حسام الدين راشدي

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>حسام الدين راشدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2309</id>
    <revision>
      <id>416956</id>
      <parentid>414869</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34228" sha1="fbwymfajgdomyqzii4w17xkcpst7oi4" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي تاريخدان، محقق، اديب ۽ صحافي (1911ع–1982ع)}}
{{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Hussamuddin Rashidi}}

{{Infobox writer
| name              = پير حسام الدين راشدي
| image             =
| image_size        = 220px
| caption           =
| birth_name        = سيد حسام الدين شاهه راشدي
| pseudonym         = فدائي
| birth_date        = {{birth date|1911|9|20}}
| birth_place       = ڳوٺ بهمڻ، نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date        = {{death date and age|1982|4|1|1911|9|20}}
| death_place       = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place     = [[مڪلي قبرستان]]، [[ٺٽو]]
| occupation        = [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، مصنف، مرتب، سوانح نگار
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، انگريزي
| nationality       = پاڪستاني
| subject           = سنڌ جي تاريخ، فارسي مخطوطا، تذڪرا، سوانح، آثار قديمه
| notableworks      = ''مڪلي نامو''&lt;br /&gt;''مير محمد معصوم بکري''&lt;br /&gt;''هو ڏوٿي هو ڏينهن''&lt;br /&gt;''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون''&lt;br /&gt;''تاريخ مظهر شاهجهاني''
| relatives         = [[پير علي محمد راشدي]] (وڏو ڀاءُ)
| awards            = نشانِ سپاس، درجو اول ([[ايران]])
}}

'''پير حسام الدين شاهه راشدي''' ('''26 رمضان 1329هه''' / '''20 سيپٽمبر 1911ع''' – '''6 جمادي الثاني 1402هه''' / '''1 اپريل 1982ع''') سنڌ جو تاريخدان، محقق، صحافي، اديب، سوانح نگار ۽ سنڌي، اردو ۽ فارسي ادب جو عالم هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير حسام الدين راشدي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20حسام%20الدين%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;&gt;{{cite web
 |last=سنائي
 |first=محمد حبيب
 |title=Syed Hussamuddin Rashidi – A Devotee of Sindh History
 |url=https://sindhcourier.com/syed-hussamuddin-rashidi-a-devotee-of-sindh-history/
 |website=Sindh Courier
 |date=19 سيپٽمبر 2023
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ جو خاص علمي ميدان [[سنڌ جي تاريخ]]، فارسي تاريخي مخطوطا، تذڪرا، ڪتبا، سوانح، تاريخي جاگرافي ۽ آثار قديمه هئا. هن سنڌ جي تاريخ سان لاڳاپيل ڪيترن فارسي ماخذن کي ڳولي، مختلف نسخن سان ڀيٽي، تصحيح، تدوين، مقدمن ۽ تفصيلي حاشين سان شايع ڪرايو. ان ڪري سندس علمي ڪم سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;PunjabMakli&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Comparative Study of Reading offered by various authors / scholars of Epigraphs of Makli
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf
 |journal=Journal of History and Pakistan Studies
 |volume=38
 |issue=2
 |year=2025
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هو نامياري صحافي، سياستدان، اديب ۽ سفارتڪار [[پير علي محمد راشدي]] جو ننڍو ڀاءُ هو. ٻنهي ڀائرن ويهين صديءَ جي سنڌ جي صحافت، ادب ۽ علمي زندگيءَ تي نمايان اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
پير حسام الدين شاهه راشدي '''26 رمضان 1329هه، مطابق 20 سيپٽمبر 1911ع''' تي ضلعي لاڙڪاڻي جي [[رتوديرو تعلقو|رتيديري تعلقي]] ۾ نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان راشدي خاندان جي ڳوٺ '''بهمڻ''' ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; سندس والد '''سيد محمد حامد شاهه راشدي''' هو.

سندس خاندان سنڌ جي معروف راشدي سادات خاندان سان تعلق رکندو هو. سندس وڏو ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] اڳتي هلي صحافي، سياستدان، وفاقي وزير ۽ پاڪستان جو سفارتڪار ٿيو.

محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ حسام الدين راشديءَ جي خاندان، سندس علمي ذوق، مطالعي ۽ سنڌ جي علمي روايت سان تعلق جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rashidi&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |publisher=سيد لطافت علي بلوري
 |location=ڪراچي
 |year=1993
 |language=ur
 |pages=313–323
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ شاعري پڻ ڪئي ۽ '''فدائي''' تخلص استعمال ڪندو هو. بعد ۾ سندس بنيادي دلچسپي شاعريءَ بدران تاريخ، تحقيق، صحافت ۽ مخطوطات ڏانهن منتقل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خودمطالعو ==
راشديءَ جي باقاعدي رسمي تعليم محدود رهي. هن ابتدائي تعليم مولوي محمد سومار ڊکڻ وٽ ورتي ۽ پوءِ مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ کان پڙهيو. سنڌيءَ جا ابتدائي درجا ۽ فارسيءَ ۾ ''سڪندرنامي'' تائين تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ نصرت ريلوي اسٽيشن جي ريلوي ماستر کان خانگي نموني انگريزي سکڻ شروع ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس علمي تربيت جو اصل ذريعو پوءِ مسلسل خودمطالعو بڻيو. ڪتابن، اخبارن، تاريخي دستاويزن، فارسي مخطوطن ۽ عالمن سان صحبت وسيلي هن سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ تي وڏي دسترس حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rashidi&quot;/&gt;

درانيءَ جي بيان موجب راشديءَ جي شخصيت ۾ مطالعي جي غيرمعمولي دلچسپي ننڍپڻ کان موجود هئي ۽ اڳتي هلي سندس ذاتي ڪتابن ۽ تاريخي ماخذن سان وابستگي سندس علمي ڪم جو بنياد بڻي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rashidi&quot;/&gt;

== شروعاتي ادبي سرگرميون ==
راشدي ننڍي عمر ۾ ئي لکڻ ڏانهن مائل ٿيو. تقريباً چوڏهن سالن جي عمر ۾ هن '''فدائي الراشدي''' جي نالي سان شاعري ۽ ادبي لکڻيون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

شروعاتي دور ۾ سندس دلچسپي شاعري، افسانوي نثر ۽ صحافت ۾ هئي، پر وقت سان تاريخ ۽ تحقيق سندس بنيادي علمي ميدان بڻجي ويا.

== صحافتي زندگي ==
راشديءَ جي عملي زندگيءَ جي شروعات صحافت سان ٿي. سنڌيانا موجب '''1926ع''' ۾ هن شڪارپور ڀرسان نڪرندڙ اخبار ''جاڳڻ'' جي عيوضيءَ طور صحافت ۾ قدم رکيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1929ع ڌاري هو رسالي ''المنار'' سان لاڳاپيل رهيو ۽ ''پيغام'' جو نمائندو پڻ ٿيو. 1930ع ڌاري سکر مان نڪرندڙ ''سنڌ زميندار'' اخبار سان وابسته ٿيو ۽ 1930ع کان 1934ع تائين ان جي ادارت سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1934ع کان 1937ع تائين هو پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] سان گڏ ''ستاره سنڌ'' اخبار سان وابسته رهيو. ان کان سواءِ ''الراشد''، ''الوحيد'' ۽ ''قرباني'' سان به سندس صحافتي تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;Journalism&quot;&gt;{{cite web
 |last1=لغاري
 |first1=محمد علي
 |last2=ڪابورو
 |first2=نصرالله
 |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi
 |website=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر کان 1946ع تائين ''قرباني'' اخبار ۾ پڻ سندس اهم ڪردار رهيو. ان اخبار ۾ ڪيترائي مضمون ۽ ايڊيٽوريل سندس نالي کان سواءِ پڻ ڇپيا.&lt;ref name=&quot;Journalism&quot;/&gt;

صحافت راشديءَ لاءِ رڳو خبرن جي دنيا نه رهي؛ هن تاريخ، ادب، ٻولي، سياسي تاريخ، ثقافت ۽ شخصيتن بابت مواد کي به صحافت جو حصو بڻايو.

== تحقيق ڏانهن مڪمل رخ ==
ورهاڱي کان پوءِ راشدي ڪراچيءَ ۾ مستقل رهائش اختيار ڪئي ۽ آهستي آهستي روزاني صحافت کان پري ٿي پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو تاريخي تحقيق، فارسي مطالعي، مخطوطن جي تدوين ۽ علمي ادارن لاءِ وقف ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

سندس تحقيق جو بنيادي اصول اصل تاريخي ماخذن تائين پهچڻ هو. هو پراڻن فارسي مخطوطن، تذڪرن، ڪتبن، قبرن، تاريخي عمارتن، نسب نامن ۽ ٻين بنيادي ذريعن کي گڏ ڪري مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪندو هو.

== سنڌ جي تاريخ نويسي ==
راشديءَ جي تاريخي ڪم جو سڀ کان وڏو حصو ان دور سان لاڳاپيل آهي جڏهن سنڌ جي سرڪاري ۽ علمي تاريخ جو وڏو رڪارڊ فارسيءَ ۾ لکيو ويندو هو. هن خاص طور سمن کان پوءِ ارغون، ترخان ۽ مغل دور جي تاريخ سان لاڳاپيل فارسي متنن تي ڪم ڪيو.

محقق ايم. ايڇ. پنهور جي جائزي موجب راشديءَ جي تدوين ڪيل ڪيترن بنيادي فارسي تاريخي متنن جو زمانو تقريباً سورهين کان ارڙهين صديءَ تائين پکڙيل آهي؛ ان ڪري سندس ڪم خاص طور سنڌ جي 1500ع کان 1750ع واري تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

راشديءَ جي تدوين جو طريقو رڳو پراڻي متن کي ٻيهر ڇپائڻ تائين محدود نه هو. هو مختلف قلمي نسخا ڀيٽيندو، اختلاف درج ڪندو، شخصيتن جي سڃاڻپ ڪندو، تاريخن جي تصحيح ڪندو ۽ ڊگها تحقيقي حاشيا شامل ڪندو هو.

== مڪليءَ تي تحقيق ==
[[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|ساڄو|[[مڪلي قبرستان]]؛ راشديءَ جي تاريخي ۽ ڪتباتي تحقيق جو اهم مرڪز.]]

راشديءَ جي سڀ کان مشهور علمي منصوبن مان هڪ [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي ''مڪلي نامي'' جي تصحيح ۽ حاشيه نويسي هئي. سنڌي ادبي بورڊ موجب راشديءَ جي تصحيح ۽ حاشين سان شايع ٿيل ڪتاب '''1,040 صفحن''' ۽ '''135 تصويرن''' تي مشتمل هو.&lt;ref name=&quot;Makli&quot;&gt;{{cite web
 |title=مڪلي نامو
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/08/21/%D9%85%DA%AA%D9%84%D9%8A-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

اصل ''مڪلي نامو'' مير علي شير قانع جو نسبتاً مختصر متن هو، پر راشديءَ ان سان وسيع تحقيقي حاشيا، تاريخي وضاحتون، ڪتبن جون پڙهڻيون، سوانحي معلومات ۽ تصويري مواد شامل ڪيو.

[[File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|thumb|کاٻو|مڪليءَ ۾ ترخان دور جو مقبرو؛ ترخان دور راشديءَ جي تاريخي تحقيق جي اهم موضوعن مان هو.]]

هن مڪليءَ جي قبرن ۽ عمارتن تي موجود فارسي ۽ عربي ڪتبن کي پڙهڻ، انهن جون تاريخون طئي ڪرڻ ۽ انهن کي تاريخي شخصيتن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. جديد علمي تحقيق ۾ به مڪليءَ جي ڪتبن بابت راشديءَ جون پڙهڻيون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PunjabMakli&quot;/&gt;

== سنڌ جو فارسي علمي ورثو ==
سنڌ جي فارسي علمي ورثي کي محفوظ ڪرڻ راشديءَ جي تحقيق جو بنيادي حصو هو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي رڪارڊ موجب هن ڪيترائي اهم فارسي متن مرتب ۽ تصحيح ڪيا، جن ۾ ''مقالات الشعراء''، ''تڪمله مقالات الشعراء''، ''مثنوي چنيسر نامو''، ''مثنوي مظهر الآثار''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''ترخان نامو'' ۽ ''هشت بهشت'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SABList&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست
 |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ جو مقصد اهڙن فارسي ماخذن کي جديد محققن جي پهچ ۾ آڻڻ هو، جيڪي ان کان اڳ اڻڇپيل قلمي نسخن يا محدود ڪتب خانن تائين محدود هئا.

== مقالات الشعراء ==
[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جو ''مقالات الشعراء'' سنڌ جي فارسي شاعرن ۽ ادبي شخصيتن جو اهم تذڪرو آهي. راشديءَ ان جي قلمي نسخن جي مقابلي کان پوءِ تصحيح ۽ تدوين ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ ان کي 1957ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;SABList&quot;/&gt;

ان ڪتاب تي سندس حاشين ۽ اضافن سنڌ جي فارسي ادبي تاريخ بابت ڪيترن شاعرن ۽ شخصيتن جي سوانحي معلومات کي محفوظ ڪيو.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ==
راشديءَ [[ميرڪ يوسف]] جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي به تصحيح ۽ تحقيقي مقدمي سان مرتب ڪيو. ڪتاب 1962ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SABHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/10/25/history-2/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي متن مغل دور جي سنڌ جي انتظام، سماج ۽ سياسي حالتن بابت اهم بنيادي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.

== مير محمد معصوم بکري ==
[[مير محمد معصوم بکري]] راشديءَ جي ڊگهي تحقيق جو ٻيو اهم موضوع هو. هن معصوم بکريءَ جي تاريخ نويسي، سفارتي زندگي، فارسي ادب، خطاطي ۽ هندستان ۽ ايران ۾ موجود سندس ڪتبن بابت مواد گڏ ڪيو.

سندس ڪتاب ''مير محمد معصوم بکري'' 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; ڪتاب ۾ مير معصوم جي سوانح سان گڏ سندس دور جي سنڌ ۽ مغل سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي مواد پڻ شامل آهي.

== سنڌي ادبي بورڊ ==
راشديءَ جو [[سنڌي ادبي بورڊ]] سان گهرو علمي تعلق رهيو. 1951ع ۾ بورڊ جي نئين سر تنظيم کان پوءِ هو ان جو ميمبر بڻيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور تائين بورڊ جي علمي منصوبن سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

'''1957ع''' ۾ هو شمس العلماءَ [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] سان گڏ ٽه ماهي ''مهراڻ'' جو ايڊيٽر رهيو.&lt;ref name=&quot;SABHistory&quot;/&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي ڪيترن فارسي ۽ سنڌي تاريخي ڪتابن جي اشاعت، قلمي نسخن جي فراهمي ۽ علمي نظرثانيءَ ۾ به راشديءَ جو ڪردار رهيو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

== ٻين علمي ادارن سان وابستگي ==
راشدي پاڪستان جي ڪيترن علمي ۽ ثقافتي ادارن سان لاڳاپيل رهيو. مختلف وقتن تي هو لياقت نيشنل لائبريريءَ جي صلاحڪاري ڪميٽي، نيشنل ميوزيم سان لاڳاپيل ڪميٽي، ڪراچي يونيورسٽيءَ جي اڪيڊمڪ ڪائونسل، سنڌ يونيورسٽيءَ جي سينيٽ ۽ سينڊيڪيٽ ۽ پنجاب يونيورسٽيءَ جي ريسرچ سوسائٽي آف پاڪستان سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2021&quot;&gt;{{cite news
 |title=Multilingual historian Pir Hussamuddin Rashidi remembered on 39th death anniversary
 |url=https://www.dawn.com/news/1615865
 |work=Dawn
 |date=2 اپريل 2021
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هو [[انجمن ترقي اردو]] سان به ڊگهي عرصي تائين علمي طور لاڳاپيل رهيو. 1967ع ۾ انجمن جي رسالي ''اردو'' جي ادارت سان سندس وابستگي جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Journalism&quot;/&gt;

فارسي رسالي ''پارس'' جي ادارت به سندس علمي سرگرمين ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Journalism&quot;/&gt;

== اردو ادب ۽ ٻوليءَ بابت ڪم ==
راشديءَ جو علمي ڪم رڳو سنڌي ۽ فارسيءَ تائين محدود نه هو. هن اردوءَ ۾ سنڌ جي تاريخ، فارسي شاعرن، سنڌي عالمن ۽ سنڌ ۽ اردو جي تاريخي لاڳاپن بابت پڻ لکيو.

محمد محسن الدين درانيءَ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ راشديءَ جي اردوءَ سان تعلق ۽ سنڌ جي علمي ۽ صوفي روايت کي اردو پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ سندس ڪم کي خاص اهميت ڏني آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rashidi&quot;/&gt;

راشديءَ جي اردو تصنيف ''سنڌي ادب'' سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ جو مختصر جائزو آهي. بعد ۾ ان جو سنڌي ترجمو پڻ شايع ٿيو.

== علمي سفر ==
راشديءَ تاريخي مواد جي ڳولا، علمي ڪانفرنسن ۽ ثقافتي رابطن لاءِ ڪيترن ملڪن جا دورا ڪيا. سندس سفرن ۾ ايران، افغانستان، عراق، شام، لبنان، مصر، برطانيا، سوويت يونين، چين ۽ آمريڪا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2021&quot;/&gt;

انهن سفرن دوران هن مختلف ڪتب خانن، آرڪائيوز ۽ علمي ادارن مان سنڌ ۽ فارسي ادب سان لاڳاپيل مواد ڏٺو ۽ عالمن سان رابطا قائم ڪيا.

== ايران سان علمي لاڳاپا ==
فارسي ٻولي ۽ ادب تي راشديءَ جي ڪم سبب سندس ايران جي علمي حلقن سان گهرا تعلقات قائم ٿيا. هن پاڪستان ۽ ايران جي علمي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي وڌائڻ ۾ پڻ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DawnIran&quot;&gt;{{cite news
 |title=Pir Hussam’s contribution to literature recalled
 |url=https://www.dawn.com/news/325975
 |work=Dawn
 |date=19 آڪٽوبر 2008
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ايراني حڪومت کيس فارسي ادب ۽ تاريخ بابت خدمتن جي اعتراف ۾ '''نشانِ سپاس، درجو اول''' عطا ڪيو. بعد ۾ [[تهران يونيورسٽي]] پڻ کيس اعزازي ڊاڪٽريٽ ڏني.&lt;ref name=&quot;Dawn2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=Polyglot historian Pir Hussamuddin Rashidi remembered
 |url=https://www.dawn.com/news/1682909
 |work=Dawn
 |date=2 اپريل 2022
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== اينيمري شمل سان علمي لاڳاپا ==
جرمن اسلاميات دان ۽ مستشرق [[اينيمري شمل]] سان راشديءَ جا گهرا علمي لاڳاپا هئا. ٻنهي وچ ۾ سنڌ، تصوف، فارسي ادب ۽ اسلامي ثقافت بابت خط و ڪتابت ۽ علمي مواد جي ڏي وٺ ٿيندي رهي.

شمل پنهنجي ڪتاب ''Pain and Grace'' کي راشديءَ سان علمي تعلق جي اعتراف طور سندس نالي منسوب ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

راشدي ۽ شمل جي خط و ڪتابت بعد ۾ پاڻ هڪ اهم آرڪائيوي ماخذ بڻجي وئي. سندن خطن ۽ دستاويزن کي محفوظ ۽ علمي طور شايع ڪرڻ جي ضرورت تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=Homage paid to Pir Hussamuddin Rashidi on 42nd death anniversary
 |url=https://www.dawn.com/news/1825132
 |work=Dawn
 |date=2 اپريل 2024
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي ڪتب خانو ۽ محققن جي مدد ==
راشديءَ وٽ تاريخ، فارسي ادب ۽ سنڌ بابت ناياب ڪتابن ۽ مخطوطن جو وڏو ذاتي مجموعو موجود هو. سندس ڪراچيءَ واري گهر جي مطالعي واري ڪمري ۽ لائبريريءَ مان ڪيترن ملڪي ۽ پرڏيهي محققن فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

محقق ايم. سليم اختر پنهنجي سنڌ بابت تحقيق دوران راشديءَ جي ذاتي لائبريريءَ کي ناياب تاريخي ماخذن جي لحاظ کان غيرمعمولي مجموعو قرار ڏنو. راشدي ٻين محققن کي پنهنجا ڪتاب، مخطوطا ۽ تحقيقاتي نوٽ استعمال ڪرڻ ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ تدوينون ==
راشديءَ جي لکيل، مرتب ڪيل، تصحيح ڪيل ۽ نظرثاني ڪيل ڪتابن جي صحيح انگ بابت مختلف ماخذن ۾ فرق آهي. جديد رپورٽن ۾ سندس علمي ڪم جو انگ لڳ ڀڳ '''50 ڪتاب''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه ڪتابياتي مطالعا لکيل، مرتب ڪيل، نظرثاني ڪيل ۽ نگراني هيٺ تيار ٿيل ڪم کي گڏ ڪري 60 کان وڌيڪ عنوان ٻڌائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; border:1px solid #aaa;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''پير حسام الدين راشديءَ جون چونڊ تصنيفون ۽ تدوينون'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E8E0F0;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#FBE5D6;&quot; | ٻولي
|-
| 1939ع
| ''اسلامي ڪتب خانو''
| ترجمو
| سنڌي
|-
| 1952ع
| ''سنڌي ادب''
| ادبي تاريخ
| اردو
|-
| 1956ع
| ''مهراڻ جون موجون''
| چونڊ ۽ ترتيب
| سنڌي
|-
| 1957ع
| ''مثنوي چنيسر نامو''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1957ع
| ''مقالات الشعراء''
| تصحيح، تدوين ۽ حاشيا
| فارسي
|-
| 1957ع
| ''مثنوي مظهر الآثار''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1958ع
| ''تڪمله مقالات الشعراء''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1961ع
| ''تذڪره اميرخاني''
| تاريخي تحقيق
| سنڌي
|-
| 1962ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني''
| تصحيح، مقدمو ۽ حاشيا
| فارسي
|-
| 1963ع
| ''هشت بهشت''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1964ع
| ''ترخان نامو''
| تصحيح ۽ حاشيا
| فارسي
|-
| 1964ع
| ''منشور الوصيت و دستور الحڪومت''
| تدوين
| فارسي
|-
| 1965ع
| ''ماڪ ڀنا رابيل''
| مضمونن جي چونڊ
| سنڌي
|-
| 1967ع
| ''مڪلي نامو''
| تصحيح، مقدمو ۽ وسيع حاشيا
| فارسي/سنڌي
|-
| 1967ع
| ''مرزا عيسيٰ ترخان''
| تاريخي تحقيق
| سنڌي
|-
| 1967ع
| ''حديقة الاولياء''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1967ع
| ''هفت مقاله''
| تحقيق
| اردو/فارسي
|-
| 1967ع–1969ع
| ''تذڪره شعراءِ ڪشمير''
| تحقيق ۽ تدوين
| اردو/فارسي
|-
| 1969ع
| ''دود چراغ محفل''
| ادبي تحقيق
| اردو
|-
| 1970ع
| ''مرزا غازي بيگ ترخان ۽ سندس بزم ادب''
| تاريخي ۽ ادبي تحقيق
| اردو
|-
| 1971ع
| ''تحفة الڪرام''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1974ع
| ''تذڪره مشاهير سنڌ''
| ترتيب، مقدمو ۽ حاشيا
| سنڌي
|-
| 1977ع
| ''هو ڏوٿي هو ڏينهن''
| يادگيريون ۽ تاريخي خاڪا
| سنڌي
|-
| 1979ع
| ''مير محمد معصوم بکري''
| سوانح ۽ تاريخي تحقيق
| سنڌي
|-
| 1981ع
| ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون''
| مضمون ۽ مقالا
| سنڌي
|}

سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرستن ۾ سندس ڪيترن فارسي ڪتابن جي تدوين ۽ تصحيح جو باقاعدي رڪارڊ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SABList&quot;/&gt;

== هو ڏوٿي هو ڏينهن ==
''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' راشديءَ جي آخري دور جي اهم سنڌي نثري تصنيفن مان آهي. ڪتاب ۾ سندس ذاتي يادگيرين سان گڏ سنڌ جي ڪيترين علمي، ادبي ۽ سماجي شخصيتن جا خاڪا محفوظ آهن.

هي ڪتاب خالص سياسي تاريخ بدران شخصي مشاهدي، يادگيري ۽ سنڌ جي ويهين صديءَ جي علمي ماحول جو به ماخذ آهي.

== تحقيقي طريقو ۽ اثر ==
راشديءَ جي ڪم جي اهميت جو هڪ سبب سندس ماخذياتي طريقو هو. هن تاريخي بيان کي ممڪن حد تائين اصل قلمي نسخي، ڪتبي، تاريخي متن يا معاصر دستاويز سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

مڪليءَ جي ڪتبن بابت 2025ع جي هڪ علمي تقابلي مطالعي ۾ راشديءَ جي پڙهڻين کي ٻين محققن جي پڙهڻين سان باقاعدي ڀيٽيو ويو آهي، جنهن مان سندس ڪتباتي ڪم جو جديد تحقيق ۾ جاري استعمال ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PunjabMakli&quot;/&gt;

سنڌ جي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ راشديءَ، [[نبي بخش خان بلوچ]] ۽ ٻين محققن جي ڪم کي مقامي تاريخي روايت جي تعمير ۾ اهم قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Speakers eulogise eminent historian’s work on Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/1900690
 |work=Dawn
 |date=28 مارچ 2025
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== اعزاز ۽ علمي سڃاڻپ ==
راشديءَ جي فارسي مطالعي ۽ تاريخي تحقيق کي پاڪستان کان ٻاهر، خاص طور ايران ۾ پڻ سڃاڻپ ملي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%; padding:7px;&quot; | '''پير حسام الدين راشديءَ جا چونڊ اعزاز'''
! style=&quot;background:#F3E5AB;&quot; | اعزاز
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | ادارو/ملڪ
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | سبب
|-
| '''نشانِ سپاس، درجو اول'''
| [[ايران]]
| فارسي ادب، تاريخ ۽ ثقافتي خدمتون
|-
| '''اعزازي ڊاڪٽريٽ'''
| [[تهران يونيورسٽي]]
| فارسي زبان، ادب ۽ تاريخ بابت علمي خدمتون
|}

ايران طرفان سندس خدمتن جي اعتراف بابت جديد رپورٽون نشانِ سپاس، درجو اول جي تصديق ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Dawn2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2024&quot;/&gt;

== آخري سال ==
زندگيءَ جي آخري سالن ۾ راشدي ڪينسر ۾ مبتلا ٿيو. بيماريءَ باوجود سندس تحقيق ۽ لکڻ جو سلسلو وڏي حد تائين جاري رهيو. علاج لاءِ هو پرڏيهه پڻ ويو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

سندس آخري دور جون يادگيريون ۽ تحريرون بعد ۾ سنڌ جي علمي ۽ ادبي تاريخ بابت اهم مواد بڻيون.

== وفات ==
پير حسام الدين شاهه راشدي '''6 جمادي الثاني 1402هه، مطابق 1 اپريل 1982ع''' تي [[ڪراچي]] ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 70 سال هئي.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس وصيت موجب مڙهه [[ٺٽو|ٺٽي]] آندو ويو ۽ تاريخي [[مڪلي قبرستان]] ۾ مشهور عالم [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]] جي مزار جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

[[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|ساڄو|تاريخي [[مڪلي قبرستان]]، جتي راشدي دفن ٿيل آهي.]]

== وفات کان پوءِ علمي ورثو ==
راشديءَ جي وفات کان پوءِ سندس ڪم تي ڪيترائي خاص نمبر، ڪتاب، مقالا ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. ٽه ماهي ''مهراڻ'' سندس ياد ۾ '''حسام الدين راشدي نمبر''' پڻ جاري ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ادبي%20بورڊ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس تاريخي خدمتن تي سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ پي ايڇ ڊي سطح تي به تحقيق ڪئي وئي، جڏهن تہ سندس سوانح ۽ علمي ڪارنامن بابت ڪيترائي الڳ ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

سنڌ يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ ۾ هڪ آڊيٽوريم سندس نالي سان منسوب آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Women’s Mushaira held at Sindh varsity
 |url=https://www.dawn.com/news/238737
 |work=Dawn
 |date=23 مارچ 2007
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هر سال سندس ورسيءَ جي موقعي تي مڪليءَ ۾ اديب، محقق ۽ تاريخدان گڏ ٿي سندس علمي خدمتن کي ياد ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn2024&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|[[مڪلي قبرستان]]، راشديءَ جي تاريخي تحقيق جو اهم ميدان
File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|مڪليءَ ۾ ترخان دور جو مقبرو؛ ترخان دور راشديءَ جي اهم تحقيقي موضوعن مان هو
File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان، جتي راشدي دفن ٿيل آهي
File:Makli Thatta Sindh Pakistan 06112010047.jpg|مڪليءَ جي تاريخي پٿر جي ڪاريگري
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[پير علي محمد راشدي]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[عمر بن محمد دائودپوٽو]]
* [[ميرزا قليچ بيگ]]
* [[محمد ابراهيم جويو]]
* [[اينيمري شمل]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
* [[مڪلي قبرستان]]
* [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]
* [[مير محمد معصوم بکري]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=دراني |first=محمد محسن الدين |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو |publisher=سيد لطافت علي بلوري |location=ڪراچي |year=1993 |pages=313–323 |language=ur}}
* پير حسام الدين راشدي، ''هو ڏوٿي هو ڏينهن''.
* پير حسام الدين راشدي، ''مير محمد معصوم بکري''، سنڌي ادبي بورڊ.
* مير علي شير قانع ٺٽوي، ''مڪلي نامو''، تصحيح ۽ حواشي: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ.
* ميرڪ يوسف، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، تصحيح ۽ تدوين: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ.
* ''مهراڻ: پير حسام الدين راشدي نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ.
* صباح الدين عبدالرحمان، ''پير حسام الدين راشدي اور ان کے علمی کارنامے''.

{{DEFAULTSORT:راشدي، حسام الدين}}
[[زمرو:1911ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1982ع ۾ وفات]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا تاريخدان]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخدان]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي صحافي]]
[[زمرو:سنڌي نثر نويس]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:اردو محقق]]
[[زمرو:پاڪستاني تاريخدان]]
[[زمرو:پاڪستاني محقق]]
[[زمرو:پاڪستاني صحافي]]
[[زمرو:پاڪستاني سوانح نگار]]
[[زمرو:پاڪستاني ماھر سنڌيات]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:رتيديري تعلقي جا ماڻهو]]
[[زمرو:مڪلي قبرستان ۾ دفن ٿيل]]</text>
      <sha1>fbwymfajgdomyqzii4w17xkcpst7oi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416957</id>
      <parentid>416956</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34229" sha1="5han5643qeyug3sem7doz82tywmjh94" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي تاريخدان، محقق، اديب ۽ صحافي (1911ع–1982ع)}}


{{Infobox writer
| name              = پير حسام الدين راشدي
| image             =
| image_size        = 220px
| caption           =
| birth_name        = سيد حسام الدين شاهه راشدي
| pseudonym         = فدائي
| birth_date        = {{birth date|1911|9|20}}
| birth_place       = ڳوٺ بهمڻ، نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date        = {{death date and age|1982|4|1|1911|9|20}}
| death_place       = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place     = [[مڪلي قبرستان]]، [[ٺٽو]]
| occupation        = [[تاريخدان]]، [[محقق]]، [[صحافي]]، مصنف، مرتب، سوانح نگار
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، انگريزي
| nationality       = پاڪستاني
| subject           = سنڌ جي تاريخ، فارسي مخطوطا، تذڪرا، سوانح، آثار قديمه
| notableworks      = ''مڪلي نامو''&lt;br /&gt;''مير محمد معصوم بکري''&lt;br /&gt;''هو ڏوٿي هو ڏينهن''&lt;br /&gt;''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون''&lt;br /&gt;''تاريخ مظهر شاهجهاني''
| relatives         = [[پير علي محمد راشدي]] (وڏو ڀاءُ)
| awards            = نشانِ سپاس، درجو اول ([[ايران]])
}}

'''پير حسام الدين شاهه راشدي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Hussamuddin Rashidi}} ('''26 رمضان 1329هه''' / '''20 سيپٽمبر 1911ع''' – '''6 جمادي الثاني 1402هه''' / '''1 اپريل 1982ع''') سنڌ جو تاريخدان، محقق، صحافي، اديب، سوانح نگار ۽ سنڌي، اردو ۽ فارسي ادب جو عالم هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير حسام الدين راشدي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20حسام%20الدين%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;&gt;{{cite web
 |last=سنائي
 |first=محمد حبيب
 |title=Syed Hussamuddin Rashidi – A Devotee of Sindh History
 |url=https://sindhcourier.com/syed-hussamuddin-rashidi-a-devotee-of-sindh-history/
 |website=Sindh Courier
 |date=19 سيپٽمبر 2023
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ جو خاص علمي ميدان [[سنڌ جي تاريخ]]، فارسي تاريخي مخطوطا، تذڪرا، ڪتبا، سوانح، تاريخي جاگرافي ۽ آثار قديمه هئا. هن سنڌ جي تاريخ سان لاڳاپيل ڪيترن فارسي ماخذن کي ڳولي، مختلف نسخن سان ڀيٽي، تصحيح، تدوين، مقدمن ۽ تفصيلي حاشين سان شايع ڪرايو. ان ڪري سندس علمي ڪم سنڌ جي وچئين ۽ اوائلي جديد دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;PunjabMakli&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Comparative Study of Reading offered by various authors / scholars of Epigraphs of Makli
 |url=https://pu.edu.pk/images/journal/HistoryPStudies/PDF_Files/05_v38_2_2025.pdf
 |journal=Journal of History and Pakistan Studies
 |volume=38
 |issue=2
 |year=2025
 |publisher=University of the Punjab
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هو نامياري صحافي، سياستدان، اديب ۽ سفارتڪار [[پير علي محمد راشدي]] جو ننڍو ڀاءُ هو. ٻنهي ڀائرن ويهين صديءَ جي سنڌ جي صحافت، ادب ۽ علمي زندگيءَ تي نمايان اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
پير حسام الدين شاهه راشدي '''26 رمضان 1329هه، مطابق 20 سيپٽمبر 1911ع''' تي ضلعي لاڙڪاڻي جي [[رتوديرو تعلقو|رتيديري تعلقي]] ۾ نصرت ريلوي اسٽيشن ڀرسان راشدي خاندان جي ڳوٺ '''بهمڻ''' ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; سندس والد '''سيد محمد حامد شاهه راشدي''' هو.

سندس خاندان سنڌ جي معروف راشدي سادات خاندان سان تعلق رکندو هو. سندس وڏو ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] اڳتي هلي صحافي، سياستدان، وفاقي وزير ۽ پاڪستان جو سفارتڪار ٿيو.

محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ حسام الدين راشديءَ جي خاندان، سندس علمي ذوق، مطالعي ۽ سنڌ جي علمي روايت سان تعلق جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rashidi&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |publisher=سيد لطافت علي بلوري
 |location=ڪراچي
 |year=1993
 |language=ur
 |pages=313–323
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ شاعري پڻ ڪئي ۽ '''فدائي''' تخلص استعمال ڪندو هو. بعد ۾ سندس بنيادي دلچسپي شاعريءَ بدران تاريخ، تحقيق، صحافت ۽ مخطوطات ڏانهن منتقل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تعليم ۽ خودمطالعو ==
راشديءَ جي باقاعدي رسمي تعليم محدود رهي. هن ابتدائي تعليم مولوي محمد سومار ڊکڻ وٽ ورتي ۽ پوءِ مولوي محمد الياس پنهور ۽ مولوي سيد علي شاهه لڪياريءَ کان پڙهيو. سنڌيءَ جا ابتدائي درجا ۽ فارسيءَ ۾ ''سڪندرنامي'' تائين تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ نصرت ريلوي اسٽيشن جي ريلوي ماستر کان خانگي نموني انگريزي سکڻ شروع ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس علمي تربيت جو اصل ذريعو پوءِ مسلسل خودمطالعو بڻيو. ڪتابن، اخبارن، تاريخي دستاويزن، فارسي مخطوطن ۽ عالمن سان صحبت وسيلي هن سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ تي وڏي دسترس حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rashidi&quot;/&gt;

درانيءَ جي بيان موجب راشديءَ جي شخصيت ۾ مطالعي جي غيرمعمولي دلچسپي ننڍپڻ کان موجود هئي ۽ اڳتي هلي سندس ذاتي ڪتابن ۽ تاريخي ماخذن سان وابستگي سندس علمي ڪم جو بنياد بڻي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rashidi&quot;/&gt;

== شروعاتي ادبي سرگرميون ==
راشدي ننڍي عمر ۾ ئي لکڻ ڏانهن مائل ٿيو. تقريباً چوڏهن سالن جي عمر ۾ هن '''فدائي الراشدي''' جي نالي سان شاعري ۽ ادبي لکڻيون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

شروعاتي دور ۾ سندس دلچسپي شاعري، افسانوي نثر ۽ صحافت ۾ هئي، پر وقت سان تاريخ ۽ تحقيق سندس بنيادي علمي ميدان بڻجي ويا.

