute duce, comite fortuna}}<br>("With virtue as guide and fortune as companion"){{efn|Quote from a letter of [[Cicero]] to Lucius Munatius Plancus, founder of the city.<ref>{{cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/fam10.shtml#3 |title=Cicero |work=Epistulae ad familiares, X.3 |access-date=2 January 2020 }}</ref>}} | image = {{multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/3/2/2 |image1 = Lyon-part-dieu-2023.jpg |caption1 = Skyline of Lyon in [[La Part-Dieu]] |image2 = France-003038 - Basilica of Notre-Dame de Fourvière (15939822990 cropped).jpg |caption2 = [[Basilica of Notre-Dame de Fourvière]] |image3 = Fontaine Bartholdi Place des Terreaux (cropped).jpg |caption3 = [[Place des Terreaux]] with the ''[[Fontaine Bartholdi]]'' |image4 = Rue Juiverie, Vieux Lyon.jpg |caption4 = [[Vieux Lyon]] |image5 = Grandes Serres (Parc de la Tête d'Or)-mai2011.jpg |caption5 = [[Parc de la Tête d'or]] |image6 = BassinNautique Confluence Lyon.jpg |caption6 = Confluence District |image7 = Statue de Louis XIV (Lyon, 2026).jpg |caption7 = [[Place Bellecour]] |image8 = Pont-R08-Lafayet-10.JPG |caption8 = Pont Lafayette }} | caption = | coordinates = {{coord|45.7675|4.8350|format=dms|display=inline,title}} | INSEE = 69123 | postal code = 69001-69009 | arrondissement = Lyon | canton = | mayor = [[Grégory Doucet]]<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=5 May 2026|language=fr}}</ref> | term = 2026&ndash;32 | party = [[The Ecologists|LE]] | subdivisions entry = [[Administrative division|Subdivisions]] | subdivisions = 9 [[Arrondissements of Lyon|arrondissements]] | area km2 = 47.87 | elevation min m = 162 | elevation max m = 349 | demonym = Lyonnais |pushpin_relief=yes | population = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} | population ranking = [[List of communes in France with over 20,000 inhabitants|3rd in France]] | urban area km2 = 1141.4 | urban area date = 2023<ref name="compterr"/> | urban pop = 1721721 | urban pop date = 2023<ref name="compterr">{{Cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=REG-11+AAV2020-001+UU2020-00851+DEP-75 |title=Comparateur de territoires: Aire d'attraction des villes: Lyon (002); Unité urbaine: Lyon (00760); EPCI : Métropole de Lyon (200046977) |website=insee.fr |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |date=25 June 2026 |access-date=2 July 2026}}</ref> | metro area km2 = 4605.8 | metro area date = 2023<ref name="compterr"/> | metro area pop = 2338789 | metro area pop date = 2023<ref name="compterr"/> | website = {{URL|https://www.lyon.fr/|lyon.fr}} |intercommunality=}}'''ليان، ليئون، ليون''' (فرانسيسي: <small>Liyon</small>) [[فرانس]] جو هڪ شهر آهي. اهو [[رون ندي|رائن]] (<small>Rhône</small>) ۽ [[سون ندي، فرانس|سون]] (<small>Saône</small>) دريائن جي سنگم تي، فرانسيسي الپس جي اتر اولهه ۾، [[پيرس]] کان 391 ڪلوميٽر (243 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[مارسيلئ|مارسيلي]] (Marseille) کان 278 ڪلوميٽر (173 ميل) اتر ۾، ۽ [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي شهر [[جنيوا]] کان 113 ڪلوميٽر (70 ميل) ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ليئون شهر فرانس جو ٽيون وڏو شهر آهي؛<ref>{{cite web |url=https://about-france.com/tourism/main-towns-cities.htm |title=The main cities and towns of France |website=About-France.com |access-date=15 January 2025 }}</ref> سال <small>2023</small>ع تائين ان جي <small>48</small> چورس ڪلوميٽر (<small>19</small> چورس ميل) واري ننڍڙي ميونسپل علائقي ۾ آبادي <small>5,19,127</small> هئي، پر ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۽ ٻاهرين آبادين سميت، ليون ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي ساڳئي سال <small>23,38,789</small> هئي، جيڪا فرانس ۾ ٻيو نمبر وڏي آبادي هئي. سال <small>2015</small>ع کان وٺي، ليون ۽ <small>58</small> ڀرپاسي وارين ميونسپلٽيز ملي ڪري "ميٽروپولس آف ليون" ٺاهينديون آهن؛ هي هڪ سڌي طرح چونڊيل ميٽروپوليٽن اٿارٽي آهي جيڪا هاڻي شهري معاملن جي اڪثريت جي ذميوار آهي ۽ <small>2023</small>ع ۾ ان جي آبادي <small>14,36,354</small> هئي. ليون ”[[اوورن-رون-آلپس|اوورن-رون-الپس]]" (<small>Auvergne</small>-<small>Rhône</small>-<small>Alpes</small>) خطي جو مرڪز (<small>Prefecture</small>) ۽ رائن (<small>Rhône</small>) جي ڊپارٽمينٽل ڪائونسل جو هيڊڪوارٽر آهي (جيتوڻيڪ ان ڪائونسل جو اختيار سال <small>2015</small>ع کان پوءِ ”ميٽروپولس آف ليون“ واري علائقي تي لاڳو نٿو ٿئي). [[رومي سلطنت]] جي گال صوبي جو گاديءَ جو هنڌ رهندڙ ليون شهر هڪ آرچ بشپ جي سيٽ پڻ آهي، جنهن جي عهدي تي فائز شخص "پرائيميٽ آف دي گالز" جو لقب رکي ٿو. [[نشاۃِ ثانيه|نشاۃ ثانیه]] واري دور ۾ ليون هڪ اهم معاشي مرڪز بڻجي ويو. هي شهر پنهنجي کاڌي پيتي ۽ [[کاڌي پيتي جو فن|کاڌي جي فن]]، گڏوگڏ تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو؛ ان ڪري، "اولڊ ليون"، "فورويئر ٽڪري"، "پريسڪوائل" ۽ "ڪرو-روس" (<small>Croix-Rousse</small>) جا علائقا [[عالمي ورثي جي ماڳن جي فهرست|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. تاريخي طور تي، ليون شهر ريشم جي پيداوار ۽ اڻڻ لاءِ هڪ اهم علائقو رهيو آهي. سئنيما جي تاريخ ۾ به ليون اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته آگسٽ ۽ لوئي لومير اتي ئي سئنيماٽوگراف ايجاد ڪيا هئا. هي شهر پنهنجي روشنين جي ميلي، "فيٽ دئ لوميرئ" (<small>Fête des lumières</small>) جي ڪري پڻ سڃاتو وڃي ٿو، جيڪو هر سال 8 ڊسمبر تي شروع ٿي چار ڏينهن جاري رهندو آهي؛ ان ئي ڪري ليون کي "روشنين جو گاديءَ جو هنڌ" (<small>Capital of Lights</small>) جو لقب مليو آهي. معاشي لحاظ کان، ليون بينڪنگ، ڪيميڪل، دواسازي ۽ بايو ٽيڪنالاجي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز آهي. هن شهر ۾ [[سافٽ ويئر]] جي هڪ اهم صنعت موجود آهي جنهن ۾ خاص طور تي [[وڊيو گيم|وڊيو گيمز]] تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو؛ تازن سالن ۾ هتي مقامي نئين ڪاروباري شروعات واري شعبي ۾ واڌارو آيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |title=Lyon entrepreneurship, Lyon company, Invest Lyon – Greater Lyon |publisher=Business.greaterlyon.com |access-date=3 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1 |archive-date=8 March 2010 }}</ref> ليون نامور يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن جو مرڪز هجڻ سبب، فرانس جو ٻيو وڏو شاگردن وارو شهر آهي، ان جي شهري علائقي ۾ لڳ ڀڳ <small>2,00,000</small> شاگرد موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Classement 2019 des villes étudiantes les plus importantes en France |url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146 |access-date=8 April 2022 |publisher=www.investirlmnp.fr }}</ref> ليون ۾ انٽرپول، ڪينسر تي تحقيق ڪندڙ بين الاقوامي اداري (<small>IARC</small>) ۽ يورو نيوز (<small>Euronews</small>) جا بين الاقوامي هيڊ ڪوارٽر قائم آهن. "گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ رينڪنگس ريسرچ انسٽيٽيوٽ" موجب، ليون کي "بيٽا" (<small>Beta</small>) درجي جو شهر سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings |title=Quality of Living City Ranking &#124; Mercer |website=mobilityexchange.mercer.com }}</ref> مرسر (<small>Mercer</small>) جي <small>2019</small>ع واري رهائش جي معيار (<small>liveability</small>) جي درجه بندي ۾، هي شهر فرانس ۾ ٻئي ۽ عالمي سطح تي <small>40</small>هين نمبر تي رهيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html |title=GaWC - The World According to GaWC 2018 |website=www.lboro.ac.uk }}</ref> ليون سال <small>2030</small>ع جي سياري وارين اولمپڪ راندين جو مرڪز هوندو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليون]] [[زمرو:فرانس جا شهر]] 78j1vt6ppbrpg0050pybisikn0uamry 0 103502 416332 2026-10-02T04:32:54Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ريمنڊ، ڇير]] کي [[ريمون، شير]] ڏانھن چوريو 416332 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ريمون، شير]] 8brwa5c5y1l1jgopyxi3czc4l53t386 0 103503 416339 2026-10-02T05:04:26Z ~2026-52930-18 22939 Zawar Zubaida Lashari Page 416339 wikitext text/x-wiki ''زوار زبيده لاشاري''' [[خيرپور ميرس]] سان تعلق رکندڙ هڪ سماجي ڪارڪن آهي۔ هوءَ [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] ۽ سماجي ڀلائي جي شعبي ۾ سرگرم آهي۔ == ذاتي زندگي == زوار زبيده لاشاري جو تعلق [[سنڌ]] جي ضلعي [[خيرپور]] سان آهي۔ == سماجي خدمتون == هوءَ ڪيترن ئي سالن کان خيرپور ۽ آس پاس جي علائقن ۾ سماجي ڪمن ۾ سرگرم آهي۔ خاص طور تي عورتن جي تعليم، صحت ۽ سماجي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندي رهي آهي۔ سندس ڪم کي مقامي سطح تي ساراهيو ويو آهي۔ == سنڌيپيڊيا تي شموليت == سندس سماجي خدمتن جي اعتراف طور سندس پروفائيل [[Sindhipedia|سنڌيپيڊيا]] تي شايع ڪيو ويو آهي۔ == حوالا == <references /> https://www.facebook.com/100064774266478/posts/1548310864004708/?app=fbl 1. پبلڪ انٽرنيشنل نيوز ايجنسي، فيس بوڪ پيج 2. سنڌيپيڊيا - زوار زبيده لاشاري پروفائيل 77vj31i0kkwl2bh1ntlrzbncjjifl5z 416363 416339 2026-10-02T07:21:22Z صحافي لياقت علي شيخ 22893 416363 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زوار زبيده لاشاري|image=Zawar Zubeida Lashari.jpg|caption=زوار زبيده لاشاري، 2024|birth_place=خيرپور ميرس، سنڌ، پاڪستان|nationality=پاڪستاني|occupation=سماجي ڪارڪن|known_for=عورتن جي تعليم ۽ فلاحي ڪم}} ''زوار زبيده لاشاري''' [[خيرپور ميرس]] سان تعلق رکندڙ هڪ سماجي ڪارڪن آهي۔ هوءَ [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] ۽ سماجي ڀلائي جي شعبي ۾ سرگرم آهي۔ == ذاتي زندگي == زوار زبيده لاشاري جو تعلق [[سنڌ]] جي ضلعي [[خيرپور]] سان آهي۔ == سماجي خدمتون == هوءَ ڪيترن ئي سالن کان خيرپور ۽ آس پاس جي علائقن ۾ سماجي ڪمن ۾ سرگرم آهي۔ خاص طور تي عورتن جي تعليم، صحت ۽ سماجي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندي رهي آهي۔ سندس ڪم کي مقامي سطح تي ساراهيو ويو آهي۔ == سنڌيپيڊيا تي شموليت == سندس سماجي خدمتن جي اعتراف طور سندس پروفائيل [[Sindhipedia|سنڌيپيڊيا]] تي شايع ڪيو ويو آهي۔ == حوالا == <references /> https://www.facebook.com/100064774266478/posts/1548310864004708/?app=fbl 1. پبلڪ انٽرنيشنل نيوز ايجنسي، فيس بوڪ پيج 2. سنڌيپيڊيا - زوار زبيده لاشاري پروفائيل tug1s1irpbgslo7lx4uapvph6xf6ola 416367 416363 2026-10-02T07:32:34Z صحافي لياقت علي شيخ 22893 416367 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زوار زبيده لاشاري|image=Zawar Zubeida Lashari.jpg|caption=زوار زبيده لاشاري، 2024|birth_place=خيرپور ميرس، سنڌ، پاڪستان|nationality=پاڪستاني|occupation=سماجي ڪارڪن|known_for=عورتن جي تعليم ۽ فلاحي ڪم}} ''زوار زبيده لاشاري''' [[خيرپور ميرس]] سان تعلق رکندڙ هڪ سماجي ڪارڪن آهي۔ هوءَ [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] ۽ سماجي ڀلائي جي شعبي ۾ سرگرم آهي۔ == ذاتي زندگي == زوار زبيده لاشاري جو تعلق [[سنڌ]] جي ضلعي [[خيرپور]] سان آهي۔ == سماجي خدمتون == هوءَ ڪيترن ئي سالن کان خيرپور ۽ آس پاس جي علائقن ۾ سماجي ڪمن ۾ سرگرم آهي۔ خاص طور تي عورتن جي تعليم، صحت ۽ سماجي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندي رهي آهي۔ سندس ڪم کي مقامي سطح تي ساراهيو ويو آهي۔ == سنڌيپيڊيا تي شموليت == سندس سماجي خدمتن جي اعتراف طور سندس پروفائيل [[Sindhipedia|سنڌيپيڊيا]] تي شايع ڪيو ويو آهي۔ == حوالا == <references /> [https://www.facebook.com/100064774266478/posts/1548310864004708/?app=fbl https://www.facebook.com/100064774266478/posts/1548310864004708] 1. پبلڪ انٽرنيشنل نيوز ايجنسي، فيس بوڪ پيج 2. سنڌيپيڊيا - زوار زبيده لاشاري پروفائيل jhskt9u9j6h5b58crxfdteo8b73huap 416377 416367 2026-10-02T07:42:29Z صحافي لياقت علي شيخ 22893 416377 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زوار زبيده لاشاري|image=Zawar Zubeida Lashari.jpg|caption=زوار زبيده لاشاري، 2024|birth_place=خيرپور ميرس، سنڌ، پاڪستان|nationality=پاڪستاني|occupation=سماجي ڪارڪن|known_for=عورتن جي تعليم ۽ فلاحي ڪم}} ''زوار زبيده لاشاري''' [[خيرپور ميرس]] سان تعلق رکندڙ هڪ سماجي ڪارڪن آهي۔ هوءَ [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] ۽ سماجي ڀلائي جي شعبي ۾ سرگرم آهي۔ == ذاتي زندگي == زوار زبيده لاشاري جو تعلق [[سنڌ]] جي ضلعي [[خيرپور]] سان آهي۔ == سماجي خدمتون == هوءَ ڪيترن ئي سالن کان خيرپور ۽ آس پاس جي علائقن ۾ سماجي ڪمن ۾ سرگرم آهي۔ خاص طور تي عورتن جي تعليم، صحت ۽ سماجي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندي رهي آهي۔ سندس ڪم کي مقامي سطح تي ساراهيو ويو آهي۔ == سنڌيپيڊيا تي شموليت == سندس سماجي خدمتن جي اعتراف طور سندس پروفائيل [[Sindhipedia|سنڌيپيڊيا]] تي شايع ڪيو ويو آهي۔ == حوالا == <references /> == حوالا == <ref>https://www.facebook.com/100064774266478/posts/1548310864004708/</ref> <references /> 1. پبلڪ انٽرنيشنل نيوز ايجنسي، فيس بوڪ پيج 2. سنڌيپيڊيا - زوار زبيده لاشاري پروفائيل rhf5a4ku1bwwaq5nqb4zmegptoyiisb 416385 416377 2026-10-02T07:47:21Z صحافي لياقت علي شيخ 22893 416385 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زوار زبيده لاشاري|image=Zawar Zubeida Lashari.jpg|caption=زوار زبيده لاشاري، 2024|birth_place=خيرپور ميرس، سنڌ، پاڪستان|nationality=پاڪستاني|occupation=سماجي ڪارڪن|known_for=عورتن جي تعليم ۽ فلاحي ڪم}} ''زوار زبيده لاشاري''' [[خيرپور ميرس]] سان تعلق رکندڙ هڪ سماجي ڪارڪن آهي۔ هوءَ [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] ۽ سماجي ڀلائي جي شعبي ۾ سرگرم آهي۔ == ذاتي زندگي == زوار زبيده لاشاري جو تعلق [[سنڌ]] جي ضلعي [[خيرپور]] سان آهي۔ == سماجي خدمتون == هوءَ ڪيترن ئي سالن کان خيرپور ۽ آس پاس جي علائقن ۾ سماجي ڪمن ۾ سرگرم آهي۔ خاص طور تي عورتن جي تعليم، صحت ۽ سماجي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندي رهي آهي۔ سندس ڪم کي مقامي سطح تي ساراهيو ويو آهي۔ == سنڌيپيڊيا تي شموليت == سندس سماجي خدمتن جي اعتراف طور سندس پروفائيل [[Sindhipedia|سنڌيپيڊيا]] تي شايع ڪيو ويو آهي۔ == حوالا == <references /> https://www.facebook.com/100064774266478/posts/1548310864004708/?app=fbl 1. پبلڪ انٽرنيشنل نيوز ايجنسي، فيس بوڪ پيج 2. سنڌيپيڊيا - زوار زبيده لاشاري پروفائيل tug1s1irpbgslo7lx4uapvph6xf6ola 416386 416385 2026-10-02T07:50:55Z صحافي لياقت علي شيخ 22893 416386 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زوار زبيده لاشاري|image=Zawar Zubeida Lashari.jpg|caption=زوار زبيده لاشاري، 2024|birth_place=خيرپور ميرس، سنڌ، پاڪستان|nationality=پاڪستاني|occupation=سماجي ڪارڪن|known_for=عورتن جي تعليم ۽ فلاحي ڪم}} ''زوار زبيده لاشاري''' [[خيرپور ميرس]] سان تعلق رکندڙ هڪ سماجي ڪارڪن آهي۔ هوءَ [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] ۽ سماجي ڀلائي جي شعبي ۾ سرگرم آهي۔ == ذاتي زندگي == زوار زبيده لاشاري جو تعلق [[سنڌ]] جي ضلعي [[خيرپور]] سان آهي۔ == سماجي خدمتون == هوءَ ڪيترن ئي سالن کان خيرپور ۽ آس پاس جي علائقن ۾ سماجي ڪمن ۾ سرگرم آهي۔ خاص طور تي عورتن جي تعليم، صحت ۽ سماجي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندي رهي آهي۔ سندس ڪم کي مقامي سطح تي ساراهيو ويو آهي۔ == سنڌيپيڊيا تي شموليت == سندس سماجي خدمتن جي اعتراف طور سندس پروفائيل [[Sindhipedia|سنڌيپيڊيا]] تي شايع ڪيو ويو آهي۔ == حوالا == <references /> [https://www.facebook.com/100064774266478/posts/1548310864004708/?app=fbl https://www.facebook.com/100064774266478/posts/1548310864004708] 1. پبلڪ انٽرنيشنل نيوز ايجنسي، فيس بوڪ پيج 2. سنڌيپيڊيا - زوار زبيده لاشاري پروفائيل jhskt9u9j6h5b58crxfdteo8b73huap 0 103504 416345 2026-10-02T05:21:53Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1374555749|Saône]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 416345 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سون}} '''سون ندي''' ( {{IPAc-en|s|oʊ|n}} {{Respell|SOHN}}؛ <ref>{{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> {{langx|frp|Sona}} ؛ {{langx|la|Arar}} ) مشرقي [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] [[فرانس جا علائقا|علائقو]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، ليون ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. 4ulrv001vlguxogrs71lsiu0xbjkwx1 416346 416345 2026-10-02T05:26:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 416346 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سون}} '''سون ندي''' (فرانسيسي: Sona، لاطيني: Arar؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}}، {{Respell|SOHN}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، ليون ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. shrir73j7wl1a1xzk3tuaz7pu6yvu90 416347 416346 2026-10-02T05:27:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 416347 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سون}} '''سون ندي''' (فرانسيسي: Sona، لاطيني: Arar؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}}، {{Respell|SOHN}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، ليون ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سون ندي]] m854v7h3i1fm1scj9xh1dzv20u9cgq4 416348 416347 2026-10-02T05:29:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 416348 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سون}} '''سون ندي''' (لاطيني: <small>Arar</small>؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، [[ليون، فرانس|ليون]] ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سون ندي]] ttam7fgolisl7y34s9b8w1kb2c0fpk7 416354 416348 2026-10-02T05:52:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 416354 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سوآن ندي}} {{short description|River in eastern France}} {{other uses|Saone (disambiguation)}} {{Use mdy dates|date=April 2012}} {{Infobox river | name = Saône | native_name = {{native name|frp|Sona}} | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Lyon la Saône 03.jpg | image_size = | image_caption = The Saône in [[Lyon]] | map = La Saône (rivière) - carte.png | map_size = | map_caption = Course of the Saône | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[France]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|473|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|410|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Vioménil]] | source1_location = [[Vosges]] | source1_coordinates = {{coord|48.094444|N|6.181944|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}} | mouth = [[Rhône]] | mouth_location = [[Lyon]], [[France]] | mouth_coordinates = {{coord|45|43|39|N|4|49|4|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|158|m|abbr=on}} | progression = {{drainage|Rhône}} | river_system = | basin_size = | tributaries_left = [[Doubs (river)|Doubs]], [[Lanterne (river)|Lanterne]] | tributaries_right = [[Azergues]], [[Morgon (river)|Morgon]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''سون ندي''' (لاطيني: <small>Arar</small>؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، [[ليون، فرانس|ليون]] ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. The '''Saône''' ({{IPAc-en|s|oʊ|n}} {{respell|SOHN}}, {{IPA|fr|son|lang}};<ref>{{cite book|first=Jean-Marie|last=Pierret|title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale|language=fr|publisher=Peeters|location=Louvain-la-Neuve|year=1994|page=104}}</ref> {{langx|frp|Sona}}; {{langx|la|Arar}}) is a [[river]] in eastern [[France]] (modern [[Regions of France|region]] of [[Bourgogne-Franche-Comté]]). It is a right [[tributary]] of the [[Rhône]], rising at [[Vioménil]] in the [[Vosges (department)|Vosges]] [[Departments of France|department]] and joining the Rhône in [[Lyon]], at the southern end of the [[Presqu'île]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سون ندي]] csfcltm6s23ersynsl28iyit4h2fcxp 416364 416354 2026-10-02T07:23:55Z Ibne maryam 17680 416364 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سوآن ندي}} {{short description|River in eastern France}} {{other uses|Saone (disambiguation)}} {{Use mdy dates|date=April 2012}} {{Infobox river | name = Saône | native_name = {{native name|frp|Sona}} | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Lyon la Saône 03.jpg | image_size = | image_caption = The Saône in [[Lyon]] | map = La Saône (rivière) - carte.png | map_size = | map_caption = Course of the Saône | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[France]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|473|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|410|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Vioménil]] | source1_location = [[Vosges]] | source1_coordinates = {{coord|48.094444|N|6.181944|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}} | mouth = [[Rhône]] | mouth_location = [[Lyon]], [[France]] | mouth_coordinates = {{coord|45|43|39|N|4|49|4|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|158|m|abbr=on}} | progression = {{drainage|Rhône}} | river_system = | basin_size = | tributaries_left = [[Doubs (river)|Doubs]], [[Lanterne (river)|Lanterne]] | tributaries_right = [[Azergues]], [[Morgon (river)|Morgon]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''سون ندي''' (لاطيني: <small>Arar</small>؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، [[ليون، فرانس|ليون]] ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. The '''Saône''' ({{IPAc-en|s|oʊ|n}} {{respell|SOHN}}, {{IPA|fr|son|lang}};<ref>{{cite book|first=Jean-Marie|last=Pierret|title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale|language=fr|publisher=Peeters|location=Louvain-la-Neuve|year=1994|page=104}}</ref> {{langx|frp|Sona}}; {{langx|la|Arar}}) is a [[river]] in eastern [[France]] (modern [[Regions of France|region]] of [[Bourgogne-Franche-Comté]]). It is a right [[tributary]] of the [[Rhône]], rising at [[Vioménil]] in the [[Vosges (department)|Vosges]] [[Departments of France|department]] and joining the Rhône in [[Lyon]], at the southern end of the [[Presqu'île]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سون ندي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] cppale8c2lorbev49vula0zab7toy0b 416366 416364 2026-10-02T07:25:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 416366 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سوآن ندي}} {{short description|River in eastern France}} {{other uses|Saone (disambiguation)}} {{Use mdy dates|date=April 2012}} {{Infobox river | name = Saône | native_name = {{native name|frp|Sona}} | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Lyon la Saône 03.jpg | image_size = | image_caption = The Saône in [[Lyon]] | map = La Saône (rivière) - carte.png | map_size = | map_caption = Course of the Saône | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[France]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|473|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|410|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Vioménil]] | source1_location = [[Vosges]] | source1_coordinates = {{coord|48.094444|N|6.181944|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}} | mouth = [[Rhône]] | mouth_location = [[Lyon]], [[France]] | mouth_coordinates = {{coord|45|43|39|N|4|49|4|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|158|m|abbr=on}} | progression = {{drainage|Rhône}} | river_system = | basin_size = | tributaries_left = [[Doubs (river)|Doubs]], [[Lanterne (river)|Lanterne]] | tributaries_right = [[Azergues]], [[Morgon (river)|Morgon]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''سون ندي''' (لاطيني: <small>Arar</small>؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، [[ليون، فرانس|ليون]] ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سون ندي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] an7km39diuzpubyfxhjtvqbgmma0fyp 416378 416366 2026-10-02T07:42:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 416378 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سوآن ندي}} {{short description|River in eastern France}} {{other uses|Saone (disambiguation)}} {{Use mdy dates|date=April 2012}} {{Infobox river | name = سون ندي | native_name = Saône | other_name ={{native name|frp|Sona}} | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Lyon la Saône 03.jpg | image_size = | image_caption = سون ندي [[ليون، فرانس]] ۾ | map = La Saône (rivière) - carte.png | map_size = | map_caption = Course of the Saône | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|فرانس}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|473|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|410|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = ويومنيل | source1_location = ووسج | source1_coordinates = {{coord|48.094444|N|6.181944|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}} | mouth = [[رون ندي]] | mouth_location = [[ليون، فرانس]] | mouth_coordinates = {{coord|45|43|39|N|4|49|4|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|158|m|abbr=on}} | progression = {{drainage|Rhône}} | river_system = | basin_size = | tributaries_left = [[Doubs (river)|Doubs]], [[Lanterne (river)|Lanterne]] | tributaries_right = [[Azergues]], [[Morgon (river)|Morgon]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''سون ندي''' (لاطيني: <small>Arar</small>؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، [[ليون، فرانس|ليون]] ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سون ندي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] op7uke63qccc8hpi6ddvne72u1no1u8 416401 416378 2026-10-02T08:35:48Z Ibne maryam 17680 416401 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سوآن ندي}} {{short description|River in eastern France}} {{other uses|Saone (disambiguation)}} {{Use mdy dates|date=April 2012}} {{Infobox river | name = سون ندي | native_name = Saône | other_name ={{native name|frp|Sona}} | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Lyon la Saône 03.jpg | image_size = | image_caption = سون ندي [[ليون، فرانس]] ۾ | map = La Saône (rivière) - carte.png | map_size = | map_caption = Course of the Saône | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|فرانس}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|473|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|410|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = ويومنيل | source1_location = ووسج | source1_coordinates = {{coord|48.094444|N|6.181944|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}} | mouth = [[رون ندي]] | mouth_location = [[ليون، فرانس]] | mouth_coordinates = {{coord|45|43|39|N|4|49|4|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|158|m|abbr=on}} | progression = {{drainage|Rhône}} | river_system = | basin_size = | tributaries_left = [[Doubs (river)|Doubs]], [[Lanterne (river)|Lanterne]] | tributaries_right = [[Azergues]], [[Morgon (river)|Morgon]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''سون ندي''' (لاطيني: <small>Arar</small>؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، [[ليون، فرانس|ليون]] ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== * [http://www.french-waterways.com/waterways/north-east/petite-saone/ River Saône (Petite Saône)] with maps and information on places, ports and moorings on the river from Corre to Saint-Jean-de-Losne, by the author of ''Inland Waterways of France'', Imray * [http://www.french-waterways.com/waterways/south-east/grande-saone/ River Saône (Grande Saône)] with maps and information on places, ports and moorings on the river from Saint-Jean-de-Losne to Lyon, by the author of ''Inland Waterways of France'', Imray * [http://www.french-waterways.com/waterways/canals-rivers-france/ Navigation details for 80 French rivers and canals] (French waterways website section) * [http://www.discoverfrance.net/France/DF_waterways.shtml Waterways in France] * {{in lang|fr}} [http://www.saone.org/ Saone.org : French river cruising] * [http://www.openstreetmap.org/?relation=1075434 The Saône] on OpenStreetMap * {{in lang|fr}} [http://www.saone.org/ Saone.org] Navigation and information about the Saône * {{in lang|fr}} [http://projetbabel.org/fluvial/rica_saone-riviere.htm Dictionary of French rivers and canals on the Babel project]: The Saône * {{in lang|fr}} [http://www.vnf.fr/ Navigable routes in France] on the website of Voies Navigables de France {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Saone}} [[Category:Tributaries of the Rhône]] [[زمرو:سون ندي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:فرانس جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] 7ue7130k988omadsra0tpiy888l52s4 416405 416401 2026-10-02T08:43:51Z Ibne maryam 17680 416405 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سوآن ندي}} {{short description|River in eastern France}} {{other uses|Saone (disambiguation)}} {{Use mdy dates|date=April 2012}} {{Infobox river | name = سون ندي | native_name = Saône | other_name ={{native name|frp|Sona}} | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Lyon la Saône 03.jpg | image_size = | image_caption = سون ندي [[ليون، فرانس]] ۾ | map = La Saône (rivière) - carte.png | map_size = | map_caption = Course of the Saône | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|فرانس}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|473|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|410|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = ويومنيل | source1_location = ووسج | source1_coordinates = {{coord|48.094444|N|6.181944|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}} | mouth = [[رون ندي]] | mouth_location = [[ليون، فرانس]] | mouth_coordinates = {{coord|45|43|39|N|4|49|4|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|158|m|abbr=on}} | progression = {{drainage|Rhône}} | river_system = | basin_size = | tributaries_left = [[Doubs (river)|Doubs]], [[Lanterne (river)|Lanterne]] | tributaries_right = [[Azergues]], [[Morgon (river)|Morgon]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''سون ندي''' (لاطيني: <small>Arar</small>؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، [[ليون، فرانس|ليون]] ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.french-waterways.com/waterways/north-east/petite-saone/ River Saône (Petite Saône)] with maps and information on places, ports and moorings on the river from Corre to Saint-Jean-de-Losne, by the author of ''Inland Waterways of France'', Imray * [http://www.french-waterways.com/waterways/south-east/grande-saone/ River Saône (Grande Saône)] with maps and information on places, ports and moorings on the river from Saint-Jean-de-Losne to Lyon, by the author of ''Inland Waterways of France'', Imray * [http://www.french-waterways.com/waterways/canals-rivers-france/ Navigation details for 80 French rivers and canals] (French waterways website section) * [http://www.discoverfrance.net/France/DF_waterways.shtml Waterways in France] * {{in lang|fr}} [http://www.saone.org/ Saone.org : French river cruising] * [http://www.openstreetmap.org/?relation=1075434 The Saône] on OpenStreetMap * {{in lang|fr}} [http://www.saone.org/ Saone.org] Navigation and information about the Saône * {{in lang|fr}} [http://projetbabel.org/fluvial/rica_saone-riviere.htm Dictionary of French rivers and canals on the Babel project]: The Saône * {{in lang|fr}} [http://www.vnf.fr/ Navigable routes in France] on the website of Voies Navigables de France {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Saone}} [[Category:Tributaries of the Rhône]] [[زمرو:سون ندي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:سون ندي جو طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس جا درياهه]] [[زمرو:برغون-فرانش-ڪميته جا درياهه]] [[زمرو:آئن جا درياهه]] [[زمرو:اوٽ-ساؤن جا درياهه]] [[زمرو:ساؤن-اي-لوئر جا درياهه]] [[زمرو:ڪوٽ-ڊي-اور جا درياهه]] [[زمرو:ووج (ڊپارٽمينٽ) جا درياهه]] [[زمرو:رون (ڊپارٽمينٽ) جا درياهه]] 64f1k7ookvlk49r2o5w6sbp860uava3 416420 416405 2026-10-02T08:58:14Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سون ندي، فرانس]] کي [[سون ندي]] ڏانھن چوريو 416405 wikitext text/x-wiki {{Other uses|سوآن ندي}} {{short description|River in eastern France}} {{other uses|Saone (disambiguation)}} {{Use mdy dates|date=April 2012}} {{Infobox river | name = سون ندي | native_name = Saône | other_name ={{native name|frp|Sona}} | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Lyon la Saône 03.jpg | image_size = | image_caption = سون ندي [[ليون، فرانس]] ۾ | map = La Saône (rivière) - carte.png | map_size = | map_caption = Course of the Saône | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 6 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|فرانس}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|473|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|410|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = ويومنيل | source1_location = ووسج | source1_coordinates = {{coord|48.094444|N|6.181944|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|392|m|abbr=on}} | mouth = [[رون ندي]] | mouth_location = [[ليون، فرانس]] | mouth_coordinates = {{coord|45|43|39|N|4|49|4|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|158|m|abbr=on}} | progression = {{drainage|Rhône}} | river_system = | basin_size = | tributaries_left = [[Doubs (river)|Doubs]], [[Lanterne (river)|Lanterne]] | tributaries_right = [[Azergues]], [[Morgon (river)|Morgon]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''سون ندي''' (لاطيني: <small>Arar</small>؛ {{IPAc-en|s|oʊ|n}})؛<ref> {{Cite book |last=Pierret |first=Jean-Marie |title=Phonétique historique du français et notions de phonétique générale |publisher=Peeters |year=1994 |location=Louvain-la-Neuve |page=104 |language=fr}}</ref> اوڀرين [[فرانس]]، جديد [[برغونئ فرانشي ڪميته]] جي [[فرانس جا علائقا|علائقي]]، ۾ هڪ [[درياھ|درياهه]] آهي. اها [[رون ندي]] جي ساڄي شاخ آهي، جيڪا ووسج ڊپارٽمينٽ ۾ ويومنيل کان نڪرندي آهي ۽ پريسڪوئل جي ڏکڻ ڇيڙي تي، [[ليون، فرانس|ليون]] ۾ رون ندي سان شامل ٿيندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.french-waterways.com/waterways/north-east/petite-saone/ River Saône (Petite Saône)] with maps and information on places, ports and moorings on the river from Corre to Saint-Jean-de-Losne, by the author of ''Inland Waterways of France'', Imray * [http://www.french-waterways.com/waterways/south-east/grande-saone/ River Saône (Grande Saône)] with maps and information on places, ports and moorings on the river from Saint-Jean-de-Losne to Lyon, by the author of ''Inland Waterways of France'', Imray * [http://www.french-waterways.com/waterways/canals-rivers-france/ Navigation details for 80 French rivers and canals] (French waterways website section) * [http://www.discoverfrance.net/France/DF_waterways.shtml Waterways in France] * {{in lang|fr}} [http://www.saone.org/ Saone.org : French river cruising] * [http://www.openstreetmap.org/?relation=1075434 The Saône] on OpenStreetMap * {{in lang|fr}} [http://www.saone.org/ Saone.org] Navigation and information about the Saône * {{in lang|fr}} [http://projetbabel.org/fluvial/rica_saone-riviere.htm Dictionary of French rivers and canals on the Babel project]: The Saône * {{in lang|fr}} [http://www.vnf.fr/ Navigable routes in France] on the website of Voies Navigables de France {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Saone}} [[Category:Tributaries of the Rhône]] [[زمرو:سون ندي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:سون ندي جو طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس جا درياهه]] [[زمرو:برغون-فرانش-ڪميته جا درياهه]] [[زمرو:آئن جا درياهه]] [[زمرو:اوٽ-ساؤن جا درياهه]] [[زمرو:ساؤن-اي-لوئر جا درياهه]] [[زمرو:ڪوٽ-ڊي-اور جا درياهه]] [[زمرو:ووج (ڊپارٽمينٽ) جا درياهه]] [[زمرو:رون (ڊپارٽمينٽ) جا درياهه]] 64f1k7ookvlk49r2o5w6sbp860uava3 14 103505 416365 2026-10-02T07:24:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] 416365 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] pgko17d2w3eafnv0g7se43nljl73968 416407 416365 2026-10-02T08:45:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 416407 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:سون ندي جو طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:فرانس جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس طبعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس جا درياهه]] [[زمرو:برغون-فرانش-ڪميته جا درياهه]] hvoyy2mfoo2vhe2a61nutmg3u6cbtgb 416408 416407 2026-10-02T08:46:07Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نيڪال جا طاس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416408 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:سون ندي جو طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:فرانس جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس طبعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس جا درياهه]] [[زمرو:برغون-فرانش-ڪميته جا درياهه]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] dzirrmv4teb1gjcswba74z5ot5gxip7 416409 416408 2026-10-02T08:49:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گران ايسٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416409 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:سون ندي جو طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:فرانس جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس طبعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس جا درياهه]] [[زمرو:برغون-فرانش-ڪميته جا درياهه]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ]] elvi7ryt0anbevifriglfarb1wzmi50 416410 416409 2026-10-02T08:50:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اوورن-رون-آلپس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416410 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:سون ندي جو طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:فرانس جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس طبعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس جا درياهه]] [[زمرو:برغون-فرانش-ڪميته جا درياهه]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس]] m5uepferegarhzowovk1n2m5oyye03z 416412 416410 2026-10-02T08:51:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416412 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:سون ندي جو طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:فرانس جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:يورپ جا درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:فرانس طبعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس جا درياهه]] [[زمرو:برغون-فرانش-ڪميته جا درياهه]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس]] [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] 6fkaukzxilcezosfgcf1zqoov35i7x0 416414 416412 2026-10-02T08:53:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 416414 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:سون ندي جو طاس]] [[زمرو:گران ايسٽ جا درياهه]] [[زمرو:فرانس جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي درياهه]] [[زمرو:اوورن-رون-آلپس جا درياهه]] [[زمرو:برغون-فرانش-ڪميته جا درياهه]] jb0ehr14jc3gnuyxeqtwz205coknvm2 0 103506 416376 2026-10-02T07:42:15Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اسلام ۾ جسم، ڪپڙن ۽ عبادت لاءِ شرعي پاڪيزگي جو تصور}} '''طهارت''' (عربي: '''الطهارة''') {{ٻيا نالا |انگريزي=Taharah، Ritual purity }} [[اسلام]] ۾ پاڪيزگي ۽ شرعي پاڪائيءَ جي تصور کي چيو وڃي ٿو. لغوي لحاظ کان طهارت جي معنيٰ پاڪائي، صفائي يا گندگيءَ کان پاڪ ٿيڻ آهي، جڏهن تہ [... 416376 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام ۾ جسم، ڪپڙن ۽ عبادت لاءِ شرعي پاڪيزگي جو تصور}} '''طهارت''' (عربي: '''الطهارة''') {{ٻيا نالا |انگريزي=Taharah، Ritual purity }} [[اسلام]] ۾ پاڪيزگي ۽ شرعي پاڪائيءَ جي تصور کي چيو وڃي ٿو. لغوي لحاظ کان طهارت جي معنيٰ پاڪائي، صفائي يا گندگيءَ کان پاڪ ٿيڻ آهي، جڏهن تہ [[اسلامي فقه]] ۾ ان مان خاص طور اهڙي شرعي پاڪائي مراد ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڪجهه عبادتن، خاص طور [[نماز]]، لاءِ ضروري هوندي آهي. طهارت جي فقهي بحث ۾ [[وضو]]، [[غسل]]، [[تيمم]]، [[نجاست]] جي صفائي، [[استنجو]]، پاڻيءَ جا احڪام ۽ [[حيض]] ۽ [[نفاس]] سان لاڳاپيل پاڪائيءَ جا مسئلا شامل آهن. اسلامي فقهي ڪتابن ۾ طهارت کي عام طور عبادتن جي شروعاتي بابن مان هڪ طور بيان ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ نماز سميت ڪيترين عبادتن جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص حالتن ۾ شرعي پاڪائي شرط آهي. [[قرآن]] ۾ وضو، غسل ۽ پاڻي نه ملڻ يا استعمال ڪرڻ ۾ عذر هئڻ جي حالت ۾ تيمم جا حڪم بيان ٿيل آهن.<ref name="Quran5-6">{{cite web |title=Surah Al-Ma'idah 5:6 |url=https://quran.com/5/6 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ == عربي لفظ '''طهارة''' جو مادو ''ط-ه-ر'' آهي، جنهن جو بنيادي مفهوم پاڪ يا صاف ٿيڻ آهي. ساڳئي مادّي مان ''طاهر'' (پاڪ)، ''تطهير'' (پاڪ ڪرڻ) ۽ ''متطهّر'' (پاڪائي اختيار ڪندڙ) جهڙا لفظ ٺهن ٿا. فقهي اصطلاح ۾ طهارت جو مفهوم رڳو جسماني صفائيءَ تائين محدود ناهي. ان ۾ اهڙي شرعي حالت حاصل ڪرڻ پڻ شامل آهي، جنهن سان ماڻهو انهن عبادتن جي ادائيگيءَ جو اهل ٿئي ٿو جن لاءِ طهارت شرط مقرر ٿيل آهي. قرآن ۾ پاڪائيءَ کي مختلف هنڌن تي اهميت ڏني وئي آهي. [[سورة البقرة]] ۾ الله کي توبه ڪندڙن ۽ پاڪائي اختيار ڪندڙن سان محبت ڪندڙ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[سورة التوبة]] ۾ پاڪ رهڻ پسند ڪندڙ ماڻهن جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Quran2-222">{{cite web |title=Surah Al-Baqarah 2:222 |url=https://quran.com/2/222 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref><ref name="Quran9-108">{{cite web |title=Surah At-Tawbah 9:108 |url=https://quran.com/9/108 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == اسلام ۾ اهميت == طهارت جو [[اسلامي عبادت]] سان ويجهو تعلق آهي. [[حديث]] جي مشهور روايت ۾ [[محمد|محمد ﷺ]] کان منقول آهي: {{اقتباس|الطُّهُورُ شَطْرُ الإِيمَانِ|ترجمو=پاڪيزگي ايمان جو اڌ آهي.|ذريعو=[[صحيح مسلم]]، ڪتاب الطهارة، حديث 223}} <ref name="Muslim223">{{cite web |title=Sahih Muslim 223 – The Book of Purification |url=https://sunnah.com/muslim:223 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> اسلامي شريعت ۾ طهارت جسم، لباس ۽ عبادت جي جاءِ جي پاڪائيءَ سان گڏ مخصوص شرعي حالتن کان پاڪ ٿيڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي. == طهارت جا بنيادي تصور == فقهي لحاظ کان ناپاڪيءَ سان لاڳاپيل ٻه بنيادي تصور '''حدث''' ۽ '''نجاست''' آهن. {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto;" |+ '''طهارت سان لاڳاپيل بنيادي اصطلاح''' ! style="background:#DDEEFF;" | اصطلاح ! style="background:#DDEEFF;" | مفهوم ! style="background:#DDEEFF;" | عام طريقي سان پاڪائي |- | style="background:#F5FAFF;" | [[حدث اصغر]] | اهڙي شرعي حالت جيڪا وضو کي ختم ڪري | [[وضو]] |- | style="background:#F5FFF5;" | [[حدث اڪبر]] | اهڙي شرعي حالت جنهن لاءِ غسل ضروري ٿئي | [[غسل]] |- | style="background:#FFF8E7;" | [[نجاست]] | جسم، ڪپڙي يا جاءِ تي شرعي طور ناپاڪ مادو | نجاست کي صاف ڪرڻ |- | style="background:#F3EEFF;" | پاڻيءَ جي عدم موجودگي يا استعمال ۾ معتبر عذر | پاڻيءَ سان معمول جي طهارت ممڪن نه هئڻ | [[تيمم]] |} === حدث === '''حدث''' اسلامي فقه ۾ اهڙي حڪمي يا شرعي حالت کي چيو وڃي ٿو جيڪا ڪجهه عبادتن جي ادائيگيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي ٿي، جيستائين مقرر طريقي سان طهارت حاصل نه ڪئي وڃي. فقه ۾ ان کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''حدث اصغر''' — اها حالت جنهن کان پاڪ ٿيڻ لاءِ عام طور [[وضو]] ڪيو وڃي ٿو. * '''حدث اڪبر''' — اها حالت جنهن کان پاڪ ٿيڻ لاءِ [[غسل]] ضروري ٿئي ٿو، جهڙوڪ [[جنابت]] ۽، متعلق احڪامن موجب، حيض يا نفاس ختم ٿيڻ کان پوءِ. === نجاست === '''[[نجاست]]''' اهڙي مادي ناپاڪيءَ کي چيو وڃي ٿو جنهن کي شرعي احڪامن موجب جسم، لباس يا نماز جي جاءِ تان هٽائڻ ضروري هجي. پيشاب ۽ پاخاني سميت ڪجهه مادن کي فقهي ڪتابن ۾ نجاست جي بحث هيٺ آندو ويندو آهي. نجاست ۽ حدث هڪجهڙا تصور ناهن. نجاست ڪنهن مادي شيءِ جي موجودگيءَ سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ حدث هڪ شرعي حالت آهي. مثال طور ڪنهن شخص جي ڪپڙي تي نجاست لڳي سگهي ٿي پر سندس وضو برقرار هجي؛ اهڙي حالت ۾ نجاست کي صاف ڪرڻ ۽ وضو ڪرڻ ٻه الڳ مسئلا آهن. == وضو == {{مک|وضو}} '''وضو''' عبادت لاءِ مخصوص طريقي سان جسم جي ڪجهه عضون کي پاڻيءَ سان ڌوئڻ يا مسح ڪرڻ واري شرعي پاڪائي آهي. نماز لاءِ وضو جو بنيادي حڪم قرآن جي [[سورة المائدة]] 5:6 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran5-6"/> قرآن ۾ وضو جي سلسلي ۾ منهن ڌوئڻ، هٿن کي ٺونٺين تائين ڌوئڻ، مٿي جو مسح ڪرڻ ۽ پيرن بابت حڪم بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran5-6"/> حديثن ۾ محمد ﷺ جي وضو جو عملي طريقو پڻ تفصيل سان نقل ٿيل آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ [[عبدالله بن زيد]] جي روايت موجب پاڻ ﷺ وات ۽ نڪ صاف ڪيا، منهن ۽ هٿ ڌوتا، مٿي جو مسح ڪيو ۽ پير ڌوتا.<ref name="Muslim236">{{cite web |title=Sahih Muslim 236 – Description of Wudu |url=https://sunnah.com/muslim:236 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> وضو جا فرض، سنتون، مستحبات ۽ وضو ٽوڙيندڙ شيون فقهي مذهبن ۾ تفصيلي بحث جو موضوع آهن ۽ ڪن جزئيات ۾ سندن وچ ۾ اختلاف موجود آهي. == غسل == {{مک|غسل}} '''غسل''' شرعي پاڪائي حاصل ڪرڻ لاءِ سڄي جسم کي پاڻيءَ سان ڌوئڻ کي چيو وڃي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ غسل واجب يا فرض قرار ڏنو وڃي ٿو، جن ۾ [[جنابت]] ۽ عورتن لاءِ حيض ۽ نفاس ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل شامل آهي. قرآن ۾ جنابت جي حالت ۾ غسل جو حڪم آيو آهي: {{اقتباس|وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا|ترجمو=۽ جيڪڏهن اوهين جنابت جي حالت ۾ هجو تہ چڱيءَ طرح پاڪ ٿيو.