== صحافتي زندگي ==
راشديءَ جي عملي زندگيءَ جي شروعات صحافت سان ٿي. سنڌيانا موجب '''1926ع''' ۾ هن شڪارپور ڀرسان نڪرندڙ اخبار ''جاڳڻ'' جي عيوضيءَ طور صحافت ۾ قدم رکيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1929ع ڌاري هو رسالي ''المنار'' سان لاڳاپيل رهيو ۽ ''پيغام'' جو نمائندو پڻ ٿيو. 1930ع ڌاري سکر مان نڪرندڙ ''سنڌ زميندار'' اخبار سان وابسته ٿيو ۽ 1930ع کان 1934ع تائين ان جي ادارت سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1934ع کان 1937ع تائين هو پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] سان گڏ ''ستاره سنڌ'' اخبار سان وابسته رهيو. ان کان سواءِ ''الراشد''، ''الوحيد'' ۽ ''قرباني'' سان به سندس صحافتي تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;Journalism&quot;&gt;{{cite web
 |last1=لغاري
 |first1=محمد علي
 |last2=ڪابورو
 |first2=نصرالله
 |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi
 |website=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

1945ع جي آخر کان 1946ع تائين ''قرباني'' اخبار ۾ پڻ سندس اهم ڪردار رهيو. ان اخبار ۾ ڪيترائي مضمون ۽ ايڊيٽوريل سندس نالي کان سواءِ پڻ ڇپيا.&lt;ref name=&quot;Journalism&quot;/&gt;

صحافت راشديءَ لاءِ رڳو خبرن جي دنيا نه رهي؛ هن تاريخ، ادب، ٻولي، سياسي تاريخ، ثقافت ۽ شخصيتن بابت مواد کي به صحافت جو حصو بڻايو.

== تحقيق ڏانهن مڪمل رخ ==
ورهاڱي کان پوءِ راشدي ڪراچيءَ ۾ مستقل رهائش اختيار ڪئي ۽ آهستي آهستي روزاني صحافت کان پري ٿي پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو تاريخي تحقيق، فارسي مطالعي، مخطوطن جي تدوين ۽ علمي ادارن لاءِ وقف ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

سندس تحقيق جو بنيادي اصول اصل تاريخي ماخذن تائين پهچڻ هو. هو پراڻن فارسي مخطوطن، تذڪرن، ڪتبن، قبرن، تاريخي عمارتن، نسب نامن ۽ ٻين بنيادي ذريعن کي گڏ ڪري مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪندو هو.

== سنڌ جي تاريخ نويسي ==
راشديءَ جي تاريخي ڪم جو سڀ کان وڏو حصو ان دور سان لاڳاپيل آهي جڏهن سنڌ جي سرڪاري ۽ علمي تاريخ جو وڏو رڪارڊ فارسيءَ ۾ لکيو ويندو هو. هن خاص طور سمن کان پوءِ ارغون، ترخان ۽ مغل دور جي تاريخ سان لاڳاپيل فارسي متنن تي ڪم ڪيو.

محقق ايم. ايڇ. پنهور جي جائزي موجب راشديءَ جي تدوين ڪيل ڪيترن بنيادي فارسي تاريخي متنن جو زمانو تقريباً سورهين کان ارڙهين صديءَ تائين پکڙيل آهي؛ ان ڪري سندس ڪم خاص طور سنڌ جي 1500ع کان 1750ع واري تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

راشديءَ جي تدوين جو طريقو رڳو پراڻي متن کي ٻيهر ڇپائڻ تائين محدود نه هو. هو مختلف قلمي نسخا ڀيٽيندو، اختلاف درج ڪندو، شخصيتن جي سڃاڻپ ڪندو، تاريخن جي تصحيح ڪندو ۽ ڊگها تحقيقي حاشيا شامل ڪندو هو.

== مڪليءَ تي تحقيق ==
[[File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|thumb|ساڄو|[[مڪلي قبرستان]]؛ راشديءَ جي تاريخي ۽ ڪتباتي تحقيق جو اهم مرڪز.]]

راشديءَ جي سڀ کان مشهور علمي منصوبن مان هڪ [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي ''مڪلي نامي'' جي تصحيح ۽ حاشيه نويسي هئي. سنڌي ادبي بورڊ موجب راشديءَ جي تصحيح ۽ حاشين سان شايع ٿيل ڪتاب '''1,040 صفحن''' ۽ '''135 تصويرن''' تي مشتمل هو.&lt;ref name=&quot;Makli&quot;&gt;{{cite web
 |title=مڪلي نامو
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/08/21/%D9%85%DA%AA%D9%84%D9%8A-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

اصل ''مڪلي نامو'' مير علي شير قانع جو نسبتاً مختصر متن هو، پر راشديءَ ان سان وسيع تحقيقي حاشيا، تاريخي وضاحتون، ڪتبن جون پڙهڻيون، سوانحي معلومات ۽ تصويري مواد شامل ڪيو.

[[File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|thumb|کاٻو|مڪليءَ ۾ ترخان دور جو مقبرو؛ ترخان دور راشديءَ جي تاريخي تحقيق جي اهم موضوعن مان هو.]]

هن مڪليءَ جي قبرن ۽ عمارتن تي موجود فارسي ۽ عربي ڪتبن کي پڙهڻ، انهن جون تاريخون طئي ڪرڻ ۽ انهن کي تاريخي شخصيتن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. جديد علمي تحقيق ۾ به مڪليءَ جي ڪتبن بابت راشديءَ جون پڙهڻيون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PunjabMakli&quot;/&gt;

== سنڌ جو فارسي علمي ورثو ==
سنڌ جي فارسي علمي ورثي کي محفوظ ڪرڻ راشديءَ جي تحقيق جو بنيادي حصو هو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي رڪارڊ موجب هن ڪيترائي اهم فارسي متن مرتب ۽ تصحيح ڪيا، جن ۾ ''مقالات الشعراء''، ''تڪمله مقالات الشعراء''، ''مثنوي چنيسر نامو''، ''مثنوي مظهر الآثار''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، ''ترخان نامو'' ۽ ''هشت بهشت'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SABList&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست
 |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ جو مقصد اهڙن فارسي ماخذن کي جديد محققن جي پهچ ۾ آڻڻ هو، جيڪي ان کان اڳ اڻڇپيل قلمي نسخن يا محدود ڪتب خانن تائين محدود هئا.

== مقالات الشعراء ==
[[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جو ''مقالات الشعراء'' سنڌ جي فارسي شاعرن ۽ ادبي شخصيتن جو اهم تذڪرو آهي. راشديءَ ان جي قلمي نسخن جي مقابلي کان پوءِ تصحيح ۽ تدوين ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ ان کي 1957ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;SABList&quot;/&gt;

ان ڪتاب تي سندس حاشين ۽ اضافن سنڌ جي فارسي ادبي تاريخ بابت ڪيترن شاعرن ۽ شخصيتن جي سوانحي معلومات کي محفوظ ڪيو.

== تاريخ مظهر شاهجهاني ==
راشديءَ [[ميرڪ يوسف]] جي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي به تصحيح ۽ تحقيقي مقدمي سان مرتب ڪيو. ڪتاب 1962ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SABHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=History
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/10/25/history-2/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي متن مغل دور جي سنڌ جي انتظام، سماج ۽ سياسي حالتن بابت اهم بنيادي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.

== مير محمد معصوم بکري ==
[[مير محمد معصوم بکري]] راشديءَ جي ڊگهي تحقيق جو ٻيو اهم موضوع هو. هن معصوم بکريءَ جي تاريخ نويسي، سفارتي زندگي، فارسي ادب، خطاطي ۽ هندستان ۽ ايران ۾ موجود سندس ڪتبن بابت مواد گڏ ڪيو.

سندس ڪتاب ''مير محمد معصوم بکري'' 1979ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; ڪتاب ۾ مير معصوم جي سوانح سان گڏ سندس دور جي سنڌ ۽ مغل سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي مواد پڻ شامل آهي.

== سنڌي ادبي بورڊ ==
راشديءَ جو [[سنڌي ادبي بورڊ]] سان گهرو علمي تعلق رهيو. 1951ع ۾ بورڊ جي نئين سر تنظيم کان پوءِ هو ان جو ميمبر بڻيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور تائين بورڊ جي علمي منصوبن سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

'''1957ع''' ۾ هو شمس العلماءَ [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] سان گڏ ٽه ماهي ''مهراڻ'' جو ايڊيٽر رهيو.&lt;ref name=&quot;SABHistory&quot;/&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي ڪيترن فارسي ۽ سنڌي تاريخي ڪتابن جي اشاعت، قلمي نسخن جي فراهمي ۽ علمي نظرثانيءَ ۾ به راشديءَ جو ڪردار رهيو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

== ٻين علمي ادارن سان وابستگي ==
راشدي پاڪستان جي ڪيترن علمي ۽ ثقافتي ادارن سان لاڳاپيل رهيو. مختلف وقتن تي هو لياقت نيشنل لائبريريءَ جي صلاحڪاري ڪميٽي، نيشنل ميوزيم سان لاڳاپيل ڪميٽي، ڪراچي يونيورسٽيءَ جي اڪيڊمڪ ڪائونسل، سنڌ يونيورسٽيءَ جي سينيٽ ۽ سينڊيڪيٽ ۽ پنجاب يونيورسٽيءَ جي ريسرچ سوسائٽي آف پاڪستان سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2021&quot;&gt;{{cite news
 |title=Multilingual historian Pir Hussamuddin Rashidi remembered on 39th death anniversary
 |url=https://www.dawn.com/news/1615865
 |work=Dawn
 |date=2 اپريل 2021
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هو [[انجمن ترقي اردو]] سان به ڊگهي عرصي تائين علمي طور لاڳاپيل رهيو. 1967ع ۾ انجمن جي رسالي ''اردو'' جي ادارت سان سندس وابستگي جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Journalism&quot;/&gt;

فارسي رسالي ''پارس'' جي ادارت به سندس علمي سرگرمين ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Journalism&quot;/&gt;

== اردو ادب ۽ ٻوليءَ بابت ڪم ==
راشديءَ جو علمي ڪم رڳو سنڌي ۽ فارسيءَ تائين محدود نه هو. هن اردوءَ ۾ سنڌ جي تاريخ، فارسي شاعرن، سنڌي عالمن ۽ سنڌ ۽ اردو جي تاريخي لاڳاپن بابت پڻ لکيو.

محمد محسن الدين درانيءَ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ راشديءَ جي اردوءَ سان تعلق ۽ سنڌ جي علمي ۽ صوفي روايت کي اردو پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ سندس ڪم کي خاص اهميت ڏني آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rashidi&quot;/&gt;

راشديءَ جي اردو تصنيف ''سنڌي ادب'' سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ جو مختصر جائزو آهي. بعد ۾ ان جو سنڌي ترجمو پڻ شايع ٿيو.

== علمي سفر ==
راشديءَ تاريخي مواد جي ڳولا، علمي ڪانفرنسن ۽ ثقافتي رابطن لاءِ ڪيترن ملڪن جا دورا ڪيا. سندس سفرن ۾ ايران، افغانستان، عراق، شام، لبنان، مصر، برطانيا، سوويت يونين، چين ۽ آمريڪا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2021&quot;/&gt;

انهن سفرن دوران هن مختلف ڪتب خانن، آرڪائيوز ۽ علمي ادارن مان سنڌ ۽ فارسي ادب سان لاڳاپيل مواد ڏٺو ۽ عالمن سان رابطا قائم ڪيا.

== ايران سان علمي لاڳاپا ==
فارسي ٻولي ۽ ادب تي راشديءَ جي ڪم سبب سندس ايران جي علمي حلقن سان گهرا تعلقات قائم ٿيا. هن پاڪستان ۽ ايران جي علمي ۽ ثقافتي لاڳاپن کي وڌائڻ ۾ پڻ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DawnIran&quot;&gt;{{cite news
 |title=Pir Hussam’s contribution to literature recalled
 |url=https://www.dawn.com/news/325975
 |work=Dawn
 |date=19 آڪٽوبر 2008
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ايراني حڪومت کيس فارسي ادب ۽ تاريخ بابت خدمتن جي اعتراف ۾ '''نشانِ سپاس، درجو اول''' عطا ڪيو. بعد ۾ [[تهران يونيورسٽي]] پڻ کيس اعزازي ڊاڪٽريٽ ڏني.&lt;ref name=&quot;Dawn2022&quot;&gt;{{cite news
 |title=Polyglot historian Pir Hussamuddin Rashidi remembered
 |url=https://www.dawn.com/news/1682909
 |work=Dawn
 |date=2 اپريل 2022
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== اينيمري شمل سان علمي لاڳاپا ==
جرمن اسلاميات دان ۽ مستشرق [[اينيمري شمل]] سان راشديءَ جا گهرا علمي لاڳاپا هئا. ٻنهي وچ ۾ سنڌ، تصوف، فارسي ادب ۽ اسلامي ثقافت بابت خط و ڪتابت ۽ علمي مواد جي ڏي وٺ ٿيندي رهي.

شمل پنهنجي ڪتاب ''Pain and Grace'' کي راشديءَ سان علمي تعلق جي اعتراف طور سندس نالي منسوب ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

راشدي ۽ شمل جي خط و ڪتابت بعد ۾ پاڻ هڪ اهم آرڪائيوي ماخذ بڻجي وئي. سندن خطن ۽ دستاويزن کي محفوظ ۽ علمي طور شايع ڪرڻ جي ضرورت تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2024&quot;&gt;{{cite news
 |title=Homage paid to Pir Hussamuddin Rashidi on 42nd death anniversary
 |url=https://www.dawn.com/news/1825132
 |work=Dawn
 |date=2 اپريل 2024
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي ڪتب خانو ۽ محققن جي مدد ==
راشديءَ وٽ تاريخ، فارسي ادب ۽ سنڌ بابت ناياب ڪتابن ۽ مخطوطن جو وڏو ذاتي مجموعو موجود هو. سندس ڪراچيءَ واري گهر جي مطالعي واري ڪمري ۽ لائبريريءَ مان ڪيترن ملڪي ۽ پرڏيهي محققن فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

محقق ايم. سليم اختر پنهنجي سنڌ بابت تحقيق دوران راشديءَ جي ذاتي لائبريريءَ کي ناياب تاريخي ماخذن جي لحاظ کان غيرمعمولي مجموعو قرار ڏنو. راشدي ٻين محققن کي پنهنجا ڪتاب، مخطوطا ۽ تحقيقاتي نوٽ استعمال ڪرڻ ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ تدوينون ==
راشديءَ جي لکيل، مرتب ڪيل، تصحيح ڪيل ۽ نظرثاني ڪيل ڪتابن جي صحيح انگ بابت مختلف ماخذن ۾ فرق آهي. جديد رپورٽن ۾ سندس علمي ڪم جو انگ لڳ ڀڳ '''50 ڪتاب''' ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ ڪجهه ڪتابياتي مطالعا لکيل، مرتب ڪيل، نظرثاني ڪيل ۽ نگراني هيٺ تيار ٿيل ڪم کي گڏ ڪري 60 کان وڌيڪ عنوان ٻڌائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right; border:1px solid #aaa;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D; color:white; font-size:120%; padding:8px;&quot; | '''پير حسام الدين راشديءَ جون چونڊ تصنيفون ۽ تدوينون'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E8E0F0;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#FBE5D6;&quot; | ٻولي
|-
| 1939ع
| ''اسلامي ڪتب خانو''
| ترجمو
| سنڌي
|-
| 1952ع
| ''سنڌي ادب''
| ادبي تاريخ
| اردو
|-
| 1956ع
| ''مهراڻ جون موجون''
| چونڊ ۽ ترتيب
| سنڌي
|-
| 1957ع
| ''مثنوي چنيسر نامو''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1957ع
| ''مقالات الشعراء''
| تصحيح، تدوين ۽ حاشيا
| فارسي
|-
| 1957ع
| ''مثنوي مظهر الآثار''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1958ع
| ''تڪمله مقالات الشعراء''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1961ع
| ''تذڪره اميرخاني''
| تاريخي تحقيق
| سنڌي
|-
| 1962ع
| ''تاريخ مظهر شاهجهاني''
| تصحيح، مقدمو ۽ حاشيا
| فارسي
|-
| 1963ع
| ''هشت بهشت''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1964ع
| ''ترخان نامو''
| تصحيح ۽ حاشيا
| فارسي
|-
| 1964ع
| ''منشور الوصيت و دستور الحڪومت''
| تدوين
| فارسي
|-
| 1965ع
| ''ماڪ ڀنا رابيل''
| مضمونن جي چونڊ
| سنڌي
|-
| 1967ع
| ''مڪلي نامو''
| تصحيح، مقدمو ۽ وسيع حاشيا
| فارسي/سنڌي
|-
| 1967ع
| ''مرزا عيسيٰ ترخان''
| تاريخي تحقيق
| سنڌي
|-
| 1967ع
| ''حديقة الاولياء''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1967ع
| ''هفت مقاله''
| تحقيق
| اردو/فارسي
|-
| 1967ع–1969ع
| ''تذڪره شعراءِ ڪشمير''
| تحقيق ۽ تدوين
| اردو/فارسي
|-
| 1969ع
| ''دود چراغ محفل''
| ادبي تحقيق
| اردو
|-
| 1970ع
| ''مرزا غازي بيگ ترخان ۽ سندس بزم ادب''
| تاريخي ۽ ادبي تحقيق
| اردو
|-
| 1971ع
| ''تحفة الڪرام''
| تصحيح ۽ تدوين
| فارسي
|-
| 1974ع
| ''تذڪره مشاهير سنڌ''
| ترتيب، مقدمو ۽ حاشيا
| سنڌي
|-
| 1977ع
| ''هو ڏوٿي هو ڏينهن''
| يادگيريون ۽ تاريخي خاڪا
| سنڌي
|-
| 1979ع
| ''مير محمد معصوم بکري''
| سوانح ۽ تاريخي تحقيق
| سنڌي
|-
| 1981ع
| ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون''
| مضمون ۽ مقالا
| سنڌي
|}

سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرستن ۾ سندس ڪيترن فارسي ڪتابن جي تدوين ۽ تصحيح جو باقاعدي رڪارڊ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SABList&quot;/&gt;

== هو ڏوٿي هو ڏينهن ==
''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' راشديءَ جي آخري دور جي اهم سنڌي نثري تصنيفن مان آهي. ڪتاب ۾ سندس ذاتي يادگيرين سان گڏ سنڌ جي ڪيترين علمي، ادبي ۽ سماجي شخصيتن جا خاڪا محفوظ آهن.

هي ڪتاب خالص سياسي تاريخ بدران شخصي مشاهدي، يادگيري ۽ سنڌ جي ويهين صديءَ جي علمي ماحول جو به ماخذ آهي.

== تحقيقي طريقو ۽ اثر ==
راشديءَ جي ڪم جي اهميت جو هڪ سبب سندس ماخذياتي طريقو هو. هن تاريخي بيان کي ممڪن حد تائين اصل قلمي نسخي، ڪتبي، تاريخي متن يا معاصر دستاويز سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

مڪليءَ جي ڪتبن بابت 2025ع جي هڪ علمي تقابلي مطالعي ۾ راشديءَ جي پڙهڻين کي ٻين محققن جي پڙهڻين سان باقاعدي ڀيٽيو ويو آهي، جنهن مان سندس ڪتباتي ڪم جو جديد تحقيق ۾ جاري استعمال ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;PunjabMakli&quot;/&gt;

سنڌ جي جديد تاريخ نويسيءَ ۾ راشديءَ، [[نبي بخش خان بلوچ]] ۽ ٻين محققن جي ڪم کي مقامي تاريخي روايت جي تعمير ۾ اهم قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Speakers eulogise eminent historian’s work on Sindh
 |url=https://www.dawn.com/news/1900690
 |work=Dawn
 |date=28 مارچ 2025
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== اعزاز ۽ علمي سڃاڻپ ==
راشديءَ جي فارسي مطالعي ۽ تاريخي تحقيق کي پاڪستان کان ٻاهر، خاص طور ايران ۾ پڻ سڃاڻپ ملي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214; color:white; font-size:115%; padding:7px;&quot; | '''پير حسام الدين راشديءَ جا چونڊ اعزاز'''
! style=&quot;background:#F3E5AB;&quot; | اعزاز
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | ادارو/ملڪ
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | سبب
|-
| '''نشانِ سپاس، درجو اول'''
| [[ايران]]
| فارسي ادب، تاريخ ۽ ثقافتي خدمتون
|-
| '''اعزازي ڊاڪٽريٽ'''
| [[تهران يونيورسٽي]]
| فارسي زبان، ادب ۽ تاريخ بابت علمي خدمتون
|}

ايران طرفان سندس خدمتن جي اعتراف بابت جديد رپورٽون نشانِ سپاس، درجو اول جي تصديق ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Dawn2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2024&quot;/&gt;

== آخري سال ==
زندگيءَ جي آخري سالن ۾ راشدي ڪينسر ۾ مبتلا ٿيو. بيماريءَ باوجود سندس تحقيق ۽ لکڻ جو سلسلو وڏي حد تائين جاري رهيو. علاج لاءِ هو پرڏيهه پڻ ويو.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

سندس آخري دور جون يادگيريون ۽ تحريرون بعد ۾ سنڌ جي علمي ۽ ادبي تاريخ بابت اهم مواد بڻيون.

== وفات ==
پير حسام الدين شاهه راشدي '''6 جمادي الثاني 1402هه، مطابق 1 اپريل 1982ع''' تي [[ڪراچي]] ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 70 سال هئي.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس وصيت موجب مڙهه [[ٺٽو|ٺٽي]] آندو ويو ۽ تاريخي [[مڪلي قبرستان]] ۾ مشهور عالم [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]] جي مزار جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

[[File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|ساڄو|تاريخي [[مڪلي قبرستان]]، جتي راشدي دفن ٿيل آهي.]]

== وفات کان پوءِ علمي ورثو ==
راشديءَ جي وفات کان پوءِ سندس ڪم تي ڪيترائي خاص نمبر، ڪتاب، مقالا ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. ٽه ماهي ''مهراڻ'' سندس ياد ۾ '''حسام الدين راشدي نمبر''' پڻ جاري ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ادبي%20بورڊ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس تاريخي خدمتن تي سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ پي ايڇ ڊي سطح تي به تحقيق ڪئي وئي، جڏهن تہ سندس سوانح ۽ علمي ڪارنامن بابت ڪيترائي الڳ ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن.&lt;ref name=&quot;Sanai2023&quot;/&gt;

سنڌ يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ ۾ هڪ آڊيٽوريم سندس نالي سان منسوب آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Women’s Mushaira held at Sindh varsity
 |url=https://www.dawn.com/news/238737
 |work=Dawn
 |date=23 مارچ 2007
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هر سال سندس ورسيءَ جي موقعي تي مڪليءَ ۾ اديب، محقق ۽ تاريخدان گڏ ٿي سندس علمي خدمتن کي ياد ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Dawn2024&quot;/&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:PK Thatta asv2020-02 img14 Makli Necropolis.jpg|[[مڪلي قبرستان]]، راشديءَ جي تاريخي تحقيق جو اهم ميدان
File:Tomb of Nawab Isa Khan Tarkhan Makli Thatta.jpg|مڪليءَ ۾ ترخان دور جو مقبرو؛ ترخان دور راشديءَ جي اهم تحقيقي موضوعن مان هو
File:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|مڪليءَ جو تاريخي قبرستان، جتي راشدي دفن ٿيل آهي
File:Makli Thatta Sindh Pakistan 06112010047.jpg|مڪليءَ جي تاريخي پٿر جي ڪاريگري
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[پير علي محمد راشدي]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[عمر بن محمد دائودپوٽو]]
* [[ميرزا قليچ بيگ]]
* [[محمد ابراهيم جويو]]
* [[اينيمري شمل]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]
* [[مڪلي قبرستان]]
* [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]
* [[مير محمد معصوم بکري]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=دراني |first=محمد محسن الدين |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو |publisher=سيد لطافت علي بلوري |location=ڪراچي |year=1993 |pages=313–323 |language=ur}}
* پير حسام الدين راشدي، ''هو ڏوٿي هو ڏينهن''.
* پير حسام الدين راشدي، ''مير محمد معصوم بکري''، سنڌي ادبي بورڊ.
* مير علي شير قانع ٺٽوي، ''مڪلي نامو''، تصحيح ۽ حواشي: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ.
* ميرڪ يوسف، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، تصحيح ۽ تدوين: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ.
* ''مهراڻ: پير حسام الدين راشدي نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ.
* صباح الدين عبدالرحمان، ''پير حسام الدين راشدي اور ان کے علمی کارنامے''.

{{DEFAULTSORT:راشدي، حسام الدين}}
[[زمرو:1911ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1982ع ۾ وفات]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا تاريخدان]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخدان]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي صحافي]]
[[زمرو:سنڌي نثر نويس]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:اردو محقق]]
[[زمرو:پاڪستاني تاريخدان]]
[[زمرو:پاڪستاني محقق]]
[[زمرو:پاڪستاني صحافي]]
[[زمرو:پاڪستاني سوانح نگار]]
[[زمرو:پاڪستاني ماھر سنڌيات]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:رتيديري تعلقي جا ماڻهو]]
[[زمرو:مڪلي قبرستان ۾ دفن ٿيل]]</text>
      <sha1>5han5643qeyug3sem7doz82tywmjh94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي محمد راشدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2952</id>
    <revision>
      <id>416952</id>
      <parentid>345323</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24976" sha1="9zdxphzfdtuvt0d9wfcemo1tptpiqm1" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي سياستدان، صحافي، اديب، سفارتڪار ۽ مصنف}}
{{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Ali Muhammad Rashidi}}

{{Infobox writer
| name = پير علي محمد راشدي
| image =
| imagesize = 180px
| caption =
| pseudonym =
| birth_name = سيد علي محمد شاهه راشدي
| birth_date = {{birth date|1905|08|05}}ع
| birth_place = ڳوٺ بهمڻ، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{death date and age|1987|03|14|1905|08|05}}ع
| death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| occupation = [[سياستدان]]، [[صحافي]]، [[اديب]]، [[سفارتڪار]]، مصنف
| nationality = برطانوي هندستاني، پاڪستاني
| citizenship = {{جهنڊو|پاڪستان}} [[پاڪستان]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]
| fields = [[نثر]]، [[صحافت]]، سياست
| genre = يادگيريون، [[تاريخ]]، [[سياسيات]]، [[صحافت]]، سفرنامو
| notableworks = ''اُهي ڏينهن اُهي شينهن''&lt;br/&gt;''فرياد سنڌ''&lt;br/&gt;''روداد چمن''&lt;br/&gt;''چين جي ڊائري''
| spouse = [[ممتاز راشدي]]
| relatives = [[پير حسام الدين راشدي]] (ڀاءُ)
| awards = آرڊر آف سيڪا تونا ([[فلپائن]])
}}

'''پير علي محمد شاهه راشدي''' ('''12 جمادي الثاني 1323هه / 5 آگسٽ 1905ع''' – '''14 مارچ 1987ع''') [[سنڌ]] جو سياستدان، [[صحافت|صحافي]]، اديب، مصنف، پارليامينٽيرين ۽ [[سفارتڪار]] هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير علي محمد شاھہ راشدي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20علي%20محمد%20شاھہ%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هن ويهين صديءَ دوران سنڌ جي صحافت، سياست ۽ ادب ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. برطانوي دور ۾ هو [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي]] واري تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو ۽ پوءِ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ [[پاڪستان تحريڪ]] ۾ حصو ورتائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هو [[سنڌ اسيمبلي]] ۽ پاڪستان جي مرڪزي مجلس قانون ساز جو ميمبر ۽ سنڌ توڙي وفاقي حڪومت ۾ وزير رهيو. بعد ۾ هن [[فلپائن]] ۽ [[چين]] ۾ پاڪستان جي سفير طور خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;DawnRashdi&quot;&gt;{{cite web
 |title=KARACHI: Seminar on Rashdi brothers
 |url=https://www.dawn.com/news/184364/karachi-seminar-on-rashdi-brothers
 |website=Dawn
 |date=23 مارچ 2006
 |language=en
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هو سنڌ جي نامياري مورخ ۽ فارسي ادب جي محقق [[پير حسام الدين راشدي]] جو وڏو ڀاءُ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
سيد علي محمد شاهه راشدي '''5 آگسٽ 1905ع''' تي ضلعي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتيديري تعلقي]] جي ڳوٺ '''بهمڻ''' ۾ سيد محمد حامد شاهه راشديءَ جي گهر پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{cite book
 |last=سيد
 |first=جي. ايم.
 |author-link=جي ايم سيد
 |title=جنب گذاريم جن سين
 |volume=2
 |edition=ٽيون
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |year=2005
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

جي. ايم. سيد سندس جنم جي تاريخ '''12 جمادي الثاني 1323هه، مطابق 5 آگسٽ 1905ع''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt; هو سنڌ جي مشهور [[راشدي خاندان]] سان تعلق رکندو هو، جيڪو [[پير محمد راشد روضي ڌڻي]] جي اولاد مان آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس ننڍو ڀاءُ [[پير حسام الدين راشدي]] بعد ۾ سنڌ جي تاريخ، فارسي ادب ۽ تحقيق جي ميدان ۾ مشهور ٿيو. راشدي ڀائرن سنڌ جي ادبي ۽ تاريخي تحقيق سان گڏ صحافت ۾ پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تعليم ==
راشديءَ جي باقاعدي اسڪولي ۽ ڪاليجي تعليم محدود هئي. هن ابتدائي تعليم مولوي محمد سومار ۽ مولوي محمد صديق وٽ ورتي. سنڌيءَ جا چار درجا پڙهڻ سان گڏ فارسيءَ ۾ ''سڪندرنامو'' تائين پڙهيو ۽ عربيءَ جي پڻ ڪجهه تعليم ورتائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

ان کان پوءِ انگريزيءَ جي تعليم ماستر محمد رفيق وٽ ۽ پوءِ نصرت ريلوي اسٽيشن جي اسٽيشن ماسٽر وٽ حاصل ڪيائين. رسمي اعليٰ تعليم نه هئڻ باوجود ذاتي مطالعي وسيلي سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزي ادب، تاريخ ۽ سياست جو وسيع مطالعو ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

== صحافتي زندگي ==
راشديءَ ننڍي عمر کان لکڻ شروع ڪيو. 1920ع ڌاري، جڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي، اخبارن ۾ مضمون لکڻ شروع ڪيائين. 1924ع ۾ ڪراچيءَ مان شايع ٿيندڙ ''سنڌ نيوز'' سان سندس باقاعدي صحافتي وابستگي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1924ع ڌاري هن پنهنجي ڳوٺ بهمڻ مان ماهوار رسالو '''''الراشد''''' جاري ڪيو، جيڪو سکر مان ڇپجندو هو. هن رسالي تي [[ابوالڪلام آزاد]] جي ''الهلال'' ۽ ''البلاغ'' جي صحافتي طرز جو اثر هو.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير علي محمد راشدي جون علمي ۽ ادبي خدمتون
 |author=علي امام
 |website=اخبار اردو
 |publisher=اداره فروغ قومي زبان، پاڪستان
 |date=مارچ–اپريل 2013
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

1926ع ڌاري هو شڪارپور جي اخبار ''الحزب'' سان لاڳاپيل ٿيو. مختلف وقتن تي ''الراشد''، ''سنڌ زميندار'' ۽ ٻين اخبارن سان پڻ ڪم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

=== ستاره سنڌ ۽ ٻيون اخبارون ===
1930ع واري ڏهاڪي ۾ راشدي ڀائر سنڌي صحافت ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيا. ''ستاره سنڌ'' پير علي محمد راشدي ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي صحافتي سرگرمين جو اهم حصو هئي؛ پير حسام الدين 1934ع کان 1937ع تائين ان جو ايڊيٽر پڻ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پير حسام الدين راشدي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20حسام%20الدين%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

راشدي 1936ع ۾ ''صبح سنڌ'' سان لاڳاپيل رهيو. 1940ع کان ''مسلم وائيس'' نالي انگريزي هفتيوار اخبار پهرين سکر ۽ پوءِ ڪراچيءَ مان ڪڍيائين، جيڪا 1946ع تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

1945ع جي آخر ڌاري ''قرباني'' اخبار ۽ ان جي پريس شڪارپور مان خريد ڪري ڪراچي آندي وئي. اخبار جي رسمي ايڊيٽري ٻين وٽ رهندي هئي، پر جي. ايم. سيد موجب اهم مضمون ۽ ايڊيٽوريل راشدي لکندو هو. سندس ڪتاب ''فرياد سنڌ'' جو مواد پهرين ''قرباني'' ۾ مضمونن جي صورت ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

1949ع ڌاري هو انگريزي اخبار ''Sindh Observer'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. هن دور ۾ اخبار ۽ ڪراچيءَ جي انگريزي روزاني ''Dawn'' وچ ۾ سياسي ۽ صحافتي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

راشدي آل پاڪستان نيوزپيپرز ايڊيٽرز ڪانفرنس سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ هندستان، مصر ۽ برطانيا ويندڙ صحافتي وفدن ۾ حصو ورتائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

== سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگي ==
راشديءَ جي سياسي زندگيءَ جو شروعاتي اهم موضوع [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي]] هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان هو سنڌ جي جدا صوبائي حيثيت جي مطالبي سان لاڳاپيل رهيو ۽ صحافت ذريعي ان مطالبي جي حمايت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هو [[سنڌ محمدن ايسوسيئيشن]] ۾ پڻ سرگرم رهيو، جنهن جي اڳواڻيءَ ۾ [[شاهنواز ڀٽو|سر شاهنواز ڀٽو]] ۽ ٻين سنڌي مسلمان اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

سنڌ آخرڪار '''1 اپريل 1936ع''' تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان الڳ ٿي هڪ جدا صوبو بڻيو.

== شروعاتي سياسي زندگي ==
راشدي 1924ع ۾ حيدرآباد ۾ سنڌي تعليمي ڪانفرنس ۾ شريڪ ٿيو، جتي سندس ملاقات [[جي ايم سيد]] سان ٿي. بعد ۾ هن '''انجمن سادات راشديه''' قائم ڪئي ۽ ان جي ترجمانيءَ لاءِ ''الراشد'' جاري ڪيائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

1934ع ۾ [[شاهنواز ڀٽو|سر شاهنواز ڀٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ قائم ٿيل سنڌ پيپلز پارٽيءَ سان لاڳاپيل ٿيو. 1936ع ۾ [[عبدالله هارون|سر عبدالله هارون]] ۽ ٻين سان گڏ [[سنڌ اتحاد پارٽي]] جي سرگرمين ۾ حصو ورتائين.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

== مسلم ليگ ۽ پاڪستان تحريڪ ==
1938ع ۾ راشدي [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۾ شامل ٿيو. ساڳئي سال ڪراچيءَ ۾ [[محمد علي جناح]] جي صدارت هيٺ ٿيل مسلم ليگ جي ڪانفرنس جي انتظام ۽ سياسي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. بعد ۾ هو آل انڊيا مسلم ليگ ڪائونسل جو ميمبر، سنڌ صوبائي مسلم ليگ جو سيڪريٽري ۽ مسلم ليگ جي فائننس ۽ فارين ڪميٽين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1939ع–1940ع ۾ هو لاهور ۾ رهيو ۽ مارچ 1940ع ۾ ٿيل آل انڊيا مسلم ليگ جي تاريخي اجلاس جي انتظامن ۾ حصو ورتائين، جنهن ۾ [[پاڪستان جو ٺهراءُ|لاهور ٺهراءُ]] منظور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ راشديءَ کي لاهور ٺهراءَ جي مسودي جي تياريءَ سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ٻين معتبر ذريعن ۾ سندس ڪردار اجلاس جي انتظامن ۽ مسلم ليگ جي تنظيمي سرگرمين تائين واضح طور دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1939ع جي [[مسجد منزل گاهه]] واري تڪرار کان پوءِ قائم ڪيل عدالتي ٽربيونل اڳيان پڻ هن مسلم ليگ جي موقف جي پيروي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1946ع جي گڏيل هندستان جي مرڪزي اسيمبليءَ جي چونڊ ۾ هو مسلم ليگي اميدوار [[يوسف هارون]] جي مقابلي ۾ بيٺو، پر ڪامياب نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سياسي زندگي ==
پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ راشدي سنڌ ۽ وفاقي سياست ۾ سرگرم رهيو. گورنر دين محمد جي دور ۾ هن [[پير پاڳارو|پير پاڳاري]] جي گاديءَ جي بحالي ۽ حرن سان لاڳاپيل ڪجهه پابندين جي خاتمي لاءِ حڪومت سان ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

'''1953ع''' ۾ هو سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ سنڌ ڪابينا ۾ روينيو جو وزير مقرر ٿيو. بعد ۾ صحت، اطلاعات ۽ ٻين کاتن جون ذميواريون پڻ سنڀاليائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

روينيو واري وزارت دوران سنڌ ۾ جاگيرن جي خاتمي سان لاڳاپيل قدمن ۾ سندس ڪردار رهيو. صحت واري کاتي سان وابستگيءَ دوران سنڌ ۾ طبي ۽ صحت جي ادارن جي توسيع سان پڻ سندس نالو ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

1955ع ۾ هو پاڪستان جي مجلس قانون ساز جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ وفاقي حڪومت ۾ اطلاعات ۽ نشريات جو وزير مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== ون يونٽ ==
راشديءَ جي سياسي زندگيءَ جو سڀ کان وڌيڪ تڪراري پاسو [[ون يونٽ]] جي قيام جي حمايت هئي. 1954ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ مان سنڌ کي تجويز ڪيل اولهه پاڪستان جي ون يونٽ ۾ شامل ڪرڻ واري قرارداد منظور ڪرائڻ لاءِ هن [[محمد ايوب کهڙو]] جي حڪومت سان گڏ سرگرم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

[[جي ايم سيد]]، جيڪو ون يونٽ جو سخت مخالف هو، پنهنجي لکڻين ۾ ان تضاد ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته سنڌ کي بمبئيءَ کان جدا ڪرائڻ لاءِ جدوجهد ڪندڙ کهڙو ۽ راشدي بعد ۾ سنڌ کي ون يونٽ ۾ شامل ڪرڻ جا حامي بڻيا.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

ان موقف سبب راشديءَ جو سياسي ورثو سنڌ ۾ تڪراري پڻ رهيو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' به سندس ون يونٽ جي حمايت کي سنڌ ۾ سندس شخصيت بابت سياسي اختلافن جو هڪ اهم سبب ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سفارتي خدمتون ==
1957ع ۾ راشدي مرڪزي مجلس قانون ساز تان استعيفا ڏئي سفارتي خدمت اختيار ڪئي. '''21 سيپٽمبر 1957ع''' تي هو [[فلپائن]] ۾ پاڪستان جو سفير مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt; هن اتي 1961ع تائين پاڪستان جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref name=&quot;DawnRashdi&quot;/&gt;

فلپائن ۾ سفارتي خدمتن جي اعتراف ۾ فلپائن حڪومت کيس '''[[آرڊر آف سيڪا تونا]]''' سان نوازيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

'''1961ع''' ۾ کيس [[چين]] ۾ پاڪستان جو سفير مقرر ڪيو ويو. چين ۾ سندس سفارتي دور پاڪستان ۽ چين جي لاڳاپن جي شروعاتي اهم مرحلي سان ٺهڪي اچي ٿو. ان عرصي ۾ هن چيني قيادت سان رابطا رکيا ۽ پاڪستان–چين سرحدي ڳالهين جي عمل ۾ سفارتي ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnRashdi&quot;/&gt;

هو لڳ ڀڳ ڏهه مهينا چين ۾ سفير رهيو ۽ 1962ع–1963ع ڌاري سفارتي خدمت کان الڳ ٿيو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

== صحافت ڏانهن واپسي ==
سفارتي ذميوارين کان پوءِ راشدي ڪجهه عرصو [[هانگ ڪانگ]] ۾ رهيو. 1963ع کان هن اردو روزاني ''جنگ'' لاءِ '''مکتوب مشرق بعيد''' جي عنوان سان ڪالم لکيا. 1964ع کان اهي لکڻيون '''مشرق و مغرب''' جي عنوان سان شايع ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1967ع کان 1969ع تائين هن سنڌي روزاني ''عبرت'' ۾ '''رند ۽ پنڌ''' جي عنوان سان هفتيوار ڪالم لکيا. اردو صحافت ۾ سياسي ڪالمن کان سواءِ هن ''وغيره وغيره'' جي عنوان سان مزاحيه ڪالم پڻ لکيا.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

== 1970ع وارو ڏهاڪو ==
1970ع جي چونڊن ۾ هن سيوهڻ–ڪوٽڙي واري حلقي مان سنڌ اسيمبليءَ جي سيٽ لاءِ چونڊ وڙهي، پر ڪامياب نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

1972ع ڌاري [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت ۾ کيس وفاقي وزارت اطلاعات ۽ نشريات جو خاص صلاحڪار مقرر ڪيو ويو. هو پاڪستان نيشنل سينٽر جو چيئرمين پڻ رهيو ۽ 1977ع تائين انهن سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== ادبي ۽ علمي خدمتون ==
سياست ۽ صحافت سان گڏ راشدي سنڌي، اردو ۽ انگريزيءَ ۾ لکندو رهيو. سندس لکڻين جا اهم موضوع سنڌ جي جديد تاريخ، سياسي تحريڪون، شخصي يادگيريون، بين الاقوامي سياست ۽ سفر هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ راشديءَ جي علمي ۽ ادبي شخصيت، اردو تحرير ۽ سنڌ جي علمي ماحول سان سندس تعلق تي پڻ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=303–313
}}&lt;/ref&gt;

هو سنڌي ادبي بورڊ سان پڻ لاڳاپيل رهيو. 1954ع ۾ بورڊ جي نئين جوڙجڪ وقت پير علي محمد راشدي ان جي ميمبرن ۾ شامل هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ادبي%20بورڊ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== اُهي ڏينهن اُهي شينهن ==
راشديءَ جي سڀ کان مشهور تصنيف '''''اُهي ڏينهن اُهي شينهن''''' آهي، جيڪا ٽن جلدن تي مشتمل سندس يادگيرين ۽ شخصي خاڪن جو مجموعو آهي. ان ۾ ويهين صديءَ جي سنڌ جي سياسي، سماجي، ادبي ۽ مذهبي شخصيتن ۽ واقعن بابت سندس ذاتي مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ڪتاب کي سنڌي نثر ۽ يادگيرين جي ادب ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. ان جي ڪجهه بابن جو جرمن مستشرق ۽ سنڌي ادب جي محقق [[اينيمري شمل]] جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير علي محمد راشدي - سنڌي ادب: هڪ سئو سنڌي اديب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15655
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==
راشديءَ سنڌي، اردو ۽ انگريزيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. سندس اهم تصنيفن ۾:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;/&gt;

* ''اُهي ڏينهن اُهي شينهن'' — ٽي جلد
* ''فرياد سنڌ''
* ''چين جي ڊائري''
* ''روداد چمن'' — اردو
* ''ون يونٽ ڪي ڪهاني'' — اردو
* ''امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي''
* ''رند ۽ پنڌ''
* ''خط ۽ مضمون''
* ''Sindh: Ways and Days'' — انگريزي

سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگيءَ بابت سندس لکيل انگريزي مواد '''''Story of the Sufferings of Sindh''''' جي عنوان سان [[محمد ايوب کهڙو]] جي نالي سان پڻ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;/&gt;

== خاندان ==
راشديءَ جي گهرواري '''[[ممتاز راشدي|بيگم ممتاز راشدي]]''' (8 مارچ 1934ع – 1 نومبر 2004ع) اديب، تعليمي ۽ سماجي ڪارڪن هئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي سرگرمين سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيگم ممتاز راشدي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيگم%20ممتاز%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ جي پٽن مان '''[[پير حسين شاهه راشدي]]''' قانوندان، سياستدان ۽ پاڪستان جي سينيٽ جو ميمبر رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پير حسين شاھہ راشدي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20حسين%20شاھہ%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

بيگم ممتاز راشديءَ سندس انگريزي ڪتاب ''Sindh: Ways and Days'' جي آخري ڇپيل صورت جي تدوين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;/&gt;

== وفات ==
پير علي محمد شاهه راشدي '''14 مارچ 1987ع''' تي [[ڪراچي]] ۾ 81 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; کيس ڪراچيءَ ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;/&gt;

== ورثو ==
راشديءَ جي زندگي سنڌ جي ويهين صديءَ جي سياسي تاريخ جي ڪيترن مختلف مرحلن—سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگي، مسلم ليگ ۽ پاڪستان تحريڪ، پاڪستان جي شروعاتي صوبائي سياست، ون يونٽ، سفارتڪاري ۽ بعد واري صحافت—سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس سياسي ورثي بابت مختلف رايا ملن ٿا: سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگيءَ واري تحريڪ ۽ صحافتي خدمتن سبب کيس اهم سياسي ۽ صحافتي شخصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته ون يونٽ جي قيام جي حمايت سندس سياسي زندگيءَ جو تڪراري پاسو رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

ادبي لحاظ کان سندس يادگيريون، خاص ڪري ''اُهي ڏينهن اُهي شينهن''، ويهين صديءَ جي سنڌ جي شخصيتن ۽ سماجي-سياسي ماحول بابت اهم سوانحي مواد مهيا ڪن ٿيون؛ تنهن هوندي به، يادگيرين جي صنف هجڻ سبب انهن ۾ ڏنل شخصي راين ۽ واقعن جي تشريح کي مصنف جي پنهنجي نقطه نظر جي پسمنظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[پير حسام الدين راشدي]]
* [[ممتاز راشدي]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگي]]
* [[سنڌ اتحاد پارٽي]]
* [[پاڪستان تحريڪ]]
* [[ون يونٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* [[جي ايم سيد]]، ''جنب گذاريم جن سين''، ڀاڱو ٻيو، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 303–313.
* پير علي محمد راشدي، ''اُهي ڏينهن اُهي شينهن''، جلد 1–3.
* پير علي محمد راشدي، ''چين جي ڊائري''.
* پير علي محمد راشدي، ''Sindh: Ways and Days''.

{{تحريڪ پاڪستان}}
{{DEFAULTSORT:راشدي، علي محمد شاهه}}

[[زمرو:1905ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1987ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي صحافي]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي سفارتڪار]]
[[زمرو:سنڌي نثر نويس]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا سياستدان]]
[[زمرو:پاڪستاني صحافي]]
[[زمرو:پاڪستاني سياستدان]]
[[زمرو:پاڪستاني سفير]]
[[زمرو:چين ۾ پاڪستان جا سفير]]
[[زمرو:فلپائن ۾ پاڪستان جا سفير]]
[[زمرو:آل انڊيا مسلم ليگ جا سياستدان]]
[[زمرو:سنڌ جا پاڪستان تحريڪ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي وزير]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>9zdxphzfdtuvt0d9wfcemo1tptpiqm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416953</id>
      <parentid>416952</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24977" sha1="bezp0zniv0t3xdl0fmasd8knigumqtl" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي سياستدان، صحافي، اديب، سفارتڪار ۽ مصنف}}


{{Infobox writer
| name = پير علي محمد راشدي
| image =
| imagesize = 180px
| caption =
| pseudonym =
| birth_name = سيد علي محمد شاهه راشدي
| birth_date = {{birth date|1905|08|05}}ع
| birth_place = ڳوٺ بهمڻ، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[بمبئي پريزيڊنسي]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{death date and age|1987|03|14|1905|08|05}}ع
| death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| occupation = [[سياستدان]]، [[صحافي]]، [[اديب]]، [[سفارتڪار]]، مصنف
| nationality = برطانوي هندستاني، پاڪستاني
| citizenship = {{جهنڊو|پاڪستان}} [[پاڪستان]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[انگريزي]]، [[فارسي]]
| fields = [[نثر]]، [[صحافت]]، سياست
| genre = يادگيريون، [[تاريخ]]، [[سياسيات]]، [[صحافت]]، سفرنامو
| notableworks = ''اُهي ڏينهن اُهي شينهن''&lt;br/&gt;''فرياد سنڌ''&lt;br/&gt;''روداد چمن''&lt;br/&gt;''چين جي ڊائري''
| spouse = [[ممتاز راشدي]]
| relatives = [[پير حسام الدين راشدي]] (ڀاءُ)
| awards = آرڊر آف سيڪا تونا ([[فلپائن]])
}}

'''پير علي محمد شاهه راشدي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Ali Muhammad Rashidi}} ('''12 جمادي الثاني 1323هه / 5 آگسٽ 1905ع''' – '''14 مارچ 1987ع''') [[سنڌ]] جو سياستدان، [[صحافت|صحافي]]، اديب، مصنف، پارليامينٽيرين ۽ [[سفارتڪار]] هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير علي محمد شاھہ راشدي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20علي%20محمد%20شاھہ%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هن ويهين صديءَ دوران سنڌ جي صحافت، سياست ۽ ادب ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. برطانوي دور ۾ هو [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي]] واري تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو ۽ پوءِ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ [[پاڪستان تحريڪ]] ۾ حصو ورتائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هو [[سنڌ اسيمبلي]] ۽ پاڪستان جي مرڪزي مجلس قانون ساز جو ميمبر ۽ سنڌ توڙي وفاقي حڪومت ۾ وزير رهيو. بعد ۾ هن [[فلپائن]] ۽ [[چين]] ۾ پاڪستان جي سفير طور خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;DawnRashdi&quot;&gt;{{cite web
 |title=KARACHI: Seminar on Rashdi brothers
 |url=https://www.dawn.com/news/184364/karachi-seminar-on-rashdi-brothers
 |website=Dawn
 |date=23 مارچ 2006
 |language=en
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هو سنڌ جي نامياري مورخ ۽ فارسي ادب جي محقق [[پير حسام الدين راشدي]] جو وڏو ڀاءُ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
سيد علي محمد شاهه راشدي '''5 آگسٽ 1905ع''' تي ضلعي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] جي [[رتوديرو تعلقو|رتيديري تعلقي]] جي ڳوٺ '''بهمڻ''' ۾ سيد محمد حامد شاهه راشديءَ جي گهر پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{cite book
 |last=سيد
 |first=جي. ايم.
 |author-link=جي ايم سيد
 |title=جنب گذاريم جن سين
 |volume=2
 |edition=ٽيون
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |year=2005
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

جي. ايم. سيد سندس جنم جي تاريخ '''12 جمادي الثاني 1323هه، مطابق 5 آگسٽ 1905ع''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt; هو سنڌ جي مشهور [[راشدي خاندان]] سان تعلق رکندو هو، جيڪو [[پير محمد راشد روضي ڌڻي]] جي اولاد مان آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس ننڍو ڀاءُ [[پير حسام الدين راشدي]] بعد ۾ سنڌ جي تاريخ، فارسي ادب ۽ تحقيق جي ميدان ۾ مشهور ٿيو. راشدي ڀائرن سنڌ جي ادبي ۽ تاريخي تحقيق سان گڏ صحافت ۾ پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تعليم ==
راشديءَ جي باقاعدي اسڪولي ۽ ڪاليجي تعليم محدود هئي. هن ابتدائي تعليم مولوي محمد سومار ۽ مولوي محمد صديق وٽ ورتي. سنڌيءَ جا چار درجا پڙهڻ سان گڏ فارسيءَ ۾ ''سڪندرنامو'' تائين پڙهيو ۽ عربيءَ جي پڻ ڪجهه تعليم ورتائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

ان کان پوءِ انگريزيءَ جي تعليم ماستر محمد رفيق وٽ ۽ پوءِ نصرت ريلوي اسٽيشن جي اسٽيشن ماسٽر وٽ حاصل ڪيائين. رسمي اعليٰ تعليم نه هئڻ باوجود ذاتي مطالعي وسيلي سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزي ادب، تاريخ ۽ سياست جو وسيع مطالعو ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

== صحافتي زندگي ==
راشديءَ ننڍي عمر کان لکڻ شروع ڪيو. 1920ع ڌاري، جڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي، اخبارن ۾ مضمون لکڻ شروع ڪيائين. 1924ع ۾ ڪراچيءَ مان شايع ٿيندڙ ''سنڌ نيوز'' سان سندس باقاعدي صحافتي وابستگي شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1924ع ڌاري هن پنهنجي ڳوٺ بهمڻ مان ماهوار رسالو '''''الراشد''''' جاري ڪيو، جيڪو سکر مان ڇپجندو هو. هن رسالي تي [[ابوالڪلام آزاد]] جي ''الهلال'' ۽ ''البلاغ'' جي صحافتي طرز جو اثر هو.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير علي محمد راشدي جون علمي ۽ ادبي خدمتون
 |author=علي امام
 |website=اخبار اردو
 |publisher=اداره فروغ قومي زبان، پاڪستان
 |date=مارچ–اپريل 2013
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

1926ع ڌاري هو شڪارپور جي اخبار ''الحزب'' سان لاڳاپيل ٿيو. مختلف وقتن تي ''الراشد''، ''سنڌ زميندار'' ۽ ٻين اخبارن سان پڻ ڪم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

=== ستاره سنڌ ۽ ٻيون اخبارون ===
1930ع واري ڏهاڪي ۾ راشدي ڀائر سنڌي صحافت ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيا. ''ستاره سنڌ'' پير علي محمد راشدي ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي صحافتي سرگرمين جو اهم حصو هئي؛ پير حسام الدين 1934ع کان 1937ع تائين ان جو ايڊيٽر پڻ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پير حسام الدين راشدي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20حسام%20الدين%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

راشدي 1936ع ۾ ''صبح سنڌ'' سان لاڳاپيل رهيو. 1940ع کان ''مسلم وائيس'' نالي انگريزي هفتيوار اخبار پهرين سکر ۽ پوءِ ڪراچيءَ مان ڪڍيائين، جيڪا 1946ع تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

1945ع جي آخر ڌاري ''قرباني'' اخبار ۽ ان جي پريس شڪارپور مان خريد ڪري ڪراچي آندي وئي. اخبار جي رسمي ايڊيٽري ٻين وٽ رهندي هئي، پر جي. ايم. سيد موجب اهم مضمون ۽ ايڊيٽوريل راشدي لکندو هو. سندس ڪتاب ''فرياد سنڌ'' جو مواد پهرين ''قرباني'' ۾ مضمونن جي صورت ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ ڪتابي صورت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

1949ع ڌاري هو انگريزي اخبار ''Sindh Observer'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. هن دور ۾ اخبار ۽ ڪراچيءَ جي انگريزي روزاني ''Dawn'' وچ ۾ سياسي ۽ صحافتي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

راشدي آل پاڪستان نيوزپيپرز ايڊيٽرز ڪانفرنس سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ هندستان، مصر ۽ برطانيا ويندڙ صحافتي وفدن ۾ حصو ورتائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

== سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگي ==
راشديءَ جي سياسي زندگيءَ جو شروعاتي اهم موضوع [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي]] هو. 1920ع واري ڏهاڪي کان هو سنڌ جي جدا صوبائي حيثيت جي مطالبي سان لاڳاپيل رهيو ۽ صحافت ذريعي ان مطالبي جي حمايت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هو [[سنڌ محمدن ايسوسيئيشن]] ۾ پڻ سرگرم رهيو، جنهن جي اڳواڻيءَ ۾ [[شاهنواز ڀٽو|سر شاهنواز ڀٽو]] ۽ ٻين سنڌي مسلمان اڳواڻن جو اهم ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

سنڌ آخرڪار '''1 اپريل 1936ع''' تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان الڳ ٿي هڪ جدا صوبو بڻيو.

== شروعاتي سياسي زندگي ==
راشدي 1924ع ۾ حيدرآباد ۾ سنڌي تعليمي ڪانفرنس ۾ شريڪ ٿيو، جتي سندس ملاقات [[جي ايم سيد]] سان ٿي. بعد ۾ هن '''انجمن سادات راشديه''' قائم ڪئي ۽ ان جي ترجمانيءَ لاءِ ''الراشد'' جاري ڪيائين.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

1934ع ۾ [[شاهنواز ڀٽو|سر شاهنواز ڀٽي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ قائم ٿيل سنڌ پيپلز پارٽيءَ سان لاڳاپيل ٿيو. 1936ع ۾ [[عبدالله هارون|سر عبدالله هارون]] ۽ ٻين سان گڏ [[سنڌ اتحاد پارٽي]] جي سرگرمين ۾ حصو ورتائين.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

== مسلم ليگ ۽ پاڪستان تحريڪ ==
1938ع ۾ راشدي [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۾ شامل ٿيو. ساڳئي سال ڪراچيءَ ۾ [[محمد علي جناح]] جي صدارت هيٺ ٿيل مسلم ليگ جي ڪانفرنس جي انتظام ۽ سياسي سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. بعد ۾ هو آل انڊيا مسلم ليگ ڪائونسل جو ميمبر، سنڌ صوبائي مسلم ليگ جو سيڪريٽري ۽ مسلم ليگ جي فائننس ۽ فارين ڪميٽين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1939ع–1940ع ۾ هو لاهور ۾ رهيو ۽ مارچ 1940ع ۾ ٿيل آل انڊيا مسلم ليگ جي تاريخي اجلاس جي انتظامن ۾ حصو ورتائين، جنهن ۾ [[پاڪستان جو ٺهراءُ|لاهور ٺهراءُ]] منظور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ڪجهه سوانحي ذريعن ۾ راشديءَ کي لاهور ٺهراءَ جي مسودي جي تياريءَ سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ٻين معتبر ذريعن ۾ سندس ڪردار اجلاس جي انتظامن ۽ مسلم ليگ جي تنظيمي سرگرمين تائين واضح طور دستاويز ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1939ع جي [[مسجد منزل گاهه]] واري تڪرار کان پوءِ قائم ڪيل عدالتي ٽربيونل اڳيان پڻ هن مسلم ليگ جي موقف جي پيروي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1946ع جي گڏيل هندستان جي مرڪزي اسيمبليءَ جي چونڊ ۾ هو مسلم ليگي اميدوار [[يوسف هارون]] جي مقابلي ۾ بيٺو، پر ڪامياب نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

== پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سياسي زندگي ==
پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ راشدي سنڌ ۽ وفاقي سياست ۾ سرگرم رهيو. گورنر دين محمد جي دور ۾ هن [[پير پاڳارو|پير پاڳاري]] جي گاديءَ جي بحالي ۽ حرن سان لاڳاپيل ڪجهه پابندين جي خاتمي لاءِ حڪومت سان ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

'''1953ع''' ۾ هو سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ سنڌ ڪابينا ۾ روينيو جو وزير مقرر ٿيو. بعد ۾ صحت، اطلاعات ۽ ٻين کاتن جون ذميواريون پڻ سنڀاليائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

روينيو واري وزارت دوران سنڌ ۾ جاگيرن جي خاتمي سان لاڳاپيل قدمن ۾ سندس ڪردار رهيو. صحت واري کاتي سان وابستگيءَ دوران سنڌ ۾ طبي ۽ صحت جي ادارن جي توسيع سان پڻ سندس نالو ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

1955ع ۾ هو پاڪستان جي مجلس قانون ساز جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ وفاقي حڪومت ۾ اطلاعات ۽ نشريات جو وزير مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== ون يونٽ ==
راشديءَ جي سياسي زندگيءَ جو سڀ کان وڌيڪ تڪراري پاسو [[ون يونٽ]] جي قيام جي حمايت هئي. 1954ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ مان سنڌ کي تجويز ڪيل اولهه پاڪستان جي ون يونٽ ۾ شامل ڪرڻ واري قرارداد منظور ڪرائڻ لاءِ هن [[محمد ايوب کهڙو]] جي حڪومت سان گڏ سرگرم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

[[جي ايم سيد]]، جيڪو ون يونٽ جو سخت مخالف هو، پنهنجي لکڻين ۾ ان تضاد ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته سنڌ کي بمبئيءَ کان جدا ڪرائڻ لاءِ جدوجهد ڪندڙ کهڙو ۽ راشدي بعد ۾ سنڌ کي ون يونٽ ۾ شامل ڪرڻ جا حامي بڻيا.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

ان موقف سبب راشديءَ جو سياسي ورثو سنڌ ۾ تڪراري پڻ رهيو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' به سندس ون يونٽ جي حمايت کي سنڌ ۾ سندس شخصيت بابت سياسي اختلافن جو هڪ اهم سبب ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سفارتي خدمتون ==
1957ع ۾ راشدي مرڪزي مجلس قانون ساز تان استعيفا ڏئي سفارتي خدمت اختيار ڪئي. '''21 سيپٽمبر 1957ع''' تي هو [[فلپائن]] ۾ پاڪستان جو سفير مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt; هن اتي 1961ع تائين پاڪستان جي نمائندگي ڪئي.&lt;ref name=&quot;DawnRashdi&quot;/&gt;

فلپائن ۾ سفارتي خدمتن جي اعتراف ۾ فلپائن حڪومت کيس '''[[آرڊر آف سيڪا تونا]]''' سان نوازيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

'''1961ع''' ۾ کيس [[چين]] ۾ پاڪستان جو سفير مقرر ڪيو ويو. چين ۾ سندس سفارتي دور پاڪستان ۽ چين جي لاڳاپن جي شروعاتي اهم مرحلي سان ٺهڪي اچي ٿو. ان عرصي ۾ هن چيني قيادت سان رابطا رکيا ۽ پاڪستان–چين سرحدي ڳالهين جي عمل ۾ سفارتي ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnRashdi&quot;/&gt;

هو لڳ ڀڳ ڏهه مهينا چين ۾ سفير رهيو ۽ 1962ع–1963ع ڌاري سفارتي خدمت کان الڳ ٿيو.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

== صحافت ڏانهن واپسي ==
سفارتي ذميوارين کان پوءِ راشدي ڪجهه عرصو [[هانگ ڪانگ]] ۾ رهيو. 1963ع کان هن اردو روزاني ''جنگ'' لاءِ '''مکتوب مشرق بعيد''' جي عنوان سان ڪالم لکيا. 1964ع کان اهي لکڻيون '''مشرق و مغرب''' جي عنوان سان شايع ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1967ع کان 1969ع تائين هن سنڌي روزاني ''عبرت'' ۾ '''رند ۽ پنڌ''' جي عنوان سان هفتيوار ڪالم لکيا. اردو صحافت ۾ سياسي ڪالمن کان سواءِ هن ''وغيره وغيره'' جي عنوان سان مزاحيه ڪالم پڻ لکيا.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

== 1970ع وارو ڏهاڪو ==
1970ع جي چونڊن ۾ هن سيوهڻ–ڪوٽڙي واري حلقي مان سنڌ اسيمبليءَ جي سيٽ لاءِ چونڊ وڙهي، پر ڪامياب نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;NLPD&quot;/&gt;

1972ع ڌاري [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت ۾ کيس وفاقي وزارت اطلاعات ۽ نشريات جو خاص صلاحڪار مقرر ڪيو ويو. هو پاڪستان نيشنل سينٽر جو چيئرمين پڻ رهيو ۽ 1977ع تائين انهن سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== ادبي ۽ علمي خدمتون ==
سياست ۽ صحافت سان گڏ راشدي سنڌي، اردو ۽ انگريزيءَ ۾ لکندو رهيو. سندس لکڻين جا اهم موضوع سنڌ جي جديد تاريخ، سياسي تحريڪون، شخصي يادگيريون، بين الاقوامي سياست ۽ سفر هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ راشديءَ جي علمي ۽ ادبي شخصيت، اردو تحرير ۽ سنڌ جي علمي ماحول سان سندس تعلق تي پڻ بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=303–313
}}&lt;/ref&gt;

هو سنڌي ادبي بورڊ سان پڻ لاڳاپيل رهيو. 1954ع ۾ بورڊ جي نئين جوڙجڪ وقت پير علي محمد راشدي ان جي ميمبرن ۾ شامل هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ادبي%20بورڊ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== اُهي ڏينهن اُهي شينهن ==
راشديءَ جي سڀ کان مشهور تصنيف '''''اُهي ڏينهن اُهي شينهن''''' آهي، جيڪا ٽن جلدن تي مشتمل سندس يادگيرين ۽ شخصي خاڪن جو مجموعو آهي. ان ۾ ويهين صديءَ جي سنڌ جي سياسي، سماجي، ادبي ۽ مذهبي شخصيتن ۽ واقعن بابت سندس ذاتي مشاهدا محفوظ ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ڪتاب کي سنڌي نثر ۽ يادگيرين جي ادب ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. ان جي ڪجهه بابن جو جرمن مستشرق ۽ سنڌي ادب جي محقق [[اينيمري شمل]] جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير علي محمد راشدي - سنڌي ادب: هڪ سئو سنڌي اديب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15655
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==
راشديءَ سنڌي، اردو ۽ انگريزيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. سندس اهم تصنيفن ۾:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;/&gt;

* ''اُهي ڏينهن اُهي شينهن'' — ٽي جلد
* ''فرياد سنڌ''
* ''چين جي ڊائري''
* ''روداد چمن'' — اردو
* ''ون يونٽ ڪي ڪهاني'' — اردو
* ''امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي''
* ''رند ۽ پنڌ''
* ''خط ۽ مضمون''
* ''Sindh: Ways and Days'' — انگريزي

سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگيءَ بابت سندس لکيل انگريزي مواد '''''Story of the Sufferings of Sindh''''' جي عنوان سان [[محمد ايوب کهڙو]] جي نالي سان پڻ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;/&gt;

== خاندان ==
راشديءَ جي گهرواري '''[[ممتاز راشدي|بيگم ممتاز راشدي]]''' (8 مارچ 1934ع – 1 نومبر 2004ع) اديب، تعليمي ۽ سماجي ڪارڪن هئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي سرگرمين سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيگم ممتاز راشدي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيگم%20ممتاز%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

راشديءَ جي پٽن مان '''[[پير حسين شاهه راشدي]]''' قانوندان، سياستدان ۽ پاڪستان جي سينيٽ جو ميمبر رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=پير حسين شاھہ راشدي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20حسين%20شاھہ%20راشدي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

بيگم ممتاز راشديءَ سندس انگريزي ڪتاب ''Sindh: Ways and Days'' جي آخري ڇپيل صورت جي تدوين ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;/&gt;

== وفات ==
پير علي محمد شاهه راشدي '''14 مارچ 1987ع''' تي [[ڪراچي]] ۾ 81 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; کيس ڪراچيءَ ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;/&gt;

== ورثو ==
راشديءَ جي زندگي سنڌ جي ويهين صديءَ جي سياسي تاريخ جي ڪيترن مختلف مرحلن—سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگي، مسلم ليگ ۽ پاڪستان تحريڪ، پاڪستان جي شروعاتي صوبائي سياست، ون يونٽ، سفارتڪاري ۽ بعد واري صحافت—سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس سياسي ورثي بابت مختلف رايا ملن ٿا: سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگيءَ واري تحريڪ ۽ صحافتي خدمتن سبب کيس اهم سياسي ۽ صحافتي شخصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته ون يونٽ جي قيام جي حمايت سندس سياسي زندگيءَ جو تڪراري پاسو رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

ادبي لحاظ کان سندس يادگيريون، خاص ڪري ''اُهي ڏينهن اُهي شينهن''، ويهين صديءَ جي سنڌ جي شخصيتن ۽ سماجي-سياسي ماحول بابت اهم سوانحي مواد مهيا ڪن ٿيون؛ تنهن هوندي به، يادگيرين جي صنف هجڻ سبب انهن ۾ ڏنل شخصي راين ۽ واقعن جي تشريح کي مصنف جي پنهنجي نقطه نظر جي پسمنظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[پير حسام الدين راشدي]]
* [[ممتاز راشدي]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگي]]
* [[سنڌ اتحاد پارٽي]]
* [[پاڪستان تحريڪ]]
* [[ون يونٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* [[جي ايم سيد]]، ''جنب گذاريم جن سين''، ڀاڱو ٻيو، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 303–313.
* پير علي محمد راشدي، ''اُهي ڏينهن اُهي شينهن''، جلد 1–3.
* پير علي محمد راشدي، ''چين جي ڊائري''.
* پير علي محمد راشدي، ''Sindh: Ways and Days''.

{{تحريڪ پاڪستان}}
{{DEFAULTSORT:راشدي، علي محمد شاهه}}

[[زمرو:1905ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1987ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي صحافي]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي سفارتڪار]]
[[زمرو:سنڌي نثر نويس]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا سياستدان]]
[[زمرو:پاڪستاني صحافي]]
[[زمرو:پاڪستاني سياستدان]]
[[زمرو:پاڪستاني سفير]]
[[زمرو:چين ۾ پاڪستان جا سفير]]
[[زمرو:فلپائن ۾ پاڪستان جا سفير]]
[[زمرو:آل انڊيا مسلم ليگ جا سياستدان]]
[[زمرو:سنڌ جا پاڪستان تحريڪ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي وزير]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>bezp0zniv0t3xdl0fmasd8knigumqtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد محسن بيڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4775</id>
    <revision>
      <id>416909</id>
      <parentid>261476</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23081" sha1="icte5wlpt3wnary7eype5ha86v9fubg" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox person
| name              = محمد محسن بيڪس
| native_name       = محمد محسن قريشي
| image             =
| caption           =
| birth_name        = محمد محسن
| birth_date        = 1275هه (1858ع–1859ع)
| birth_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 5 رمضان 1298هه (1 آگسٽ 1881ع)
| death_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| resting_place     = درگاهه بيدل بيڪس، روهڙي
| occupation        = [[صوفي]]، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، هندي، [[اردو]]
| genre             = [[ڪافي]]، [[غزل]]، بيت، ڏوهيڙو، صوفي شاعري
| notable_works     = ''ديوان بيڪس''
| movement          = سنڌي صوفي شاعري
| father            = [[قادر بخش بيدل]]
| influences        = [[قادر بخش بيدل]]
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
}}

'''محمد محسن قريشي'''، مشهور بہ '''محمد محسن بيڪس''' يا '''فقير محمد
محسن بيڪس''' (1275هه؛ 1858ع–1859ع – 5 رمضان 1298هه؛ 1 آگسٽ 1881ع)،
[[روهڙي]] جو سنڌي صوفي شاعر هو، جيڪو پنهنجي ادبي تخلص '''„بيڪس“'''
سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=195–198
}}&lt;/ref&gt; هو مشهور صوفي شاعر [[قادر بخش بيدل]] جو فرزند ۽ سندس فڪري ۽
شاعراڻي روايت جو ابتدائي جانشين هو.&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=Datta
 |پهريون نالو=Amaresh
 |عنوان=Encyclopaedia of Indian Literature: K to Navalram
 |ناشر=Sahitya Akademi
 |سال=1987
 |صفحو=2775
 |ٻولي=en
}}&lt;/ref&gt; سندس شاعري سنڌي، سرائڪي، فارسي، هندي ۽ اردو ۾ ملي ٿي ۽ ان ۾
تصوف، وحدت، عشق، حسن، درد ۽ فراق جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

بيڪس ننڍي عمر ۾ وفات ڪئي، پر سندس شاعري بعد ۾ گڏ ڪري ''ديوان بيڪس''
جي نالي سان شايع ڪئي وئي. سيد عبدالحسين شاهه موسوي مرتب ڪيل اهو ديوان
1965ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڇپايو.&lt;ref name=&quot;SAB-Bekas&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/
 |عنوان=سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي مڪمل فهرست
 |ناشر=سنڌي ادبي بورڊ
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ تخلص==
سندس اصل نالو '''محمد محسن''' هو ۽ شاعريءَ ۾ '''بيڪس''' تخلص استعمال
ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt; سنڌي ادبي تاريخ ۾ سندس نالو عام
طور '''محمد محسن بيڪس''' ۽ '''فقير محمد محسن بيڪس''' جي صورت ۾ ملي
ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2119/read/66131
 |عنوان=فقير محمد محسن (بيڪس)
 |ڪتاب=سنڌ جي ادبي تاريخ
 |ليکڪ=محمد صديق ميمڻ
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس تخلص ۽ سندس والد جو تخلص ايتري قدر گڏجي مشهور ٿيا، جو روهڙيءَ
واري سندن درگاهه پڻ عام طور '''„بيدل بيڪس“''' جي نالي سان سڃاتي
وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=Singh
 |پهريون نالو=Nagendra Kr
 |عنوان=Encyclopaedia of Muslim Biography: Muh-R
 |ناشر=A.P.H. Publishing
 |سال=2001
 |صفحو=47
 |isbn=978-81-7648-234-9
 |ٻولي=en
}}&lt;/ref&gt;

==جنم ۽ خاندان==
بيڪس [[روهڙي]] ۾ مشهور صوفي شاعر [[قادر بخش بيدل]] جي گهر ۾ پيدا
ٿيو.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt; سندس خاندان جو روحاني ۽ علمي ماحول سندس
شخصيت ۽ شاعريءَ جي تشڪيل ۾ اهم رهيو. بيدل پاڻ سنڌي، سرائڪي، فارسي،
اردو ۽ ٻين ٻولين ۾ لکندو هو ۽ تصوف تي وڏي تعداد ۾ تصنيفون ڇڏيائين؛
ان ڪري بيڪس جي ابتدائي ادبي تربيت گهر جي ئي صوفي ۽ گهڻ لساني ماحول
۾ ٿي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل%20فقير
 |عنوان=بيدل فقير
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

بيڪس جي ماءُ بابت ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ ڄاڻايل آهي ته قادر بخش
بيدل جون ٻه شاديون ٿيون هيون ۽ محمد محسن سندس شڪارپور واري مغل
خاندان مان ٿيل شاديءَ مان ڄائو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

==ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف==
بيڪس جي جنم بابت ذريعن ۾ معمولي اختلاف ملي ٿو. محمد صديق ميمڻ جي
''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ سندس جنم '''28 جمادي الثاني 1275هه''' ۽
1858ع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt; غلام شبير پيراهين جي
تحقيقي تذڪري ۾ به '''28 جمادي الثاني 1275هه''' ڏنو ويو آهي، پر ان
جو گريگورين برابر '''2 فيبروري 1859ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref
name=&quot;Pirahen&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/415/read/21441
 |عنوان=محمد محسن بيڪس (1275هه-1298هه)
 |ڪتاب=شهنشاهه لطيف ۽ بزرگ شاعرن جو تذڪرو
 |ليکڪ=غلام شبير پيراهين
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻين ثانوي حوالن ۾ 31 جنوري 1859ع پڻ ملي ٿو. انهيءَ اختلاف سبب، وڌيڪ
قطعي دستاويزي ثبوت ملڻ تائين '''1275هه (1858ع–1859ع)''' کي بنيادي
تاريخ رکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

==تعليم==
بيڪس پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي والد قادر بخش بيدل کان حاصل ڪئي.
محمد صديق ميمڻ موجب هن قرآن شريف ۽ فارسيءَ جي ابتدائي تعليم بيدل کان
ورتِي، جنهن کان پوءِ بيدل جي ڀاڻيجي '''آخوند عبدالله''' وٽ پڙهيو.
آخوند عبدالله جو روهڙيءَ جي پاٽولين واري محلي ۾ وڏو مڪتب هو.&lt;ref
name=&quot;Memon&quot;/&gt;

هن گهريلو ۽ مڪتبي تعليم سان گڏ پنهنجي والد جي صوفيانه صحبت مان پڻ
فيض حاصل ڪيو. سندس بعد واري گهڻ لساني شاعريءَ مان فارسي-سنڌي صوفي
ادب سان سندس واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.