|ذريعو=[[سورة المائدة]]، 5:6}} <ref name="Quran5-6"/> [[سورة النساء]] 4:43 ۾ پڻ جنابت جي حالت ۽ غسل سان گڏ پاڻي نه ملڻ جي صورت ۾ تيمم جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Quran4-43">{{cite web |title=Surah An-Nisa 4:43 |url=https://quran.com/4/43 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == تيمم == {{مک|تيمم}} '''تيمم''' مخصوص حالتن ۾ پاڻيءَ جي بدران پاڪ زمين يا مٽيءَ جي ذريعي حاصل ڪيل شرعي طهارت آهي. قرآن ۾ بيماري، سفر يا پاڻي نه ملڻ جي حالتن جي حوالي سان تيمم جو حڪم [[سورة النساء]] 4:43 ۽ [[سورة المائدة]] 5:6 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran4-43"/><ref name="Quran5-6"/> تيمم ۾ پاڪ زمين سان منهن ۽ هٿن جو مسح ڪيو ويندو آهي. ان جو تفصيلي طريقو ۽ ڪهڙين شين سان تيمم جائز آهي، ان بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == استنجو == {{مک|استنجو}} '''[[استنجو]]''' پيشاب يا پاخاني کان پوءِ جسم تي لڳل نجاست کي صاف ڪرڻ کي چيو وڃي ٿو. اهو طهارت جي باب جو اهم حصو آهي. حديثن ۾ پاڻيءَ سان استنجو ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي. [[انس بن مالڪ]] جي روايت موجب محمد ﷺ رفع حاجت کان پوءِ پاڻيءَ سان صفائي ڪندا هئا.<ref name="Muslim270">{{cite web |title=Sahih Muslim 270 – Cleaning oneself with water after defecating |url=https://sunnah.com/muslim:270 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> حديث ۾ استنجو لاءِ ساڄو هٿ استعمال ڪرڻ کان منع پڻ نقل ٿيل آهي.<ref name="Muslim267">{{cite web |title=Sahih Muslim 267a – Prohibition of cleaning oneself with the right hand |url=https://sunnah.com/muslim:267a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> پاڻيءَ سان صفائيءَ کان سواءِ مناسب پاڪ شيءِ سان نجاست هٽائڻ بابت پڻ فقهي احڪام موجود آهن، جنهن کي '''استجمار''' چيو وڃي ٿو. == حيض ۽ نفاس == {{مک|حيض}} اسلامي فقه ۾ [[حيض]] ۽ [[نفاس]] جا طهارت سان مخصوص احڪام آهن. حيض دوران عورت نماز ادا نه ڪندي آهي ۽ حيض ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل سان شرعي طهارت حاصل ڪئي ويندي آهي. قرآن جي [[سورة البقرة]] 2:222 ۾ حيض بابت حڪم بيان ڪندي پاڪ ٿيڻ جو ذڪر آيو آهي ۽ الله کي پاڪائي اختيار ڪندڙن سان محبت ڪندڙ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Quran2-222"/> حيض جي گهٽ يا وڌ مدت، غيرمعمولي رت وهڻ ([[استحاضه]]) ۽ ٻين جزئيات بابت مختلف فقهي مذهبن جا تفصيلي احڪام آهن. == پاڻي ۽ طهارت == اسلامي فقه جي روايتي ڪتابن ۾ طهارت جو باب اڪثر پاڻيءَ جي احڪامن سان شروع ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ وضو، غسل ۽ نجاست صاف ڪرڻ جو بنيادي ذريعو پاڻي آهي. فقهاءَ پاڻيءَ جي پاڪ هجڻ، نجاست سبب ان ۾ تبديلي اچڻ، بيٺل ۽ وهندڙ پاڻي ۽ استعمال ٿيل پاڻي جهڙن مسئلن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. انهن درجابندين ۽ انهن جي شرعي نتيجن ۾ فقهي مذهبن جي وچ ۾ اختلاف ملي ٿو. جڏهن پاڻي موجود نه هجي يا ان جو استعمال شرعي طور معتبر عذر سبب ممڪن نه هجي تہ قرآن تيمم جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="Quran4-43"/><ref name="Quran5-6"/> == ڪپڙن ۽ جاءِ جي پاڪائي == نماز سان لاڳاپيل طهارت ۾ رڳو بدن جي شرعي پاڪائي نه، پر جسم، ڪپڙن ۽ نماز جي جاءِ تان نجاست هٽائڻ جو تصور پڻ شامل آهي. فقهي ڪتابن ۾ نجاست جي مقدار، ان کي هٽائڻ جي طريقي ۽ مختلف مادن جي پاڪ يا ناپاڪ هجڻ بابت تفصيلي احڪام ملن ٿا. انهن مان ڪيترين جزئيات ۾ [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]]، [[حنبلي مذهب|حنبلي]] ۽ [[جعفري فقه|جعفري]] فقهي روايتن جا موقف هڪجهڙا ناهن. == طهارت ۽ نماز == {{مک|نماز}} طهارت ۽ نماز جو سڌو شرعي تعلق آهي. نماز کان اڳ گهربل طهارت حاصل ڪرڻ قرآن ۽ حديث ۾ بيان ٿيل آهي. وضو صحيح نموني ڪرڻ تي حديثن ۾ خاص زور ڏنو ويو آهي. [[صحيح مسلم]] جي هڪ روايت ۾ هڪ شخص جي پير تي ننڍڙي جاءِ ڌوئجڻ کان رهجي وئي تہ محمد ﷺ کيس واپس وڃي وضو صحيح نموني ڪرڻ جي هدايت ڪئي.<ref name="Muslim243">{{cite web |title=Sahih Muslim 243 – The obligation of completely washing the parts in Wudu |url=https://sunnah.com/muslim:243 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> هڪ ٻي روايت ۾ صحيح نموني وضو ڪرڻ ۽ نماز ادا ڪرڻ کي گناهن جي بخشش سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Muslim227">{{cite web |title=Sahih Muslim 227a – Virtue of performing Wudu and Salat |url=https://sunnah.com/muslim:227a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == ظاهري ۽ معنوي پاڪائي == اسلامي مذهبي ادب ۾ طهارت جو تصور ظاهري صفائيءَ سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني پاڪيزگيءَ جي وسيع مفهوم ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. قرآن ۾ لفظ ''طهارت'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظ مختلف هنڌن تي جسماني يا شرعي پاڪائيءَ سان گڏ وسيع معنوي مفهوم ۾ پڻ اچن ٿا. ان ڪري اسلامي روايت ۾ جسماني صفائي ۽ شرعي طهارت پاڻ ۾ لاڳاپيل هوندي به مڪمل طور هڪجهڙا تصور ناهن. روزمره صفائي صحت ۽ جسماني نظافت سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ فقهي طهارت مخصوص شرعي احڪامن ۽ عبادتن جي صحت سان پڻ تعلق رکي ٿي. == فقهي اختلاف == طهارت جا بنيادي اصول قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، پر انهن جي ڪيترين تفصيلي صورتن بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي. مثال طور وضو ٽوڙيندڙ حالتن، عورت ۽ مرد جي جسماني رابطي، رت وهڻ، مسح جي حد، پاڻيءَ جي قسمن، نجاست جي مقدار ۽ تيمم جي تفصيلي طريقي بابت مختلف فقهي روايتن ۾ جدا موقف ملي سگهن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ فقهي مذهب جي تفصيلي حڪم کي سموري اسلامي فقه جو واحد موقف قرار ڏيڻ بدران لاڳاپيل مذهب يا عالم جو موقف واضح ڪرڻ انسائيڪلوپيڊيا جي لحاظ کان وڌيڪ درست آهي. == قرآن ۾ طهارت == قرآن ۾ پاڪائي ۽ طهارت جو ذڪر ڪيترن هنڌن تي مختلف مفهومن سان ٿيو آهي. اهم آيتن مان ڪجهه هي آهن: {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto;" |+ '''طهارت سان لاڳاپيل چونڊ قرآني آيتون''' ! style="background:#DDEEFF;" | حوالو ! style="background:#DDEEFF;" | موضوع |- | style="background:#F5FAFF;" | [[سورة البقرة]] 2:222 | حيض کان پوءِ پاڪائي ۽ پاڪ رهندڙن جو ذڪر |- | style="background:#F5FFF5;" | [[سورة النساء]] 4:43 | جنابت، غسل ۽ تيمم |- | style="background:#FFF8E7;" | [[سورة المائدة]] 5:6 | وضو، غسل ۽ تيمم جا بنيادي حڪم |- | style="background:#F3EEFF;" | [[سورة التوبة]] 9:108 | پاڪائي پسند ڪندڙ ماڻهن جي ساراهه |} == پڻ ڏسو == * [[وضو]] * [[غسل]] * [[تيمم]] * [[استنجو]] * [[رفع حاجت]] * [[نجاست]] * [[جنابت]] * [[حيض]] * [[نفاس]] * [[استحاضه]] * [[اسلامي فقه]] * [[نماز]] * [[صفائي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://quran.com/5/6 سورة المائدة، آيت 6 — وضو، غسل ۽ تيمم] * [https://quran.com/4/43 سورة النساء، آيت 43 — غسل ۽ تيمم] * [https://sunnah.com/muslim/2 صحيح مسلم — ڪتاب الطهارة] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي عبادت]] [[زمرو:صفائي]] 8juuevd6xslmze4jd6lh5o61wnn5j8x 416379 416376 2026-10-02T07:42:59Z Intisar Ali 8681 416379 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام ۾ جسم، ڪپڙن ۽ عبادت لاءِ شرعي پاڪيزگي جو تصور}} '''طهارت''' (عربي: '''الطهارة''') {{ٻيا نالا |انگريزي=Taharah، Ritual purity }} [[اسلام]] ۾ پاڪيزگي ۽ شرعي پاڪائيءَ جي تصور کي چيو وڃي ٿو. لغوي لحاظ کان طهارت جي معنيٰ پاڪائي، صفائي يا گندگيءَ کان پاڪ ٿيڻ آهي، جڏهن تہ [[اسلامي فقه]] ۾ ان مان خاص طور اهڙي شرعي پاڪائي مراد ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڪجهه عبادتن، خاص طور [[نماز]]، لاءِ ضروري هوندي آهي. طهارت جي فقهي بحث ۾ [[وضو]]، [[غسل]]، [[تيمم]]، [[نجاست]] جي صفائي، [[استنجو]]، پاڻيءَ جا احڪام ۽ [[حيض]] ۽ [[نفاس]] سان لاڳاپيل پاڪائيءَ جا مسئلا شامل آهن. اسلامي فقهي ڪتابن ۾ طهارت کي عام طور عبادتن جي شروعاتي بابن مان هڪ طور بيان ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ نماز سميت ڪيترين عبادتن جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص حالتن ۾ شرعي پاڪائي شرط آهي. [[قرآن]] ۾ وضو، غسل ۽ پاڻي نه ملڻ يا استعمال ڪرڻ ۾ عذر هئڻ جي حالت ۾ تيمم جا حڪم بيان ٿيل آهن.<ref name="Quran5-6">{{cite web |title=Surah Al-Ma'idah 5:6 |url=https://quran.com/5/6 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ == عربي لفظ '''طهارة''' جو مادو ''ط-ه-ر'' آهي، جنهن جو بنيادي مفهوم پاڪ يا صاف ٿيڻ آهي. ساڳئي مادّي مان ''طاهر'' (پاڪ)، ''تطهير'' (پاڪ ڪرڻ) ۽ ''متطهّر'' (پاڪائي اختيار ڪندڙ) جهڙا لفظ ٺهن ٿا. فقهي اصطلاح ۾ طهارت جو مفهوم رڳو جسماني صفائيءَ تائين محدود ناهي. ان ۾ اهڙي شرعي حالت حاصل ڪرڻ پڻ شامل آهي، جنهن سان ماڻهو انهن عبادتن جي ادائيگيءَ جو اهل ٿئي ٿو جن لاءِ طهارت شرط مقرر ٿيل آهي. قرآن ۾ پاڪائيءَ کي مختلف هنڌن تي اهميت ڏني وئي آهي. [[سورة البقرة]] ۾ الله کي توبه ڪندڙن ۽ پاڪائي اختيار ڪندڙن سان محبت ڪندڙ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[سورة التوبة]] ۾ پاڪ رهڻ پسند ڪندڙ ماڻهن جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Quran2-222">{{cite web |title=Surah Al-Baqarah 2:222 |url=https://quran.com/2/222 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref><ref name="Quran9-108">{{cite web |title=Surah At-Tawbah 9:108 |url=https://quran.com/9/108 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == اسلام ۾ اهميت == طهارت جو [[اسلامي عبادت]] سان ويجهو تعلق آهي. [[حديث]] جي مشهور روايت ۾ [[محمد|محمد ﷺ]] کان منقول آهي: {{اقتباس|الطُّهُورُ شَطْرُ الإِيمَانِ|ترجمو=پاڪيزگي ايمان جو اڌ آهي.|ذريعو=[[صحيح مسلم]]، ڪتاب الطهارة، حديث 223}} <ref name="Muslim223">{{cite web |title=Sahih Muslim 223 – The Book of Purification |url=https://sunnah.com/muslim:223 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> اسلامي شريعت ۾ طهارت جسم، لباس ۽ عبادت جي جاءِ جي پاڪائيءَ سان گڏ مخصوص شرعي حالتن کان پاڪ ٿيڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي. == طهارت جا بنيادي تصور == فقهي لحاظ کان ناپاڪيءَ سان لاڳاپيل ٻه بنيادي تصور '''حدث''' ۽ '''نجاست''' آهن. {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto;" |+ '''طهارت سان لاڳاپيل بنيادي اصطلاح''' ! style="background:#DDEEFF;" | اصطلاح ! style="background:#DDEEFF;" | مفهوم ! style="background:#DDEEFF;" | عام طريقي سان پاڪائي |- | style="background:#F5FAFF;" | [[حدث اصغر]] | اهڙي شرعي حالت جيڪا وضو کي ختم ڪري | [[وضو]] |- | style="background:#F5FFF5;" | [[حدث اڪبر]] | اهڙي شرعي حالت جنهن لاءِ غسل ضروري ٿئي | [[غسل]] |- | style="background:#FFF8E7;" | [[نجاست]] | جسم، ڪپڙي يا جاءِ تي شرعي طور ناپاڪ مادو | نجاست کي صاف ڪرڻ |- | style="background:#F3EEFF;" | پاڻيءَ جي عدم موجودگي يا استعمال ۾ معتبر عذر | پاڻيءَ سان معمول جي طهارت ممڪن نه هئڻ | [[تيمم]] |} === حدث === '''حدث''' اسلامي فقه ۾ اهڙي حڪمي يا شرعي حالت کي چيو وڃي ٿو جيڪا ڪجهه عبادتن جي ادائيگيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي ٿي، جيستائين مقرر طريقي سان طهارت حاصل نه ڪئي وڃي. فقه ۾ ان کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''حدث اصغر''' — اها حالت جنهن کان پاڪ ٿيڻ لاءِ عام طور [[وضو]] ڪيو وڃي ٿو. * '''حدث اڪبر''' — اها حالت جنهن کان پاڪ ٿيڻ لاءِ [[غسل]] ضروري ٿئي ٿو، جهڙوڪ [[جنابت]] ۽، متعلق احڪامن موجب، حيض يا نفاس ختم ٿيڻ کان پوءِ. === نجاست === '''[[نجاست]]''' اهڙي مادي ناپاڪيءَ کي چيو وڃي ٿو جنهن کي شرعي احڪامن موجب جسم، لباس يا نماز جي جاءِ تان هٽائڻ ضروري هجي. پيشاب ۽ پاخاني سميت ڪجهه مادن کي فقهي ڪتابن ۾ نجاست جي بحث هيٺ آندو ويندو آهي. نجاست ۽ حدث هڪجهڙا تصور ناهن. نجاست ڪنهن مادي شيءِ جي موجودگيءَ سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ حدث هڪ شرعي حالت آهي. مثال طور ڪنهن شخص جي ڪپڙي تي نجاست لڳي سگهي ٿي پر سندس وضو برقرار هجي؛ اهڙي حالت ۾ نجاست کي صاف ڪرڻ ۽ وضو ڪرڻ ٻه الڳ مسئلا آهن. == وضو == {{Main|وضو}} '''وضو''' عبادت لاءِ مخصوص طريقي سان جسم جي ڪجهه عضون کي پاڻيءَ سان ڌوئڻ يا مسح ڪرڻ واري شرعي پاڪائي آهي. نماز لاءِ وضو جو بنيادي حڪم قرآن جي [[سورة المائدة]] 5:6 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran5-6"/> قرآن ۾ وضو جي سلسلي ۾ منهن ڌوئڻ، هٿن کي ٺونٺين تائين ڌوئڻ، مٿي جو مسح ڪرڻ ۽ پيرن بابت حڪم بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran5-6"/> حديثن ۾ محمد ﷺ جي وضو جو عملي طريقو پڻ تفصيل سان نقل ٿيل آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ [[عبدالله بن زيد]] جي روايت موجب پاڻ ﷺ وات ۽ نڪ صاف ڪيا، منهن ۽ هٿ ڌوتا، مٿي جو مسح ڪيو ۽ پير ڌوتا.<ref name="Muslim236">{{cite web |title=Sahih Muslim 236 – Description of Wudu |url=https://sunnah.com/muslim:236 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> وضو جا فرض، سنتون، مستحبات ۽ وضو ٽوڙيندڙ شيون فقهي مذهبن ۾ تفصيلي بحث جو موضوع آهن ۽ ڪن جزئيات ۾ سندن وچ ۾ اختلاف موجود آهي. == غسل == {{مک|غسل}} '''غسل''' شرعي پاڪائي حاصل ڪرڻ لاءِ سڄي جسم کي پاڻيءَ سان ڌوئڻ کي چيو وڃي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ غسل واجب يا فرض قرار ڏنو وڃي ٿو، جن ۾ [[جنابت]] ۽ عورتن لاءِ حيض ۽ نفاس ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل شامل آهي. قرآن ۾ جنابت جي حالت ۾ غسل جو حڪم آيو آهي: {{اقتباس|وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا|ترجمو=۽ جيڪڏهن اوهين جنابت جي حالت ۾ هجو تہ چڱيءَ طرح پاڪ ٿيو.|ذريعو=[[سورة المائدة]]، 5:6}} <ref name="Quran5-6"/> [[سورة النساء]] 4:43 ۾ پڻ جنابت جي حالت ۽ غسل سان گڏ پاڻي نه ملڻ جي صورت ۾ تيمم جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Quran4-43">{{cite web |title=Surah An-Nisa 4:43 |url=https://quran.com/4/43 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == تيمم == {{مک|تيمم}} '''تيمم''' مخصوص حالتن ۾ پاڻيءَ جي بدران پاڪ زمين يا مٽيءَ جي ذريعي حاصل ڪيل شرعي طهارت آهي. قرآن ۾ بيماري، سفر يا پاڻي نه ملڻ جي حالتن جي حوالي سان تيمم جو حڪم [[سورة النساء]] 4:43 ۽ [[سورة المائدة]] 5:6 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran4-43"/><ref name="Quran5-6"/> تيمم ۾ پاڪ زمين سان منهن ۽ هٿن جو مسح ڪيو ويندو آهي. ان جو تفصيلي طريقو ۽ ڪهڙين شين سان تيمم جائز آهي، ان بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == استنجو == {{مک|استنجو}} '''[[استنجو]]''' پيشاب يا پاخاني کان پوءِ جسم تي لڳل نجاست کي صاف ڪرڻ کي چيو وڃي ٿو. اهو طهارت جي باب جو اهم حصو آهي. حديثن ۾ پاڻيءَ سان استنجو ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي. [[انس بن مالڪ]] جي روايت موجب محمد ﷺ رفع حاجت کان پوءِ پاڻيءَ سان صفائي ڪندا هئا.<ref name="Muslim270">{{cite web |title=Sahih Muslim 270 – Cleaning oneself with water after defecating |url=https://sunnah.com/muslim:270 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> حديث ۾ استنجو لاءِ ساڄو هٿ استعمال ڪرڻ کان منع پڻ نقل ٿيل آهي.