==والد بيدل جو اثر==
[[قادر بخش بيدل]] بيڪس جي زندگيءَ جو سڀ کان اهم علمي ۽ روحاني اثر
هو. جديد تحقيقي ادب ۾ بيڪس کي بيدل جي شاعراڻي مڪتب جو پهريون پيروڪار
قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=Datta
 |پهريون نالو=Amaresh
 |عنوان=Encyclopaedia of Indian Literature: K to Navalram
 |ناشر=Sahitya Akademi
 |سال=1987
 |صفحو=2775
}}&lt;/ref&gt;

بيدل جي وفات وقت بيڪس اڃا نوجوان هو. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي
تحقيقي جرنل ۾ ڇپيل مطالعي موجب بيڪس پنهنجي والد جي وفات جي تاريخ ۽
عمر هڪ منظوم تاريخ ۾ محفوظ ڪئي، جنهن ۾ 1289هه ۽ 16 ذوالقعد جو ذڪر
موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SLA-Bedil&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-134-a-study-sindhi-poetry-of-faqeer-qadir-bux-bedil
 |عنوان=فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس
 |ويب سائيٽ=Sindhi Boli Research Journal
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي منظوم تاريخ ان لحاظ کان به اهم آهي ته بيڪس پنهنجي والد بيدل جي
سوانح بابت اوائلي ماخذن مان هڪ بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;SLA-Bedil&quot;/&gt;

==بيدل جي وفات کان پوءِ==
بيدل جي وفات '''16 ذوالقعد 1289هه''' ۾ ٿي، جنهن وقت بيڪس لڳ ڀڳ
چوڏهن سالن جو هو.&lt;ref name=&quot;SLA-Bedil&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
موجب والد جي وفات نوجوان بيڪس تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ هو گهڻو وقت بيدل جي
مزار ڀرسان گذاريندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب بيدل جي وفات کان پوءِ بيڪس ڪجهه فقيرن سان گڏ
[[جهوڪ شريف]] ويو ۽ اتي بيدل سان منسوب امانتون ۽ تبرڪات کڻي پهتو.
هن سفر بابت تفصيل گهڻو ڪري روايتي سوانحي ادب ۾ محفوظ آهي، تنهنڪري
ان کي تاريخي واقعي جي بجاءِ سوانحي روايت طور پڙهڻ گهرجي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

==جهوڪ شريف ۽ سيوهڻ جو سفر==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ روايت آهي ته جهوڪ شريف ۾ رهڻ کان پوءِ
بيڪس ٻيڙيءَ ذريعي [[سيوهڻ]] ويو، جتي هن [[لال شهباز قلندر]] جي
درگاهه تي حاضري ڀري.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾
قلندر لال شهباز سان عقيدت جا اظهار پڻ ملن ٿا.

هي سفر سندس صوفيانه زندگيءَ جي انهن روايتن مان آهي، جيڪي بيدل-بيڪس
سان لاڳاپيل تذڪرن ۾ محفوظ رهيون آهن. اهڙن بيانن کي سندس شاعريءَ جي
روحاني ۽ ثقافتي پسمنظر جي حيثيت سان ڏسي سگهجي ٿو.

==شاعري==
بيڪس سنڌي صوفي شاعريءَ جي اوڻيهين صديءَ واري روايت جو شاعر هو.
''Encyclopaedia of Indian Literature'' ۽ ''Encyclopaedia of Muslim
Biography'' پڻ کيس سنڌي شاعر طور درج ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=Datta
 |پهريون نالو=Amaresh
 |عنوان=Encyclopaedia of Indian Literature: K to Navalram
 |ناشر=Sahitya Akademi
 |سال=1987
 |صفحو=2775
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=Singh
 |پهريون نالو=Nagendra Kr
 |عنوان=Encyclopaedia of Muslim Biography: Muh-R
 |ناشر=A.P.H. Publishing
 |سال=2001
 |صفحو=47
 |isbn=978-81-7648-234-9
}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ ۾ عشق، حسن، فراق، روحاني جستجو ۽ وحدت جا موضوع نمايان
آهن. غلام شبير پيراهين سندس شاعريءَ جي خصوصيتن ۾ درد جي شدت ۽ حسن
جي احساس کي خاص طور نمايان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt;

==گهڻ لساني شاعري==
بيڪس پنهنجي مختصر حياتيءَ باوجود هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۾ شاعري ڪئي.
مختلف ادبي ماخذن ۾ سندس '''سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ هندي''' ڪلام جو
ذڪر ملي ٿو،&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt; جڏهن ته ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
سندس اردو شاعريءَ جا مثال پڻ محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت
تحقيق ۾ پڻ محمد محسن بيڪس کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب بلوچ جي ڪتاب ۾ روحل فقير، سچل
سرمست، قادر بخش بيدل، حمل خان لغاري ۽ ٻين سان گڏ محمد محسن بيڪس جو
تذڪرو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;UrduPoetrySindh&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌھ%20مين%20اردو%20شاعري
 |عنوان=سنڌھ مين اردو شاعري
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==فڪر ۽ تصوف==
بيڪس جي شاعريءَ جو بنيادي فڪري پسمنظر سندس والد بيدل جي صوفيانه
روايت سان ڳنڍيل آهي. بيدل جي فڪر ۾ وحدت الوجود، معرفت، عشق ۽ نفس جي
اصلاح جهڙا موضوع اهم هئا؛ بيڪس جي شاعريءَ ۾ به عشق ۽ وحدت جي
صوفيانه اظهار جو تسلسل ملي ٿو.

سندس مشهور ڪافيءَ ۾ مختلف مذهبي سڃاڻپن—ڪافر، گبر، يهودي ۽ مسلمان—
جو ذڪر هڪ ئي انساني ۽ روحاني تجليءَ جي پسمنظر ۾ اچي ٿو. اهو اظهار
سندس شاعريءَ ۾ ظاهري مذهبي فرقن کان مٿانهين وحدت واري صوفيانه
تصور جو مثال سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

==ادبي دور==
بيڪس سنڌ ۾ برطانوي راڄ جي شروعاتي دور جو شاعر هو. سنڌي ادب جي تاريخي
جائزي ۾ کيس بيدل، حمل فقير، سيد مصري شاهه، منٺار فقير راڄڙ ۽ ٻين
اوڻيهين صديءَ جي شاعرن واري وسيع صوفي ۽ عوامي ادبي روايت جو حصو
سمجهيو وڃي ٿو.

بيڪس جو همعصر صوفي شاعر '''بچل شاهه مياڻي وارو''' پڻ هو.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' بچل شاهه بابت ڄاڻائيندي کيس محمد محسن
بيڪس جو همعصر قرار ڏئي ٿي ۽ اهو پڻ ٻڌائي ٿي ته بچل شاهه جي بيدل سان
رهاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بچل%20شاھہ%20مياڻي%20وارو
 |عنوان=بچل شاهه مياڻي وارو
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
بيڪس '''5 رمضان 1298هه'''، مطابق '''1 آگسٽ 1881ع''' تي روهڙيءَ ۾
وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt; سندس عمر
اٽڪل 22–23 سال هئي. سندس وفات تي شاعر '''نواب شاهه سڪايل''' پڻ
دردناڪ نظم لکيو.&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سيد عبدالحسين شاهه موسوي جي مرتب ڪيل
''ديوان بيڪس'' جي حوالي سان سندس وفات جو فارسي تاريخي قطعو پڻ نقل
ڪيو ويو آهي، جنهن مان '''1298هه''' جو سال نڪري ٿو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

==جانشيني==
بيڪس جي وفات کان پوءِ بيدل واري روحاني سلسلي جي گاديءَ بابت پڻ
تاريخي مواد موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سيد ويڌل شاهه
موسوي جي سوانح ۾ درج روايت موجب بيڪس جي 1298هه ۾ وفات کان پوءِ ٽئين
ڏينهن روهڙيءَ جي وعظ واري مسجد ۾ سندس دستار '''فقير غلام لطيف''' کي
ٻڌائي وئي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيد%20ويڌل%20شاھہ%20موسوي
 |عنوان=سيد ويڌل شاهه موسوي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو بيڪس جي وفات کان پوءِ بيدل-بيڪس سان لاڳاپيل روحاني روايت
جي تسلسل بابت اهم دستاويزي شاهدي مهيا ڪري ٿو.

==درگاهه بيدل بيڪس==
بيڪس کي وفات کان پوءِ روهڙيءَ ۾ پنهنجي والد قادر بخش بيدل جي ڀرسان
دفن ڪيو ويو. ٻنهي صوفي شاعرن جي گڏيل نسبت سبب اها جاءِ عام طور
'''درگاهه بيدل بيڪس''' جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=Singh
 |پهريون نالو=Nagendra Kr
 |عنوان=Encyclopaedia of Muslim Biography: Muh-R
 |ناشر=A.P.H. Publishing
 |سال=2001
 |صفحو=47
}}&lt;/ref&gt;

بيدل جو ساليانو عرس اڄ به روهڙيءَ ۾ سندس درگاهه تي ملهايو وڃي ٿو.
ريڊيو پاڪستان پڻ روهڙيءَ واري درگاهه ۽ بيدل-بيڪس جي گڏيل ادبي روايت
کي پنهنجي پروگرام ۾ دستاويز ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/08-07-2020/urs-mubarak-of-faqir-qadir-bux-bedil-sufi-poet
 |عنوان=Faqir Qadir Bux Bedil (Sufi Poet)
 |ناشر=Radio Pakistan
 |تاريخ=8 جولاءِ 2020
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==''ديوان بيڪس''==
بيڪس جو ڪلام سندس حياتيءَ کان گهڻو پوءِ '''سيد عبدالحسين شاهه
موسوي''' گڏ ڪري مرتب ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري اشاعتي فهرست
مطابق ''ديوان بيڪس'' '''1965ع''' ۾ شايع ٿيو ۽ ان ۾ مصنف طور محمد
محسن بيڪس ۽ مرتب طور عبدالحسين شاهه موسوي جا نالا ڏنل آهن.&lt;ref
name=&quot;SAB-Bekas&quot;/&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين ادبي مواد موجب موسوي ''ديوان بيڪس'' کي
ساڳئي تحقيقي نموني تي ترتيب ڏنو، جنهن نموني هن ''ديوان بيدل'' مرتب
ڪيو هو؛ ڪتاب ۾ بيڪس جي سوانح سان گڏ سندس صوفيانه شاعريءَ جو مطالعو
پڻ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SABStudy&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book71/Book_page8.html
 |عنوان=سيد عبدالحسين موسويءَ جون ادبي خدمتون
 |ناشر=سنڌي ادبي بورڊ
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي موجوده ڪتابي فهرست ۾ به ''ديوان بيڪس'' الڳ عنوان
طور شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://sindhiadabiboard.net/sindhi-book/
 |عنوان=Sindhi Book
 |ناشر=سنڌي ادبي بورڊ
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''بيڪس جي زندگي ۽ ادبي ورثي جي چونڊ تاريخوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#4F81BD;color:white;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#4F81BD;color:white;&quot; | گريگورين تاريخ
! style=&quot;background:#4F81BD;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | 1275هه
| 1858ع–1859ع
| روهڙيءَ ۾ ولادت
|-
| 16 ذوالقعد 1289هه
| جنوري 1873ع
| والد [[قادر بخش بيدل]] جي وفات
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | 5 رمضان 1298هه
| 1 آگسٽ 1881ع
| بيڪس جي روهڙيءَ ۾ وفات
|-
| —
| 1965ع
| سنڌي ادبي بورڊ پاران ''ديوان بيڪس'' جي اشاعت
|}
&lt;ref name=&quot;SLA-Bedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SAB-Bekas&quot;/&gt;

==تحقيق ۽ بعد واري ادبي اهميت==
بيڪس جي شخصيت ۽ شاعريءَ تي بعد ۾ پڻ تحقيق ٿيندي رهي. بيدل يادگار
ڪاميٽي 2005ع ۾ اختر درگاهيءَ جو مرتب ڪيل ڪتاب '''''بيدل بيڪس ۽
سڪايل''''' شايع ڪيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ان ڪتاب ۾
„بيڪس جي شخصيت ۽ شاعري“، „ديوان بيڪس جو اڀياس“ ۽ '''بيڪس جو اڻ
ڇپيل ڪلام''' جهڙا تحقيقي موضوع شامل آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل%20بيڪس%20۽%20سڪايل
 |عنوان=بيدل بيڪس ۽ سڪايل
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1965ع واري ''ديوان بيڪس'' کان پوءِ به سندس
اڻ ڇپيل ڪلام ۽ شاعراڻي فڪر تي تحقيق جاري رهي آهي.

==ادبي ورثو==
بيڪس جي ادبي اهميت جو هڪ پاسو سندس ننڍڙي عمر جي مقابلي ۾ ڇڏيل گهڻ
لساني ڪلام آهي، جڏهن ته ٻيو پاسو بيدل جي فڪري روايت جي تسلسل سان
سندس تعلق آهي. سنڌي ادبي تاريخ ۾ پيءُ ۽ پٽ جا نالا '''„بيدل ۽
بيڪس“''' گڏجي هڪ ادبي نسبت جي صورت اختيار ڪري چڪا آهن.

سندس شاعريءَ جو مرتب ديوان، جديد تحقيقي ڪتاب ۽ روهڙيءَ جي گڏيل درگاهه
ان روايت جي محفوظ رهڻ جا اهم ذريعا آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[قادر بخش بيدل]]
* [[روهڙي]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سرائڪي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[لال شهباز قلندر]]
* [[جهوڪ شريف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* موسوي، سيد عبدالحسين شاهه (مرتب)، ''ديوان بيڪس''، سنڌي ادبي بورڊ، 1965ع.
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 195–198.
* درگاهي، اختر، ''بيدل بيڪس ۽ سڪايل''، بيدل يادگار ڪاميٽي، روهڙي، 2005ع.
* ميمڻ، محمد صديق، ''سنڌ جي ادبي تاريخ''.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://sindhiadabiboard.net/sindhi-book/ سنڌي ادبي بورڊ تي ديوان بيڪس بابت فهرست]

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:بيڪس، محمد محسن}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:سرائڪي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:روهڙي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1275هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1298هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1850ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1881ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>icte5wlpt3wnary7eype5ha86v9fubg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416919</id>
      <parentid>416909</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21714" sha1="fap4vsgx4pybm0ogq3bwfoqm33wpld5" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox person
| name              = محمد محسن بيڪس
| native_name       = محمد محسن قريشي
| image             =
| caption           =
| birth_name        = محمد محسن
| birth_date        = 1275هه (1858ع–1859ع)
| birth_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 5 رمضان 1298هه (1 آگسٽ 1881ع)
| death_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| resting_place     = درگاهه بيدل بيڪس، روهڙي
| occupation        = [[صوفي]]، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، هندي، [[اردو]]
| genre             = [[ڪافي]]، [[غزل]]، بيت، ڏوهيڙو، صوفي شاعري
| notable_works     = ''ديوان بيڪس''
| movement          = سنڌي صوفي شاعري
| father            = [[قادر بخش بيدل]]
| influences        = [[قادر بخش بيدل]]
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
}}

'''محمد محسن قريشي'''، مشهور بہ '''محمد محسن بيڪس''' يا '''فقير محمد محسن بيڪس''' (1275هه؛ 1858ع–1859ع – 5 رمضان 1298هه؛ 1 آگسٽ 1881ع)، [[روهڙي]] جو سنڌي صوفي شاعر هو، جيڪو پنهنجي ادبي تخلص '''„بيڪس“''' سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=Sufiya-e-Sindh aur Urdu
 |language=ur
 |pages=195–198
}}&lt;/ref&gt; هو مشهور صوفي شاعر [[قادر بخش بيدل]] جو فرزند ۽ سندس فڪري ۽ شاعراڻي روايت جو ابتدائي جانشين هو.&lt;ref name=&quot;Datta&quot;&gt;{{cite book
 |last=Datta
 |first=Amaresh
 |title=Encyclopaedia of Indian Literature: K to Navalram
 |publisher=Sahitya Akademi
 |year=1987
 |page=2775
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; سندس شاعري سنڌي، سرائڪي، فارسي، هندي ۽ اردو ۾ ملي ٿي ۽ ان ۾ تصوف، وحدت، عشق، حسن، درد ۽ فراق جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

بيڪس ننڍي عمر ۾ وفات ڪئي، پر سندس شاعري بعد ۾ گڏ ڪري ''ديوان بيڪس'' جي نالي سان شايع ڪئي وئي. سيد عبدالحسين شاهه موسوي مرتب ڪيل اهو ديوان 1965ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڇپايو.&lt;ref name=&quot;SAB-Bekas&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/
 |title=سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي مڪمل فهرست
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ تخلص==
سندس اصل نالو '''محمد محسن''' هو ۽ شاعريءَ ۾ '''بيڪس''' تخلص استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt; سنڌي ادبي تاريخ ۾ سندس نالو عام طور '''محمد محسن بيڪس''' ۽ '''فقير محمد محسن بيڪس''' جي صورت ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2119/read/66131
 |title=فقير محمد محسن (بيڪس)
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس تخلص ۽ سندس والد جو تخلص ايتري قدر گڏجي مشهور ٿيا، جو روهڙيءَ واري سندن درگاهه پڻ عام طور '''„بيدل بيڪس“''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singh
 |first=Nagendra Kr
 |title=Encyclopaedia of Muslim Biography: Muh-R
 |publisher=A.P.H. Publishing
 |year=2001
 |page=47
 |isbn=978-81-7648-234-9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==جنم ۽ خاندان==
بيڪس [[روهڙي]] ۾ مشهور صوفي شاعر [[قادر بخش بيدل]] جي گهر ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt; سندس خاندان جو روحاني ۽ علمي ماحول سندس شخصيت ۽ شاعريءَ جي تشڪيل ۾ اهم رهيو. بيدل پاڻ سنڌي، سرائڪي، فارسي، اردو ۽ ٻين ٻولين ۾ لکندو هو ۽ تصوف تي وڏي تعداد ۾ تصنيفون ڇڏيائين؛ ان ڪري بيڪس جي ابتدائي ادبي تربيت گهر جي ئي صوفي ۽ گهڻ لساني ماحول ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Bedil&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل%20فقير
 |title=بيدل فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

بيڪس جي ماءُ بابت ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ ڄاڻايل آهي ته قادر بخش بيدل جون ٻه شاديون ٿيون هيون ۽ محمد محسن سندس شڪارپور واري مغل خاندان مان ٿيل شاديءَ مان ڄائو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

==ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف==
بيڪس جي جنم بابت ذريعن ۾ معمولي اختلاف ملي ٿو. محمد صديق ميمڻ جي ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ سندس جنم '''28 جمادي الثاني 1275هه''' ۽ 1858ع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt; غلام شبير پيراهين جي تحقيقي تذڪري ۾ به '''28 جمادي الثاني 1275هه''' ڏنو ويو آهي، پر ان جو گريگورين برابر '''2 فيبروري 1859ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/415/read/21441
 |title=محمد محسن بيڪس (1275هه-1298هه)
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻين ثانوي حوالن ۾ 31 جنوري 1859ع پڻ ملي ٿو. انهيءَ اختلاف سبب، وڌيڪ قطعي دستاويزي ثبوت ملڻ تائين '''1275هه (1858ع–1859ع)''' کي بنيادي تاريخ رکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

==تعليم==
بيڪس پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي والد قادر بخش بيدل کان حاصل ڪئي. محمد صديق ميمڻ موجب هن قرآن شريف ۽ فارسيءَ جي ابتدائي تعليم بيدل کان ورتي، جنهن کان پوءِ بيدل جي ڀاڻيجي '''آخوند عبدالله''' وٽ پڙهيو. آخوند عبدالله جو روهڙيءَ جي پاٽولين واري محلي ۾ وڏو مڪتب هو.&lt;ref name=&quot;Memon&quot;/&gt;

هن گهريلو ۽ مڪتبي تعليم سان گڏ پنهنجي والد جي صوفيانه صحبت مان پڻ فيض حاصل ڪيو. سندس بعد واري گهڻ لساني شاعريءَ مان فارسي-سنڌي صوفي ادب سان سندس واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.

==والد بيدل جو اثر==
[[قادر بخش بيدل]] بيڪس جي زندگيءَ جو سڀ کان اهم علمي ۽ روحاني اثر هو. جديد تحقيقي ادب ۾ بيڪس کي بيدل جي شاعراڻي مڪتب جو پهريون پيروڪار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Datta&quot;/&gt;

بيدل جي وفات وقت بيڪس اڃا نوجوان هو. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي جرنل ۾ ڇپيل مطالعي موجب بيڪس پنهنجي والد جي وفات جي تاريخ ۽ عمر هڪ منظوم تاريخ ۾ محفوظ ڪئي، جنهن ۾ 1289هه ۽ 16 ذوالقعد جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SLA-Bedil&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-134-a-study-sindhi-poetry-of-faqeer-qadir-bux-bedil
 |title=فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس
 |website=Sindhi Boli Research Journal
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي منظوم تاريخ ان لحاظ کان به اهم آهي ته بيڪس پنهنجي والد بيدل جي سوانح بابت اوائلي ماخذن مان هڪ بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;SLA-Bedil&quot;/&gt;

==بيدل جي وفات کان پوءِ==
بيدل جي وفات '''16 ذوالقعد 1289هه''' ۾ ٿي، جنهن وقت بيڪس لڳ ڀڳ چوڏهن سالن جو هو.&lt;ref name=&quot;SLA-Bedil&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب والد جي وفات نوجوان بيڪس تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ هو گهڻو وقت بيدل جي مزار ڀرسان گذاريندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب بيدل جي وفات کان پوءِ بيڪس ڪجهه فقيرن سان گڏ [[جهوڪ شريف]] ويو ۽ اتي بيدل سان منسوب امانتون ۽ تبرڪات کڻي پهتو. هن سفر بابت تفصيل گهڻو ڪري روايتي سوانحي ادب ۾ محفوظ آهي، تنهنڪري ان کي تاريخي واقعي جي بجاءِ سوانحي روايت طور پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

==جهوڪ شريف ۽ سيوهڻ جو سفر==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ روايت آهي ته جهوڪ شريف ۾ رهڻ کان پوءِ بيڪس ٻيڙيءَ ذريعي [[سيوهڻ]] ويو، جتي هن [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه تي حاضري ڀري.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾ قلندر لال شهباز سان عقيدت جا اظهار پڻ ملن ٿا.

هي سفر سندس صوفيانه زندگيءَ جي انهن روايتن مان آهي، جيڪي بيدل-بيڪس سان لاڳاپيل تذڪرن ۾ محفوظ رهيون آهن. اهڙن بيانن کي سندس شاعريءَ جي روحاني ۽ ثقافتي پسمنظر جي حيثيت سان ڏسي سگهجي ٿو.

==شاعري==
بيڪس سنڌي صوفي شاعريءَ جي اوڻيهين صديءَ واري روايت جو شاعر هو. ''Encyclopaedia of Indian Literature'' ۽ ''Encyclopaedia of Muslim Biography'' پڻ کيس سنڌي شاعر طور درج ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Datta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Singh&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ عشق، حسن، فراق، روحاني جستجو ۽ وحدت جا موضوع نمايان آهن. غلام شبير پيراهين سندس شاعريءَ جي خصوصيتن ۾ درد جي شدت ۽ حسن جي احساس کي خاص طور نمايان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt;

==گهڻ لساني شاعري==
بيڪس پنهنجي مختصر حياتيءَ باوجود هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۾ شاعري ڪئي. مختلف ادبي ماخذن ۾ سندس '''سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ هندي''' ڪلام جو ذڪر ملي ٿو،&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt; جڏهن ته ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' سندس اردو شاعريءَ جا مثال پڻ محفوظ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت تحقيق ۾ پڻ محمد محسن بيڪس کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب بلوچ جي ڪتاب ۾ روحل فقير، سچل سرمست، قادر بخش بيدل، حمل خان لغاري ۽ ٻين سان گڏ محمد محسن بيڪس جو تذڪرو پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;UrduPoetrySindh&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌھ%20مين%20اردو%20شاعري
 |title=سنڌھ مين اردو شاعري
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==فڪر ۽ تصوف==
بيڪس جي شاعريءَ جو بنيادي فڪري پسمنظر سندس والد بيدل جي صوفيانه روايت سان ڳنڍيل آهي. بيدل جي فڪر ۾ وحدت الوجود، معرفت، عشق ۽ نفس جي اصلاح جهڙا موضوع اهم هئا؛ بيڪس جي شاعريءَ ۾ به عشق ۽ وحدت جي صوفيانه اظهار جو تسلسل ملي ٿو.

سندس مشهور ڪافيءَ ۾ مختلف مذهبي سڃاڻپن—ڪافر، گبر، يهودي ۽ مسلمان—جو ذڪر هڪ ئي انساني ۽ روحاني تجليءَ جي پسمنظر ۾ اچي ٿو. اهو اظهار سندس شاعريءَ ۾ ظاهري مذهبي فرقن کان مٿانهين وحدت واري صوفيانه تصور جو مثال سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

==ادبي دور==
بيڪس سنڌ ۾ برطانوي راڄ جي شروعاتي دور جو شاعر هو. سنڌي ادب جي تاريخي جائزي ۾ کيس بيدل، حمل فقير، سيد مصري شاهه، منٺار فقير راڄڙ ۽ ٻين اوڻيهين صديءَ جي شاعرن واري وسيع صوفي ۽ عوامي ادبي روايت جو حصو سمجهيو وڃي ٿو.

بيڪس جو همعصر صوفي شاعر '''بچل شاهه مياڻي وارو''' پڻ هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' بچل شاهه بابت ڄاڻائيندي کيس محمد محسن بيڪس جو همعصر قرار ڏئي ٿي ۽ اهو پڻ ٻڌائي ٿي ته بچل شاهه جي بيدل سان رهاڻ هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;BachalShah&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بچل%20شاھہ%20مياڻي%20وارو
 |title=بچل شاهه مياڻي وارو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
بيڪس '''5 رمضان 1298هه'''، مطابق '''1 آگسٽ 1881ع''' تي روهڙيءَ ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt; سندس عمر اٽڪل 22–23 سال هئي. سندس وفات تي شاعر '''نواب شاهه سڪايل''' پڻ دردناڪ نظم لکيو.&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سيد عبدالحسين شاهه موسوي جي مرتب ڪيل ''ديوان بيڪس'' جي حوالي سان سندس وفات جو فارسي تاريخي قطعو پڻ نقل ڪيو ويو آهي، جنهن مان '''1298هه''' جو سال نڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Bekas&quot;/&gt;

==جانشيني==
بيڪس جي وفات کان پوءِ بيدل واري روحاني سلسلي جي گاديءَ بابت پڻ تاريخي مواد موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سيد ويڌل شاهه موسوي جي سوانح ۾ درج روايت موجب بيڪس جي 1298هه ۾ وفات کان پوءِ ٽئين ڏينهن روهڙيءَ جي وعظ واري مسجد ۾ سندس دستار '''فقير غلام لطيف''' کي ٻڌائي وئي.&lt;ref name=&quot;WedhalShah&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيد%20ويڌل%20شاھہ%20موسوي
 |title=سيد ويڌل شاهه موسوي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو بيڪس جي وفات کان پوءِ بيدل-بيڪس سان لاڳاپيل روحاني روايت جي تسلسل بابت اهم دستاويزي شاهدي مهيا ڪري ٿو.

==درگاهه بيدل بيڪس==
بيڪس کي وفات کان پوءِ روهڙيءَ ۾ پنهنجي والد قادر بخش بيدل جي ڀرسان دفن ڪيو ويو. ٻنهي صوفي شاعرن جي گڏيل نسبت سبب اها جاءِ عام طور '''درگاهه بيدل بيڪس''' جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Singh&quot;/&gt;

بيدل جو ساليانو عرس اڄ به روهڙيءَ ۾ سندس درگاهه تي ملهايو وڃي ٿو. ريڊيو پاڪستان پڻ روهڙيءَ واري درگاهه ۽ بيدل-بيڪس جي گڏيل ادبي روايت کي پنهنجي پروگرام ۾ دستاويز ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/08-07-2020/urs-mubarak-of-faqir-qadir-bux-bedil-sufi-poet
 |title=Urs Mubarak of Faqir Qadir Bux Bedil (Sufi Poet)
 |publisher=Radio Pakistan
 |date=8 July 2020
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==''ديوان بيڪس''==
بيڪس جو ڪلام سندس حياتيءَ کان گهڻو پوءِ '''سيد عبدالحسين شاهه موسوي''' گڏ ڪري مرتب ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري اشاعتي فهرست مطابق ''ديوان بيڪس'' '''1965ع''' ۾ شايع ٿيو ۽ ان ۾ مصنف طور محمد محسن بيڪس ۽ مرتب طور عبدالحسين شاهه موسوي جا نالا ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;SAB-Bekas&quot;/&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين ادبي مواد موجب موسوي ''ديوان بيڪس'' کي ساڳئي تحقيقي نموني تي ترتيب ڏنو، جنهن نموني هن ''ديوان بيدل'' مرتب ڪيو هو؛ ڪتاب ۾ بيڪس جي سوانح سان گڏ سندس صوفيانه شاعريءَ جو مطالعو پڻ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SABStudy&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/mehran/Book71/Book_page8.html
 |title=سيد عبدالحسين موسويءَ جون ادبي خدمتون
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي موجوده ڪتابي فهرست ۾ به ''ديوان بيڪس'' الڳ عنوان طور شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SABBooks&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhiadabiboard.net/sindhi-book/
 |title=Sindhi Book
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''بيڪس جي زندگي ۽ ادبي ورثي جي چونڊ تاريخوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#4F81BD;color:white;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#4F81BD;color:white;&quot; | گريگورين تاريخ
! style=&quot;background:#4F81BD;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | 1275هه
| 1858ع–1859ع
| روهڙيءَ ۾ ولادت
|-
| 16 ذوالقعد 1289هه
| جنوري 1873ع
| والد [[قادر بخش بيدل]] جي وفات
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | 5 رمضان 1298هه
| 1 آگسٽ 1881ع
| بيڪس جي روهڙيءَ ۾ وفات
|-
| —
| 1965ع
| سنڌي ادبي بورڊ پاران ''ديوان بيڪس'' جي اشاعت
|}
&lt;ref name=&quot;SLA-Bedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pirahen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SAB-Bekas&quot;/&gt;

==تحقيق ۽ بعد واري ادبي اهميت==
بيڪس جي شخصيت ۽ شاعريءَ تي بعد ۾ پڻ تحقيق ٿيندي رهي. بيدل يادگار ڪاميٽي 2005ع ۾ اختر درگاهيءَ جو مرتب ڪيل ڪتاب '''''بيدل بيڪس ۽ سڪايل''''' شايع ڪيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ان ڪتاب ۾ „بيڪس جي شخصيت ۽ شاعري“، „ديوان بيڪس جو اڀياس“ ۽ '''بيڪس جو اڻ ڇپيل ڪلام''' جهڙا تحقيقي موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BedilBekasSikayal&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل%20بيڪس%20۽%20سڪايل
 |title=بيدل بيڪس ۽ سڪايل
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1965ع واري ''ديوان بيڪس'' کان پوءِ به سندس اڻ ڇپيل ڪلام ۽ شاعراڻي فڪر تي تحقيق جاري رهي آهي.

==ادبي ورثو==
بيڪس جي ادبي اهميت جو هڪ پاسو سندس ننڍڙي عمر جي مقابلي ۾ ڇڏيل گهڻ لساني ڪلام آهي، جڏهن ته ٻيو پاسو بيدل جي فڪري روايت جي تسلسل سان سندس تعلق آهي. سنڌي ادبي تاريخ ۾ پيءُ ۽ پٽ جا نالا '''„بيدل ۽ بيڪس“''' گڏجي هڪ ادبي نسبت جي صورت اختيار ڪري چڪا آهن.