<ref name="Muslim267">{{cite web |title=Sahih Muslim 267a – Prohibition of cleaning oneself with the right hand |url=https://sunnah.com/muslim:267a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> پاڻيءَ سان صفائيءَ کان سواءِ مناسب پاڪ شيءِ سان نجاست هٽائڻ بابت پڻ فقهي احڪام موجود آهن، جنهن کي '''استجمار''' چيو وڃي ٿو. == حيض ۽ نفاس == {{مک|حيض}} اسلامي فقه ۾ [[حيض]] ۽ [[نفاس]] جا طهارت سان مخصوص احڪام آهن. حيض دوران عورت نماز ادا نه ڪندي آهي ۽ حيض ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل سان شرعي طهارت حاصل ڪئي ويندي آهي. قرآن جي [[سورة البقرة]] 2:222 ۾ حيض بابت حڪم بيان ڪندي پاڪ ٿيڻ جو ذڪر آيو آهي ۽ الله کي پاڪائي اختيار ڪندڙن سان محبت ڪندڙ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Quran2-222"/> حيض جي گهٽ يا وڌ مدت، غيرمعمولي رت وهڻ ([[استحاضه]]) ۽ ٻين جزئيات بابت مختلف فقهي مذهبن جا تفصيلي احڪام آهن. == پاڻي ۽ طهارت == اسلامي فقه جي روايتي ڪتابن ۾ طهارت جو باب اڪثر پاڻيءَ جي احڪامن سان شروع ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ وضو، غسل ۽ نجاست صاف ڪرڻ جو بنيادي ذريعو پاڻي آهي. فقهاءَ پاڻيءَ جي پاڪ هجڻ، نجاست سبب ان ۾ تبديلي اچڻ، بيٺل ۽ وهندڙ پاڻي ۽ استعمال ٿيل پاڻي جهڙن مسئلن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. انهن درجابندين ۽ انهن جي شرعي نتيجن ۾ فقهي مذهبن جي وچ ۾ اختلاف ملي ٿو. جڏهن پاڻي موجود نه هجي يا ان جو استعمال شرعي طور معتبر عذر سبب ممڪن نه هجي تہ قرآن تيمم جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="Quran4-43"/><ref name="Quran5-6"/> == ڪپڙن ۽ جاءِ جي پاڪائي == نماز سان لاڳاپيل طهارت ۾ رڳو بدن جي شرعي پاڪائي نه، پر جسم، ڪپڙن ۽ نماز جي جاءِ تان نجاست هٽائڻ جو تصور پڻ شامل آهي. فقهي ڪتابن ۾ نجاست جي مقدار، ان کي هٽائڻ جي طريقي ۽ مختلف مادن جي پاڪ يا ناپاڪ هجڻ بابت تفصيلي احڪام ملن ٿا. انهن مان ڪيترين جزئيات ۾ [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]]، [[حنبلي مذهب|حنبلي]] ۽ [[جعفري فقه|جعفري]] فقهي روايتن جا موقف هڪجهڙا ناهن. == طهارت ۽ نماز == {{مک|نماز}} طهارت ۽ نماز جو سڌو شرعي تعلق آهي. نماز کان اڳ گهربل طهارت حاصل ڪرڻ قرآن ۽ حديث ۾ بيان ٿيل آهي. وضو صحيح نموني ڪرڻ تي حديثن ۾ خاص زور ڏنو ويو آهي. [[صحيح مسلم]] جي هڪ روايت ۾ هڪ شخص جي پير تي ننڍڙي جاءِ ڌوئجڻ کان رهجي وئي تہ محمد ﷺ کيس واپس وڃي وضو صحيح نموني ڪرڻ جي هدايت ڪئي.<ref name="Muslim243">{{cite web |title=Sahih Muslim 243 – The obligation of completely washing the parts in Wudu |url=https://sunnah.com/muslim:243 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> هڪ ٻي روايت ۾ صحيح نموني وضو ڪرڻ ۽ نماز ادا ڪرڻ کي گناهن جي بخشش سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Muslim227">{{cite web |title=Sahih Muslim 227a – Virtue of performing Wudu and Salat |url=https://sunnah.com/muslim:227a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == ظاهري ۽ معنوي پاڪائي == اسلامي مذهبي ادب ۾ طهارت جو تصور ظاهري صفائيءَ سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني پاڪيزگيءَ جي وسيع مفهوم ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. قرآن ۾ لفظ ''طهارت'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظ مختلف هنڌن تي جسماني يا شرعي پاڪائيءَ سان گڏ وسيع معنوي مفهوم ۾ پڻ اچن ٿا. ان ڪري اسلامي روايت ۾ جسماني صفائي ۽ شرعي طهارت پاڻ ۾ لاڳاپيل هوندي به مڪمل طور هڪجهڙا تصور ناهن. روزمره صفائي صحت ۽ جسماني نظافت سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ فقهي طهارت مخصوص شرعي احڪامن ۽ عبادتن جي صحت سان پڻ تعلق رکي ٿي. == فقهي اختلاف == طهارت جا بنيادي اصول قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، پر انهن جي ڪيترين تفصيلي صورتن بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي. مثال طور وضو ٽوڙيندڙ حالتن، عورت ۽ مرد جي جسماني رابطي، رت وهڻ، مسح جي حد، پاڻيءَ جي قسمن، نجاست جي مقدار ۽ تيمم جي تفصيلي طريقي بابت مختلف فقهي روايتن ۾ جدا موقف ملي سگهن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ فقهي مذهب جي تفصيلي حڪم کي سموري اسلامي فقه جو واحد موقف قرار ڏيڻ بدران لاڳاپيل مذهب يا عالم جو موقف واضح ڪرڻ انسائيڪلوپيڊيا جي لحاظ کان وڌيڪ درست آهي. == قرآن ۾ طهارت == قرآن ۾ پاڪائي ۽ طهارت جو ذڪر ڪيترن هنڌن تي مختلف مفهومن سان ٿيو آهي. اهم آيتن مان ڪجهه هي آهن: {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto;" |+ '''طهارت سان لاڳاپيل چونڊ قرآني آيتون''' ! style="background:#DDEEFF;" | حوالو ! style="background:#DDEEFF;" | موضوع |- | style="background:#F5FAFF;" | [[سورة البقرة]] 2:222 | حيض کان پوءِ پاڪائي ۽ پاڪ رهندڙن جو ذڪر |- | style="background:#F5FFF5;" | [[سورة النساء]] 4:43 | جنابت، غسل ۽ تيمم |- | style="background:#FFF8E7;" | [[سورة المائدة]] 5:6 | وضو، غسل ۽ تيمم جا بنيادي حڪم |- | style="background:#F3EEFF;" | [[سورة التوبة]] 9:108 | پاڪائي پسند ڪندڙ ماڻهن جي ساراهه |} == پڻ ڏسو == * [[وضو]] * [[غسل]] * [[تيمم]] * [[استنجو]] * [[رفع حاجت]] * [[نجاست]] * [[جنابت]] * [[حيض]] * [[نفاس]] * [[استحاضه]] * [[اسلامي فقه]] * [[نماز]] * [[صفائي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://quran.com/5/6 سورة المائدة، آيت 6 — وضو، غسل ۽ تيمم] * [https://quran.com/4/43 سورة النساء، آيت 43 — غسل ۽ تيمم] * [https://sunnah.com/muslim/2 صحيح مسلم — ڪتاب الطهارة] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي عبادت]] [[زمرو:صفائي]] icu6jyl03obr0d5wij5rsmvi0vngl34 416380 416379 2026-10-02T07:43:16Z Intisar Ali 8681 416380 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام ۾ جسم، ڪپڙن ۽ عبادت لاءِ شرعي پاڪيزگي جو تصور}} '''طهارت''' (عربي: '''الطهارة''') {{ٻيا نالا |انگريزي=Taharah، Ritual purity }} [[اسلام]] ۾ پاڪيزگي ۽ شرعي پاڪائيءَ جي تصور کي چيو وڃي ٿو. لغوي لحاظ کان طهارت جي معنيٰ پاڪائي، صفائي يا گندگيءَ کان پاڪ ٿيڻ آهي، جڏهن تہ [[اسلامي فقه]] ۾ ان مان خاص طور اهڙي شرعي پاڪائي مراد ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڪجهه عبادتن، خاص طور [[نماز]]، لاءِ ضروري هوندي آهي. طهارت جي فقهي بحث ۾ [[وضو]]، [[غسل]]، [[تيمم]]، [[نجاست]] جي صفائي، [[استنجو]]، پاڻيءَ جا احڪام ۽ [[حيض]] ۽ [[نفاس]] سان لاڳاپيل پاڪائيءَ جا مسئلا شامل آهن. اسلامي فقهي ڪتابن ۾ طهارت کي عام طور عبادتن جي شروعاتي بابن مان هڪ طور بيان ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ نماز سميت ڪيترين عبادتن جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص حالتن ۾ شرعي پاڪائي شرط آهي. [[قرآن]] ۾ وضو، غسل ۽ پاڻي نه ملڻ يا استعمال ڪرڻ ۾ عذر هئڻ جي حالت ۾ تيمم جا حڪم بيان ٿيل آهن.<ref name="Quran5-6">{{cite web |title=Surah Al-Ma'idah 5:6 |url=https://quran.com/5/6 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ == عربي لفظ '''طهارة''' جو مادو ''ط-ه-ر'' آهي، جنهن جو بنيادي مفهوم پاڪ يا صاف ٿيڻ آهي. ساڳئي مادّي مان ''طاهر'' (پاڪ)، ''تطهير'' (پاڪ ڪرڻ) ۽ ''متطهّر'' (پاڪائي اختيار ڪندڙ) جهڙا لفظ ٺهن ٿا. فقهي اصطلاح ۾ طهارت جو مفهوم رڳو جسماني صفائيءَ تائين محدود ناهي. ان ۾ اهڙي شرعي حالت حاصل ڪرڻ پڻ شامل آهي، جنهن سان ماڻهو انهن عبادتن جي ادائيگيءَ جو اهل ٿئي ٿو جن لاءِ طهارت شرط مقرر ٿيل آهي. قرآن ۾ پاڪائيءَ کي مختلف هنڌن تي اهميت ڏني وئي آهي. [[سورة البقرة]] ۾ الله کي توبه ڪندڙن ۽ پاڪائي اختيار ڪندڙن سان محبت ڪندڙ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[سورة التوبة]] ۾ پاڪ رهڻ پسند ڪندڙ ماڻهن جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Quran2-222">{{cite web |title=Surah Al-Baqarah 2:222 |url=https://quran.com/2/222 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref><ref name="Quran9-108">{{cite web |title=Surah At-Tawbah 9:108 |url=https://quran.com/9/108 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == اسلام ۾ اهميت == طهارت جو [[اسلامي عبادت]] سان ويجهو تعلق آهي. [[حديث]] جي مشهور روايت ۾ [[محمد|محمد ﷺ]] کان منقول آهي: {{اقتباس|الطُّهُورُ شَطْرُ الإِيمَانِ|ترجمو=پاڪيزگي ايمان جو اڌ آهي.|ذريعو=[[صحيح مسلم]]، ڪتاب الطهارة، حديث 223}} <ref name="Muslim223">{{cite web |title=Sahih Muslim 223 – The Book of Purification |url=https://sunnah.com/muslim:223 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> اسلامي شريعت ۾ طهارت جسم، لباس ۽ عبادت جي جاءِ جي پاڪائيءَ سان گڏ مخصوص شرعي حالتن کان پاڪ ٿيڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي. == طهارت جا بنيادي تصور == فقهي لحاظ کان ناپاڪيءَ سان لاڳاپيل ٻه بنيادي تصور '''حدث''' ۽ '''نجاست''' آهن. {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto;" |+ '''طهارت سان لاڳاپيل بنيادي اصطلاح''' ! style="background:#DDEEFF;" | اصطلاح ! style="background:#DDEEFF;" | مفهوم ! style="background:#DDEEFF;" | عام طريقي سان پاڪائي |- | style="background:#F5FAFF;" | [[حدث اصغر]] | اهڙي شرعي حالت جيڪا وضو کي ختم ڪري | [[وضو]] |- | style="background:#F5FFF5;" | [[حدث اڪبر]] | اهڙي شرعي حالت جنهن لاءِ غسل ضروري ٿئي | [[غسل]] |- | style="background:#FFF8E7;" | [[نجاست]] | جسم، ڪپڙي يا جاءِ تي شرعي طور ناپاڪ مادو | نجاست کي صاف ڪرڻ |- | style="background:#F3EEFF;" | پاڻيءَ جي عدم موجودگي يا استعمال ۾ معتبر عذر | پاڻيءَ سان معمول جي طهارت ممڪن نه هئڻ | [[تيمم]] |} === حدث === '''حدث''' اسلامي فقه ۾ اهڙي حڪمي يا شرعي حالت کي چيو وڃي ٿو جيڪا ڪجهه عبادتن جي ادائيگيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي ٿي، جيستائين مقرر طريقي سان طهارت حاصل نه ڪئي وڃي. فقه ۾ ان کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''حدث اصغر''' — اها حالت جنهن کان پاڪ ٿيڻ لاءِ عام طور [[وضو]] ڪيو وڃي ٿو. * '''حدث اڪبر''' — اها حالت جنهن کان پاڪ ٿيڻ لاءِ [[غسل]] ضروري ٿئي ٿو، جهڙوڪ [[جنابت]] ۽، متعلق احڪامن موجب، حيض يا نفاس ختم ٿيڻ کان پوءِ. === نجاست === '''[[نجاست]]''' اهڙي مادي ناپاڪيءَ کي چيو وڃي ٿو جنهن کي شرعي احڪامن موجب جسم، لباس يا نماز جي جاءِ تان هٽائڻ ضروري هجي. پيشاب ۽ پاخاني سميت ڪجهه مادن کي فقهي ڪتابن ۾ نجاست جي بحث هيٺ آندو ويندو آهي. نجاست ۽ حدث هڪجهڙا تصور ناهن. نجاست ڪنهن مادي شيءِ جي موجودگيءَ سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ حدث هڪ شرعي حالت آهي. مثال طور ڪنهن شخص جي ڪپڙي تي نجاست لڳي سگهي ٿي پر سندس وضو برقرار هجي؛ اهڙي حالت ۾ نجاست کي صاف ڪرڻ ۽ وضو ڪرڻ ٻه الڳ مسئلا آهن. == وضو == {{Main|وضو}} '''وضو''' عبادت لاءِ مخصوص طريقي سان جسم جي ڪجهه عضون کي پاڻيءَ سان ڌوئڻ يا مسح ڪرڻ واري شرعي پاڪائي آهي. نماز لاءِ وضو جو بنيادي حڪم قرآن جي [[سورة المائدة]] 5:6 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran5-6"/> قرآن ۾ وضو جي سلسلي ۾ منهن ڌوئڻ، هٿن کي ٺونٺين تائين ڌوئڻ، مٿي جو مسح ڪرڻ ۽ پيرن بابت حڪم بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran5-6"/> حديثن ۾ محمد ﷺ جي وضو جو عملي طريقو پڻ تفصيل سان نقل ٿيل آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ [[عبدالله بن زيد]] جي روايت موجب پاڻ ﷺ وات ۽ نڪ صاف ڪيا، منهن ۽ هٿ ڌوتا، مٿي جو مسح ڪيو ۽ پير ڌوتا.<ref name="Muslim236">{{cite web |title=Sahih Muslim 236 – Description of Wudu |url=https://sunnah.com/muslim:236 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> وضو جا فرض، سنتون، مستحبات ۽ وضو ٽوڙيندڙ شيون فقهي مذهبن ۾ تفصيلي بحث جو موضوع آهن ۽ ڪن جزئيات ۾ سندن وچ ۾ اختلاف موجود آهي. == غسل == {{Main|غسل}} '''غسل''' شرعي پاڪائي حاصل ڪرڻ لاءِ سڄي جسم کي پاڻيءَ سان ڌوئڻ کي چيو وڃي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ غسل واجب يا فرض قرار ڏنو وڃي ٿو، جن ۾ [[جنابت]] ۽ عورتن لاءِ حيض ۽ نفاس ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل شامل آهي. قرآن ۾ جنابت جي حالت ۾ غسل جو حڪم آيو آهي: {{اقتباس|وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا|ترجمو=۽ جيڪڏهن اوهين جنابت جي حالت ۾ هجو تہ چڱيءَ طرح پاڪ ٿيو.|ذريعو=[[سورة المائدة]]، 5:6}} <ref name="Quran5-6"/> [[سورة النساء]] 4:43 ۾ پڻ جنابت جي حالت ۽ غسل سان گڏ پاڻي نه ملڻ جي صورت ۾ تيمم جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Quran4-43">{{cite web |title=Surah An-Nisa 4:43 |url=https://quran.com/4/43 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == تيمم == {{مک|تيمم}} '''تيمم''' مخصوص حالتن ۾ پاڻيءَ جي بدران پاڪ زمين يا مٽيءَ جي ذريعي حاصل ڪيل شرعي طهارت آهي. قرآن ۾ بيماري، سفر يا پاڻي نه ملڻ جي حالتن جي حوالي سان تيمم جو حڪم [[سورة النساء]] 4:43 ۽ [[سورة المائدة]] 5:6 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran4-43"/><ref name="Quran5-6"/> تيمم ۾ پاڪ زمين سان منهن ۽ هٿن جو مسح ڪيو ويندو آهي. ان جو تفصيلي طريقو ۽ ڪهڙين شين سان تيمم جائز آهي، ان بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == استنجو == {{مک|استنجو}} '''[[استنجو]]''' پيشاب يا پاخاني کان پوءِ جسم تي لڳل نجاست کي صاف ڪرڻ کي چيو وڃي ٿو. اهو طهارت جي باب جو اهم حصو آهي. حديثن ۾ پاڻيءَ سان استنجو ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي. [[انس بن مالڪ]] جي روايت موجب محمد ﷺ رفع حاجت کان پوءِ پاڻيءَ سان صفائي ڪندا هئا.<ref name="Muslim270">{{cite web |title=Sahih Muslim 270 – Cleaning oneself with water after defecating |url=https://sunnah.com/muslim:270 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> حديث ۾ استنجو لاءِ ساڄو هٿ استعمال ڪرڻ کان منع پڻ نقل ٿيل آهي.<ref name="Muslim267">{{cite web |title=Sahih Muslim 267a – Prohibition of cleaning oneself with the right hand |url=https://sunnah.com/muslim:267a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> پاڻيءَ سان صفائيءَ کان سواءِ مناسب پاڪ شيءِ سان نجاست هٽائڻ بابت پڻ فقهي احڪام موجود آهن، جنهن کي '''استجمار''' چيو وڃي ٿو. == حيض ۽ نفاس == {{مک|حيض}} اسلامي فقه ۾ [[حيض]] ۽ [[نفاس]] جا طهارت سان مخصوص احڪام آهن. حيض دوران عورت نماز ادا نه ڪندي آهي ۽ حيض ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل سان شرعي طهارت حاصل ڪئي ويندي آهي. قرآن جي [[سورة البقرة]] 2:222 ۾ حيض بابت حڪم بيان ڪندي پاڪ ٿيڻ جو ذڪر آيو آهي ۽ الله کي پاڪائي اختيار ڪندڙن سان محبت ڪندڙ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Quran2-222"/> حيض جي گهٽ يا وڌ مدت، غيرمعمولي رت وهڻ ([[استحاضه]]) ۽ ٻين جزئيات بابت مختلف فقهي مذهبن جا تفصيلي احڪام آهن. == پاڻي ۽ طهارت == اسلامي فقه جي روايتي ڪتابن ۾ طهارت جو باب اڪثر پاڻيءَ جي احڪامن سان شروع ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ وضو، غسل ۽ نجاست صاف ڪرڻ جو بنيادي ذريعو پاڻي آهي. فقهاءَ پاڻيءَ جي پاڪ هجڻ، نجاست سبب ان ۾ تبديلي اچڻ، بيٺل ۽ وهندڙ پاڻي ۽ استعمال ٿيل پاڻي جهڙن مسئلن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. انهن درجابندين ۽ انهن جي شرعي نتيجن ۾ فقهي مذهبن جي وچ ۾ اختلاف ملي ٿو. جڏهن پاڻي موجود نه هجي يا ان جو استعمال شرعي طور معتبر عذر سبب ممڪن نه هجي تہ قرآن تيمم جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="Quran4-43"/><ref name="Quran5-6"/> == ڪپڙن ۽ جاءِ جي پاڪائي == نماز سان لاڳاپيل طهارت ۾ رڳو بدن جي شرعي پاڪائي نه، پر جسم، ڪپڙن ۽ نماز جي جاءِ تان نجاست هٽائڻ جو تصور پڻ شامل آهي. فقهي ڪتابن ۾ نجاست جي مقدار، ان کي هٽائڻ جي طريقي ۽ مختلف مادن جي پاڪ يا ناپاڪ هجڻ بابت تفصيلي احڪام ملن ٿا. انهن مان ڪيترين جزئيات ۾ [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]]، [[حنبلي مذهب|حنبلي]] ۽ [[جعفري فقه|جعفري]] فقهي روايتن جا موقف هڪجهڙا ناهن. == طهارت ۽ نماز == {{مک|نماز}} طهارت ۽ نماز جو سڌو شرعي تعلق آهي. نماز کان اڳ گهربل طهارت حاصل ڪرڻ قرآن ۽ حديث ۾ بيان ٿيل آهي. وضو صحيح نموني ڪرڻ تي حديثن ۾ خاص زور ڏنو ويو آهي. [[صحيح مسلم]] جي هڪ روايت ۾ هڪ شخص جي پير تي ننڍڙي جاءِ ڌوئجڻ کان رهجي وئي تہ محمد ﷺ کيس واپس وڃي وضو صحيح نموني ڪرڻ جي هدايت ڪئي.<ref name="Muslim243">{{cite web |title=Sahih Muslim 243 – The obligation of completely washing the parts in Wudu |url=https://sunnah.com/muslim:243 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> هڪ ٻي روايت ۾ صحيح نموني وضو ڪرڻ ۽ نماز ادا ڪرڻ کي گناهن جي بخشش سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Muslim227">{{cite web |title=Sahih Muslim 227a – Virtue of performing Wudu and Salat |url=https://sunnah.com/muslim:227a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == ظاهري ۽ معنوي پاڪائي == اسلامي مذهبي ادب ۾ طهارت جو تصور ظاهري صفائيءَ سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني پاڪيزگيءَ جي وسيع مفهوم ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. قرآن ۾ لفظ ''طهارت'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظ مختلف هنڌن تي جسماني يا شرعي پاڪائيءَ سان گڏ وسيع معنوي مفهوم ۾ پڻ اچن ٿا. ان ڪري اسلامي روايت ۾ جسماني صفائي ۽ شرعي طهارت پاڻ ۾ لاڳاپيل هوندي به مڪمل طور هڪجهڙا تصور ناهن. روزمره صفائي صحت ۽ جسماني نظافت سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ فقهي طهارت مخصوص شرعي احڪامن ۽ عبادتن جي صحت سان پڻ تعلق رکي ٿي. == فقهي اختلاف == طهارت جا بنيادي اصول قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، پر انهن جي ڪيترين تفصيلي صورتن بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي. مثال طور وضو ٽوڙيندڙ حالتن، عورت ۽ مرد جي جسماني رابطي، رت وهڻ، مسح جي حد، پاڻيءَ جي قسمن، نجاست جي مقدار ۽ تيمم جي تفصيلي طريقي بابت مختلف فقهي روايتن ۾ جدا موقف ملي سگهن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ فقهي مذهب جي تفصيلي حڪم کي سموري اسلامي فقه جو واحد موقف قرار ڏيڻ بدران لاڳاپيل مذهب يا عالم جو موقف واضح ڪرڻ انسائيڪلوپيڊيا جي لحاظ کان وڌيڪ درست آهي. == قرآن ۾ طهارت == قرآن ۾ پاڪائي ۽ طهارت جو ذڪر ڪيترن هنڌن تي مختلف مفهومن سان ٿيو آهي. اهم آيتن مان ڪجهه هي آهن: {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto;" |+ '''طهارت سان لاڳاپيل چونڊ قرآني آيتون''' ! style="background:#DDEEFF;" | حوالو ! style="background:#DDEEFF;" | موضوع |- | style="background:#F5FAFF;" | [[سورة البقرة]] 2:222 | حيض کان پوءِ پاڪائي ۽ پاڪ رهندڙن جو ذڪر |- | style="background:#F5FFF5;" | [[سورة النساء]] 4:43 | جنابت، غسل ۽ تيمم |- | style="background:#FFF8E7;" | [[سورة المائدة]] 5:6 | وضو، غسل ۽ تيمم جا بنيادي حڪم |- | style="background:#F3EEFF;" | [[سورة التوبة]] 9:108 | پاڪائي پسند ڪندڙ ماڻهن جي ساراهه |} == پڻ ڏسو == * [[وضو]] * [[غسل]] * [[تيمم]] * [[استنجو]] * [[رفع حاجت]] * [[نجاست]] * [[جنابت]] * [[حيض]] * [[نفاس]] * [[استحاضه]] * [[اسلامي فقه]] * [[نماز]] * [[صفائي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://quran.com/5/6 سورة المائدة، آيت 6 — وضو، غسل ۽ تيمم] * [https://quran.com/4/43 سورة النساء، آيت 43 — غسل ۽ تيمم] * [https://sunnah.com/muslim/2 صحيح مسلم — ڪتاب الطهارة] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي عبادت]] [[زمرو:صفائي]] 1rqvz5irpsbqx32btxi0js3rkw0j7bg 416382 416380 2026-10-02T07:44:24Z Intisar Ali 8681 416382 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلام ۾ جسم، ڪپڙن ۽ عبادت لاءِ شرعي پاڪيزگي جو تصور}} '''طهارت''' (عربي: '''الطهارة''') {{ٻيا نالا |انگريزي=Taharah، Ritual purity }} [[اسلام]] ۾ پاڪيزگي ۽ شرعي پاڪائيءَ جي تصور کي چيو وڃي ٿو. لغوي لحاظ کان طهارت جي معنيٰ پاڪائي، صفائي يا گندگيءَ کان پاڪ ٿيڻ آهي، جڏهن تہ [[اسلامي فقه]] ۾ ان مان خاص طور اهڙي شرعي پاڪائي مراد ورتي وڃي ٿي، جيڪا ڪجهه عبادتن، خاص طور [[نماز]]، لاءِ ضروري هوندي آهي. طهارت جي فقهي بحث ۾ [[وضو]]، [[غسل]]، [[تيمم]]، [[نجاست]] جي صفائي، [[استنجو]]، پاڻيءَ جا احڪام ۽ [[حيض]] ۽ [[نفاس]] سان لاڳاپيل پاڪائيءَ جا مسئلا شامل آهن. اسلامي فقهي ڪتابن ۾ طهارت کي عام طور عبادتن جي شروعاتي بابن مان هڪ طور بيان ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ نماز سميت ڪيترين عبادتن جي صحيح هجڻ لاءِ مخصوص حالتن ۾ شرعي پاڪائي شرط آهي. [[قرآن]] ۾ وضو، غسل ۽ پاڻي نه ملڻ يا استعمال ڪرڻ ۾ عذر هئڻ جي حالت ۾ تيمم جا حڪم بيان ٿيل آهن.<ref name="Quran5-6">{{cite web |title=Surah Al-Ma'idah 5:6 |url=https://quran.com/5/6 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == لغوي ۽ اصطلاحي معنيٰ == عربي لفظ '''طهارة''' جو مادو ''ط-ه-ر'' آهي، جنهن جو بنيادي مفهوم پاڪ يا صاف ٿيڻ آهي. ساڳئي مادّي مان ''طاهر'' (پاڪ)، ''تطهير'' (پاڪ ڪرڻ) ۽ ''متطهّر'' (پاڪائي اختيار ڪندڙ) جهڙا لفظ ٺهن ٿا. فقهي اصطلاح ۾ طهارت جو مفهوم رڳو جسماني صفائيءَ تائين محدود ناهي. ان ۾ اهڙي شرعي حالت حاصل ڪرڻ پڻ شامل آهي، جنهن سان ماڻهو انهن عبادتن جي ادائيگيءَ جو اهل ٿئي ٿو جن لاءِ طهارت شرط مقرر ٿيل آهي. قرآن ۾ پاڪائيءَ کي مختلف هنڌن تي اهميت ڏني وئي آهي. [[سورة البقرة]] ۾ الله کي توبه ڪندڙن ۽ پاڪائي اختيار ڪندڙن سان محبت ڪندڙ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ [[سورة التوبة]] ۾ پاڪ رهڻ پسند ڪندڙ ماڻهن جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Quran2-222">{{cite web |title=Surah Al-Baqarah 2:222 |url=https://quran.com/2/222 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref><ref name="Quran9-108">{{cite web |title=Surah At-Tawbah 9:108 |url=https://quran.com/9/108 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == اسلام ۾ اهميت == طهارت جو [[اسلامي عبادت]] سان ويجهو تعلق آهي. [[حديث]] جي مشهور روايت ۾ [[محمد|محمد ﷺ]] کان منقول آهي: {{اقتباس|الطُّهُورُ شَطْرُ الإِيمَانِ|ترجمو=پاڪيزگي ايمان جو اڌ آهي.|ذريعو=[[صحيح مسلم]]، ڪتاب الطهارة، حديث 223}} <ref name="Muslim223">{{cite web |title=Sahih Muslim 223 – The Book of Purification |url=https://sunnah.com/muslim:223 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> اسلامي شريعت ۾ طهارت جسم، لباس ۽ عبادت جي جاءِ جي پاڪائيءَ سان گڏ مخصوص شرعي حالتن کان پاڪ ٿيڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي. == طهارت جا بنيادي تصور == فقهي لحاظ کان ناپاڪيءَ سان لاڳاپيل ٻه بنيادي تصور '''حدث''' ۽ '''نجاست''' آهن. {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto;" |+ '''طهارت سان لاڳاپيل بنيادي اصطلاح''' ! style="background:#DDEEFF;" | اصطلاح ! style="background:#DDEEFF;" | مفهوم ! style="background:#DDEEFF;" | عام طريقي سان پاڪائي |- | style="background:#F5FAFF;" | [[حدث اصغر]] | اهڙي شرعي حالت جيڪا وضو کي ختم ڪري | [[وضو]] |- | style="background:#F5FFF5;" | [[حدث اڪبر]] | اهڙي شرعي حالت جنهن لاءِ غسل ضروري ٿئي | [[غسل]] |- | style="background:#FFF8E7;" | [[نجاست]] | جسم، ڪپڙي يا جاءِ تي شرعي طور ناپاڪ مادو | نجاست کي صاف ڪرڻ |- | style="background:#F3EEFF;" | پاڻيءَ جي عدم موجودگي يا استعمال ۾ معتبر عذر | پاڻيءَ سان معمول جي طهارت ممڪن نه هئڻ | [[تيمم]] |} === حدث === '''حدث''' اسلامي فقه ۾ اهڙي حڪمي يا شرعي حالت کي چيو وڃي ٿو جيڪا ڪجهه عبادتن جي ادائيگيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي ٿي، جيستائين مقرر طريقي سان طهارت حاصل نه ڪئي وڃي. فقه ۾ ان کي عام طور ٻن قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''حدث اصغر''' — اها حالت جنهن کان پاڪ ٿيڻ لاءِ عام طور [[وضو]] ڪيو وڃي ٿو. * '''حدث اڪبر''' — اها حالت جنهن کان پاڪ ٿيڻ لاءِ [[غسل]] ضروري ٿئي ٿو، جهڙوڪ [[جنابت]] ۽، متعلق احڪامن موجب، حيض يا نفاس ختم ٿيڻ کان پوءِ. === نجاست === '''[[نجاست]]''' اهڙي مادي ناپاڪيءَ کي چيو وڃي ٿو جنهن کي شرعي احڪامن موجب جسم، لباس يا نماز جي جاءِ تان هٽائڻ ضروري هجي. پيشاب ۽ پاخاني سميت ڪجهه مادن کي فقهي ڪتابن ۾ نجاست جي بحث هيٺ آندو ويندو آهي. نجاست ۽ حدث هڪجهڙا تصور ناهن. نجاست ڪنهن مادي شيءِ جي موجودگيءَ سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ حدث هڪ شرعي حالت آهي. مثال طور ڪنهن شخص جي ڪپڙي تي نجاست لڳي سگهي ٿي پر سندس وضو برقرار هجي؛ اهڙي حالت ۾ نجاست کي صاف ڪرڻ ۽ وضو ڪرڻ ٻه الڳ مسئلا آهن. == وضو == {{Main|وضو}} '''وضو''' عبادت لاءِ مخصوص طريقي سان جسم جي ڪجهه عضون کي پاڻيءَ سان ڌوئڻ يا مسح ڪرڻ واري شرعي پاڪائي آهي. نماز لاءِ وضو جو بنيادي حڪم قرآن جي [[سورة المائدة]] 5:6 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran5-6"/> قرآن ۾ وضو جي سلسلي ۾ منهن ڌوئڻ، هٿن کي ٺونٺين تائين ڌوئڻ، مٿي جو مسح ڪرڻ ۽ پيرن بابت حڪم بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran5-6"/> حديثن ۾ محمد ﷺ جي وضو جو عملي طريقو پڻ تفصيل سان نقل ٿيل آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ [[عبدالله بن زيد]] جي روايت موجب پاڻ ﷺ وات ۽ نڪ صاف ڪيا، منهن ۽ هٿ ڌوتا، مٿي جو مسح ڪيو ۽ پير ڌوتا.<ref name="Muslim236">{{cite web |title=Sahih Muslim 236 – Description of Wudu |url=https://sunnah.com/muslim:236 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> وضو جا فرض، سنتون، مستحبات ۽ وضو ٽوڙيندڙ شيون فقهي مذهبن ۾ تفصيلي بحث جو موضوع آهن ۽ ڪن جزئيات ۾ سندن وچ ۾ اختلاف موجود آهي. == غسل == {{Main|غسل}} '''غسل''' شرعي پاڪائي حاصل ڪرڻ لاءِ سڄي جسم کي پاڻيءَ سان ڌوئڻ کي چيو وڃي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ غسل واجب يا فرض قرار ڏنو وڃي ٿو، جن ۾ [[جنابت]] ۽ عورتن لاءِ حيض ۽ نفاس ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل شامل آهي. قرآن ۾ جنابت جي حالت ۾ غسل جو حڪم آيو آهي: {{اقتباس|وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا|ترجمو=۽ جيڪڏهن اوهين جنابت جي حالت ۾ هجو تہ چڱيءَ طرح پاڪ ٿيو.|ذريعو=[[سورة المائدة]]، 5:6}} <ref name="Quran5-6"/> [[سورة النساء]] 4:43 ۾ پڻ جنابت جي حالت ۽ غسل سان گڏ پاڻي نه ملڻ جي صورت ۾ تيمم جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="Quran4-43">{{cite web |title=Surah An-Nisa 4:43 |url=https://quran.com/4/43 |website=Quran.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == تيمم == {{Main|تيمم}} '''تيمم''' مخصوص حالتن ۾ پاڻيءَ جي بدران پاڪ زمين يا مٽيءَ جي ذريعي حاصل ڪيل شرعي طهارت آهي. قرآن ۾ بيماري، سفر يا پاڻي نه ملڻ جي حالتن جي حوالي سان تيمم جو حڪم [[سورة النساء]] 4:43 ۽ [[سورة المائدة]] 5:6 ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran4-43"/><ref name="Quran5-6"/> تيمم ۾ پاڪ زمين سان منهن ۽ هٿن جو مسح ڪيو ويندو آهي. ان جو تفصيلي طريقو ۽ ڪهڙين شين سان تيمم جائز آهي، ان بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == استنجو == {{Main|استنجو}} '''[[استنجو]]''' پيشاب يا پاخاني کان پوءِ جسم تي لڳل نجاست کي صاف ڪرڻ کي چيو وڃي ٿو. اهو طهارت جي باب جو اهم حصو آهي. حديثن ۾ پاڻيءَ سان استنجو ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي. [[انس بن مالڪ]] جي روايت موجب محمد ﷺ رفع حاجت کان پوءِ پاڻيءَ سان صفائي ڪندا هئا.<ref name="Muslim270">{{cite web |title=Sahih Muslim 270 – Cleaning oneself with water after defecating |url=https://sunnah.com/muslim:270 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> حديث ۾ استنجو لاءِ ساڄو هٿ استعمال ڪرڻ کان منع پڻ نقل ٿيل آهي.<ref name="Muslim267">{{cite web |title=Sahih Muslim 267a – Prohibition of cleaning oneself with the right hand |url=https://sunnah.com/muslim:267a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> پاڻيءَ سان صفائيءَ کان سواءِ مناسب پاڪ شيءِ سان نجاست هٽائڻ بابت پڻ فقهي احڪام موجود آهن، جنهن کي '''استجمار''' چيو وڃي ٿو. == حيض ۽ نفاس == {{Main|حيض}} اسلامي فقه ۾ [[حيض]] ۽ [[نفاس]] جا طهارت سان مخصوص احڪام آهن. حيض دوران عورت نماز ادا نه ڪندي آهي ۽ حيض ختم ٿيڻ کان پوءِ غسل سان شرعي طهارت حاصل ڪئي ويندي آهي. قرآن جي [[سورة البقرة]] 2:222 ۾ حيض بابت حڪم بيان ڪندي پاڪ ٿيڻ جو ذڪر آيو آهي ۽ الله کي پاڪائي اختيار ڪندڙن سان محبت ڪندڙ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Quran2-222"/> حيض جي گهٽ يا وڌ مدت، غيرمعمولي رت وهڻ ([[استحاضه]]) ۽ ٻين جزئيات بابت مختلف فقهي مذهبن جا تفصيلي احڪام آهن. == پاڻي ۽ طهارت == اسلامي فقه جي روايتي ڪتابن ۾ طهارت جو باب اڪثر پاڻيءَ جي احڪامن سان شروع ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ تہ وضو، غسل ۽ نجاست صاف ڪرڻ جو بنيادي ذريعو پاڻي آهي. فقهاءَ پاڻيءَ جي پاڪ هجڻ، نجاست سبب ان ۾ تبديلي اچڻ، بيٺل ۽ وهندڙ پاڻي ۽ استعمال ٿيل پاڻي جهڙن مسئلن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. انهن درجابندين ۽ انهن جي شرعي نتيجن ۾ فقهي مذهبن جي وچ ۾ اختلاف ملي ٿو. جڏهن پاڻي موجود نه هجي يا ان جو استعمال شرعي طور معتبر عذر سبب ممڪن نه هجي تہ قرآن تيمم جي اجازت ڏئي ٿو.<ref name="Quran4-43"/><ref name="Quran5-6"/> == ڪپڙن ۽ جاءِ جي پاڪائي == نماز سان لاڳاپيل طهارت ۾ رڳو بدن جي شرعي پاڪائي نه، پر جسم، ڪپڙن ۽ نماز جي جاءِ تان نجاست هٽائڻ جو تصور پڻ شامل آهي. فقهي ڪتابن ۾ نجاست جي مقدار، ان کي هٽائڻ جي طريقي ۽ مختلف مادن جي پاڪ يا ناپاڪ هجڻ بابت تفصيلي احڪام ملن ٿا. انهن مان ڪيترين جزئيات ۾ [[حنفي مذهب|حنفي]]، [[مالڪي مذهب|مالڪي]]، [[شافعي مذهب|شافعي]]، [[حنبلي مذهب|حنبلي]] ۽ [[جعفري فقه|جعفري]] فقهي روايتن جا موقف هڪجهڙا ناهن. == طهارت ۽ نماز == {{Main|نماز}} طهارت ۽ نماز جو سڌو شرعي تعلق آهي. نماز کان اڳ گهربل طهارت حاصل ڪرڻ قرآن ۽ حديث ۾ بيان ٿيل آهي. وضو صحيح نموني ڪرڻ تي حديثن ۾ خاص زور ڏنو ويو آهي. [[صحيح مسلم]] جي هڪ روايت ۾ هڪ شخص جي پير تي ننڍڙي جاءِ ڌوئجڻ کان رهجي وئي تہ محمد ﷺ کيس واپس وڃي وضو صحيح نموني ڪرڻ جي هدايت ڪئي.<ref name="Muslim243">{{cite web |title=Sahih Muslim 243 – The obligation of completely washing the parts in Wudu |url=https://sunnah.com/muslim:243 |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> هڪ ٻي روايت ۾ صحيح نموني وضو ڪرڻ ۽ نماز ادا ڪرڻ کي گناهن جي بخشش سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Muslim227">{{cite web |title=Sahih Muslim 227a – Virtue of performing Wudu and Salat |url=https://sunnah.com/muslim:227a |website=Sunnah.com |access-date=2 October 2026 }}</ref> == ظاهري ۽ معنوي پاڪائي == اسلامي مذهبي ادب ۾ طهارت جو تصور ظاهري صفائيءَ سان گڏ اخلاقي ۽ روحاني پاڪيزگيءَ جي وسيع مفهوم ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. قرآن ۾ لفظ ''طهارت'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظ مختلف هنڌن تي جسماني يا شرعي پاڪائيءَ سان گڏ وسيع معنوي مفهوم ۾ پڻ اچن ٿا. ان ڪري اسلامي روايت ۾ جسماني صفائي ۽ شرعي طهارت پاڻ ۾ لاڳاپيل هوندي به مڪمل طور هڪجهڙا تصور ناهن. روزمره صفائي صحت ۽ جسماني نظافت سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ فقهي طهارت مخصوص شرعي احڪامن ۽ عبادتن جي صحت سان پڻ تعلق رکي ٿي. == فقهي اختلاف == طهارت جا بنيادي اصول قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، پر انهن جي ڪيترين تفصيلي صورتن بابت اسلامي فقهي مذهبن ۾ اختلاف موجود آهي. مثال طور وضو ٽوڙيندڙ حالتن، عورت ۽ مرد جي جسماني رابطي، رت وهڻ، مسح جي حد، پاڻيءَ جي قسمن، نجاست جي مقدار ۽ تيمم جي تفصيلي طريقي بابت مختلف فقهي روايتن ۾ جدا موقف ملي سگهن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ فقهي مذهب جي تفصيلي حڪم کي سموري اسلامي فقه جو واحد موقف قرار ڏيڻ بدران لاڳاپيل مذهب يا عالم جو موقف واضح ڪرڻ انسائيڪلوپيڊيا جي لحاظ کان وڌيڪ درست آهي. == قرآن ۾ طهارت == قرآن ۾ پاڪائي ۽ طهارت جو ذڪر ڪيترن هنڌن تي مختلف مفهومن سان ٿيو آهي. اهم آيتن مان ڪجهه هي آهن: {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto;" |+ '''طهارت سان لاڳاپيل چونڊ قرآني آيتون''' ! style="background:#DDEEFF;" | حوالو ! style="background:#DDEEFF;" | موضوع |- | style="background:#F5FAFF;" | [[سورة البقرة]] 2:222 | حيض کان پوءِ پاڪائي ۽ پاڪ رهندڙن جو ذڪر |- | style="background:#F5FFF5;" | [[سورة النساء]] 4:43 | جنابت، غسل ۽ تيمم |- | style="background:#FFF8E7;" | [[سورة المائدة]] 5:6 | وضو، غسل ۽ تيمم جا بنيادي حڪم |- | style="background:#F3EEFF;" | [[سورة التوبة]] 9:108 | پاڪائي پسند ڪندڙ ماڻهن جي ساراهه |} == پڻ ڏسو == * [[وضو]] * [[غسل]] * [[تيمم]] * [[استنجو]] * [[رفع حاجت]] * [[نجاست]] * [[جنابت]] * [[حيض]] * [[نفاس]] * [[استحاضه]] * [[اسلامي فقه]] * [[نماز]] * [[صفائي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://quran.com/5/6 سورة المائدة، آيت 6 — وضو، غسل ۽ تيمم] * [https://quran.com/4/43 سورة النساء، آيت 43 — غسل ۽ تيمم] * [https://sunnah.com/muslim/2 صحيح مسلم — ڪتاب الطهارة] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:طهارت]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي عبادت]] [[زمرو:صفائي]] ahkmx1zrkt588lb1owccumevlwfffcr 14 103507 416415 2026-10-02T08:55:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سون ندي]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] 416415 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سون ندي]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] gfcvd2ycqjbhqdn57ix3n57f0ka6nx6 14 103508 416416 2026-10-02T08:55:45Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] 416416 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گران ايسٽ]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] o751n9ri2mzv3lxabysdmwfc5ogsfmy 14 103509 416417 2026-10-02T08:56:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوورن-رون-آلپس]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] 416417 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوورن-رون-آلپس]] [[زمرو:فرانس