سندس شاعريءَ جو مرتب ديوان، جديد تحقيقي ڪتاب ۽ روهڙيءَ جي گڏيل درگاهه ان روايت جي محفوظ رهڻ جا اهم ذريعا آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[قادر بخش بيدل]]
* [[روهڙي]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سرائڪي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[لال شهباز قلندر]]
* [[جهوڪ شريف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* موسوي، سيد عبدالحسين شاهه (مرتب)، ''ديوان بيڪس''، سنڌي ادبي بورڊ، 1965ع.
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 195–198.
* درگاهي، اختر، ''بيدل بيڪس ۽ سڪايل''، بيدل يادگار ڪاميٽي، روهڙي، 2005ع.
* ميمڻ، محمد صديق، ''سنڌ جي ادبي تاريخ''.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://sindhiadabiboard.net/sindhi-book/ سنڌي ادبي بورڊ تي ديوان بيڪس بابت فهرست]

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:بيڪس، محمد محسن}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:سرائڪي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:روهڙي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1275هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1298هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1850ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1881ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>fap4vsgx4pybm0ogq3bwfoqm33wpld5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قادر بخش بيدل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4776</id>
    <revision>
      <id>416889</id>
      <parentid>288342</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30180" sha1="bc051htgmwngvx260xi5bn3jlxg801q" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر، عالم ۽ مصنف}}

{{Distinguish|عبدالقادر بيدل}}

{{Infobox religious biography
| name              = فقير قادر بخش بيدل
| image             = Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG
| caption           = روهڙيءَ ۾ فقير قادر بخش بيدل جي درگاهه
| birth_name        = عبدالقادر
| other_names       = قادر بخش، بيدل فقير، بيدل سائين
| birth_date        = 1230ھ يا 1231ھ / 1814ع يا 1815ع
| birth_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 16 ذوالقعد 1289ھ / 15 جنوري 1873ع
| death_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| resting_place     = بيدل بيڪس جي درگاهه، روهڙي
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[تصوف]]
| school            = وحدت الوجودي صوفيانه فڪر
| father            = فقير محمد محسن قريشي
| children          = [[محمد محسن بيڪس]]
| influences        = [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[شاهه عنايت شهيد]]
| influenced        = [[محمد محسن بيڪس]]
| occupation        = شاعر، صوفي، عالم، مصنف
| language          = سنڌي، فارسي، سرائڪي، اردو، عربي
| notable_works     = ''وحدت نامو''، ''سرود نامو''، ''پنج گنج''، ''رياض الفقر''، ''ديوان بيدل''
}}

'''فقير قادر بخش بيدل''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Faqir Qadir Bux Bedil}} (پيدائش: 1230ھ يا 1231ھ / 1814ع يا 1815ع؛
وفات: 16 [[ذوالقعد]] 1289ھ / 15 جنوري 1873ع)، عام طور '''بيدل
فقير''' يا '''بيدل سائين''' جي نالي سان مشهور، اوڻيهين صديءَ جو
سنڌي [[صوفي]] شاعر، عالم، مفڪر ۽ گهڻ ٻوليائي مصنف هو. سندس تعلق
[[روهڙي]] سان هو. سنڌي ڪلاسيڪي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾
[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[سچل سرمست]] کان پوءِ بيدل جي
شاعريءَ کي نمايان مقام حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيدل فقير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل+فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميراڻي
 |first=سميع سجاد
 |title=فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |volume=14
 |issue=2
 |pages=1–10
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/74
}}&lt;/ref&gt;

بيدل جو ادبي ڪم شاعريءَ تائين محدود نه هو؛ هن تصوف، مذهب،
تاريخ، سيرت، مناقب ۽ صوفي سلسلن بابت نظم توڙي نثر ۾ لکيو.
سندس تصنيفن جو وڏو حصو فارسي ۽ عربيءَ ۾ آهي، جڏهن ته سنڌي،
سرائڪي ۽ اردوءَ ۾ به سندس ڪلام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;
{{Clear}}
== نالو ۽ تخلص ==
بيدل جو پيدائشي نالو '''عبدالقادر''' هو. بعد ۾
[[عبدالقادر جيلاني|شيخ عبدالقادر جيلاني]] سان عقيدت سبب پاڻ کي
'''قادر بخش''' سڏائڻ لڳو ۽ شاعريءَ ۾ '''بيدل''' تخلص اختيار
ڪيائين. سندس تصنيفن ۾ ”عبدالقادر“ ۽ ”قادر بخش“ ٻنهي نالن جو
استعمال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;&gt;{{cite news
 |title=Journey of sufism: The life of Fakir Qadir Bux Bedil
 |url=https://tribune.com.pk/story/526438/journey-of-sufism-the-life-of-fakir-qadir-bux-bedil
 |work=The Express Tribune
 |date=26 March 2013
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

”بيدل“ فارسي تخلص آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”دل کان محروم“ آهي،
پر صوفيانه اصطلاح ۾ ان جو مفهوم عشق ۾ پنهنجي دل ۽ ذات وڃائي
ويهڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

== ولادت ۽ تاريخن جو اختلاف ==
بيدل جي ولادت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه پراڻا
سوانحي ۽ ادبي ماخذ سندس ولادت '''1230ھ / 1814ع''' ڄاڻائين ٿا،
جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس ولادت '''1231ھ /
1815ع''' ۾ فقير محمد محسن قريشيءَ جي گهر [[روهڙي]] ۾ ڄاڻائي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

ان ڪري صحيح ڏينهن ۽ مهيني لاءِ قطعي ثبوت نه ملڻ تائين سندس
پيدائش کي 1814ع–1815ع / 1230ھ–1231ھ طور ڄاڻائڻ وڌيڪ محتاط
طريقو آهي.

== خاندان ==
بيدل جو والد '''فقير محمد محسن قريشي''' درويش مزاج ۽ مذهبي
شخص هو. سنڌيانا موجب هو گهڻو وقت عبادت ۽ رياضت ۾ گذاريندو هو ۽
ڀاڳناڙيءَ جي سيد عبدالوهاب شاهه جيلانيءَ سان روحاني وابستگي
رکندو هو. پوءِ هو جان الله شاهه رضوي ثانيءَ جو به معتقد
ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل جا وڏا روهڙيءَ جا رهواسي هئا ۽ روايت موجب تسر جي ڪپڙي جي
اُڻت سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل جو مشهور فرزند '''فقير محمد محسن'''، تخلص '''[[محمد محسن
بيڪس|بيڪس]]'''، پاڻ به سنڌ جو مشهور صوفي شاعر ٿيو. بيڪس پنهنجي
والد جي وفات جي تاريخ پڻ شعر ۾ محفوظ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== تعليم ۽ علمي ماحول ==
بيدل جي باقاعدي مدرسي ۽ استادن بابت مڪمل مستند تفصيل موجود
ناهن. سنڌيانا موجب بيدل پاڻ به پنهنجي تصنيفن ۾ ڪنهن مخصوص استاد
يا مدرسي جو نالو نه ڏنو آهي. خانداني روايتن موجب هن پنجن کان
ٻارهن سالن جي عمر تائين مڪتبي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سندس علمي تربيت جو وڏو حصو سندس خانداني ماحول سان ڳنڍيل هو.
والد وٽ صوفي، عالم ۽ درويش ايندا رهندا هئا، جنهن سبب بيدل ننڍپڻ
کان ئي مذهبي ۽ صوفيانه فڪر سان واقف ٿيو. سندس لکڻين مان قرآن،
حديث، فقھ، تاريخ، ادب ۽ تصوف سان سندس واقفيت ظاهر ٿئي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

== جسماني حالت ==
سوانحي روايتن موجب بيدل جي هڪ پير ۾ پيدائشي نقص هو. سيد
عبدالحسين موسويءَ جي مرتب ڪيل ''ديوان بيدل'' ۾ هڪ روايت نقل
ٿيل آهي ته سندس ولادت وقت جڏهن اها ڳالهه سندس والد کي ٻڌائي وئي
ته والد ٻار بابت اميد ۽ عزت واري پيشنگوئي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=موسوي
 |first=عبدالحسين
 |title=ديوان بيدل
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1954
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

جسماني تڪليف باوجود بيدل مختلف صوفي مرڪزن ڏانهن سفر ڪندو
رهيو.

== روحاني زندگي ==
بيدل جي فڪر جو مرڪز [[تصوف]] هو. سندس خاندان اڳ ئي صوفيانه
روايت سان وابسته هو ۽ بيدل ان ماحول ۾ پروان چڙهيو. سندس
روحاني لاڳاپن ۾ [[لال شهباز قلندر]]، جهوڪ شريف جي
[[شاهه عنايت شهيد]] واري روايت، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين سنڌي
صوفين جا اثر نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل بابت سوانحي روايتن ۾ اچي ٿو ته هن [[سيوهڻ]]، [[جهوڪ
شريف]]، [[درازا]]، پير ڳوٺ، تجل شريف، ڍورو نارو ۽ ٻين صوفي
مرڪزن ڏانهن سفر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;&gt;{{cite journal
 |last=دانش
 |first=احسان
 |title=سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جو هڪ اهم شاعر: فقير قادر بخش بيدل
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry
}}&lt;/ref&gt;

== لال شهباز قلندر سان عقيدت ==
بيدل کي [[لال شهباز قلندر]] سان خاص عقيدت هئي. سوانحي روايت
موجب جسماني معذوريءَ باوجود هو سيوهڻ تائين سفر ڪري قلندر جي
درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;/&gt;

روايتن موجب قلندر جي درگاهه تان موٽڻ کان پوءِ سندس شاعراڻي
زندگيءَ ۾ پڻ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

== شاهه عنايت شهيد سان فڪري تعلق ==
بيدل جي تصوف تي [[شاهه عنايت شهيد]] جي فڪري روايت جو نمايان
اثر هو. هن شاهه عنايت ۽ جهوڪ جي صوفي سلسلي بابت فارسيءَ ۾
''ڪرسي ناما'' ۽ قصيدا لکيا ۽ سندس شهادت کي تاريخي ۽ روحاني
موضوع بڻايو.&lt;ref name=&quot;ShahInayat&quot;&gt;{{cite web
 |title=شاهه عنايت شهيد جهوڪ وارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاھہ+عنايت+شھيد+جهوڪ+وارو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌيانا بيدل کي انهن اوائلي سنڌي عالمن مان شمار ڪري ٿي، جن
شاهه عنايت جي طريقت واري سلسلي کي منظوم صورت ۾ قلمبند
ڪيو.&lt;ref name=&quot;ShahInayat&quot;/&gt;

== سچل سرمست سان تعلق ==
بيدل [[سچل سرمست]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کان پڻ متاثر هو. سچل جي
وفات کان پوءِ بيدل سندس ياد ۾ هڪ فارسي مرثيو لکيو، جنهن ۾
درازا جي صوفيانه ماحول ۽ سچل جي وحدت الوجودي فڪر کي خراج پيش
ڪيو ويو.

سچل، شاهه لطيف ۽ بيدل جي ڪلام ۾ وحدت الوجود جو فڪري رشتو سنڌي
صوفي شاعريءَ جي مطالعي جو اهم موضوع رهيو آهي.

== دور ==
بيدل جي زندگي سنڌ جي سياسي تاريخ جي ٻن مختلف دورن تي پکڙيل
هئي. سندس حياتيءَ جا لڳ ڀڳ پهريان 29 سال [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]]
جي حڪومت ۾ ۽ باقي لڳ ڀڳ 30 سال [[برطانوي راڄ]] هيٺ گذريا.&lt;ref
name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

1843ع ۾ انگريزن طرفان سنڌ جي الحاق وقت بيدل نوجوان هو. سندس
زندگيءَ ۾ سنڌ جي روايتي ٽالپر حڪمرانيءَ کان نوآبادياتي نظام
ڏانهن تبديلي آئي، پر سندس ادبي ڪم جو مرڪزي محور سياسي درٻار
بدران تصوف ۽ روحاني فڪر رهيو.

== علمي ۽ ادبي شخصيت ==
بيدل شاعر هجڻ سان گڏ عالم ۽ نثر نويس پڻ هو. سنڌيانا موجب کيس
قرآن، حديث، فقھ، تاريخ ۽ ادب جو مطالعو هو ۽ موسيقيءَ سان به
واقف هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سندس لکڻين جو دائرو تصوف، وحدت الوجود، اخلاق، مذهبي تعليم،
صوفي سلسلا، مناقب، تاريخ ۽ شاعريءَ تائين پکڙيل آهي.

== ٻوليون ==
بيدل جو ادبي ڪم گهڻ ٻوليائي آهي. مختلف ماخذ سندس سنڌي، فارسي،
سرائڪي، اردو ۽ عربيءَ ۾ تصنيف ۽ شاعريءَ جي تصديق ڪن
ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Faqir Qadir Bux Bedil (Sufi Poet)
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/08-07-2020/urs-mubarak-of-faqir-qadir-bux-bedil-sufi-poet
 |publisher=Radio Pakistan
 |date=8 July 2020
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه سوانحي ماخذ هنديءَ کي به سندس شاعريءَ جي ٻولين ۾ شمار ڪن
ٿا. ان ڪري کيس سنڌ جي گهڻ ٻوليائي صوفي ادبي روايت جو اهم نمائندو
سمجهيو وڃي ٿو.

== تصنيفون ==
بيدل جي تصنيفن جي صحيح تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. سنڌيانا
سندس '''30''' ڪتاب ڄاڻائي ٿي، جڏهن ته جديد تحقيقي مطالعي ۾
'''34''' تصنيفن تائين انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E2F0D9;&quot; | صنف/نوعيت
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | موضوع
|-
| ''رياض الفقر''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''سلوڪ الطالبين''
| ديوان
| فارسي
| سلوڪ ۽ طريقت
|-
| ''منهاج الحقيقة''
| ديوان/منظوم تصنيف
| فارسي
| تصوف
|-
| ''رموز القادري''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| قادري فڪر
|-
| ''نهر البحر''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''پنج گنج''
| جامع تصنيف
| گهڻ ٻوليائي
| قرآن، حديث، تصوف ۽ شاعري
|-
| ''مصباح الطريقت''
| ديوان
| فارسي
| طريقت
|-
| ''وحدت نامو''
| بيت
| سنڌي
| وحدت الوجود
|-
| ''سرود نامو''
| ڪافيون
| سنڌي/سرائڪي
| صوفيانه شاعري
|-
| ''ديوان بيدل''
| ديوان
| سنڌي
| صوفيانه شاعري
|-
| ''دلڪشا''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''ديوان بيدل''
| ديوان
| فارسي
| غزل ۽ صوفي شاعري
|-
| ''تقويت القلوب''
| نثر
| فارسي
| روحاني تعليم
|-
| ''ظهور نامو''
| تصنيف
| فارسي
| تصوف
|-
| ''قرة العين في مناقب السبطين''
| مناقب
| فارسي/عربي
| اهل بيت
|-
| ''انشائي قادري''
| نثر
| فارسي
| انشا
|-
| ''خطبات جمعه''
| خطبا
| عربي/فارسي
| مذهب
|-
| ''فوائد معنوي''
| نثر
| فارسي
| تصوف
|-
| ''ڪرسي نامو''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| صوفي سلسلو
|-
| ''رموز العارفين''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| معرفت
|}

&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

== پنج گنج ==
'''''پنج گنج''''' بيدل جي مشهور تصنيفن مان آهي. سنڌيانا موجب
هن ڪتاب ۾ قرآن، حديث، مثنوي، فارسي شاعري ۽ [[شاهه جو رسالو|شاهه
لطيف جا سنڌي بيت]] گڏ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

ان جي جوڙجڪ مان بيدل جي مذهبي ۽ ادبي مطالعي جي وسعت سان گڏ
مختلف علمي روايتن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جو رجحان ظاهر ٿئي ٿو.

== وحدت نامو ==
'''''وحدت نامو''''' بيدل جي اهم سنڌي شعري تصنيف آهي. هيءَ
تصنيف بيتن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ [[وحدت الوجود]] سندس فڪر جو
مرڪزي موضوع آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

تحقيقي مطالعي موجب ''وحدت نامي'' جا بيت دوهي ۽ سورٺي جي
ڇند واري گهاڙيٽي ۾ لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== سرود نامو ==
'''''سرود نامو''''' بيدل جي سنڌي ۽ سرائڪي صوفيانه ڪافين جو
مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt; هن مجموعي مان بيدل جي
شاعريءَ ۾ موسيقي، عشق ۽ وحدت الوجود جي گڏيل روايت ظاهر ٿئي ٿي.

== ديوان بيدل ==
بيدل جي سوانح ۽ ڪلام کي محفوظ ڪرڻ جي سلسلي ۾ '''ديوان گدومل
کٽڻ مل هرجاڻي''' اهم ڪم ڪيو. هن ''ديوان بيدل'' کي ٻن حصن ۾
مرتب ڪري لڳ ڀڳ '''1940ع–1941ع''' ۾ سکر جي تلڪ پريس مان شايع
ڪرايو.&lt;ref name=&quot;DiwanBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=ديوان بيدل
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+بيدل2
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[بيدل يادگار ڪميٽي]] روهڙيءَ 2007ع ۾ ٻنهي حصن کي گڏ ڪري 312
صفحن جو نئون ڇاپو شايع ڪيو. هن ايڊيشن ۾ بيدل جي سوانح، مذهب،
روحاني زندگي، تصنيفن ۽ شاعريءَ بابت مواد سان گڏ ''سرود نامو''
به شامل آهي.&lt;ref name=&quot;DiwanBedil&quot;/&gt;

== شاعري ==
بيدل جي شاعريءَ جو بنيادي فڪري محور [[تصوف]]، خدا جي وحدانيت،
وحدت الوجود، انساني محبت، عشق، معرفت ۽ نفس جي فنا آهي. جديد
تحقيق موجب سندس سنڌي شاعريءَ ۾ قرآن ۽ حديث جا فڪري حوالا ۽
انسان دوستيءَ جو پيغام پڻ نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

سندس سنڌي ڪافيءَ جي هڪ مثال ۾ محبوب جي انتظار کي هن طرح بيان
ڪيو آهي:

{{quote|
ڪانگ لنوي مٺي لات، محبت مسافر ڄاڻ ڪي ايندا،&lt;br /&gt;
ايندا جوءِ ۾ جانب جائي، وائي جنين جي اٿم وات،&lt;br /&gt;
دوست دلاسو دل ڏيندا، بيدل بلڪل ٿي نه ماندو،&lt;br /&gt;
سمجهه صبح ڪي رات، توسان هڪ ٿيندا.
}}

== وحدت الوجود ==
بيدل جي شاعريءَ جو نمايان فلسفياڻو بنياد [[وحدت الوجود]] آهي.
سندس ڪيترين تصنيفن، خاص طور ''وحدت نامو''، ''سرود نامو'' ۽
فارسي ديوانن ۾ خدا، ڪائنات، انسان ۽ وجود جي وحدت بابت صوفيانه
فڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;

هن وٽ ظاهري ڪثرت جي پويان هڪ ئي حقيقت جي موجودگيءَ جو تصور
بار بار اچي ٿو. انهيءَ فڪر سبب سندس شاعري سنڌ جي ان صوفيانه
روايت سان ڳنڍجي ٿي، جنهن جا اهم نمائندا شاهه لطيف، سچل سرمست
۽ ٻين صوفي شاعرن کي سمجهيو وڃي ٿو.

== عشق جو تصور ==
بيدل وٽ عشق صرف عشقيه شاعريءَ جو موضوع نه، پر روحاني معرفت جو
ذريعو آهي. سندس ڪلام ۾ مجازي عشق کان حقيقي عشق تائين پهچڻ،
خوديءَ جي فنا ۽ محبوب حقيقيءَ سان وحدت جا تصور بار بار ملن ٿا.

سندس سرائڪي ڪلام ۾ عشق کي روحاني رهبر جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو
آهي:

{{quote|
عشق هي پير پيغمبر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي هادي رهبر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي حيدر صفدر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي ميڏي پشت پناه.
|''منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي''&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رسولپوري
 |first=محمد اسلم
 |title=منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي
 |publisher=بزم ثقافت
 |location=ملتان
 |date=آگسٽ 1978
 |pages=1، 21، 26
}}&lt;/ref&gt;}}

== اردو شاعري ==
بيدل اردوءَ ۾ پڻ غزل ۽ صوفيانه شاعري ڪئي. سندس اردو ڪلام ۾
وحدت الوجود، ''همه اوست''، عشق ۽ انساني صورت ۾ الاهي تجلي جا
موضوع نمايان آهن.

سندس اردو ڪلام جو هڪ مشهور شعر آهي:

{{quote|
ہوشیار رہ تُوں بیدلؔ، ہمہ اوست کا ہو قائل&lt;br /&gt;
نظارا نورِ حق کا، مظہر میں جا بجا کر
}}

== سنڌي ڪافي ==
بيدل سنڌي ڪافيءَ کي صوفيانه فڪر جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو.
سندس ڪافين ۾ ٿلهه، قافيي، موسيقيت ۽ عوامي ٻوليءَ سان گڏ فلسفياڻي
معنيٰ جو ميلاپ ملي ٿو.

ان ڪري سندس ڪلام سنڌي ڪافيءَ جي اوڻيهين صديءَ واري ارتقا جي
مطالعي لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.

== بيدل ۽ بيڪس ==
[[File:Faqirs of Bedil paying homage.JPG|thumb|بيدل جي درگاهه تي عقيدتمند]]

بيدل جو فرزند '''فقير محمد محسن بيڪس''' پڻ صوفي شاعر هو.
پيءُ ۽ پٽ جي شاعريءَ کي سنڌي صوفي ادب ۾ گڏيل طور '''بيدل ۽
بيڪس''' جي ادبي روايت سان ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref
name=&quot;RadioPakistan&quot;/&gt;

بيڪس پنهنجي والد جي سوانح بابت ابتدائي معلومات جو اهم ذريعو
پڻ آهي. بيدل جي وفات تي بيڪس چيو:

{{quote|
سال ٻارنهن سو اُڻيانوي ۾ سوز گداز هو،&lt;br /&gt;
سورهين ذوالقعد جي، هاديءَ سندو پرواز هو.
}}

هي بيت بيدل جي وفات جي هجري تاريخ '''16 ذوالقعد 1289ھ''' جي
اهم ابتدائي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== وفات ==
بيدل '''16 ذوالقعد 1289ھ مطابق 15 جنوري 1873ع''' تي روهڙيءَ ۾
وفات ڪئي. سندس عمر لڳ ڀڳ 58–59 سال هئي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

سندس فرزند بيڪس سندس وفات جو سال ۽ ڏينهن پنهنجي شعر ۾ محفوظ
ڪيو، جنهن سبب بيدل جي وفات جي تاريخ سندس ولادت جي تاريخ جي
ڀيٽ ۾ وڌيڪ يقيني آهي.

== مزار ==
[[File:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|thumb|روهڙيءَ ۾ بيدل جي مزار]]

بيدل کي [[روهڙي]] ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس مزار اڄ بيدل-بيڪس
جي صوفيانه ۽ ادبي روايت جو مرڪز آهي.

درگاهه واري احاطي ۾ بيدل ۽ سندس خاندان سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن
جون قبرون پڻ موجود آهن.

== عرس ==
بيدل جو ساليانو عرس هر سال '''14، 15 ۽ 16 ذوالقعد''' تي
روهڙيءَ ۾ منعقد ٿيندو آهي. آخري ڏينهن سندس وصال جي تاريخ
16 ذوالقعد سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;/&gt;

عرس دوران صوفي راڳ، ادبي تقريبون ۽ '''بيدل ادبي ڪانفرنس'''
منعقد ٿينديون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت پڻ بيدل جي عرس کي سرڪاري ثقافتي سرگرمين ۾ شامل ڪندي
رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي بجيٽ دستاويزن ۾
'''Annual Urs of Hazrat Qadir Bux Bedil at Rohri, District
Sukkur''' لاءِ باقاعدي بجيٽ رکيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department – Budget Volume III
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-23-24%5CVOLUME_III_Detail%5C45.SC21148+CULTURE+TOURISM+ANTIQUITIES+AND+ARCHIVES.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ سندس عرس جون سرڪاري تقريبون 2 کان 4 مئي تائين روهڙيءَ
۾ منعقد ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ ضلعي انتظاميا 4 مئي تي سکر ضلعي
۾ عام موڪل پڻ مقرر ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arrangements Reviewed for 158th Urs of Sufi Qadir Bux Bedil; Public Holiday Announced on May 4
 |url=https://www.app.com.pk/sindh/arrangements-reviewed-for-158th-urs-of-sufi-qadir-bux-bedil-public-holiday-announced-on-may-4/
 |work=Associated Press of Pakistan
 |date=29 April 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== بيدل يادگار ڪميٽي ==
بيدل جي ادبي ورثي کي محفوظ ڪرڻ ۾ '''بيدل يادگار ڪميٽي،
روهڙي''' اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪميٽي سندس ڪتابن جا نوان ڇاپا
شايع ڪرڻ، عرس جي موقعي تي ادبي ڪانفرنسون ڪرائڻ ۽ بيدل بابت
تحقيقي مواد ڇپائڻ جو ڪم ڪندي رهي آهي.

سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مطالعي موجب ڪميٽيءَ طرفان
عرس جي موقعي تي '''بيدل نمبر''' جي نالي سان مقالن ۽ منظوم
ڀيٽائن جا ڪيترائي مجموعا پڻ شايع ڪيا ويا آهن.&lt;ref
name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== قلمي نسخا ۽ اشاعت ==
بيدل جي تصنيفن جو وڏو حصو اصل ۾ قلمي نسخن جي صورت ۾ محفوظ
رهيو. سنڌي ادبي بورڊ جي تحقيق موجب روهڙيءَ جي خوشنويس
'''فقير علي بخش''' بيدل جي ڪيترن ڪتابن جي ڪتابت ڪئي ۽ بيدل جو
فارسي ديوان 1321ھ / 1903ع ۾ نقل ڪري مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري
 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book2/Book_page13.html
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويھين صديءَ دوران سندس قلمي مواد کي مرتب، ڇاپي ۽ تحقيق ذريعي
عام پڙهندڙن تائين آڻڻ جو سلسلو تيز ٿيو.

== ادبي ورثو ==
بيدل جو اثر سندس پٽ [[محمد محسن بيڪس]] ۽ پوءِ روهڙيءَ جي
صوفيانه ادبي روايت تي جاري رهيو. سندس شاعريءَ ۽ تصنيفن بابت
ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ ڪيترائي ديوان، رسالا، لغتون ۽ تحقيقي
مقالا شايع ٿيا آهن.

ڊاڪٽر بدر ڌامراهي '''بيدل فقير جي ڪلام جي لغت''' پڻ ترتيب ڏني،
جنهن مان بيدل جي شاعريءَ جي لغوي ۽ لساني مطالعي جي اهميت ظاهر
ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== ادبي مقام ==
سنڌي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾ بيدل کي شاهه عبداللطيف ۽ سچل
سرمست کان پوءِ واري ڪلاسيڪي روايت جي اهم شاعرن مان شمار ڪيو
وڃي ٿو. سندس خصوصيت رڳو ڪلام جي مقدار ۾ نه، پر سنڌي، فارسي،
سرائڪي ۽ اردو ادبي روايتن کي تصوف جي هڪ گڏيل فڪري نظام ۾ آڻڻ
۾ پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;

سندس ''وحدت نامو'' ۽ ''سرود نامو'' سنڌي صوفي شاعريءَ جا اهم
متن آهن، جڏهن ته فارسي تصنيفون سندس علمي ۽ فلسفياڻي فڪر جو
وڌيڪ وسيع پاسو پيش ڪن ٿيون.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|روهڙيءَ ۾ فقير قادر بخش بيدل جي مزار
File:Faqirs of Bedil paying homage.JPG|بيدل جي مزار تي عقيدتمند
File:Sufi Singers.JPG|بيدل جي صوفيانه شاعري ڳائيندڙ راڳي
File:Mehndi Sharif.JPG|عرس دوران مهنديءَ جي رسم
File:Besarnama.jpg|بيدل سان منسوب ''بي سر نامي'' جو قلمي نسخو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[محمد محسن بيڪس]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سچل سرمست]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[لال شهباز قلندر]]
* [[تصوف]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[سنڌي ڪافي]]
* [[روهڙي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=موسوي
 |first=عبدالحسين
 |title=ديوان بيدل
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1954
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=درگاهي
 |first=اختر
 |title=بيدل، بيڪس، سڪايل
 |publisher=بيدل يادگار ڪميٽي
 |location=روهڙي
 |year=2005
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |editor-last=درگاهي
 |editor-first=اختر
 |title=بيدل سائينءَ جو رسالو
 |publisher=ثقافت ۽ سياحت کاتو، حڪومت سنڌ
 |location=ڪراچي
 |year=2015
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=رسولپوري
 |first=محمد اسلم
 |title=منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي
 |publisher=بزم ثقافت
 |location=ملتان
 |year=1978
 |language=skr
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل+فقير بيدل فقير ـ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/74 فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس ـ سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل]

{{سنڌي صوفي}}
{{موضوعات سکر}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:بيدل، قادر بخش}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سرائڪي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:اردو ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:روهڙي جا ماڻهو]]
[[زمرو:سکر ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1873ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>bc051htgmwngvx260xi5bn3jlxg801q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416890</id>
      <parentid>416889</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30101" sha1="irllswhtuobfb6du7w8n8c1bja7e1hv" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر، عالم ۽ مصنف}}

{{Distinguish|عبدالقادر بيدل}}

{{Infobox religious biography
| name              = فقير قادر بخش بيدل
| image             = Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG
| caption           = روهڙيءَ ۾ فقير قادر بخش بيدل جي درگاهه
| birth_name        = عبدالقادر
| other_names       = قادر بخش، بيدل فقير، بيدل سائين
| birth_date        = 1230ھ يا 1231ھ / 1814ع يا 1815ع
| birth_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 16 ذوالقعد 1289ھ / 15 جنوري 1873ع
| death_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| resting_place     = بيدل بيڪس جي درگاهه، روهڙي
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[تصوف]]
| school            = وحدت الوجودي صوفيانه فڪر
| father            = فقير محمد محسن قريشي
| children          = [[محمد محسن بيڪس]]
| influences        = [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[شاهه عنايت شهيد]]
| influenced        = [[محمد محسن بيڪس]]
| occupation        = شاعر، صوفي، عالم، مصنف
| notable_works     = ''وحدت نامو''، ''سرود نامو''، ''پنج گنج''، ''رياض الفقر''، ''ديوان بيدل''
}}


'''فقير قادر بخش بيدل''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Faqir Qadir Bux Bedil}} (پيدائش: 1230ھ يا 1231ھ / 1814ع يا 1815ع؛
وفات: 16 [[ذوالقعد]] 1289ھ / 15 جنوري 1873ع)، عام طور '''بيدل
فقير''' يا '''بيدل سائين''' جي نالي سان مشهور، اوڻيهين صديءَ جو
سنڌي [[صوفي]] شاعر، عالم، مفڪر ۽ گهڻ ٻوليائي مصنف هو. سندس تعلق
[[روهڙي]] سان هو. سنڌي ڪلاسيڪي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾
[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[سچل سرمست]] کان پوءِ بيدل جي
شاعريءَ کي نمايان مقام حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيدل فقير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل+فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميراڻي
 |first=سميع سجاد
 |title=فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |volume=14
 |issue=2
 |pages=1–10
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/74
}}&lt;/ref&gt;

بيدل جو ادبي ڪم شاعريءَ تائين محدود نه هو؛ هن تصوف، مذهب،
تاريخ، سيرت، مناقب ۽ صوفي سلسلن بابت نظم توڙي نثر ۾ لکيو.
سندس تصنيفن جو وڏو حصو فارسي ۽ عربيءَ ۾ آهي، جڏهن ته سنڌي،
سرائڪي ۽ اردوءَ ۾ به سندس ڪلام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;
{{Clear}}

== نالو ۽ تخلص ==
بيدل جو پيدائشي نالو '''عبدالقادر''' هو. بعد ۾
[[عبدالقادر جيلاني|شيخ عبدالقادر جيلاني]] سان عقيدت سبب پاڻ کي
'''قادر بخش''' سڏائڻ لڳو ۽ شاعريءَ ۾ '''بيدل''' تخلص اختيار
ڪيائين. سندس تصنيفن ۾ ”عبدالقادر“ ۽ ”قادر بخش“ ٻنهي نالن جو
استعمال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;&gt;{{cite news
 |title=Journey of sufism: The life of Fakir Qadir Bux Bedil
 |url=https://tribune.com.pk/story/526438/journey-of-sufism-the-life-of-fakir-qadir-bux-bedil
 |work=The Express Tribune
 |date=26 March 2013
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

”بيدل“ فارسي تخلص آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”دل کان محروم“ آهي،
پر صوفيانه اصطلاح ۾ ان جو مفهوم عشق ۾ پنهنجي دل ۽ ذات وڃائي
ويهڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

== ولادت ۽ تاريخن جو اختلاف ==
بيدل جي ولادت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه پراڻا
سوانحي ۽ ادبي ماخذ سندس ولادت '''1230ھ / 1814ع''' ڄاڻائين ٿا،
جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس ولادت '''1231ھ /
1815ع''' ۾ فقير محمد محسن قريشيءَ جي گهر [[روهڙي]] ۾ ڄاڻائي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

ان ڪري صحيح ڏينهن ۽ مهيني لاءِ قطعي ثبوت نه ملڻ تائين سندس
پيدائش کي 1814ع–1815ع / 1230ھ–1231ھ طور ڄاڻائڻ وڌيڪ محتاط
طريقو آهي.

== خاندان ==
بيدل جو والد '''فقير محمد محسن قريشي''' درويش مزاج ۽ مذهبي
شخص هو. سنڌيانا موجب هو گهڻو وقت عبادت ۽ رياضت ۾ گذاريندو هو ۽
ڀاڳناڙيءَ جي سيد عبدالوهاب شاهه جيلانيءَ سان روحاني وابستگي
رکندو هو. پوءِ هو جان الله شاهه رضوي ثانيءَ جو به معتقد
ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل جا وڏا روهڙيءَ جا رهواسي هئا ۽ روايت موجب تسر جي ڪپڙي جي
اُڻت سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل جو مشهور فرزند '''فقير محمد محسن'''، تخلص '''[[محمد محسن
بيڪس|بيڪس]]'''، پاڻ به سنڌ جو مشهور صوفي شاعر ٿيو. بيڪس پنهنجي
والد جي وفات جي تاريخ پڻ شعر ۾ محفوظ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== تعليم ۽ علمي ماحول ==
بيدل جي باقاعدي مدرسي ۽ استادن بابت مڪمل مستند تفصيل موجود
ناهن. سنڌيانا موجب بيدل پاڻ به پنهنجي تصنيفن ۾ ڪنهن مخصوص استاد
يا مدرسي جو نالو نه ڏنو آهي. خانداني روايتن موجب هن پنجن کان
ٻارهن سالن جي عمر تائين مڪتبي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سندس علمي تربيت جو وڏو حصو سندس خانداني ماحول سان ڳنڍيل هو.
والد وٽ صوفي، عالم ۽ درويش ايندا رهندا هئا، جنهن سبب بيدل ننڍپڻ
کان ئي مذهبي ۽ صوفيانه فڪر سان واقف ٿيو. سندس لکڻين مان قرآن،
حديث، فقھ، تاريخ، ادب ۽ تصوف سان سندس واقفيت ظاهر ٿئي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

== جسماني حالت ==
سوانحي روايتن موجب بيدل جي هڪ پير ۾ پيدائشي نقص هو. سيد
عبدالحسين موسويءَ جي مرتب ڪيل ''ديوان بيدل'' ۾ هڪ روايت نقل
ٿيل آهي ته سندس ولادت وقت جڏهن اها ڳالهه سندس والد کي ٻڌائي وئي
ته والد ٻار بابت اميد ۽ عزت واري پيشنگوئي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=موسوي
 |first=عبدالحسين
 |title=ديوان بيدل
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1954
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

جسماني تڪليف باوجود بيدل مختلف صوفي مرڪزن ڏانهن سفر ڪندو
رهيو.

== روحاني زندگي ==
بيدل جي فڪر جو مرڪز [[تصوف]] هو. سندس خاندان اڳ ئي صوفيانه
روايت سان وابسته هو ۽ بيدل ان ماحول ۾ پروان چڙهيو. سندس
روحاني لاڳاپن ۾ [[لال شهباز قلندر]]، جهوڪ شريف جي
[[شاهه عنايت شهيد]] واري روايت، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين سنڌي
صوفين جا اثر نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل بابت سوانحي روايتن ۾ اچي ٿو ته هن [[سيوهڻ]]، [[جهوڪ
شريف]]، [[درازا]]، پير ڳوٺ، تجل شريف، ڍورو نارو ۽ ٻين صوفي
مرڪزن ڏانهن سفر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;&gt;{{cite journal
 |last=دانش
 |first=احسان
 |title=سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جو هڪ اهم شاعر: فقير قادر بخش بيدل
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry
}}&lt;/ref&gt;

== لال شهباز قلندر سان عقيدت ==
بيدل کي [[لال شهباز قلندر]] سان خاص عقيدت هئي. سوانحي روايت
موجب جسماني معذوريءَ باوجود هو سيوهڻ تائين سفر ڪري قلندر جي
درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;/&gt;

روايتن موجب قلندر جي درگاهه تان موٽڻ کان پوءِ سندس شاعراڻي
زندگيءَ ۾ پڻ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

== شاهه عنايت شهيد سان فڪري تعلق ==
بيدل جي تصوف تي [[شاهه عنايت شهيد]] جي فڪري روايت جو نمايان
اثر هو. هن شاهه عنايت ۽ جهوڪ جي صوفي سلسلي بابت فارسيءَ ۾
''ڪرسي ناما'' ۽ قصيدا لکيا ۽ سندس شهادت کي تاريخي ۽ روحاني
موضوع بڻايو.&lt;ref name=&quot;ShahInayat&quot;&gt;{{cite web
 |title=شاهه عنايت شهيد جهوڪ وارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاھہ+عنايت+شھيد+جهوڪ+وارو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌيانا بيدل کي انهن اوائلي سنڌي عالمن مان شمار ڪري ٿي، جن
شاهه عنايت جي طريقت واري سلسلي کي منظوم صورت ۾ قلمبند
ڪيو.&lt;ref name=&quot;ShahInayat&quot;/&gt;

== سچل سرمست سان تعلق ==
بيدل [[سچل سرمست]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کان پڻ متاثر هو. سچل جي
وفات کان پوءِ بيدل سندس ياد ۾ هڪ فارسي مرثيو لکيو، جنهن ۾
درازا جي صوفيانه ماحول ۽ سچل جي وحدت الوجودي فڪر کي خراج پيش
ڪيو ويو.