جا درياهه]] 3q4necy11xl8oh11r5l6hqlulaq28s8 14 103510 416418 2026-10-02T08:56:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] 416418 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا درياهه]] [[زمرو:برغوني-فرنشئ-ڪميته]] jc1dbfyotuwvxka7cqcu3ba3dpt59f5 0 103511 416421 2026-10-02T08:58:14Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سون ندي، فرانس]] کي [[سون ندي]] ڏانھن چوريو 416421 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سون ندي]] 1uz3g7estlikgklj978txsgh42fpgxw 14 103512 416430 2026-10-02T09:19:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جرمني جا درياھه]] [[زمرو:آسٽريا جا درياھه]] [[زمرو:سلوواڪيا جا درياھه]] [[زمرو:هنگري جا درياھه]] [[زمرو:ڪروشيا جا درياھه]] [[زمرو:سربيا جا درياھه]] [[زمرو:بلغاريا جا درياھه]] [[زمرو:رومانيا جا درياھه]] [[زمرو:مالدووا جا درياھه]] [[زمرو:يوڪرين جا درياھه]] زمرو:يورپ جي طبي... 416430 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمني جا درياھه]] [[زمرو:آسٽريا جا درياھه]] [[زمرو:سلوواڪيا جا درياھه]] [[زمرو:هنگري جا درياھه]] [[زمرو:ڪروشيا جا درياھه]] [[زمرو:سربيا جا درياھه]] [[زمرو:بلغاريا جا درياھه]] [[زمرو:رومانيا جا درياھه]] [[زمرو:مالدووا جا درياھه]] [[زمرو:يوڪرين جا درياھه]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] 3meevhywdjk43cp83vso88kpnsrwwkl 416443 416430 2026-10-02T09:32:33Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]]; added [[Category:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416443 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمني جا درياھه]] [[زمرو:آسٽريا جا درياھه]] [[زمرو:سلوواڪيا جا درياھه]] [[زمرو:هنگري جا درياھه]] [[زمرو:ڪروشيا جا درياھه]] [[زمرو:سربيا جا درياھه]] [[زمرو:بلغاريا جا درياھه]] [[زمرو:رومانيا جا درياھه]] [[زمرو:مالدووا جا درياھه]] [[زمرو:يوڪرين جا درياھه]] [[زمرو:يورپ جي طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] sanx56ej3nfc8vlpezgwfbjcxvru9d0 14 103513 416431 2026-10-02T09:22:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جرمني جي جاگرافي]] [[زمرو:آسٽريا جي جاگرافي]] [[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]] [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:ڪروشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:سربيا جي جاگرافي]] [[زمرو:بلغاريا جي جاگرافي]] [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:مالدووا جي جاگرافي]] [[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]] زمرو:... 416431 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمني جي جاگرافي]] [[زمرو:آسٽريا جي جاگرافي]] [[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]] [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:ڪروشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:سربيا جي جاگرافي]] [[زمرو:بلغاريا جي جاگرافي]] [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:مالدووا جي جاگرافي]] [[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] fytaobx9mcjc4zwm5e9qtjj8m9n85mz 416432 416431 2026-10-02T09:23:47Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مالدووا جي جاگرافي]]; added [[Category:مولڊووا جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416432 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمني جي جاگرافي]] [[زمرو:آسٽريا جي جاگرافي]] [[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]] [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:ڪروشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:سربيا جي جاگرافي]] [[زمرو:بلغاريا جي جاگرافي]] [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:مولڊووا جي جاگرافي]] [[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] 7d31zfjcai3f0tyz64a8g42j52tnymu 416433 416432 2026-10-02T09:25:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 416433 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمني جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] 5d3tjt9q5goud005sf61rvnc8zovc3o 416435 416433 2026-10-02T09:27:31Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]]; added [[Category:يورپ جون بين الاقوامي نديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416435 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمني جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي نديون]] p2z886dvg6h07l6y6qhvtz6jga3geiv 416437 416435 2026-10-02T09:28:10Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ جون بين الاقوامي نديون]]; added [[Category:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416437 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جرمني جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 4jyqkex1zyfgq8odnc9nybzbssqb35s 14 103514 416438 2026-10-02T09:29:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ دریاهه ۽ نديون]] [[زمرو:آسٽريا جي جاگرافي]] [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:ڪروشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:سربيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] زمرو:بلغاريا جي... 416438 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ دریاهه ۽ نديون]] [[زمرو:آسٽريا جي جاگرافي]] [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:ڪروشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:سربيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:بلغاريا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:مولڊووا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] khp5rvyqt7z5goufou3z3pko2m1hqof 416439 416438 2026-10-02T09:29:39Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ ۾ دریاهه ۽ نديون]]; added [[Category:يورپ ۾ دریاهه ۽]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416439 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ دریاهه ۽]] [[زمرو:آسٽريا جي جاگرافي]] [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:ڪروشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:سربيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:بلغاريا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:مولڊووا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] sul6q90z70nisuk6c503f5dm8ve3fvw 416441 416439 2026-10-02T09:30:29Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ ۾ دریاهه ۽]]; added [[Category:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416441 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:آسٽريا جي جاگرافي]] [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:ڪروشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:سربيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:بلغاريا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:مولڊووا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جا دریاھہ ۽ نديون]] 3k25ovtgab249vttk90hfsfqaddnqzu 416442 416441 2026-10-02T09:31:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 416442 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلوواڪيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 8q3abao0e7f8fwrkoazwn2gpbpgdmoo 14 103515 416444 2026-10-02T09:32:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آسٽريا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 416444 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسٽريا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] lidk92yxgz60chjdny81cmizrrbh061 14 103516 416446 2026-10-02T09:33:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 416446 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هنگري جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] h2vbucm4z0hgvx3bn78cjozhw7d4yq2 14 103517 416447 2026-10-02T09:34:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪروشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 416447 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪروشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] bv8el70eccotsyofolbrstzzyul8dwp 14 103518 416448 2026-10-02T09:35:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سربيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 416448 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سربيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 3wyzhy86dh7e4u5do7sfe5fzfwb2is3 14 103519 416449 2026-10-02T09:36:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بلغاريا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 416449 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بلغاريا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 7haohzlbpvaln82f40lve7xxudd1nyt 14 103520 416450 2026-10-02T09:36:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 416450 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رومانيا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] ktl9zywcvkifsm5qlgwe0i2t4t8ydag 14 103521 416451 2026-10-02T09:37:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مولڊووا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 416451 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مولڊووا جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] e9bh1doucvnn0941k8zky6fhiive9tp 14 103522 416452 2026-10-02T09:38:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] 416452 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يوڪرين جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]] jtqtsdipcschcytqyvpfu8iyftn2eio 0 103523 416457 2026-10-02T09:47:00Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/6613687|سیاہ جنگل]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 416457 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. 2vsrdp8pgz2gkpmvf33ninvpjm3znbg 416458 416457 2026-10-02T09:48:29Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جرمني جي ارضيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416458 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. [[زمرو:جرمني جي ارضيات]] fiomfqba2vo1trhvfzeimgasw6cr1q4 416459 416458 2026-10-02T09:49:31Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جا حياتي جا دائرا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416459 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. [[زمرو:جرمني جي ارضيات]] [[زمرو:يورپ جا حياتي جا دائرا]] 1167vkkkzjtna38fvxplus5yw21ztdk 416460 416459 2026-10-02T09:50:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جا ٻيلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416460 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. [[زمرو:جرمني جي ارضيات]] [[زمرو:يورپ جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:يورپ جا ٻيلا]] pcpmcns4sti1hqzp1zi6099effwmgrf 416461 416460 2026-10-02T09:51:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بيڊن-ورٽمبرگ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416461 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. [[زمرو:جرمني جي ارضيات]] [[زمرو:يورپ جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:يورپ جا ٻيلا]] [[زمرو:بيڊن-ورٽمبرگ]] sbsayyf78yukqejbvencboclgyv0n3o 416464 416461 2026-10-02T09:54:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 416464 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بليڪ فاريسٽ]] [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:جرمني جا ٻيلا]] [[زمرو:جرمني جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:يورپ جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا ٻيلا]] [[زمرو:بيڊن-ورٽمبرگ]] k8bcsw5yap2pa6bu7yg9ebztqy34q47 416465 416464 2026-10-02T09:55:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 416465 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. {{Short description|Mountain range in Germany}} {{About|the region in Germany|other uses}} {{Redirect|Schwarzwald}} {{Use dmy dates|date=April 2020}} {{Infobox mountain | name = Black Forest | image = Blick vom Hohfelsen.jpg | image_size = 240 | image_alt = | image_caption = View from the Hohfelsen near [[Seebach, Baden-Württemberg|Seebach]] | country = [[Germany]] | region = [[Baden-Württemberg]] | region_type = State | parent = [[South German Scarplands|Southwest German Uplands/Scarplands]] | geology = [[Gneiss]], [[Bunter sandstone]] | age = | area_km2 = 6000<!--6009.2--> | orogeny = [[Central Uplands]] | length_km = 160 | range_coordinates = {{Coord|48.25|8.05|type:mountain_globe:earth_region:DE|display=inline,title}} <!-- centroid of Gaggenau and Schopfheim --> | highest = [[Feldberg (Black Forest)|Feldberg]] | elevation_m = 1493 | coordinates = {{coord|47|52|43|N|8|0|40|E|type:mountain_region:DE-BW_scale:100000|format=dms}} | pushpin_map = | image_map = Relief Map of Germany, Black Forest.png | map_caption = Map of Germany with the Black Forest outlined in green | pushpin_relief = | map_size = 260 | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 260 | mapframe-stroke-width = 1 | mapframe-stroke-color = #00ff00 }} The '''Black Forest''' ({{langx|de|Schwarzwald}} {{IPA|de|ˈʃvaʁtsvalt||De-Schwarzwald.ogg}}) is a large [[forest]]ed [[mountain range]] in the [[States of Germany|state]] of [[Baden-Württemberg]] in southwest [[Germany]], bounded by the [[Rhine Valley]] to the west and south and close to the borders with [[France]] and [[Switzerland]].<ref name="britannica.com">{{Cite web|title=Black Forest {{!}} Description, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Black-Forest-mountain-region-Germany|access-date=2021-01-17|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=20 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220064622/https://www.britannica.com/place/Black-Forest-mountain-region-Germany|url-status=live}}</ref> It is the source of the [[Danube]] and [[Neckar]] rivers. The area is roughly oblong in shape, with a length of {{convert|160|km|-1|abbr=off}} and breadth of up to {{convert|50|km|-1|abbr=on}},<ref>{{cite book|last1=Chilcoat|first1=Loretta|first2=Rueben|last2=Acciano|title=Western Europe|publisher=Lonely Planet|year=2005|page=480}}</ref> it has an area of about {{convert|6,009|km2|mi2|abbr=on}}.<ref name="britannica.com" /> Its highest peak is the [[Feldberg (Black Forest)|Feldberg]] with an [[elevation]] of {{convert|1493|m}} above [[sea level]]. Historically, the area was known for forestry and the mining of [[ore]] deposits, but tourism has now become the primary industry, accounting for around 300,000 jobs.<ref>{{Cite web|title=Die Wirtschaft im Schwarzwald: Tourismus, Holzwirtschaft und anderes|url=https://www.schwarzwald-reiseinfo.de/Schwarzwald_Wirtschaft.php|access-date=2021-01-04|website=www.schwarzwald-reiseinfo.de|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411163913/http://www.schwarzwald-reiseinfo.de/Schwarzwald_Wirtschaft.php|url-status=live}}</ref> There are [[Baroque fortifications in the Black Forest|several ruined military fortifications]] dating back to the 17th century.