سچل، شاهه لطيف ۽ بيدل جي ڪلام ۾ وحدت الوجود جو فڪري رشتو سنڌي
صوفي شاعريءَ جي مطالعي جو اهم موضوع رهيو آهي.

== دور ==
بيدل جي زندگي سنڌ جي سياسي تاريخ جي ٻن مختلف دورن تي پکڙيل
هئي. سندس حياتيءَ جا لڳ ڀڳ پهريان 29 سال [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]]
جي حڪومت ۾ ۽ باقي لڳ ڀڳ 30 سال [[برطانوي راڄ]] هيٺ گذريا.&lt;ref
name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

1843ع ۾ انگريزن طرفان سنڌ جي الحاق وقت بيدل نوجوان هو. سندس
زندگيءَ ۾ سنڌ جي روايتي ٽالپر حڪمرانيءَ کان نوآبادياتي نظام
ڏانهن تبديلي آئي، پر سندس ادبي ڪم جو مرڪزي محور سياسي درٻار
بدران تصوف ۽ روحاني فڪر رهيو.

== علمي ۽ ادبي شخصيت ==
بيدل شاعر هجڻ سان گڏ عالم ۽ نثر نويس پڻ هو. سنڌيانا موجب کيس
قرآن، حديث، فقھ، تاريخ ۽ ادب جو مطالعو هو ۽ موسيقيءَ سان به
واقف هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سندس لکڻين جو دائرو تصوف، وحدت الوجود، اخلاق، مذهبي تعليم،
صوفي سلسلا، مناقب، تاريخ ۽ شاعريءَ تائين پکڙيل آهي.

== ٻوليون ==
بيدل جو ادبي ڪم گهڻ ٻوليائي آهي. مختلف ماخذ سندس سنڌي، فارسي،
سرائڪي، اردو ۽ عربيءَ ۾ تصنيف ۽ شاعريءَ جي تصديق ڪن
ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Faqir Qadir Bux Bedil (Sufi Poet)
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/08-07-2020/urs-mubarak-of-faqir-qadir-bux-bedil-sufi-poet
 |publisher=Radio Pakistan
 |date=8 July 2020
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه سوانحي ماخذ هنديءَ کي به سندس شاعريءَ جي ٻولين ۾ شمار ڪن
ٿا. ان ڪري کيس سنڌ جي گهڻ ٻوليائي صوفي ادبي روايت جو اهم نمائندو
سمجهيو وڃي ٿو.

== تصنيفون ==
بيدل جي تصنيفن جي صحيح تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. سنڌيانا
سندس '''30''' ڪتاب ڄاڻائي ٿي، جڏهن ته جديد تحقيقي مطالعي ۾
'''34''' تصنيفن تائين انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E2F0D9;&quot; | صنف/نوعيت
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | موضوع
|-
| ''رياض الفقر''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''سلوڪ الطالبين''
| ديوان
| فارسي
| سلوڪ ۽ طريقت
|-
| ''منهاج الحقيقة''
| ديوان/منظوم تصنيف
| فارسي
| تصوف
|-
| ''رموز القادري''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| قادري فڪر
|-
| ''نهر البحر''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''پنج گنج''
| جامع تصنيف
| گهڻ ٻوليائي
| قرآن، حديث، تصوف ۽ شاعري
|-
| ''مصباح الطريقت''
| ديوان
| فارسي
| طريقت
|-
| ''وحدت نامو''
| بيت
| سنڌي
| وحدت الوجود
|-
| ''سرود نامو''
| ڪافيون
| سنڌي/سرائڪي
| صوفيانه شاعري
|-
| ''ديوان بيدل''
| ديوان
| سنڌي
| صوفيانه شاعري
|-
| ''دلڪشا''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''ديوان بيدل''
| ديوان
| فارسي
| غزل ۽ صوفي شاعري
|-
| ''تقويت القلوب''
| نثر
| فارسي
| روحاني تعليم
|-
| ''ظهور نامو''
| تصنيف
| فارسي
| تصوف
|-
| ''قرة العين في مناقب السبطين''
| مناقب
| فارسي/عربي
| اهل بيت
|-
| ''انشائي قادري''
| نثر
| فارسي
| انشا
|-
| ''خطبات جمعه''
| خطبا
| عربي/فارسي
| مذهب
|-
| ''فوائد معنوي''
| نثر
| فارسي
| تصوف
|-
| ''ڪرسي نامو''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| صوفي سلسلو
|-
| ''رموز العارفين''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| معرفت
|}

&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

== پنج گنج ==
'''''پنج گنج''''' بيدل جي مشهور تصنيفن مان آهي. سنڌيانا موجب
هن ڪتاب ۾ قرآن، حديث، مثنوي، فارسي شاعري ۽ [[شاهه جو رسالو|شاهه
لطيف جا سنڌي بيت]] گڏ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

ان جي جوڙجڪ مان بيدل جي مذهبي ۽ ادبي مطالعي جي وسعت سان گڏ
مختلف علمي روايتن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جو رجحان ظاهر ٿئي ٿو.

== وحدت نامو ==
'''''وحدت نامو''''' بيدل جي اهم سنڌي شعري تصنيف آهي. هيءَ
تصنيف بيتن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ [[وحدت الوجود]] سندس فڪر جو
مرڪزي موضوع آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

تحقيقي مطالعي موجب ''وحدت نامي'' جا بيت دوهي ۽ سورٺي جي
ڇند واري گهاڙيٽي ۾ لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== سرود نامو ==
'''''سرود نامو''''' بيدل جي سنڌي ۽ سرائڪي صوفيانه ڪافين جو
مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt; هن مجموعي مان بيدل جي
شاعريءَ ۾ موسيقي، عشق ۽ وحدت الوجود جي گڏيل روايت ظاهر ٿئي ٿي.

== ديوان بيدل ==
بيدل جي سوانح ۽ ڪلام کي محفوظ ڪرڻ جي سلسلي ۾ '''ديوان گدومل
کٽڻ مل هرجاڻي''' اهم ڪم ڪيو. هن ''ديوان بيدل'' کي ٻن حصن ۾
مرتب ڪري لڳ ڀڳ '''1940ع–1941ع''' ۾ سکر جي تلڪ پريس مان شايع
ڪرايو.&lt;ref name=&quot;DiwanBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=ديوان بيدل
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+بيدل2
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[بيدل يادگار ڪميٽي]] روهڙيءَ 2007ع ۾ ٻنهي حصن کي گڏ ڪري 312
صفحن جو نئون ڇاپو شايع ڪيو. هن ايڊيشن ۾ بيدل جي سوانح، مذهب،
روحاني زندگي، تصنيفن ۽ شاعريءَ بابت مواد سان گڏ ''سرود نامو''
به شامل آهي.&lt;ref name=&quot;DiwanBedil&quot;/&gt;

== شاعري ==
بيدل جي شاعريءَ جو بنيادي فڪري محور [[تصوف]]، خدا جي وحدانيت،
وحدت الوجود، انساني محبت، عشق، معرفت ۽ نفس جي فنا آهي. جديد
تحقيق موجب سندس سنڌي شاعريءَ ۾ قرآن ۽ حديث جا فڪري حوالا ۽
انسان دوستيءَ جو پيغام پڻ نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

سندس سنڌي ڪافيءَ جي هڪ مثال ۾ محبوب جي انتظار کي هن طرح بيان
ڪيو آهي:

{{quote|
ڪانگ لنوي مٺي لات، محبت مسافر ڄاڻ ڪي ايندا،&lt;br /&gt;
ايندا جوءِ ۾ جانب جائي، وائي جنين جي اٿم وات،&lt;br /&gt;
دوست دلاسو دل ڏيندا، بيدل بلڪل ٿي نه ماندو،&lt;br /&gt;
سمجهه صبح ڪي رات، توسان هڪ ٿيندا.
}}

== وحدت الوجود ==
بيدل جي شاعريءَ جو نمايان فلسفياڻو بنياد [[وحدت الوجود]] آهي.
سندس ڪيترين تصنيفن، خاص طور ''وحدت نامو''، ''سرود نامو'' ۽
فارسي ديوانن ۾ خدا، ڪائنات، انسان ۽ وجود جي وحدت بابت صوفيانه
فڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;

هن وٽ ظاهري ڪثرت جي پويان هڪ ئي حقيقت جي موجودگيءَ جو تصور
بار بار اچي ٿو. انهيءَ فڪر سبب سندس شاعري سنڌ جي ان صوفيانه
روايت سان ڳنڍجي ٿي، جنهن جا اهم نمائندا شاهه لطيف، سچل سرمست
۽ ٻين صوفي شاعرن کي سمجهيو وڃي ٿو.

== عشق جو تصور ==
بيدل وٽ عشق صرف عشقيه شاعريءَ جو موضوع نه، پر روحاني معرفت جو
ذريعو آهي. سندس ڪلام ۾ مجازي عشق کان حقيقي عشق تائين پهچڻ،
خوديءَ جي فنا ۽ محبوب حقيقيءَ سان وحدت جا تصور بار بار ملن ٿا.

سندس سرائڪي ڪلام ۾ عشق کي روحاني رهبر جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو
آهي:

{{quote|
عشق هي پير پيغمبر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي هادي رهبر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي حيدر صفدر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي ميڏي پشت پناه.
|''منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي''&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رسولپوري
 |first=محمد اسلم
 |title=منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي
 |publisher=بزم ثقافت
 |location=ملتان
 |date=آگسٽ 1978
 |pages=1، 21، 26
}}&lt;/ref&gt;}}

== اردو شاعري ==
بيدل اردوءَ ۾ پڻ غزل ۽ صوفيانه شاعري ڪئي. سندس اردو ڪلام ۾
وحدت الوجود، ''همه اوست''، عشق ۽ انساني صورت ۾ الاهي تجلي جا
موضوع نمايان آهن.

سندس اردو ڪلام جو هڪ مشهور شعر آهي:

{{quote|
ہوشیار رہ تُوں بیدلؔ، ہمہ اوست کا ہو قائل&lt;br /&gt;
نظارا نورِ حق کا، مظہر میں جا بجا کر
}}

== سنڌي ڪافي ==
بيدل سنڌي ڪافيءَ کي صوفيانه فڪر جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو.
سندس ڪافين ۾ ٿلهه، قافيي، موسيقيت ۽ عوامي ٻوليءَ سان گڏ فلسفياڻي
معنيٰ جو ميلاپ ملي ٿو.

ان ڪري سندس ڪلام سنڌي ڪافيءَ جي اوڻيهين صديءَ واري ارتقا جي
مطالعي لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.

== بيدل ۽ بيڪس ==
[[File:Faqirs of Bedil paying homage.JPG|thumb|بيدل جي درگاهه تي عقيدتمند]]

بيدل جو فرزند '''فقير محمد محسن بيڪس''' پڻ صوفي شاعر هو.
پيءُ ۽ پٽ جي شاعريءَ کي سنڌي صوفي ادب ۾ گڏيل طور '''بيدل ۽
بيڪس''' جي ادبي روايت سان ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref
name=&quot;RadioPakistan&quot;/&gt;

بيڪس پنهنجي والد جي سوانح بابت ابتدائي معلومات جو اهم ذريعو
پڻ آهي. بيدل جي وفات تي بيڪس چيو:

{{quote|
سال ٻارنهن سو اُڻيانوي ۾ سوز گداز هو،&lt;br /&gt;
سورهين ذوالقعد جي، هاديءَ سندو پرواز هو.
}}

هي بيت بيدل جي وفات جي هجري تاريخ '''16 ذوالقعد 1289ھ''' جي
اهم ابتدائي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== وفات ==
بيدل '''16 ذوالقعد 1289ھ مطابق 15 جنوري 1873ع''' تي روهڙيءَ ۾
وفات ڪئي. سندس عمر لڳ ڀڳ 58–59 سال هئي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

سندس فرزند بيڪس سندس وفات جو سال ۽ ڏينهن پنهنجي شعر ۾ محفوظ
ڪيو، جنهن سبب بيدل جي وفات جي تاريخ سندس ولادت جي تاريخ جي
ڀيٽ ۾ وڌيڪ يقيني آهي.

== مزار ==
[[File:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|thumb|روهڙيءَ ۾ بيدل جي مزار]]

بيدل کي [[روهڙي]] ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس مزار اڄ بيدل-بيڪس
جي صوفيانه ۽ ادبي روايت جو مرڪز آهي.

درگاهه واري احاطي ۾ بيدل ۽ سندس خاندان سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن
جون قبرون پڻ موجود آهن.

== عرس ==
بيدل جو ساليانو عرس هر سال '''14، 15 ۽ 16 ذوالقعد''' تي
روهڙيءَ ۾ منعقد ٿيندو آهي. آخري ڏينهن سندس وصال جي تاريخ
16 ذوالقعد سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;/&gt;

عرس دوران صوفي راڳ، ادبي تقريبون ۽ '''بيدل ادبي ڪانفرنس'''
منعقد ٿينديون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت پڻ بيدل جي عرس کي سرڪاري ثقافتي سرگرمين ۾ شامل ڪندي
رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي بجيٽ دستاويزن ۾
'''Annual Urs of Hazrat Qadir Bux Bedil at Rohri, District
Sukkur''' لاءِ باقاعدي بجيٽ رکيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department – Budget Volume III
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-23-24%5CVOLUME_III_Detail%5C45.SC21148+CULTURE+TOURISM+ANTIQUITIES+AND+ARCHIVES.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ سندس عرس جون سرڪاري تقريبون 2 کان 4 مئي تائين روهڙيءَ
۾ منعقد ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ ضلعي انتظاميا 4 مئي تي سکر ضلعي
۾ عام موڪل پڻ مقرر ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arrangements Reviewed for 158th Urs of Sufi Qadir Bux Bedil; Public Holiday Announced on May 4
 |url=https://www.app.com.pk/sindh/arrangements-reviewed-for-158th-urs-of-sufi-qadir-bux-bedil-public-holiday-announced-on-may-4/
 |work=Associated Press of Pakistan
 |date=29 April 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== بيدل يادگار ڪميٽي ==
بيدل جي ادبي ورثي کي محفوظ ڪرڻ ۾ '''بيدل يادگار ڪميٽي،
روهڙي''' اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪميٽي سندس ڪتابن جا نوان ڇاپا
شايع ڪرڻ، عرس جي موقعي تي ادبي ڪانفرنسون ڪرائڻ ۽ بيدل بابت
تحقيقي مواد ڇپائڻ جو ڪم ڪندي رهي آهي.

سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مطالعي موجب ڪميٽيءَ طرفان
عرس جي موقعي تي '''بيدل نمبر''' جي نالي سان مقالن ۽ منظوم
ڀيٽائن جا ڪيترائي مجموعا پڻ شايع ڪيا ويا آهن.&lt;ref
name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== قلمي نسخا ۽ اشاعت ==
بيدل جي تصنيفن جو وڏو حصو اصل ۾ قلمي نسخن جي صورت ۾ محفوظ
رهيو. سنڌي ادبي بورڊ جي تحقيق موجب روهڙيءَ جي خوشنويس
'''فقير علي بخش''' بيدل جي ڪيترن ڪتابن جي ڪتابت ڪئي ۽ بيدل جو
فارسي ديوان 1321ھ / 1903ع ۾ نقل ڪري مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري
 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book2/Book_page13.html
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويھين صديءَ دوران سندس قلمي مواد کي مرتب، ڇاپي ۽ تحقيق ذريعي
عام پڙهندڙن تائين آڻڻ جو سلسلو تيز ٿيو.

== ادبي ورثو ==
بيدل جو اثر سندس پٽ [[محمد محسن بيڪس]] ۽ پوءِ روهڙيءَ جي
صوفيانه ادبي روايت تي جاري رهيو. سندس شاعريءَ ۽ تصنيفن بابت
ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ ڪيترائي ديوان، رسالا، لغتون ۽ تحقيقي
مقالا شايع ٿيا آهن.

ڊاڪٽر بدر ڌامراهي '''بيدل فقير جي ڪلام جي لغت''' پڻ ترتيب ڏني،
جنهن مان بيدل جي شاعريءَ جي لغوي ۽ لساني مطالعي جي اهميت ظاهر
ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== ادبي مقام ==
سنڌي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾ بيدل کي شاهه عبداللطيف ۽ سچل
سرمست کان پوءِ واري ڪلاسيڪي روايت جي اهم شاعرن مان شمار ڪيو
وڃي ٿو. سندس خصوصيت رڳو ڪلام جي مقدار ۾ نه، پر سنڌي، فارسي،
سرائڪي ۽ اردو ادبي روايتن کي تصوف جي هڪ گڏيل فڪري نظام ۾ آڻڻ
۾ پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;

سندس ''وحدت نامو'' ۽ ''سرود نامو'' سنڌي صوفي شاعريءَ جا اهم
متن آهن، جڏهن ته فارسي تصنيفون سندس علمي ۽ فلسفياڻي فڪر جو
وڌيڪ وسيع پاسو پيش ڪن ٿيون.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|روهڙيءَ ۾ فقير قادر بخش بيدل جي مزار
File:Faqirs of Bedil paying homage.JPG|بيدل جي مزار تي عقيدتمند
File:Sufi Singers.JPG|بيدل جي صوفيانه شاعري ڳائيندڙ راڳي
File:Mehndi Sharif.JPG|عرس دوران مهنديءَ جي رسم
File:Besarnama.jpg|بيدل سان منسوب ''بي سر نامي'' جو قلمي نسخو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[محمد محسن بيڪس]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سچل سرمست]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[لال شهباز قلندر]]
* [[تصوف]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[سنڌي ڪافي]]
* [[روهڙي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=موسوي
 |first=عبدالحسين
 |title=ديوان بيدل
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1954
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=درگاهي
 |first=اختر
 |title=بيدل، بيڪس، سڪايل
 |publisher=بيدل يادگار ڪميٽي
 |location=روهڙي
 |year=2005
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |editor-last=درگاهي
 |editor-first=اختر
 |title=بيدل سائينءَ جو رسالو
 |publisher=ثقافت ۽ سياحت کاتو، حڪومت سنڌ
 |location=ڪراچي
 |year=2015
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=رسولپوري
 |first=محمد اسلم
 |title=منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي
 |publisher=بزم ثقافت
 |location=ملتان
 |year=1978
 |language=skr
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل+فقير بيدل فقير ـ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/74 فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس ـ سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل]

{{سنڌي صوفي}}
{{موضوعات سکر}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:بيدل، قادر بخش}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سرائڪي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:اردو ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:روهڙي جا ماڻهو]]
[[زمرو:سکر ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1873ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>irllswhtuobfb6du7w8n8c1bja7e1hv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416891</id>
      <parentid>416890</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30112" sha1="7zj12cgm7g1nykkcwdb62tngmvujzyi" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر، عالم ۽ مصنف}}

{{Distinguish|عبدالقادر بيدل}}

{{Infobox religious biography
| name              = فقير قادر بخش بيدل
| image             = Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG
| caption           = روهڙيءَ ۾ فقير قادر بخش بيدل جي آخري آرامگاھ
| birth_name        = عبدالقادر
| other_names       = قادر بخش، بيدل فقير، بيدل سائين
| birth_date        = 1230ھ يا 1231ھ / 1814ع يا 1815ع
| birth_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 16 ذوالقعد 1289ھ / 15 جنوري 1873ع
| death_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| resting_place     = بيدل بيڪس جي درگاهه، روهڙي
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[تصوف]]
| school            = وحدت الوجودي صوفيانه فڪر
| father            = فقير محمد محسن قريشي
| children          = [[محمد محسن بيڪس]]
| influences        = [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[شاهه عنايت شهيد]]
| influenced        = [[محمد محسن بيڪس]]
| occupation        = شاعر، صوفي، عالم، مصنف
| notable_works     = ''وحدت نامو''، ''سرود نامو''، ''پنج گنج''، ''رياض الفقر''، ''ديوان بيدل''
}}


'''فقير قادر بخش بيدل''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Faqir Qadir Bux Bedil}} (پيدائش: 1230ھ يا 1231ھ / 1814ع يا 1815ع؛
وفات: 16 [[ذوالقعد]] 1289ھ / 15 جنوري 1873ع)، عام طور '''بيدل
فقير''' يا '''بيدل سائين''' جي نالي سان مشهور، اوڻيهين صديءَ جو
سنڌي [[صوفي]] شاعر، عالم، مفڪر ۽ گهڻ ٻوليائي مصنف هو. سندس تعلق
[[روهڙي]] سان هو. سنڌي ڪلاسيڪي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾
[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[سچل سرمست]] کان پوءِ بيدل جي
شاعريءَ کي نمايان مقام حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيدل فقير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل+فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميراڻي
 |first=سميع سجاد
 |title=فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |volume=14
 |issue=2
 |pages=1–10
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/74
}}&lt;/ref&gt;

بيدل جو ادبي ڪم شاعريءَ تائين محدود نه هو؛ هن تصوف، مذهب،
تاريخ، سيرت، مناقب ۽ صوفي سلسلن بابت نظم توڙي نثر ۾ لکيو.
سندس تصنيفن جو وڏو حصو فارسي ۽ عربيءَ ۾ آهي، جڏهن ته سنڌي،
سرائڪي ۽ اردوءَ ۾ به سندس ڪلام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;
{{Clear}}

== نالو ۽ تخلص ==
بيدل جو پيدائشي نالو '''عبدالقادر''' هو. بعد ۾
[[عبدالقادر جيلاني|شيخ عبدالقادر جيلاني]] سان عقيدت سبب پاڻ کي
'''قادر بخش''' سڏائڻ لڳو ۽ شاعريءَ ۾ '''بيدل''' تخلص اختيار
ڪيائين. سندس تصنيفن ۾ ”عبدالقادر“ ۽ ”قادر بخش“ ٻنهي نالن جو
استعمال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;&gt;{{cite news
 |title=Journey of sufism: The life of Fakir Qadir Bux Bedil
 |url=https://tribune.com.pk/story/526438/journey-of-sufism-the-life-of-fakir-qadir-bux-bedil
 |work=The Express Tribune
 |date=26 March 2013
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

”بيدل“ فارسي تخلص آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”دل کان محروم“ آهي،
پر صوفيانه اصطلاح ۾ ان جو مفهوم عشق ۾ پنهنجي دل ۽ ذات وڃائي
ويهڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

== ولادت ۽ تاريخن جو اختلاف ==
بيدل جي ولادت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه پراڻا
سوانحي ۽ ادبي ماخذ سندس ولادت '''1230ھ / 1814ع''' ڄاڻائين ٿا،
جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس ولادت '''1231ھ /
1815ع''' ۾ فقير محمد محسن قريشيءَ جي گهر [[روهڙي]] ۾ ڄاڻائي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

ان ڪري صحيح ڏينهن ۽ مهيني لاءِ قطعي ثبوت نه ملڻ تائين سندس
پيدائش کي 1814ع–1815ع / 1230ھ–1231ھ طور ڄاڻائڻ وڌيڪ محتاط
طريقو آهي.

== خاندان ==
بيدل جو والد '''فقير محمد محسن قريشي''' درويش مزاج ۽ مذهبي
شخص هو. سنڌيانا موجب هو گهڻو وقت عبادت ۽ رياضت ۾ گذاريندو هو ۽
ڀاڳناڙيءَ جي سيد عبدالوهاب شاهه جيلانيءَ سان روحاني وابستگي
رکندو هو. پوءِ هو جان الله شاهه رضوي ثانيءَ جو به معتقد
ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل جا وڏا روهڙيءَ جا رهواسي هئا ۽ روايت موجب تسر جي ڪپڙي جي
اُڻت سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل جو مشهور فرزند '''فقير محمد محسن'''، تخلص '''[[محمد محسن
بيڪس|بيڪس]]'''، پاڻ به سنڌ جو مشهور صوفي شاعر ٿيو. بيڪس پنهنجي
والد جي وفات جي تاريخ پڻ شعر ۾ محفوظ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== تعليم ۽ علمي ماحول ==
بيدل جي باقاعدي مدرسي ۽ استادن بابت مڪمل مستند تفصيل موجود
ناهن. سنڌيانا موجب بيدل پاڻ به پنهنجي تصنيفن ۾ ڪنهن مخصوص استاد
يا مدرسي جو نالو نه ڏنو آهي. خانداني روايتن موجب هن پنجن کان
ٻارهن سالن جي عمر تائين مڪتبي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سندس علمي تربيت جو وڏو حصو سندس خانداني ماحول سان ڳنڍيل هو.
والد وٽ صوفي، عالم ۽ درويش ايندا رهندا هئا، جنهن سبب بيدل ننڍپڻ
کان ئي مذهبي ۽ صوفيانه فڪر سان واقف ٿيو. سندس لکڻين مان قرآن،
حديث، فقھ، تاريخ، ادب ۽ تصوف سان سندس واقفيت ظاهر ٿئي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

== جسماني حالت ==
سوانحي روايتن موجب بيدل جي هڪ پير ۾ پيدائشي نقص هو. سيد
عبدالحسين موسويءَ جي مرتب ڪيل ''ديوان بيدل'' ۾ هڪ روايت نقل
ٿيل آهي ته سندس ولادت وقت جڏهن اها ڳالهه سندس والد کي ٻڌائي وئي
ته والد ٻار بابت اميد ۽ عزت واري پيشنگوئي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=موسوي
 |first=عبدالحسين
 |title=ديوان بيدل
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1954
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

جسماني تڪليف باوجود بيدل مختلف صوفي مرڪزن ڏانهن سفر ڪندو
رهيو.

== روحاني زندگي ==
بيدل جي فڪر جو مرڪز [[تصوف]] هو. سندس خاندان اڳ ئي صوفيانه
روايت سان وابسته هو ۽ بيدل ان ماحول ۾ پروان چڙهيو. سندس
روحاني لاڳاپن ۾ [[لال شهباز قلندر]]، جهوڪ شريف جي
[[شاهه عنايت شهيد]] واري روايت، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين سنڌي
صوفين جا اثر نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل بابت سوانحي روايتن ۾ اچي ٿو ته هن [[سيوهڻ]]، [[جهوڪ
شريف]]، [[درازا]]، پير ڳوٺ، تجل شريف، ڍورو نارو ۽ ٻين صوفي
مرڪزن ڏانهن سفر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;&gt;{{cite journal
 |last=دانش
 |first=احسان
 |title=سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جو هڪ اهم شاعر: فقير قادر بخش بيدل
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry
}}&lt;/ref&gt;

== لال شهباز قلندر سان عقيدت ==
بيدل کي [[لال شهباز قلندر]] سان خاص عقيدت هئي. سوانحي روايت
موجب جسماني معذوريءَ باوجود هو سيوهڻ تائين سفر ڪري قلندر جي
درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;/&gt;

روايتن موجب قلندر جي درگاهه تان موٽڻ کان پوءِ سندس شاعراڻي
زندگيءَ ۾ پڻ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

== شاهه عنايت شهيد سان فڪري تعلق ==
بيدل جي تصوف تي [[شاهه عنايت شهيد]] جي فڪري روايت جو نمايان
اثر هو. هن شاهه عنايت ۽ جهوڪ جي صوفي سلسلي بابت فارسيءَ ۾
''ڪرسي ناما'' ۽ قصيدا لکيا ۽ سندس شهادت کي تاريخي ۽ روحاني
موضوع بڻايو.&lt;ref name=&quot;ShahInayat&quot;&gt;{{cite web
 |title=شاهه عنايت شهيد جهوڪ وارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاھہ+عنايت+شھيد+جهوڪ+وارو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌيانا بيدل کي انهن اوائلي سنڌي عالمن مان شمار ڪري ٿي، جن
شاهه عنايت جي طريقت واري سلسلي کي منظوم صورت ۾ قلمبند
ڪيو.&lt;ref name=&quot;ShahInayat&quot;/&gt;

== سچل سرمست سان تعلق ==
بيدل [[سچل سرمست]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کان پڻ متاثر هو. سچل جي
وفات کان پوءِ بيدل سندس ياد ۾ هڪ فارسي مرثيو لکيو، جنهن ۾
درازا جي صوفيانه ماحول ۽ سچل جي وحدت الوجودي فڪر کي خراج پيش
ڪيو ويو.

سچل، شاهه لطيف ۽ بيدل جي ڪلام ۾ وحدت الوجود جو فڪري رشتو سنڌي
صوفي شاعريءَ جي مطالعي جو اهم موضوع رهيو آهي.

== دور ==
بيدل جي زندگي سنڌ جي سياسي تاريخ جي ٻن مختلف دورن تي پکڙيل
هئي. سندس حياتيءَ جا لڳ ڀڳ پهريان 29 سال [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]]
جي حڪومت ۾ ۽ باقي لڳ ڀڳ 30 سال [[برطانوي راڄ]] هيٺ گذريا.&lt;ref
name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

1843ع ۾ انگريزن طرفان سنڌ جي الحاق وقت بيدل نوجوان هو. سندس
زندگيءَ ۾ سنڌ جي روايتي ٽالپر حڪمرانيءَ کان نوآبادياتي نظام
ڏانهن تبديلي آئي، پر سندس ادبي ڪم جو مرڪزي محور سياسي درٻار
بدران تصوف ۽ روحاني فڪر رهيو.

== علمي ۽ ادبي شخصيت ==
بيدل شاعر هجڻ سان گڏ عالم ۽ نثر نويس پڻ هو. سنڌيانا موجب کيس
قرآن، حديث، فقھ، تاريخ ۽ ادب جو مطالعو هو ۽ موسيقيءَ سان به
واقف هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سندس لکڻين جو دائرو تصوف، وحدت الوجود، اخلاق، مذهبي تعليم،
صوفي سلسلا، مناقب، تاريخ ۽ شاعريءَ تائين پکڙيل آهي.

== ٻوليون ==
بيدل جو ادبي ڪم گهڻ ٻوليائي آهي. مختلف ماخذ سندس سنڌي، فارسي،
سرائڪي، اردو ۽ عربيءَ ۾ تصنيف ۽ شاعريءَ جي تصديق ڪن
ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Faqir Qadir Bux Bedil (Sufi Poet)
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/08-07-2020/urs-mubarak-of-faqir-qadir-bux-bedil-sufi-poet
 |publisher=Radio Pakistan
 |date=8 July 2020
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه سوانحي ماخذ هنديءَ کي به سندس شاعريءَ جي ٻولين ۾ شمار ڪن
ٿا. ان ڪري کيس سنڌ جي گهڻ ٻوليائي صوفي ادبي روايت جو اهم نمائندو
سمجهيو وڃي ٿو.

== تصنيفون ==
بيدل جي تصنيفن جي صحيح تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. سنڌيانا
سندس '''30''' ڪتاب ڄاڻائي ٿي، جڏهن ته جديد تحقيقي مطالعي ۾
'''34''' تصنيفن تائين انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E2F0D9;&quot; | صنف/نوعيت
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | موضوع
|-
| ''رياض الفقر''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''سلوڪ الطالبين''
| ديوان
| فارسي
| سلوڪ ۽ طريقت
|-
| ''منهاج الحقيقة''
| ديوان/منظوم تصنيف
| فارسي
| تصوف
|-
| ''رموز القادري''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| قادري فڪر
|-
| ''نهر البحر''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''پنج گنج''
| جامع تصنيف
| گهڻ ٻوليائي
| قرآن، حديث، تصوف ۽ شاعري
|-
| ''مصباح الطريقت''
| ديوان
| فارسي
| طريقت
|-
| ''وحدت نامو''
| بيت
| سنڌي
| وحدت الوجود
|-
| ''سرود نامو''
| ڪافيون
| سنڌي/سرائڪي
| صوفيانه شاعري
|-
| ''ديوان بيدل''
| ديوان
| سنڌي
| صوفيانه شاعري
|-
| ''دلڪشا''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''ديوان بيدل''
| ديوان
| فارسي
| غزل ۽ صوفي شاعري
|-
| ''تقويت القلوب''
| نثر
| فارسي
| روحاني تعليم
|-
| ''ظهور نامو''
| تصنيف
| فارسي
| تصوف
|-
| ''قرة العين في مناقب السبطين''
| مناقب
| فارسي/عربي
| اهل بيت
|-
| ''انشائي قادري''
| نثر
| فارسي
| انشا
|-
| ''خطبات جمعه''
| خطبا
| عربي/فارسي
| مذهب
|-
| ''فوائد معنوي''
| نثر
| فارسي
| تصوف
|-
| ''ڪرسي نامو''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| صوفي سلسلو
|-
| ''رموز العارفين''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| معرفت
|}

&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

== پنج گنج ==
'''''پنج گنج''''' بيدل جي مشهور تصنيفن مان آهي. سنڌيانا موجب
هن ڪتاب ۾ قرآن، حديث، مثنوي، فارسي شاعري ۽ [[شاهه جو رسالو|شاهه
لطيف جا سنڌي بيت]] گڏ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

ان جي جوڙجڪ مان بيدل جي مذهبي ۽ ادبي مطالعي جي وسعت سان گڏ
مختلف علمي روايتن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جو رجحان ظاهر ٿئي ٿو.

== وحدت نامو ==
'''''وحدت نامو''''' بيدل جي اهم سنڌي شعري تصنيف آهي. هيءَ
تصنيف بيتن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ [[وحدت الوجود]] سندس فڪر جو
مرڪزي موضوع آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

تحقيقي مطالعي موجب ''وحدت نامي'' جا بيت دوهي ۽ سورٺي جي
ڇند واري گهاڙيٽي ۾ لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== سرود نامو ==
'''''سرود نامو''''' بيدل جي سنڌي ۽ سرائڪي صوفيانه ڪافين جو
مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt; هن مجموعي مان بيدل جي
شاعريءَ ۾ موسيقي، عشق ۽ وحدت الوجود جي گڏيل روايت ظاهر ٿئي ٿي.

== ديوان بيدل ==
بيدل جي سوانح ۽ ڪلام کي محفوظ ڪرڻ جي سلسلي ۾ '''ديوان گدومل
کٽڻ مل هرجاڻي''' اهم ڪم ڪيو. هن ''ديوان بيدل'' کي ٻن حصن ۾
مرتب ڪري لڳ ڀڳ '''1940ع–1941ع''' ۾ سکر جي تلڪ پريس مان شايع
ڪرايو.&lt;ref name=&quot;DiwanBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=ديوان بيدل
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+بيدل2
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[بيدل يادگار ڪميٽي]] روهڙيءَ 2007ع ۾ ٻنهي حصن کي گڏ ڪري 312
صفحن جو نئون ڇاپو شايع ڪيو. هن ايڊيشن ۾ بيدل جي سوانح، مذهب،
روحاني زندگي، تصنيفن ۽ شاعريءَ بابت مواد سان گڏ ''سرود نامو''
به شامل آهي.&lt;ref name=&quot;DiwanBedil&quot;/&gt;

== شاعري ==
بيدل جي شاعريءَ جو بنيادي فڪري محور [[تصوف]]، خدا جي وحدانيت،
وحدت الوجود، انساني محبت، عشق، معرفت ۽ نفس جي فنا آهي. جديد
تحقيق موجب سندس سنڌي شاعريءَ ۾ قرآن ۽ حديث جا فڪري حوالا ۽
انسان دوستيءَ جو پيغام پڻ نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

سندس سنڌي ڪافيءَ جي هڪ مثال ۾ محبوب جي انتظار کي هن طرح بيان
ڪيو آهي:

{{quote|
ڪانگ لنوي مٺي لات، محبت مسافر ڄاڻ ڪي ايندا،&lt;br /&gt;
ايندا جوءِ ۾ جانب جائي، وائي جنين جي اٿم وات،&lt;br /&gt;
دوست دلاسو دل ڏيندا، بيدل بلڪل ٿي نه ماندو،&lt;br /&gt;
سمجهه صبح ڪي رات، توسان هڪ ٿيندا.
}}

== وحدت الوجود ==
بيدل جي شاعريءَ جو نمايان فلسفياڻو بنياد [[وحدت الوجود]] آهي.
سندس ڪيترين تصنيفن، خاص طور ''وحدت نامو''، ''سرود نامو'' ۽
فارسي ديوانن ۾ خدا، ڪائنات، انسان ۽ وجود جي وحدت بابت صوفيانه
فڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;

هن وٽ ظاهري ڪثرت جي پويان هڪ ئي حقيقت جي موجودگيءَ جو تصور
بار بار اچي ٿو. انهيءَ فڪر سبب سندس شاعري سنڌ جي ان صوفيانه
روايت سان ڳنڍجي ٿي، جنهن جا اهم نمائندا شاهه لطيف، سچل سرمست
۽ ٻين صوفي شاعرن کي سمجهيو وڃي ٿو.

== عشق جو تصور ==
بيدل وٽ عشق صرف عشقيه شاعريءَ جو موضوع نه، پر روحاني معرفت جو
ذريعو آهي. سندس ڪلام ۾ مجازي عشق کان حقيقي عشق تائين پهچڻ،
خوديءَ جي فنا ۽ محبوب حقيقيءَ سان وحدت جا تصور بار بار ملن ٿا.

سندس سرائڪي ڪلام ۾ عشق کي روحاني رهبر جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو
آهي:

{{quote|
عشق هي پير پيغمبر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي هادي رهبر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي حيدر صفدر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي ميڏي پشت پناه.
|''منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي''&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رسولپوري
 |first=محمد اسلم
 |title=منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي
 |publisher=بزم ثقافت
 |location=ملتان
 |date=آگسٽ 1978
 |pages=1، 21، 26
}}&lt;/ref&gt;}}

== اردو شاعري ==
بيدل اردوءَ ۾ پڻ غزل ۽ صوفيانه شاعري ڪئي. سندس اردو ڪلام ۾
وحدت الوجود، ''همه اوست''، عشق ۽ انساني صورت ۾ الاهي تجلي جا
موضوع نمايان آهن.

سندس اردو ڪلام جو هڪ مشهور شعر آهي:

{{quote|
ہوشیار رہ تُوں بیدلؔ، ہمہ اوست کا ہو قائل&lt;br /&gt;
نظارا نورِ حق کا، مظہر میں جا بجا کر
}}

== سنڌي ڪافي ==
بيدل سنڌي ڪافيءَ کي صوفيانه فڪر جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو.
سندس ڪافين ۾ ٿلهه، قافيي، موسيقيت ۽ عوامي ٻوليءَ سان گڏ فلسفياڻي
معنيٰ جو ميلاپ ملي ٿو.

ان ڪري سندس ڪلام سنڌي ڪافيءَ جي اوڻيهين صديءَ واري ارتقا جي
مطالعي لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.

== بيدل ۽ بيڪس ==
[[File:Faqirs of Bedil paying homage.JPG|thumb|بيدل جي درگاهه تي عقيدتمند]]

بيدل جو فرزند '''فقير محمد محسن بيڪس''' پڻ صوفي شاعر هو.
پيءُ ۽ پٽ جي شاعريءَ کي سنڌي صوفي ادب ۾ گڏيل طور '''بيدل ۽
بيڪس''' جي ادبي روايت سان ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref
name=&quot;RadioPakistan&quot;/&gt;

بيڪس پنهنجي والد جي سوانح بابت ابتدائي معلومات جو اهم ذريعو
پڻ آهي. بيدل جي وفات تي بيڪس چيو:

{{quote|
سال ٻارنهن سو اُڻيانوي ۾ سوز گداز هو،&lt;br /&gt;
سورهين ذوالقعد جي، هاديءَ سندو پرواز هو.
}}

هي بيت بيدل جي وفات جي هجري تاريخ '''16 ذوالقعد 1289ھ''' جي
اهم ابتدائي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== وفات ==
بيدل '''16 ذوالقعد 1289ھ مطابق 15 جنوري 1873ع''' تي روهڙيءَ ۾
وفات ڪئي. سندس عمر لڳ ڀڳ 58–59 سال هئي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

سندس فرزند بيڪس سندس وفات جو سال ۽ ڏينهن پنهنجي شعر ۾ محفوظ
ڪيو، جنهن سبب بيدل جي وفات جي تاريخ سندس ولادت جي تاريخ جي
ڀيٽ ۾ وڌيڪ يقيني آهي.

== مزار ==
[[File:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|thumb|روهڙيءَ ۾ بيدل جي مزار]]

بيدل کي [[روهڙي]] ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس مزار اڄ بيدل-بيڪس
جي صوفيانه ۽ ادبي روايت جو مرڪز آهي.

درگاهه واري احاطي ۾ بيدل ۽ سندس خاندان سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن
جون قبرون پڻ موجود آهن.

== عرس ==
بيدل جو ساليانو عرس هر سال '''14، 15 ۽ 16 ذوالقعد''' تي
روهڙيءَ ۾ منعقد ٿيندو آهي. آخري ڏينهن سندس وصال جي تاريخ
16 ذوالقعد سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;/&gt;

عرس دوران صوفي راڳ، ادبي تقريبون ۽ '''بيدل ادبي ڪانفرنس'''
منعقد ٿينديون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت پڻ بيدل جي عرس کي سرڪاري ثقافتي سرگرمين ۾ شامل ڪندي
رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي بجيٽ دستاويزن ۾
'''Annual Urs of Hazrat Qadir Bux Bedil at Rohri, District
Sukkur''' لاءِ باقاعدي بجيٽ رکيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department – Budget Volume III
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-23-24%5CVOLUME_III_Detail%5C45.SC21148+CULTURE+TOURISM+ANTIQUITIES+AND+ARCHIVES.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ سندس عرس جون سرڪاري تقريبون 2 کان 4 مئي تائين روهڙيءَ
۾ منعقد ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ ضلعي انتظاميا 4 مئي تي سکر ضلعي
۾ عام موڪل پڻ مقرر ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arrangements Reviewed for 158th Urs of Sufi Qadir Bux Bedil; Public Holiday Announced on May 4
 |url=https://www.app.com.pk/sindh/arrangements-reviewed-for-158th-urs-of-sufi-qadir-bux-bedil-public-holiday-announced-on-may-4/
 |work=Associated Press of Pakistan
 |date=29 April 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== بيدل يادگار ڪميٽي ==
بيدل جي ادبي ورثي کي محفوظ ڪرڻ ۾ '''بيدل يادگار ڪميٽي،
روهڙي''' اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪميٽي سندس ڪتابن جا نوان ڇاپا
شايع ڪرڻ، عرس جي موقعي تي ادبي ڪانفرنسون ڪرائڻ ۽ بيدل بابت
تحقيقي مواد ڇپائڻ جو ڪم ڪندي رهي آهي.

سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مطالعي موجب ڪميٽيءَ طرفان
عرس جي موقعي تي '''بيدل نمبر''' جي نالي سان مقالن ۽ منظوم
ڀيٽائن جا ڪيترائي مجموعا پڻ شايع ڪيا ويا آهن.&lt;ref
name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== قلمي نسخا ۽ اشاعت ==
بيدل جي تصنيفن جو وڏو حصو اصل ۾ قلمي نسخن جي صورت ۾ محفوظ
رهيو. سنڌي ادبي بورڊ جي تحقيق موجب روهڙيءَ جي خوشنويس
'''فقير علي بخش''' بيدل جي ڪيترن ڪتابن جي ڪتابت ڪئي ۽ بيدل جو
فارسي ديوان 1321ھ / 1903ع ۾ نقل ڪري مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري
 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book2/Book_page13.html
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويھين صديءَ دوران سندس قلمي مواد کي مرتب، ڇاپي ۽ تحقيق ذريعي
عام پڙهندڙن تائين آڻڻ جو سلسلو تيز ٿيو.

== ادبي ورثو ==
بيدل جو اثر سندس پٽ [[محمد محسن بيڪس]] ۽ پوءِ روهڙيءَ جي
صوفيانه ادبي روايت تي جاري رهيو. سندس شاعريءَ ۽ تصنيفن بابت
ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ ڪيترائي ديوان، رسالا، لغتون ۽ تحقيقي
مقالا شايع ٿيا آهن.

ڊاڪٽر بدر ڌامراهي '''بيدل فقير جي ڪلام جي لغت''' پڻ ترتيب ڏني،
جنهن مان بيدل جي شاعريءَ جي لغوي ۽ لساني مطالعي جي اهميت ظاهر
ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== ادبي مقام ==
سنڌي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾ بيدل کي شاهه عبداللطيف ۽ سچل
سرمست کان پوءِ واري ڪلاسيڪي روايت جي اهم شاعرن مان شمار ڪيو
وڃي ٿو. سندس خصوصيت رڳو ڪلام جي مقدار ۾ نه، پر سنڌي، فارسي،
سرائڪي ۽ اردو ادبي روايتن کي تصوف جي هڪ گڏيل فڪري نظام ۾ آڻڻ
۾ پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;

سندس ''وحدت نامو'' ۽ ''سرود نامو'' سنڌي صوفي شاعريءَ جا اهم
متن آهن، جڏهن ته فارسي تصنيفون سندس علمي ۽ فلسفياڻي فڪر جو
وڌيڪ وسيع پاسو پيش ڪن ٿيون.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|روهڙيءَ ۾ فقير قادر بخش بيدل جي مزار
File:Faqirs of Bedil paying homage.JPG|بيدل جي مزار تي عقيدتمند
File:Sufi Singers.JPG|بيدل جي صوفيانه شاعري ڳائيندڙ راڳي
File:Mehndi Sharif.JPG|عرس دوران مهنديءَ جي رسم
File:Besarnama.jpg|بيدل سان منسوب ''بي سر نامي'' جو قلمي نسخو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[محمد محسن بيڪس]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سچل سرمست]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[لال شهباز قلندر]]
* [[تصوف]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[سنڌي ڪافي]]
* [[روهڙي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=موسوي
 |first=عبدالحسين
 |title=ديوان بيدل
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1954
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=درگاهي
 |first=اختر
 |title=بيدل، بيڪس، سڪايل
 |publisher=بيدل يادگار ڪميٽي
 |location=روهڙي
 |year=2005
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |editor-last=درگاهي
 |editor-first=اختر
 |title=بيدل سائينءَ جو رسالو
 |publisher=ثقافت ۽ سياحت کاتو، حڪومت سنڌ
 |location=ڪراچي
 |year=2015
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=رسولپوري
 |first=محمد اسلم
 |title=منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي
 |publisher=بزم ثقافت
 |location=ملتان
 |year=1978
 |language=skr
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل+فقير بيدل فقير ـ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/74 فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس ـ سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل]

{{سنڌي صوفي}}
{{موضوعات سکر}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:بيدل، قادر بخش}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سرائڪي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:اردو ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:روهڙي جا ماڻهو]]
[[زمرو:سکر ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1873ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>7zj12cgm7g1nykkcwdb62tngmvujzyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416892</id>
      <parentid>416891</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30065" sha1="897qj8mogfexs4rs5hbun0hivpy8vli" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر، عالم ۽ مصنف}}

{{Distinguish|عبدالقادر بيدل}}

{{Infobox religious biography
| name              = فقير قادر بخش بيدل
| image             = Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG
| caption           = روهڙيءَ ۾ فقير قادر بخش بيدل جي آخري آرامگاھ
| birth_name        = عبدالقادر
| other_names       = قادر بخش، بيدل فقير، بيدل سائين
| birth_date        = 1230ھ يا 1231ھ / 1814ع يا 1815ع
| birth_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 16 ذوالقعد 1289ھ / 15 جنوري 1873ع
| death_place       = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| resting_place     = بيدل بيڪس جي درگاهه، روهڙي
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[تصوف]]
| school            = وحدت الوجودي صوفيانه فڪر
| father            = فقير محمد محسن قريشي
| children          = [[محمد محسن بيڪس]]
| influences        = [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[شاهه عنايت شهيد]]
| influenced        = [[محمد محسن بيڪس]]
| occupation        = شاعر، صوفي، عالم، مصنف
| notable_works     = ''وحدت نامو''، ''سرود نامو''، ''پنج گنج''، ''رياض الفقر''، ''ديوان بيدل''
}}


'''فقير قادر بخش بيدل''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Faqir Qadir Bux Bedil}} (پيدائش: 1230ھ يا 1231ھ / 1814ع يا 1815ع؛
وفات: 16 [[ذوالقعد]] 1289ھ / 15 جنوري 1873ع)، عام طور '''بيدل
فقير''' يا '''بيدل سائين''' جي نالي سان مشهور، اوڻيهين صديءَ جو
سنڌي [[صوفي]] شاعر، عالم، مفڪر ۽ گهڻ ٻوليائي مصنف هو. سندس تعلق
[[روهڙي]] سان هو. سنڌي ڪلاسيڪي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾
[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[سچل سرمست]] کان پوءِ بيدل جي
شاعريءَ کي نمايان مقام حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيدل فقير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل+فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميراڻي
 |first=سميع سجاد
 |title=فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |volume=14
 |issue=2
 |pages=1–10
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/74
}}&lt;/ref&gt;

بيدل جو ادبي ڪم شاعريءَ تائين محدود نه هو؛ هن تصوف، مذهب،
تاريخ، سيرت، مناقب ۽ صوفي سلسلن بابت نظم توڙي نثر ۾ لکيو.
سندس تصنيفن جو وڏو حصو فارسي ۽ عربيءَ ۾ آهي، جڏهن ته سنڌي،
سرائڪي ۽ اردوءَ ۾ به سندس ڪلام موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;
{{Clear}}

== نالو ۽ تخلص ==
بيدل جو پيدائشي نالو '''عبدالقادر''' هو. بعد ۾
[[عبدالقادر جيلاني|شيخ عبدالقادر جيلاني]] سان عقيدت سبب پاڻ کي
'''قادر بخش''' سڏائڻ لڳو ۽ شاعريءَ ۾ '''بيدل''' تخلص اختيار
ڪيائين. سندس تصنيفن ۾ ”عبدالقادر“ ۽ ”قادر بخش“ ٻنهي نالن جو
استعمال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;&gt;{{cite news
 |title=Journey of sufism: The life of Fakir Qadir Bux Bedil
 |url=https://tribune.com.pk/story/526438/journey-of-sufism-the-life-of-fakir-qadir-bux-bedil
 |work=The Express Tribune
 |date=26 March 2013
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

”بيدل“ فارسي تخلص آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”دل کان محروم“ آهي،
پر صوفيانه اصطلاح ۾ ان جو مفهوم عشق ۾ پنهنجي دل ۽ ذات وڃائي
ويهڻ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.

== ولادت ۽ تاريخن جو اختلاف ==
بيدل جي ولادت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه پراڻا
سوانحي ۽ ادبي ماخذ سندس ولادت '''1230ھ / 1814ع''' ڄاڻائين ٿا،
جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس ولادت '''1231ھ /
1815ع''' ۾ فقير محمد محسن قريشيءَ جي گهر [[روهڙي]] ۾ ڄاڻائي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

ان ڪري صحيح ڏينهن ۽ مهيني لاءِ قطعي ثبوت نه ملڻ تائين سندس
پيدائش کي 1814ع–1815ع / 1230ھ–1231ھ طور ڄاڻائڻ وڌيڪ محتاط
طريقو آهي.

== خاندان ==
بيدل جو والد '''فقير محمد محسن قريشي''' درويش مزاج ۽ مذهبي
شخص هو. سنڌيانا موجب هو گهڻو وقت عبادت ۽ رياضت ۾ گذاريندو هو ۽
ڀاڳناڙيءَ جي سيد عبدالوهاب شاهه جيلانيءَ سان روحاني وابستگي
رکندو هو. پوءِ هو جان الله شاهه رضوي ثانيءَ جو به معتقد
ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل جا وڏا روهڙيءَ جا رهواسي هئا ۽ روايت موجب تسر جي ڪپڙي جي
اُڻت سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل جو مشهور فرزند '''فقير محمد محسن'''، تخلص '''[[محمد محسن
بيڪس|بيڪس]]'''، پاڻ به سنڌ جو مشهور صوفي شاعر ٿيو. بيڪس پنهنجي
والد جي وفات جي تاريخ پڻ شعر ۾ محفوظ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== تعليم ۽ علمي ماحول ==
بيدل جي باقاعدي مدرسي ۽ استادن بابت مڪمل مستند تفصيل موجود
ناهن. سنڌيانا موجب بيدل پاڻ به پنهنجي تصنيفن ۾ ڪنهن مخصوص استاد
يا مدرسي جو نالو نه ڏنو آهي. خانداني روايتن موجب هن پنجن کان
ٻارهن سالن جي عمر تائين مڪتبي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سندس علمي تربيت جو وڏو حصو سندس خانداني ماحول سان ڳنڍيل هو.
والد وٽ صوفي، عالم ۽ درويش ايندا رهندا هئا، جنهن سبب بيدل ننڍپڻ
کان ئي مذهبي ۽ صوفيانه فڪر سان واقف ٿيو. سندس لکڻين مان قرآن،
حديث، فقھ، تاريخ، ادب ۽ تصوف سان سندس واقفيت ظاهر ٿئي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

== جسماني حالت ==
سوانحي روايتن موجب بيدل جي هڪ پير ۾ پيدائشي نقص هو. سيد
عبدالحسين موسويءَ جي مرتب ڪيل ''ديوان بيدل'' ۾ هڪ روايت نقل
ٿيل آهي ته سندس ولادت وقت جڏهن اها ڳالهه سندس والد کي ٻڌائي وئي
ته والد ٻار بابت اميد ۽ عزت واري پيشنگوئي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=موسوي
 |first=عبدالحسين
 |title=ديوان بيدل
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1954
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

جسماني تڪليف باوجود بيدل مختلف صوفي مرڪزن ڏانهن سفر ڪندو
رهيو.

== روحاني زندگي ==
بيدل جي فڪر جو مرڪز [[تصوف]] هو. سندس خاندان اڳ ئي صوفيانه
روايت سان وابسته هو ۽ بيدل ان ماحول ۾ پروان چڙهيو. سندس
روحاني لاڳاپن ۾ [[لال شهباز قلندر]]، جهوڪ شريف جي
[[شاهه عنايت شهيد]] واري روايت، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين سنڌي
صوفين جا اثر نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

بيدل بابت سوانحي روايتن ۾ اچي ٿو ته هن [[سيوهڻ]]، [[جهوڪ
شريف]]، [[درازا]]، پير ڳوٺ، تجل شريف، ڍورو نارو ۽ ٻين صوفي
مرڪزن ڏانهن سفر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;&gt;{{cite journal
 |last=دانش
 |first=احسان
 |title=سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جو هڪ اهم شاعر: فقير قادر بخش بيدل
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry
}}&lt;/ref&gt;

== لال شهباز قلندر سان عقيدت ==
بيدل کي [[لال شهباز قلندر]] سان خاص عقيدت هئي. سوانحي روايت
موجب جسماني معذوريءَ باوجود هو سيوهڻ تائين سفر ڪري قلندر جي
درگاهه تي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;/&gt;

روايتن موجب قلندر جي درگاهه تان موٽڻ کان پوءِ سندس شاعراڻي
زندگيءَ ۾ پڻ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

== شاهه عنايت شهيد سان فڪري تعلق ==
بيدل جي تصوف تي [[شاهه عنايت شهيد]] جي فڪري روايت جو نمايان
اثر هو. هن شاهه عنايت ۽ جهوڪ جي صوفي سلسلي بابت فارسيءَ ۾
''ڪرسي ناما'' ۽ قصيدا لکيا ۽ سندس شهادت کي تاريخي ۽ روحاني
موضوع بڻايو.&lt;ref name=&quot;ShahInayat&quot;&gt;{{cite web
 |title=شاهه عنايت شهيد جهوڪ وارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاھہ+عنايت+شھيد+جهوڪ+وارو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌيانا بيدل کي انهن اوائلي سنڌي عالمن مان شمار ڪري ٿي، جن
شاهه عنايت جي طريقت واري سلسلي کي منظوم صورت ۾ قلمبند
ڪيو.&lt;ref name=&quot;ShahInayat&quot;/&gt;

== سچل سرمست سان تعلق ==
بيدل [[سچل سرمست]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کان پڻ متاثر هو. سچل جي
وفات کان پوءِ بيدل سندس ياد ۾ هڪ فارسي مرثيو لکيو، جنهن ۾
درازا جي صوفيانه ماحول ۽ سچل جي وحدت الوجودي فڪر کي خراج پيش
ڪيو ويو.

سچل، شاهه لطيف ۽ بيدل جي ڪلام ۾ وحدت الوجود جو فڪري رشتو سنڌي
صوفي شاعريءَ جي مطالعي جو اهم موضوع رهيو آهي.

== دور ==
بيدل جي زندگي سنڌ جي سياسي تاريخ جي ٻن مختلف دورن تي پکڙيل
هئي. سندس حياتيءَ جا لڳ ڀڳ پهريان 29 سال [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]]
جي حڪومت ۾ ۽ باقي لڳ ڀڳ 30 سال [[برطانوي راڄ]] هيٺ گذريا.&lt;ref
name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

1843ع ۾ انگريزن طرفان سنڌ جي الحاق وقت بيدل نوجوان هو. سندس
زندگيءَ ۾ سنڌ جي روايتي ٽالپر حڪمرانيءَ کان نوآبادياتي نظام
ڏانهن تبديلي آئي، پر سندس ادبي ڪم جو مرڪزي محور سياسي درٻار
بدران تصوف ۽ روحاني فڪر رهيو.

== علمي ۽ ادبي شخصيت ==
بيدل شاعر هجڻ سان گڏ عالم ۽ نثر نويس پڻ هو. سنڌيانا موجب کيس
قرآن، حديث، فقھ، تاريخ ۽ ادب جو مطالعو هو ۽ موسيقيءَ سان به
واقف هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سندس لکڻين جو دائرو تصوف، وحدت الوجود، اخلاق، مذهبي تعليم،
صوفي سلسلا، مناقب، تاريخ ۽ شاعريءَ تائين پکڙيل آهي.

== ٻوليون ==
بيدل جو ادبي ڪم گهڻ ٻوليائي آهي. مختلف ماخذ سندس سنڌي، فارسي،
سرائڪي، اردو ۽ عربيءَ ۾ تصنيف ۽ شاعريءَ جي تصديق ڪن
ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioPakistan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Faqir Qadir Bux Bedil (Sufi Poet)
 |url=https://www.radio.gov.pk/programme/08-07-2020/urs-mubarak-of-faqir-qadir-bux-bedil-sufi-poet
 |publisher=Radio Pakistan
 |date=8 July 2020
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه سوانحي ماخذ هنديءَ کي به سندس شاعريءَ جي ٻولين ۾ شمار ڪن
ٿا. ان ڪري کيس سنڌ جي گهڻ ٻوليائي صوفي ادبي روايت جو اهم نمائندو
سمجهيو وڃي ٿو.

== تصنيفون ==
بيدل جي تصنيفن جي صحيح تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. سنڌيانا
سندس '''30''' ڪتاب ڄاڻائي ٿي، جڏهن ته جديد تحقيقي مطالعي ۾
'''34''' تصنيفن تائين انگ ڏنو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#DDEBF7;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E2F0D9;&quot; | صنف/نوعيت
! style=&quot;background:#FFF2CC;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | موضوع
|-
| ''رياض الفقر''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''سلوڪ الطالبين''
| ديوان
| فارسي
| سلوڪ ۽ طريقت
|-
| ''منهاج الحقيقة''
| ديوان/منظوم تصنيف
| فارسي
| تصوف
|-
| ''رموز القادري''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| قادري فڪر
|-
| ''نهر البحر''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''پنج گنج''
| جامع تصنيف
| گهڻ ٻوليائي
| قرآن، حديث، تصوف ۽ شاعري
|-
| ''مصباح الطريقت''
| ديوان
| فارسي
| طريقت
|-
| ''وحدت نامو''
| بيت
| سنڌي
| وحدت الوجود
|-
| ''سرود نامو''
| ڪافيون
| سنڌي/سرائڪي
| صوفيانه شاعري
|-
| ''ديوان بيدل''
| ديوان
| سنڌي
| صوفيانه شاعري
|-
| ''دلڪشا''
| مثنوي
| فارسي
| تصوف
|-
| ''ديوان بيدل''
| ديوان
| فارسي
| غزل ۽ صوفي شاعري
|-
| ''تقويت القلوب''
| نثر
| فارسي
| روحاني تعليم
|-
| ''ظهور نامو''
| تصنيف
| فارسي
| تصوف
|-
| ''قرة العين في مناقب السبطين''
| مناقب
| فارسي/عربي
| اهل بيت
|-
| ''انشائي قادري''
| نثر
| فارسي
| انشا
|-
| ''خطبات جمعه''
| خطبا
| عربي/فارسي
| مذهب
|-
| ''فوائد معنوي''
| نثر
| فارسي
| تصوف
|-
| ''ڪرسي نامو''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| صوفي سلسلو
|-
| ''رموز العارفين''
| منظوم تصنيف
| فارسي
| معرفت
|}

&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

== پنج گنج ==
'''''پنج گنج''''' بيدل جي مشهور تصنيفن مان آهي. سنڌيانا موجب
هن ڪتاب ۾ قرآن، حديث، مثنوي، فارسي شاعري ۽ [[شاهه جو رسالو|شاهه
لطيف جا سنڌي بيت]] گڏ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

ان جي جوڙجڪ مان بيدل جي مذهبي ۽ ادبي مطالعي جي وسعت سان گڏ
مختلف علمي روايتن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جو رجحان ظاهر ٿئي ٿو.

== وحدت نامو ==
'''''وحدت نامو''''' بيدل جي اهم سنڌي شعري تصنيف آهي. هيءَ
تصنيف بيتن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ [[وحدت الوجود]] سندس فڪر جو
مرڪزي موضوع آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

تحقيقي مطالعي موجب ''وحدت نامي'' جا بيت دوهي ۽ سورٺي جي
ڇند واري گهاڙيٽي ۾ لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== سرود نامو ==
'''''سرود نامو''''' بيدل جي سنڌي ۽ سرائڪي صوفيانه ڪافين جو
مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt; هن مجموعي مان بيدل جي
شاعريءَ ۾ موسيقي، عشق ۽ وحدت الوجود جي گڏيل روايت ظاهر ٿئي ٿي.

== ديوان بيدل ==
بيدل جي سوانح ۽ ڪلام کي محفوظ ڪرڻ جي سلسلي ۾ '''ديوان گدومل
کٽڻ مل هرجاڻي''' اهم ڪم ڪيو. هن ''ديوان بيدل'' کي ٻن حصن ۾
مرتب ڪري لڳ ڀڳ '''1940ع–1941ع''' ۾ سکر جي تلڪ پريس مان شايع
ڪرايو.&lt;ref name=&quot;DiwanBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=ديوان بيدل
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+بيدل2
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[بيدل يادگار ڪميٽي]] روهڙيءَ 2007ع ۾ ٻنهي حصن کي گڏ ڪري 312
صفحن جو نئون ڇاپو شايع ڪيو. هن ايڊيشن ۾ بيدل جي سوانح، مذهب،
روحاني زندگي، تصنيفن ۽ شاعريءَ بابت مواد سان گڏ ''سرود نامو''
به شامل آهي.&lt;ref name=&quot;DiwanBedil&quot;/&gt;

== شاعري ==
بيدل جي شاعريءَ جو بنيادي فڪري محور [[تصوف]]، خدا جي وحدانيت،
وحدت الوجود، انساني محبت، عشق، معرفت ۽ نفس جي فنا آهي. جديد
تحقيق موجب سندس سنڌي شاعريءَ ۾ قرآن ۽ حديث جا فڪري حوالا ۽
انسان دوستيءَ جو پيغام پڻ نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

سندس سنڌي ڪافيءَ جي هڪ مثال ۾ محبوب جي انتظار کي هن طرح بيان
ڪيو آهي:

{{quote|
ڪانگ لنوي مٺي لات، محبت مسافر ڄاڻ ڪي ايندا،&lt;br /&gt;
ايندا جوءِ ۾ جانب جائي، وائي جنين جي اٿم وات،&lt;br /&gt;
دوست دلاسو دل ڏيندا، بيدل بلڪل ٿي نه ماندو،&lt;br /&gt;
سمجهه صبح ڪي رات، توسان هڪ ٿيندا.
}}

== وحدت الوجود ==
بيدل جي شاعريءَ جو نمايان فلسفياڻو بنياد [[وحدت الوجود]] آهي.
سندس ڪيترين تصنيفن، خاص طور ''وحدت نامو''، ''سرود نامو'' ۽
فارسي ديوانن ۾ خدا، ڪائنات، انسان ۽ وجود جي وحدت بابت صوفيانه
فڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;

هن وٽ ظاهري ڪثرت جي پويان هڪ ئي حقيقت جي موجودگيءَ جو تصور
بار بار اچي ٿو. انهيءَ فڪر سبب سندس شاعري سنڌ جي ان صوفيانه
روايت سان ڳنڍجي ٿي، جنهن جا اهم نمائندا شاهه لطيف، سچل سرمست
۽ ٻين صوفي شاعرن کي سمجهيو وڃي ٿو.

== عشق جو تصور ==
بيدل وٽ عشق صرف عشقيه شاعريءَ جو موضوع نه، پر روحاني معرفت جو
ذريعو آهي. سندس ڪلام ۾ مجازي عشق کان حقيقي عشق تائين پهچڻ،
خوديءَ جي فنا ۽ محبوب حقيقيءَ سان وحدت جا تصور بار بار ملن ٿا.

سندس سرائڪي ڪلام ۾ عشق کي روحاني رهبر جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو
آهي:

{{quote|
عشق هي پير پيغمبر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي هادي رهبر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي حيدر صفدر ميڏا،&lt;br /&gt;
عشق هي ميڏي پشت پناه.
|''منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي''&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=رسولپوري
 |first=محمد اسلم
 |title=منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي
 |publisher=بزم ثقافت
 |location=ملتان
 |date=آگسٽ 1978
 |pages=1، 21، 26
}}&lt;/ref&gt;}}

== اردو شاعري ==
بيدل اردوءَ ۾ پڻ غزل ۽ صوفيانه شاعري ڪئي. سندس اردو ڪلام ۾
وحدت الوجود، ''همه اوست''، عشق ۽ انساني صورت ۾ الاهي تجلي جا
موضوع نمايان آهن.

سندس اردو ڪلام جو هڪ مشهور شعر آهي:

{{quote|
ہوشیار رہ تُوں بیدلؔ، ہمہ اوست کا ہو قائل&lt;br /&gt;
نظارا نورِ حق کا، مظہر میں جا بجا کر
}}

== سنڌي ڪافي ==
بيدل سنڌي ڪافيءَ کي صوفيانه فڪر جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو.
سندس ڪافين ۾ ٿلهه، قافيي، موسيقيت ۽ عوامي ٻوليءَ سان گڏ فلسفياڻي
معنيٰ جو ميلاپ ملي ٿو.

ان ڪري سندس ڪلام سنڌي ڪافيءَ جي اوڻيهين صديءَ واري ارتقا جي
مطالعي لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو.

== بيدل ۽ بيڪس ==
[[File:Faqirs of Bedil paying homage.JPG|thumb|بيدل جي درگاهه تي عقيدتمند]]

بيدل جو فرزند '''فقير محمد محسن بيڪس''' پڻ صوفي شاعر هو.
پيءُ ۽ پٽ جي شاعريءَ کي سنڌي صوفي ادب ۾ گڏيل طور '''بيدل ۽
بيڪس''' جي ادبي روايت سان ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref
name=&quot;RadioPakistan&quot;/&gt;

بيڪس پنهنجي والد جي سوانح بابت ابتدائي معلومات جو اهم ذريعو
پڻ آهي. بيدل جي وفات تي بيڪس چيو:

{{quote|
سال ٻارنهن سو اُڻيانوي ۾ سوز گداز هو،&lt;br /&gt;
سورهين ذوالقعد جي، هاديءَ سندو پرواز هو.
}}

هي بيت بيدل جي وفات جي هجري تاريخ '''16 ذوالقعد 1289ھ''' جي
اهم ابتدائي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== وفات ==
بيدل '''16 ذوالقعد 1289ھ مطابق 15 جنوري 1873ع''' تي روهڙيءَ ۾
وفات ڪئي. سندس عمر لڳ ڀڳ 58–59 سال هئي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

سندس فرزند بيڪس سندس وفات جو سال ۽ ڏينهن پنهنجي شعر ۾ محفوظ
ڪيو، جنهن سبب بيدل جي وفات جي تاريخ سندس ولادت جي تاريخ جي
ڀيٽ ۾ وڌيڪ يقيني آهي.

== مزار ==
[[File:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|thumb|روهڙيءَ ۾ بيدل جي مزار]]

بيدل کي [[روهڙي]] ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس مزار اڄ بيدل-بيڪس
جي صوفيانه ۽ ادبي روايت جو مرڪز آهي.

درگاهه واري احاطي ۾ بيدل ۽ سندس خاندان سان لاڳاپيل ٻين شخصيتن
جون قبرون پڻ موجود آهن.

== عرس ==
بيدل جو ساليانو عرس هر سال '''14، 15 ۽ 16 ذوالقعد''' تي
روهڙيءَ ۾ منعقد ٿيندو آهي. آخري ڏينهن سندس وصال جي تاريخ
16 ذوالقعد سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Tribune&quot;/&gt;

عرس دوران صوفي راڳ، ادبي تقريبون ۽ '''بيدل ادبي ڪانفرنس'''
منعقد ٿينديون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBedil&quot;/&gt;

سنڌ حڪومت پڻ بيدل جي عرس کي سرڪاري ثقافتي سرگرمين ۾ شامل ڪندي
رهي آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي بجيٽ دستاويزن ۾ سالياني عرس لاءِ باقاعدي بجيٽ رکيل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department – Budget Volume III
 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-23-24%5CVOLUME_III_Detail%5C45.SC21148+CULTURE+TOURISM+ANTIQUITIES+AND+ARCHIVES.pdf
 |publisher=Government of Sindh
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ سندس عرس جون سرڪاري تقريبون 2 کان 4 مئي تائين روهڙيءَ
۾ منعقد ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ ضلعي انتظاميا 4 مئي تي سکر ضلعي
۾ عام موڪل پڻ مقرر ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Arrangements Reviewed for 158th Urs of Sufi Qadir Bux Bedil; Public Holiday Announced on May 4
 |url=https://www.app.com.pk/sindh/arrangements-reviewed-for-158th-urs-of-sufi-qadir-bux-bedil-public-holiday-announced-on-may-4/
 |work=Associated Press of Pakistan
 |date=29 April 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== بيدل يادگار ڪميٽي ==
بيدل جي ادبي ورثي کي محفوظ ڪرڻ ۾ '''بيدل يادگار ڪميٽي،
روهڙي''' اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪميٽي سندس ڪتابن جا نوان ڇاپا
شايع ڪرڻ، عرس جي موقعي تي ادبي ڪانفرنسون ڪرائڻ ۽ بيدل بابت
تحقيقي مواد ڇپائڻ جو ڪم ڪندي رهي آهي.

سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مطالعي موجب ڪميٽيءَ طرفان
عرس جي موقعي تي '''بيدل نمبر''' جي نالي سان مقالن ۽ منظوم
ڀيٽائن جا ڪيترائي مجموعا پڻ شايع ڪيا ويا آهن.&lt;ref
name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== قلمي نسخا ۽ اشاعت ==
بيدل جي تصنيفن جو وڏو حصو اصل ۾ قلمي نسخن جي صورت ۾ محفوظ
رهيو. سنڌي ادبي بورڊ جي تحقيق موجب روهڙيءَ جي خوشنويس
'''فقير علي بخش''' بيدل جي ڪيترن ڪتابن جي ڪتابت ڪئي ۽ بيدل جو
فارسي ديوان 1321ھ / 1903ع ۾ نقل ڪري مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري
 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book2/Book_page13.html
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ويھين صديءَ دوران سندس قلمي مواد کي مرتب، ڇاپي ۽ تحقيق ذريعي
عام پڙهندڙن تائين آڻڻ جو سلسلو تيز ٿيو.

== ادبي ورثو ==
بيدل جو اثر سندس پٽ [[محمد محسن بيڪس]] ۽ پوءِ روهڙيءَ جي
صوفيانه ادبي روايت تي جاري رهيو. سندس شاعريءَ ۽ تصنيفن بابت
ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ ڪيترائي ديوان، رسالا، لغتون ۽ تحقيقي
مقالا شايع ٿيا آهن.