<ref>{{Cite web|title=Gersbacher Barockschanze|url=https://www.schwarzwald-tourismus.info/attraktionen/gersbacher-barockschanze-30ba878d42|access-date=2021-01-17|website=www.schwarzwald-tourismus.info|language=de|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122031250/https://www.schwarzwald-tourismus.info/attraktionen/gersbacher-barockschanze-30ba878d42|url-status=live}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بليڪ فاريسٽ]] [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:جرمني جا ٻيلا]] [[زمرو:جرمني جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:يورپ جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا ٻيلا]] [[زمرو:بيڊن-ورٽمبرگ]] n82p9x35esh6ynu5rfkx3ba3s5uiv0q 416466 416465 2026-10-02T10:06:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 416466 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. [[File:Paragleiter.JPG|thumb|بيڊن-بيڊن، جرمني]] {{Short description|Mountain range in Germany}} {{About|the region in Germany|other uses}} {{Redirect|Schwarzwald}} {{Use dmy dates|date=April 2020}} {{Infobox mountain | name = Black Forest | image = Blick vom Hohfelsen.jpg | image_size = 240 | image_alt = | image_caption = View from the Hohfelsen near [[Seebach, Baden-Württemberg|Seebach]] | country = [[Germany]] | region = [[Baden-Württemberg]] | region_type = State | parent = [[South German Scarplands|Southwest German Uplands/Scarplands]] | geology = [[Gneiss]], [[Bunter sandstone]] | age = | area_km2 = 6000<!--6009.2--> | orogeny = [[Central Uplands]] | length_km = 160 | range_coordinates = {{Coord|48.25|8.05|type:mountain_globe:earth_region:DE|display=inline,title}} <!-- centroid of Gaggenau and Schopfheim --> | highest = [[Feldberg (Black Forest)|Feldberg]] | elevation_m = 1493 | coordinates = {{coord|47|52|43|N|8|0|40|E|type:mountain_region:DE-BW_scale:100000|format=dms}} | pushpin_map = | image_map = Relief Map of Germany, Black Forest.png | map_caption = Map of Germany with the Black Forest outlined in green | pushpin_relief = | map_size = 260 | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 260 | mapframe-stroke-width = 1 | mapframe-stroke-color = #00ff00 }} The '''Black Forest''' ({{langx|de|Schwarzwald}} {{IPA|de|ˈʃvaʁtsvalt||De-Schwarzwald.ogg}}) is a large [[forest]]ed [[mountain range]] in the [[States of Germany|state]] of [[Baden-Württemberg]] in southwest [[Germany]], bounded by the [[Rhine Valley]] to the west and south and close to the borders with [[France]] and [[Switzerland]].<ref name="britannica.com">{{Cite web|title=Black Forest {{!}} Description, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Black-Forest-mountain-region-Germany|access-date=2021-01-17|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=20 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220064622/https://www.britannica.com/place/Black-Forest-mountain-region-Germany|url-status=live}}</ref> It is the source of the [[Danube]] and [[Neckar]] rivers. The area is roughly oblong in shape, with a length of {{convert|160|km|-1|abbr=off}} and breadth of up to {{convert|50|km|-1|abbr=on}},<ref>{{cite book|last1=Chilcoat|first1=Loretta|first2=Rueben|last2=Acciano|title=Western Europe|publisher=Lonely Planet|year=2005|page=480}}</ref> it has an area of about {{convert|6,009|km2|mi2|abbr=on}}.<ref name="britannica.com" /> Its highest peak is the [[Feldberg (Black Forest)|Feldberg]] with an [[elevation]] of {{convert|1493|m}} above [[sea level]]. Historically, the area was known for forestry and the mining of [[ore]] deposits, but tourism has now become the primary industry, accounting for around 300,000 jobs.<ref>{{Cite web|title=Die Wirtschaft im Schwarzwald: Tourismus, Holzwirtschaft und anderes|url=https://www.schwarzwald-reiseinfo.de/Schwarzwald_Wirtschaft.php|access-date=2021-01-04|website=www.schwarzwald-reiseinfo.de|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411163913/http://www.schwarzwald-reiseinfo.de/Schwarzwald_Wirtschaft.php|url-status=live}}</ref> There are [[Baroque fortifications in the Black Forest|several ruined military fortifications]] dating back to the 17th century.<ref>{{Cite web|title=Gersbacher Barockschanze|url=https://www.schwarzwald-tourismus.info/attraktionen/gersbacher-barockschanze-30ba878d42|access-date=2021-01-17|website=www.schwarzwald-tourismus.info|language=de|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122031250/https://www.schwarzwald-tourismus.info/attraktionen/gersbacher-barockschanze-30ba878d42|url-status=live}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بليڪ فاريسٽ]] [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:جرمني جا ٻيلا]] [[زمرو:جرمني جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:يورپ جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا ٻيلا]] [[زمرو:بيڊن-ورٽمبرگ]] cfcrqbxjedh2mc6mlbh0ev48wy350tf 416467 416466 2026-10-02T10:20:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 416467 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. [[File:Paragleiter.JPG|thumb|بيڊن-بيڊن، جرمني]] {{Short description|Mountain range in Germany}} {{About|the region in Germany|other uses}} {{Redirect|Schwarzwald}} {{Use dmy dates|date=April 2020}} {{Infobox mountain|name=Black Forest|image=Blick vom Hohfelsen.jpg|image_size=240|image_alt=جرمني جو نقشو جنهن ۾ ”بليڪ فاريسٽ“ (Black Forest) کي سائي رنگ جي لڪير سان نمايان ڪيو ويو آهي. * فيلڊبرگ (Feldberg) *   پيمانا / ماپون: * جرمني. * رياست: باڊن-ورٽمبرگ (Baden-Württemberg). * ڏکڻ اولهه جرمني جا مٿانهينءَ وارا علائقا / پهاڙي سلسلا. * مرڪزي مٿانهينءَ وارو علائقو (Central Uplands). * نائس (Gneiss) ۽ بونٽر سينڊ اسٽون (Bunter sandstone) - پٿر جا قسم.|image_caption=View from the Hohfelsen near [[Seebach, Baden-Württemberg|Seebach]]|country=[[Germany]]|region=[[Baden-Württemberg]]|region_type=State|parent=[[South German Scarplands|Southwest German Uplands/Scarplands]]|geology=[[Gneiss]], [[Bunter sandstone]]|age=|area_km2=6000<!--6009.2-->|orogeny=[[Central Uplands]]|length_km=160|range_coordinates={{Coord|48.25|8.05|type:mountain_globe:earth_region:DE|display=inline,title}} <!-- centroid of Gaggenau and Schopfheim -->|highest=[[Feldberg (Black Forest)|Feldberg]]|elevation_m=1493|coordinates={{coord|47|52|43|N|8|0|40|E|type:mountain_region:DE-BW_scale:100000|format=dms}}|pushpin_map=|image_map=Relief Map of Germany, Black Forest.png|map_caption=Map of Germany with the Black Forest outlined in green|pushpin_relief=|map_size=260|mapframe=yes|mapframe-frame-width=260|mapframe-stroke-width=1|mapframe-stroke-color=#00ff00}} The '''Black Forest''' ({{langx|de|Schwarzwald}} {{IPA|de|ˈʃvaʁtsvalt||De-Schwarzwald.ogg}}) is a large [[forest]]ed [[mountain range]] in the [[States of Germany|state]] of [[Baden-Württemberg]] in southwest [[Germany]], bounded by the [[Rhine Valley]] to the west and south and close to the borders with [[France]] and [[Switzerland]].<ref name="britannica.com">{{Cite web|title=Black Forest {{!}} Description, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Black-Forest-mountain-region-Germany|access-date=2021-01-17|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=20 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220064622/https://www.britannica.com/place/Black-Forest-mountain-region-Germany|url-status=live}}</ref> It is the source of the [[Danube]] and [[Neckar]] rivers. '''بليڪ فاريسٽ''' ([[جرمن ٻولي|جرمن]]: Schwarzwald) ڏکڻ اولهه جرمني جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|باڊن-ورٽمبرگ]] ۾ واقع هڪ وڏو ٻيلن وارو جبلن جو سلسلو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي|رائن]] [[رائن ندي|ندي]] جي وادي (Rhine Valley) واقع آهي ۽ اهو [[فرانس]] توڙي [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي حدن جي ويجهو آهي.<ref name="britannica.com" /> هي [[ڊينيوب ندي|ڊينيوب]] ۽ نيڪر دريائن جو سرچشمو آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ مستطيل شڪل جو آهي، جنهن جي ڊيگهه <small>160</small> ڪلوميٽر (<small>100</small> ميل) ۽ ويڪر <small>50</small> ڪلوميٽر (<small>30</small> ميل) تائين آهي؛ ان جي ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ <small>6,009</small> چورس ڪلوميٽر (<small>2,320</small> چورس ميل) آهي. ان جي سڀ کان مٿانهين چوٽي "فيلڊبرگ" آهي، جنهن جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان <small>1,493</small> ميٽر (<small>4,898</small> فوٽ) آهي. تاريخي طور تي، هي علائقو معدنيات جي کوٽائي ۽ ٻيلن جي انتظام لاءِ مشهور هو، پر هاڻي سياحت هتان جي بنيادي صنعت بڻجي چڪي آهي، جنهن ذريعي تقريباً <small>3</small><small>,00,000</small> ماڻهن کي روزگار ملي ٿو. هتي <small>17</small>هين صديءَ جا ڪيترائي فوجي قلعا ۽ بچاءُ وارا مورچا موجود آهن جيڪي هاڻي ڊهي چڪا آهن يا کنڊرن جي صورت ۾ آهن. Historically, the area was known for forestry and the mining of [[ore]] deposits, but tourism has now become the primary industry, accounting for around 300,000 jobs.<ref>{{Cite web|title=Die Wirtschaft im Schwarzwald: Tourismus, Holzwirtschaft und anderes|url=https://www.schwarzwald-reiseinfo.de/Schwarzwald_Wirtschaft.php|access-date=2021-01-04|website=www.schwarzwald-reiseinfo.de|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411163913/http://www.schwarzwald-reiseinfo.de/Schwarzwald_Wirtschaft.php|url-status=live}}</ref> There are [[Baroque fortifications in the Black Forest|several ruined military fortifications]] dating back to the 17th century.<ref>{{Cite web|title=Gersbacher Barockschanze|url=https://www.schwarzwald-tourismus.info/attraktionen/gersbacher-barockschanze-30ba878d42|access-date=2021-01-17|website=www.schwarzwald-tourismus.info|language=de|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122031250/https://www.schwarzwald-tourismus.info/attraktionen/gersbacher-barockschanze-30ba878d42|url-status=live}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بليڪ فاريسٽ]] [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:جرمني جا ٻيلا]] [[زمرو:جرمني جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:يورپ جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا ٻيلا]] [[زمرو:بيڊن-ورٽمبرگ]] i117cl1tg8yb27qcavqecx76mv8ifdd 416468 416467 2026-10-02T11:48:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 416468 wikitext text/x-wiki '''بليڪ فاريسٽ''' ( [[جرمني|جرمن]] : Schwarzwald، تلفظ: شَوَارْزْالْد) ڏکڻ اولهه [[جرمني]] جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|بيڊن-ورٽمبرگ]] ۾ هڪ جابلو ٻيلي وارو علائقو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي]] سان حد آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) ڊگهو ۽ ويڪر ۾ 60 ڪلوميٽر (37 ميل) آهي. [[File:Paragleiter.JPG|thumb|بيڊن-بيڊن، جرمني]] {{Short description|Mountain range in Germany}} {{About|the region in Germany|other uses}} {{Infobox mountain|name=Black Forest|image=Blick vom Hohfelsen.jpg|image_size=240|image_alt=جرمني جو نقشو جنهن ۾ ”بليڪ فاريسٽ“ (Black Forest) کي سائي رنگ جي لڪير سان نمايان ڪيو ويو آهي. * فيلڊبرگ (Feldberg) *   پيمانا / ماپون: * جرمني. * رياست: باڊن-ورٽمبرگ (Baden-Württemberg). * ڏکڻ اولهه جرمني جا مٿانهينءَ وارا علائقا / پهاڙي سلسلا. * مرڪزي مٿانهينءَ وارو علائقو (Central Uplands). * نائس (Gneiss) ۽ بونٽر سينڊ اسٽون (Bunter sandstone) - پٿر جا قسم.|image_caption=View from the Hohfelsen near [[Seebach, Baden-Württemberg|Seebach]]|country={{پرچم|جرمني}}|region=[[بيڊن ورٽمبرگ]]|region_type=[[جرمني جي رياستون|رياست]]|parent=[[South German Scarplands|Southwest German Uplands/Scarplands]]|geology=نيس (Gneiss)، بنٽر سينڊاسٽون (Bunter sandstone)|age=|area_km2=6000<!--6009.2-->|orogeny=[[Central Uplands]]|length_km=160|range_coordinates={{Coord|48.25|8.05|type:mountain_globe:earth_region:DE|display=inline,title}} <!-- centroid of Gaggenau and Schopfheim -->|highest=فئلڊبرگ|elevation_m=1493|coordinates={{coord|47|52|43|N|8|0|40|E|type:mountain_region:DE-BW_scale:100000|format=dms}}|pushpin_map=|image_map=Relief Map of Germany, Black Forest.png|map_caption=Map of Germany with the Black Forest outlined in green|pushpin_relief=|map_size=260|mapframe=yes|mapframe-frame-width=260|mapframe-stroke-width=1|mapframe-stroke-color=#00ff00}} '''بليڪ فاريسٽ''' ([[جرمن ٻولي|جرمن]]: Schwarzwald) ڏکڻ اولهه جرمني جي رياست [[بيڊن ورٽمبرگ|باڊن-ورٽمبرگ]] ۾ واقع هڪ وڏو ٻيلن وارو جبلن جو سلسلو آهي. ان جي اولهه ۽ ڏکڻ ۾ [[رائن ندي|رائن]] [[رائن ندي|ندي]] جي وادي (Rhine Valley) واقع آهي ۽ اهو [[فرانس]] توڙي [[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي حدن جي ويجهو آهي.<ref name="britannica.com">{{Cite web|title=Black Forest {{!}} Description, Map, & Facts|url=https://www.britannica.com/place/Black-Forest-mountain-region-Germany|access-date=2021-01-17|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=20 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201220064622/https://www.britannica.com/place/Black-Forest-mountain-region-Germany|url-status=live}}</ref> هي [[ڊينيوب ندي|ڊينيوب]] ۽ نيڪر دريائن جو سرچشمو آهي. هي علائقو لڳ ڀڳ مستطيل شڪل جو آهي، جنهن جي ڊيگهه <small>160</small> ڪلوميٽر (<small>100</small> ميل) ۽ ويڪر <small>50</small> ڪلوميٽر (<small>30</small> ميل) تائين آهي؛ ان جي ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ <small>6,009</small> چورس ڪلوميٽر (<small>2,320</small> چورس ميل) آهي. ان جي سڀ کان مٿانهين چوٽي "فيلڊبرگ" آهي، جنهن جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان <small>1,493</small> ميٽر (<small>4,898</small> فوٽ) آهي. تاريخي طور تي، هي علائقو معدنيات جي کوٽائي ۽ ٻيلن جي انتظام لاءِ مشهور هو، پر هاڻي سياحت هتان جي بنيادي صنعت بڻجي چڪي آهي، جنهن ذريعي تقريباً <small>3</small><small>,00,000</small> ماڻهن کي روزگار ملي ٿو. هتي <small>17</small>هين صديءَ جا ڪيترائي فوجي قلعا ۽ بچاءُ وارا مورچا موجود آهن جيڪي هاڻي ڊهي چڪا آهن يا کنڊرن جي صورت ۾ آهن. Historically, the area was known for forestry and the mining of [[ore]] deposits, but tourism has now become the primary industry, accounting for around 300,000 jobs.<ref>{{Cite web|title=Die Wirtschaft im Schwarzwald: Tourismus, Holzwirtschaft und anderes|url=https://www.schwarzwald-reiseinfo.de/Schwarzwald_Wirtschaft.php|access-date=2021-01-04|website=www.schwarzwald-reiseinfo.de|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411163913/http://www.schwarzwald-reiseinfo.de/Schwarzwald_Wirtschaft.php|url-status=live}}</ref> There are [[Baroque fortifications in the Black Forest|several ruined military fortifications]] dating back to the 17th century.<ref>{{Cite web|title=Gersbacher Barockschanze|url=https://www.schwarzwald-tourismus.info/attraktionen/gersbacher-barockschanze-30ba878d42|access-date=2021-01-17|website=www.schwarzwald-tourismus.info|language=de|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122031250/https://www.schwarzwald-tourismus.info/attraktionen/gersbacher-barockschanze-30ba878d42|url-status=live}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بليڪ فاريسٽ]] [[زمرو:جرمني]] [[زمرو:جرمني جا ٻيلا]] [[زمرو:جرمني جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا حياتي جا دائرا]] [[زمرو:يورپ جي ماحوليات]] [[زمرو:يورپ جا ٻيلا]] [[زمرو:بيڊن-ورٽمبرگ]] kbdngab7y8dzlqzzk3xp6k9qrq01b32