ڊاڪٽر بدر ڌامراهي '''بيدل فقير جي ڪلام جي لغت''' پڻ ترتيب ڏني،
جنهن مان بيدل جي شاعريءَ جي لغوي ۽ لساني مطالعي جي اهميت ظاهر
ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mirani&quot;/&gt;

== ادبي مقام ==
سنڌي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾ بيدل کي شاهه عبداللطيف ۽ سچل
سرمست کان پوءِ واري ڪلاسيڪي روايت جي اهم شاعرن مان شمار ڪيو
وڃي ٿو. سندس خصوصيت رڳو ڪلام جي مقدار ۾ نه، پر سنڌي، فارسي،
سرائڪي ۽ اردو ادبي روايتن کي تصوف جي هڪ گڏيل فڪري نظام ۾ آڻڻ
۾ پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Danish&quot;/&gt;

سندس ''وحدت نامو'' ۽ ''سرود نامو'' سنڌي صوفي شاعريءَ جا اهم
متن آهن، جڏهن ته فارسي تصنيفون سندس علمي ۽ فلسفياڻي فڪر جو
وڌيڪ وسيع پاسو پيش ڪن ٿيون.

== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|روهڙيءَ ۾ فقير قادر بخش بيدل جي مزار
File:Faqirs of Bedil paying homage.JPG|بيدل جي مزار تي عقيدتمند
File:Sufi Singers.JPG|بيدل جي صوفيانه شاعري ڳائيندڙ راڳي
File:Mehndi Sharif.JPG|عرس دوران مهنديءَ جي رسم
File:Besarnama.jpg|بيدل سان منسوب ''بي سر نامي'' جو قلمي نسخو
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[محمد محسن بيڪس]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سچل سرمست]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[لال شهباز قلندر]]
* [[تصوف]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[سنڌي ڪافي]]
* [[روهڙي]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=موسوي
 |first=عبدالحسين
 |title=ديوان بيدل
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1954
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=درگاهي
 |first=اختر
 |title=بيدل، بيڪس، سڪايل
 |publisher=بيدل يادگار ڪميٽي
 |location=روهڙي
 |year=2005
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |editor-last=درگاهي
 |editor-first=اختر
 |title=بيدل سائينءَ جو رسالو
 |publisher=ثقافت ۽ سياحت کاتو، حڪومت سنڌ
 |location=ڪراچي
 |year=2015
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=رسولپوري
 |first=محمد اسلم
 |title=منتخب سرائڪي ڪلام بيدل سنڌي
 |publisher=بزم ثقافت
 |location=ملتان
 |year=1978
 |language=skr
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل+فقير بيدل فقير ـ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/74 فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس ـ سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل]

{{سنڌي صوفي}}
{{موضوعات سکر}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:بيدل، قادر بخش}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سرائڪي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:اردو ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:روهڙي جا ماڻهو]]
[[زمرو:سکر ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1873ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>897qj8mogfexs4rs5hbun0hivpy8vli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox religious biography</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5702</id>
    <revision>
      <id>416814</id>
      <parentid>411794</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15834" sha1="cm0m3lihft1m3v1cxyxq70l10l23y6m" xml:space="preserve">{{Infobox|child={{{child|{{{embed|}}}}}}
| bodyclass = biography vcard
| abovestyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}};

| above      = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;div style=&quot;display:inline&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;
 | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal;display:inline;&quot;&gt;{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 }}

| subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold;
| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}
  |&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;
  }}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption = {{{caption|}}}

| headerstyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}};

| data1     = {{{module0|}}}

| data2     =
{{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}
| office = {{{office1|}}}
| term = {{{term1|}}}
| termstart = {{{term_start1|}}}
| termend = {{{term_end1|}}}
| predecessor = {{{predecessor1|}}}
| successor = {{{successor1|}}}
}}
{{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}
| office = {{{office2|}}}
| term = {{{term2|}}}
| termstart = {{{term_start2|}}}
| termend = {{{term_end2|}}}
| predecessor = {{{predecessor2|}}}
| successor = {{{successor2|}}}
}}
{{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}
| office = {{{office3|}}}
| term = {{{term3|}}}
| termstart = {{{term_start3|}}}
| termend = {{{term_end3|}}}
| predecessor = {{{predecessor3|}}}
| successor = {{{successor3|}}}
}}
{{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}
| office = {{{office4|}}}
| term = {{{term4|}}}
| termstart = {{{term_start4|}}}
| termend = {{{term_end4|}}}
| predecessor = {{{predecessor4|}}}
| successor = {{{successor4|}}}
}}

| label3  = لقب
| data3   = {{{title|}}}

| label4  = سرڪاري نالو
| data4   = {{{official_name|}}}

| label5  = ٻيا نالا
| data5   = {{{other_names|{{{other name|{{{other_name|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}}}}}

| header6 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{death_cause|}}}{{{resting_place|{{{resting place|}}}}}}{{{religion|}}}{{{nationality|}}}{{{citizenship|}}}{{{ethnicity|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{denomination|}}}{{{school|}}}{{{lineage|}}}{{{sect|}}}{{{jurisprudence|}}}{{{creed|}}}{{{movement|}}}{{{education|}}}{{{teachers|}}}{{{Sufi_order|}}}{{{known_for|}}}{{{profession|}}}{{{occupation|}}}|ذاتي ڄاڻ}}

| label7 = جنم
| data7 = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = {{{birth_date|}}}
 | 3 = {{{pronunciation|}}}
 | 4 = {{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label8 = وفات
| data8 = {{br separated entries
 | 1 = {{{death_date|}}}
 | 2 = {{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label9 = وفات جو سبب
| data9 = {{{death_cause|}}}

| label10 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|آخري آرامگاهه|قبر}}
| data10 = {{#if:{{{cremation_place|}}}
 | {{{cremation_place}}}
 | {{br separated entries
   | {{{resting_place|{{{resting place|}}}}}}
   | {{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}}
 }}
}}

| class11 = category
| label11 = مذهب
| data11 = {{{religion|}}}

| label12 = قوميت
| data12 = {{{nationality|}}}

| label13 = سرگرميءَ جو دور
| data13 = {{{flourished|}}}

| label14 = اباڻو شهر
| data14 = {{{home_town|}}}

| label15 = {{#if:{{{partner|}}}|ساٿي|شريڪ حيات}}
| data15 = {{ifempty|{{{partner|}}}|{{{spouse|}}}}}

| label16 = اولاد
| data16 = {{{children|}}}

| label17 = والدين
| data17 = {{#if:{{{parents|}}}
 | {{{parents}}}
 | {{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}}
   | {{unbulleted list
     | {{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (والد)}}
     | {{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (والده)}}
   }}
 }}
}}

| label18 = شهريت
| data18 = {{{citizenship|}}}

| label19 = نسلي تعلق
| data19 = {{{ethnicity|}}}

| label20 = {{#if:{{{era|}}}|دور|گهراڻو}}
| data20 = {{ifempty|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}}

| label21 = خطو
| data21 = {{{region|}}}

| class22 = category
| label22 = مذهبي شاخ
| data22 = {{{denomination|}}}

| class23 = category
| label23 = فڪري مڪتب
| data23 = {{{school|}}}

| label24 = نسب
| data24 = {{{lineage|}}}

| class25 = category
| label25 = فرقو
| data25 = {{br separated entries|{{{sect|}}}|{{{subsect|}}}}}

| class26 = category
| label26 = فقهي مذهب
| data26 = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}}

| class27 = category
| label27 = عقيدو
| data27 = {{{school_tradition|{{{creed|}}}}}}

| label28 = تحريڪ
| data28 = {{{movement|}}}

| label29 = سياسي جماعت
| data29 = {{{political_party|{{{political party|{{{party|}}}}}}}}}

| label30 = مکيه دلچسپيون
| data30 = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}}

| label31 = قابل ذڪر خيال
| data31 = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}}

| label32 = قابل ذڪر ڪم
| data32 = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}}

| label33 = تعليم
| data33 = {{ifempty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}}

| label34 = استاد
| data34 = {{{teachers|}}}

| label35 = طريقت
| data35 = {{{Sufi_order|{{{Tariqa|{{{order|}}}}}}}}}

| label36 = وجه شهرت
| data36 = {{{known_for|}}}

| class38 = nickname
| label38 = ڌرمي نالو
| data38 = {{{dharma_names|{{{dharma_name|}}}}}}

| class39 = nickname
| label39 = خانقاهي نالو
| data39 = {{{monastic_name|}}}

| class40 = nickname
| label40 = قلمي نالو
| data40 = {{{pen_name|}}}

| class41 = nickname
| label41 = وفات کان پوءِ جو نالو
| data41 = {{{posthumous_name|}}}

| label42 = ڌنڌو
| data42 = {{{profession|}}}

| label43 = پيشو
| data43 = {{{occupation|}}}

| label44 = رشتيدار
| data44 = {{ifempty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}}

| data45  = {{{misc|}}}

| label46 = ھٿ اکر
| data46  = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}}}

| header47 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}{{{home_town|}}}|فوجي خدمت}}

| label48 = عرفيت
| data48  = {{{nickname|}}}

| label49 = وفاداري
| data49  = {{{allegiance|}}}

| label50 = شاخ
| data50  = {{{branch|}}}

| label51 = نوڪري جو مدو
| data51  = {{{serviceyears|}}}

| label52 = درجو
| data52  = {{{rank|{{{Rank|}}}}}}

| label53 = يونٽ
| data53  = {{{unit|}}}

| label54 = فرمان
| data54  = {{{commands|}}}

| label55 = جنگون
| data55  = {{{battles|}}}

| label56 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}}
| data56  = {{{mawards|}}}

| label57 = {{{military_blank1}}}
| data57  = {{{military_data1|}}}

| label58 = {{{military_blank2}}}
| data58  = {{{military_data2|}}}

| label59 = {{{military_blank3}}}
| data59  = {{{military_data3|}}}

| label60 = {{{military_blank4}}}
| data60  = {{{military_data4|}}}

| label61 = {{{military_blank5}}}
| data61  = {{{military_data5|}}}

| data62  = {{{module1|}}}
| data63  = {{{module2|}}}
| data64  = {{{module3|}}}
| data65  = {{{module4|}}}
| data66  = {{{module5|}}}
| data67  = {{{footnotes|}}}

| label68 = مندر
| data68  = {{{temple|}}}

| label69 = سلسلو
| data69  = {{{order|}}}

| label70 = ادراو
| data70  = {{{institute|}}}

| label71 = چرچ
| data71  = {{{church|{{{churches|}}}}}}

| label72 = باني
| data72  = {{{founder|}}}

| label73 = فلسفو
| data73  = {{{philosophy|}}}

| header74 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|{{{Period|}}}}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}}{{{successor|{{{Successor|}}}}}}{{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}}{{{reason|{{{Reason|}}}}}}{{{disciple_of|}}}{{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{initiated|}}}{{{initiation|}}}{{{initiation_name|}}}{{{initiation_date|}}}{{{initiation_place|}}}{{{initiator|}}}{{{initiation_name2|}}}{{{initiation_date2|}}}{{{initiation_place2|}}}{{{initiator2|}}}{{{literary_works|}}}{{{ordination|}}}{{{profession|}}}{{{previous_post|{{{previous post|}}}}}}{{{present_post|{{{present post|}}}}}}{{{post|}}}{{{website|}}}|{{#switch:{{{religion|}}}|ھندو مت|جين مت|سک مت=مذھبي زندگي|يھوديت=يھودي اڳواڻ|#default=مرتبو}}}}

| label75 = {{#if:{{{guru|}}}|گرو|استاد}}
| data75  = {{#if:{{{guru|}}}|{{{guru}}}|{{{teacher|}}}}}

| class76 = label
| label76 = مقام
| data76  = {{{location|}}}

| label77 = دور
| data77  = {{{period|{{{Period|}}}}}}

| label78 = تقديس
| data78  = {{{consecration|}}}

| label79 = پيشرو
| data79  = {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}}

| label80 = جانشين
| data80  = {{{successor|{{{Successor|}}}}}}

| label81 = تناسخ
| data81  = {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}}

| label82 = سبب&amp;nbsp;دليل
| data82  = {{{reason|{{{Reason|}}}}}}

| label83 = مريد
| data83  = {{{disciple_of|}}}

| data84  = {{#if:{{{disciples|}}}
 | {{Collapsible list
    | expand = {{{expand_disciples|}}}
    | title = شاگرد
    | frame_style = border:none; padding:0;
    | list_style = text-align:center;
    | 1 = {{{disciples}}}
   }}
}}

| data85  = {{#if:{{{students|}}}
 | {{Collapsible list
    | expand = {{{expand_students|}}}
    | title = شاگرد
    | frame_style = border:none; padding:0;
    | list_style = text-align:center;
    | 1 = {{{students}}}
   }}
}}

| data86  = {{#if:{{{influences|}}}
 | {{Collapsible list
    | expand = {{{expand_influences|}}}
    | title = اثرانداز
    | frame_style = border:none; padding:0;
    | list_style = text-align:center;
    | 1 = {{{influences}}}
   }}
}}

| data87  = {{#if:{{{influenced|}}}
 | {{Collapsible list
    | expand = {{{expand_influenced|}}}
    | title = متاثر
    | frame_style = border:none; padding:0;
    | list_style = text-align:center;
    | 1 = {{{influenced}}}
   }}
}}

| label88 = اعزاز
| data88  = {{{awards|}}}

| label89 = {{#if:{{{initiated_label|}}}|{{{initiated_label}}}|شروعات}}
| data89  = {{{initiated|}}}

| label90 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&amp;nbsp;طور {{{initiation_rank}}}}}
| data90  = {{br separated entries
 | 1 = {{{initiation|}}}
 | 2 = {{{initiation_name|}}}
 | 3 = {{{initiation_date|}}}
 | 4 = {{{initiation_place|}}}
 | 5 = {{#if:{{{initiator|}}}|وسطي {{{initiator}}}}}
}}

| label91 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&amp;nbsp;طور {{{initiation_rank2}}}}}
| data91  = {{br separated entries
 | 1 = {{{initiation_name2|}}}
 | 2 = {{{initiation_date2|}}}
 | 3 = {{{initiation_place2|}}}
 | 4 = {{#if:{{{initiator2|}}}|وسطي {{{initiator2}}}}}
}}

| label92 = {{#if:{{{literary_works|}}}|ادبي ڪم}}
| data92  = {{{literary_works|}}}

| label93 = نفاذ
| data93  = {{{ordination|}}}

| label94 = پيشو
| data94  = {{{profession|}}}

| label95 = سابق&amp;nbsp;منصب
| data95  = {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}}

| label96 = موجودہ منصب
| data96  = {{{present_post|{{{present post|}}}}}}

| label97 = منصب
| data97  = {{{post|}}}

| label98 = ويب سائيٽ
| data98  = {{{website|}}}

| label99 = اعزاز
| data99  = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}}

| label100 = {{{free_label|}}}
| data100  = {{#if:{{{free_label|}}}|{{{free_text|}}}}}

| data101 = {{{module|}}}

| belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid;
| below   = {{{footnotes|}}}
}}

&lt;includeonly&gt;
{{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}
{{#invoke:Check for unknown parameters|check
| unknown = {{Main other|{{!}}}}
| preview = Page using this infobox with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;
| ignoreblank = y
| alias | Allegiance | alma_mater | alt | awards | Awards | background | Battles/wars | birth_date | birth_name | birth_place | caption | child | children | church | churches | citizenship | Commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciples | disciple_of | dynasty | education | embed | era | ethnicity | father | flourished | footnotes | founder | free_label | free_text | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main_interests | mawards | module | module0 | module2 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | Nickname(s) | nocat_wdimage | notability | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | other name | other_name | other_names | parents | partner | party | pen name | pen_name | period | Period | philosophy | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | predecessor | Predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | Rank | rank | reason | Reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | resting place | resting place coordinates | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | signature | signature_alt | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Service/branch | Sufi_order | Tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | Title | Unit | website | works | Years of service
}}
{{#if:{{{religion|}}}||{{Main other|
[[گٺ:Pages using infobox religious biography without religion parameter]]
}}}}
&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;
{{دستاویز}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cm0m3lihft1m3v1cxyxq70l10l23y6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حمل فقير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10396</id>
    <revision>
      <id>416907</id>
      <parentid>323676</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19784" sha1="rm6h2ai426veu1ypq879olhpbkdo6vh" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name              = حمل فقير لغاري
| native_name       = حمل خان لغاري
| birth_name        = حمل خان
| birth_date        = 1225هه (تقريباً 1809ع–1810ع)
| birth_place       = خيرپور رياست، [[سنڌ]]
| death_date        = 2 صفر 1296هه (تقريباً 25 جنوري 1879ع)
| death_place       = ڳوٺ محمود/ميوي خان لغاري، [[سڪرنڊ]]، سنڌ
| resting_place     = ابراهيم شاهه وارو مقام
| occupation        = [[شاعر]]، صوفي، استاد
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، هندي
| genre             = [[بيت]]، [[ڪافي]]، مدح، مناجات، منقبت، مثنوي، غزل
| movement          = سنڌي صوفي ۽ عوامي شاعري
| notable_works     = ''ڪليات حمل''
| father            = رحيم خان لغاري
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| order             = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]
}}

'''حمل فقير لغاري'''، اصل نالو '''حمل خان لغاري''' (1225هه؛ تقريباً
1809ع–1810ع – 2 صفر 1296هه؛ تقريباً 25 جنوري 1879ع)، سنڌ جو مشهور
[[صوفي]]، عوامي شاعر ۽ استاد هو، جنهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽
[[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شاعريءَ ۾ نمايان مقام حاصل ڪيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaHamal&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حمل%20فقير%201
 |عنوان=حمل فقير 1
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس شاعريءَ ۾ تصوف، عشق، فطرت، ڳوٺاڻي زندگي، سماجي مشاهدو،
طنز، مزاح ۽ انساني جذبن جو اظهار ملي ٿو. جديد تحقيق ۾ کيس سنڌي ۽ سرائڪي
ٻنهي ٻولين جو اهم صوفي شاعر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Lateef2026&quot;&gt;{{
حوالو جرنل
 |آخري نالو=لطيف
 |پهريون نالو=فياز
 |عنوان=Study of Hamal Faqeer Laghari’s Sindhi &amp; Siraeki Poetry
 |جرنل=Sindhi Boli Research Journal
 |جلد=18
 |شمارو=2
 |سال=2026
 |صفحا=1–21
 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/137
}}&lt;/ref&gt;

==جنم ۽ خاندان==
حمل فقير جو والد '''رحيم خان لغاري''' هو ۽ سندس تعلق [[لغاري]] بلوچ
قبيلي سان هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt; سندس خاندان بابت روايت آهي ته
سندس وڏا [[ديره غازي خان]] واري علائقي کان سنڌ ڏانهن لڏي آيا ۽
خيرپور رياست ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جي سال بابت ذريعن ۾ اختلاف آهي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي
تحقيق تي ٻڌل روايتن ۽ ڪيترن بعد وارن ادبي ماخذن ۾ سندس ولادت
'''1225هه'''، يعني تقريباً '''1809ع–1810ع''' ڄاڻائي وئي آهي،&lt;ref&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33777
 |عنوان=حمل فقير لغاري (1225هه–1296هه)
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سندس ولادت تقريباً
'''1815ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس
ڄمڻ جي عيسوي تاريخ کي قطعي ڏينهن ۽ مهيني سان بيان ڪرڻ بدران 1225هه
(1809ع–1810ع) لکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

==تعليم ۽ تدريس==
حمل فقير تعليم حاصل ڪري فارسي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين تي عبور حاصل ڪيو.
روايتي سوانحي ماخذن موجب سندس تعليم ۽ تربيت ۾ مقامي سرپرستن پڻ مدد ڪئي
۽ اڳتي هلي هن تدريس کي پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Hamal&quot;/&gt;

هو پوءِ سڪرنڊ واري علائقي ۾ وڃي رهيو ۽ اتي مڪتب قائم ڪري ٻارن کي تعليم
ڏيندو رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن پنهنجي زندگيءَ جو آخري
حصو سڪرنڊ ڀرسان ڳوٺ محمود لغاريءَ ۾ گذاريو، جتي هڪ ڪنڊيءَ هيٺان مڪتب
هلائي ٻارن کي پڙهائيندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt;

انهيءَ طرح حمل جي شخصيت صرف شاعر تائين محدود نه هئي؛ تعليم ۽ درس تدريس
پڻ سندس سماجي زندگيءَ جو اهم حصو هئا.

==تصوف ۽ روحاني وابستگي==
حمل فقير جو واسطو [[لنواري شريف]] جي روحاني روايت سان هو. روايتي
سوانحي ماخذن موجب هو لنواري شريف جي چوٿين گادي نشين '''خواجه محمد حسن
مدني''' جو مريد هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Hamal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://naqshbandikarami.blogspot.com/2013/12/the-role-of-naqshbandi-sufis-in_710.html
 |عنوان=The Role of Naqshbandi Sufis in the Development of Sindhi Language and Literature
 |ويب سائيٽ=Naqshbandi Mujadidi Karami
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان نسبت سبب سندس شاعريءَ ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] فڪر، مرشد سان
محبت، نفس جي اصلاح، توحيد ۽ الاهي عشق جا موضوع نمايان نظر اچن ٿا.
سندس منظوم مذهبي مواد ۾ تصوف جي لطيفن ۽ روحاني مقامن کي عام فهم سنڌي
ٻوليءَ ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ملي ٿي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1001/read/53327
 |عنوان=شاهه لطيف کان پوءِ وائيءَ جي صنف
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ادبي شخصيت==
حمل فقير سنڌ جي عوامي شاعريءَ جي روايت جو نمايان شاعر هو. سندس شاعري
جو وڏو حصو اهڙي ٻوليءَ ۾ آهي، جيڪا ڳوٺاڻي سنڌ جي روزمره ڳالهه ٻولهه،
محاورن، تشبيهن ۽ مقامي ثقافتي نشانين سان ويجهو تعلق رکي ٿي.&lt;ref
name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

ڊاڪٽر فياز لطيف جي سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي جرنل ۾ ڇپيل مطالعي
موجب حمل جي سنڌي ۽ سرائڪي شاعريءَ جا بنيادي موضوع عشق، زندگي، فراق،
روحاني طلب، خدا سان محبت ۽ مرشد سان عقيدت آهن. سندس ڪلام ۾ مقامي
ثقافتي علامتن ۽ روزمره زندگيءَ جي مثالن جي استعمال سندس شاعريءَ کي
عام ماڻهن تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

حمل جي شاعريءَ جي هڪ اهم خصوصيت موسيقيت ۽ رواني آهي. سندس ڪلام ڳائڻ
جي روايت سان پڻ وابسته رهيو آهي، جنهن سبب اهو صوفي ۽ عوامي حلقن ۾
زباني روايت وسيلي به منتقل ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

==سنڌي ۽ سرائڪي شاعري==
حمل فقير سنڌي سان گڏ سرائڪيءَ ۾ پڻ وڏي مقدار ۾ شاعري ڪئي. جديد ادبي
تحقيق موجب ٻنهي ٻولين ۾ سندس اظهار جون پنهنجون خوبيون آهن: سنڌي
شاعريءَ ۾ سنڌ جي مقامي ثقافت ۽ صوفي روايت جا رنگ نمايان آهن، جڏهن ته
سرائڪي ڪلام ۾ عشق، فراق ۽ روحاني طلب جو لهجو خاص اهميت رکي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ مقامي ٻوليءَ جا لفظ، ڳوٺاڻي زندگيءَ جون تشبيهون، فطرت،
محبوب، مرشد ۽ انساني لاڳاپن جا موضوع گڏجي هڪ مخصوص عوامي اسلوب پيدا
ڪن ٿا.

==شعري صنفون==
حمل فقير ڪيترين ئي شعري صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس مرتب ڪيل ڪلام ۾
[[بيت]]، [[ڪافي]]، مدح، مناجات، منقبت، مثنوي، غزل، نصيحت نامو،
معرفت نامو، معمو ۽ ٻين منظوم صنفن جا مثال ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33777
 |عنوان=حمل فقير لغاري
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ سلامت تي محفوظ ادبي مطالعي موجب سندس ست سُرن—سسئي، مارئي، سهڻي،
مومل، سارنگ، ڪانگل ۽ بروو سنڌي—۾ 165 بيت ۽ ست ڪافيون درج آهن.&lt;ref
name=&quot;HamalPoetry&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33777
 |عنوان=حمل فقير جي شاعري
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==عشق ۽ تصوف==
حمل جي ڪلام ۾ مجازي ۽ حقيقي عشق ٻئي اهم موضوع آهن. انساني محبت،
محبوب جي سونهن، وصال ۽ فراق کان شروع ٿيندڙ سندس شعري اظهار ڪيترن هنڌن
تي روحاني محبت ۽ خدا ڏانهن رجوع ڪري ٿو. جديد تحقيقي مطالعي مطابق سندس
صوفي شاعريءَ ۾ محبت سان گڏ عاجزي، امن، ڀائيچاري ۽ انساني برابريءَ جا
قدر پڻ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

==طنز ۽ مزاح==
حمل فقير جي ادبي سڃاڻپ جو ٻيو اهم پاسو طنز ۽ مزاح آهي. هن ڳوٺاڻي
سماج، انساني ڪمزورين، ڏيکاءَ، غير ذميواري ۽ سماجي تضادن کي مزاحيه ۽
طنزيه انداز ۾ موضوع بڻايو. سندس طنز محض کلائڻ تائين محدود نه آهي،
پر ان ۾ سماجي اصلاح جو عنصر پڻ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/101/read/3392
 |عنوان=حمل فقير
 |ڪتاب=سنڌ جا عوامي ڪردار
 |ليکڪ=دادا سنڌي
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ ۾ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جا لباس، هلڻ چلڻ، گهريلو لاڳاپا،
نوجوانن جون عادتون ۽ روزاني زندگيءَ جا منظر طنزيه مشاهدي سان پيش ٿيل
آهن. انهيءَ ڪري سندس شاعري ادبي اظهار سان گڏ اوڻيهين صديءَ جي سنڌي
ڳوٺاڻي سماج جي ثقافتي عڪاسي پڻ ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;HamalPoetry&quot;/&gt;

==ادبي اثر==
حمل جي شاعريءَ تي اڳوڻن سنڌي ۽ سرائڪي شاعرن جو اثر پڻ ڏٺو ويو آهي.
ادبي تحقيق ۾ خاص ڪري سرائڪي شاعر '''مولوي لطف علي''' ۽ سنڌي شاعر
'''خليفي نبي بخش لغاري''' جي اثر جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://www.fuuast.edu.pk/downloads/2017/08/Karoonghar%20Vol%2016%20June%202017.pdf
 |عنوان=کارونجهر، تحقيقي جرنل
 |ناشر=وفاقي اردو يونيورسٽي
 |سال=2017
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

مولوي لطف عليءَ جي سرائڪي شاعريءَ جي لفظي ۽ فني بناوت ۽ خليفي نبي
بخش جي سنڌي عوامي شاعريءَ جي روايت حمل جي شاعراڻي تربيت سان ڳنڍي
بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;HamalPoetry&quot;/&gt; حمل انهن اثرن کي پنهنجي
عوامي لهجي، تيز مشاهدي ۽ فطري روانيءَ سان ملائي هڪ الڳ شاعراڻو انداز
پيدا ڪيو.

==''ڪليات حمل''==
حمل فقير جو محفوظ ڪلام ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] گڏ ڪري مرتب ڪيو.
اهو مجموعو '''''حمل فقير جو ڪلام''''' يا '''''ڪليات حمل''''' جي نالي
سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKulliyat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حمل%20فقير%20جو%20ڪلام
 |عنوان=حمل فقير جو ڪلام
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري اشاعتي فهرست موجب ''ڪليات حمل'' جو پهريون
ڇاپو '''1953ع''' ۾ سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو ۽ ان جو مرتب ڊاڪٽر نبي
بخش خان بلوچ هو.&lt;ref name=&quot;SAB1953&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/
 |عنوان=Year Wise – سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي مڪمل فهرست
 |ناشر=سنڌي ادبي بورڊ
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ڪتاب کي سنڌي، سرائڪي ۽ هندي ڪلام جي
ٽن بنيادي حصن ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي ۽ ڏکين لفظن جون معنائون پڻ ڏنيون
ويون آهن. ڪتاب جا ڇاپا 1953ع، 1957ع، 1968ع، 1982ع، 1991ع ۽ 2004ع ۾
سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaKulliyat&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%; margin:auto; 
border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#4682B4;color:white;&quot; | ڇاپو
! style=&quot;background:#4682B4;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#4682B4;color:white;&quot; | مرتب
! style=&quot;background:#4682B4;color:white;&quot; | ناشر
|-
| style=&quot;background:#EAF3F8;&quot; | پهريون
| 1953ع
| rowspan=&quot;6&quot; | [[نبي بخش خان بلوچ]]
| rowspan=&quot;6&quot; | [[سنڌي ادبي بورڊ]]
|-
| ٻيو || 1957ع
|-
| style=&quot;background:#EAF3F8;&quot; | ٽيون || 1968ع
|-
| چوٿون || 1982ع
|-
| style=&quot;background:#EAF3F8;&quot; | پنجون || 1991ع
|-
| ڇهون || 2004ع
|}

&lt;ref name=&quot;SindhianaKulliyat&quot;/&gt;

==بعد واري تحقيق ۽ ادبي اهميت==
حمل فقير جو ڪلام بعد واري سنڌي ادبي تحقيق ۾ پڻ موضوع رهيو آهي.
ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ سنڌ جي ڪافين جي تحقيقي مجموعن ۾ به حمل فقير جي
ڪلام ۽ سوانح کي شامل ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/798/read/41827
 |عنوان=ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون سنڌي لوڪ ادب ۽ لوڪ شاعريءَ ۾ خدمتون
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ ''Sindhi Boli Research Journal'' ۾ ڊاڪٽر فياز لطيف جو
'''“Study of Hamal Faqeer Laghari’s Sindhi &amp; Siraeki Poetry”'''
شايع ٿيو، جنهن ۾ سندس ٻنهي ٻولين جي شاعريءَ، صوفي فڪر، موسيقيت،
ثقافتي علامتن ۽ محبت، زندگي ۽ فراق جهڙن موضوعن جو تحقيقي جائزو ورتو
ويو.&lt;ref name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح حمل جو ڪلام رڳو تاريخي عوامي شاعريءَ طور نه، پر سنڌي ۽
سرائڪي ادبي روايتن جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي جي صورت ۾ پڻ مطالعي هيٺ
اچي ٿو.

==وفات==
حمل فقير جي وفات جي سال بابت ڇپيل ۽ آن لائين ذريعن ۾ اختلاف موجود
آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ڪيترن سنڌي ادبي ماخذن ۾ سندس وفات
'''ڇنڇر، 2 صفر 1296هه''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Hamal&quot;/&gt;
حسابي هجري تقويم موجب 2 صفر 1296هه '''25 جنوري 1879ع'''، ڇنڇر، سان
ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://datehijri.com/en/hijricalendar-safar-1296.html
 |عنوان=Safar 1296 Hijri Calendar
 |ويب سائيٽ=DateHijri
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس وفات جو سال 1878ع ڄاڻائي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt; ڪجهه ٻين ثانوي ماخذن ۾ 1880ع به لکيل
آهي. جيئن ته 2 صفر 1296هه جي حسابي تبديلي جنوري 1879ع ۾ اچي ٿي،
ان ڪري تاريخن جي اختلاف کي نظر ۾ رکندي 2 صفر 1296هه کي بنيادي تاريخ
۽ 25 جنوري 1879ع کي ان جي حسابي گريگورين برابر طور لکڻ مناسب آهي.

سندس آخري آرامگاهه بابت روايت آهي ته کيس '''ابراهيم شاهه واري مقام'''
۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/10/blog-post_1548.html
 |عنوان=حمل فقير لغاري
 |ليکڪ=ميمڻ عبدالغفور سنڌي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==يادگار ۽ نالي جي بقا==
حمل فقير جي نالي سان سڪرنڊ واري علائقي ۾ سندس ياد اڄ تائين موجود آهي.
سنڌ حڪومت جي تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ سڪرنڊ جي هڪ انتظامي علائقي جو نالو
'''7-Hamal Fakir''' ۽ هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جو نالو
'''GBPS Hamal Faqir Laghari''' درج آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shaheed%20Benazirabad.pdf
 |عنوان=Shaheed Benazirabad District Education Budget
 |ناشر=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;!-- حمل فقير جي تصديق ٿيل آزاد تصوير Wikimedia Commons تي في الحال
نه ملي آهي؛ غير لاڳاپيل درگاهه جي تصوير کي سندس مزار طور استعمال نه ڪجي. --&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:View From Our House Sakrand - panoramio.jpg|[[سڪرنڊ]] جو منظر؛ حمل فقير پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو سڪرنڊ واري علائقي ۾ گذاريو.
File:सिंध 114 सक्रंद अमेरिकन कापसाचें झाड.jpg|سڪرنڊ ۾ 1936ع جو زرعي منظر؛ Wikimedia Commons تي محفوظ تاريخي تصوير.
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سرائڪي شاعري]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سڪرنڊ]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* بلوچ، نبي بخش خان (مرتب)، ''ڪليات حمل''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
* لطيف، فياز، ''Study of Hamal Faqeer Laghari’s Sindhi &amp; Siraeki Poetry''، Sindhi Boli Research Journal، جلد 18، شمارو 2.
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 189–191.

[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سرائڪي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:سڪرنڊ جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1225هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1296هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1879ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>rm6h2ai426veu1ypq879olhpbkdo6vh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416921</id>
      <parentid>416907</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19411" sha1="9xs58sb3svnfjykxi4mn8novj6xwapw" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name              = حمل فقير لغاري
| native_name       = حمل خان لغاري
| birth_name        = حمل خان
| birth_date        = 1225هه (تقريباً 1809ع–1810ع)
| birth_place       = خيرپور رياست، [[سنڌ]]
| death_date        = 2 صفر 1296هه (تقريباً 25 جنوري 1879ع)
| death_place       = ڳوٺ محمود/ميوي خان لغاري، [[سڪرنڊ]]، سنڌ
| resting_place     = ابراهيم شاهه وارو مقام
| occupation        = [[شاعر]]، صوفي، استاد
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، هندي
| genre             = [[بيت]]، [[ڪافي]]، مدح، مناجات، منقبت، مثنوي، غزل
| movement          = سنڌي صوفي ۽ عوامي شاعري
| notable_works     = ''ڪليات حمل''
| father            = رحيم خان لغاري
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| order             = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]
}}

'''حمل فقير لغاري'''، اصل نالو '''حمل خان لغاري''' (1225هه؛ تقريباً
1809ع–1810ع – 2 صفر 1296هه؛ تقريباً 25 جنوري 1879ع)، سنڌ جو مشهور
[[صوفي]]، عوامي شاعر ۽ استاد هو، جنهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽
[[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شاعريءَ ۾ نمايان مقام حاصل ڪيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaHamal&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حمل%20فقير%201
 |title=حمل فقير 1
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; سندس شاعريءَ ۾ تصوف، عشق، فطرت، ڳوٺاڻي زندگي، سماجي مشاهدو،
طنز، مزاح ۽ انساني جذبن جو اظهار ملي ٿو. جديد تحقيق ۾ کيس سنڌي ۽ سرائڪي
ٻنهي ٻولين جو اهم صوفي شاعر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;Lateef2026&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Lateef
 |first=Fiaz
 |title=Study of Hamal Faqeer Laghari’s Sindhi &amp; Siraeki Poetry
 |journal=Sindhi Boli Research Journal
 |volume=18
 |issue=2
 |year=2026
 |pages=1–21
 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/137
}}&lt;/ref&gt;

==جنم ۽ خاندان==
حمل فقير جو والد '''رحيم خان لغاري''' هو ۽ سندس تعلق [[لغاري]] بلوچ
قبيلي سان هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt; سندس خاندان بابت روايت آهي ته
سندس وڏا [[ديره غازي خان]] واري علائقي کان سنڌ ڏانهن لڏي آيا ۽
خيرپور رياست ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جي سال بابت ذريعن ۾ اختلاف آهي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي
تحقيق تي ٻڌل روايتن ۽ ڪيترن بعد وارن ادبي ماخذن ۾ سندس ولادت
'''1225هه'''، يعني تقريباً '''1809ع–1810ع''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref
name=&quot;SindhSalamatHamal&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33777
 |title=حمل فقير لغاري (1225هه–1296هه)
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سندس ولادت تقريباً
'''1815ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس
ڄمڻ جي عيسوي تاريخ کي قطعي ڏينهن ۽ مهيني سان بيان ڪرڻ بدران 1225هه
(1809ع–1810ع) لکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

==تعليم ۽ تدريس==
حمل فقير تعليم حاصل ڪري فارسي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين تي عبور حاصل ڪيو.
روايتي سوانحي ماخذن موجب سندس تعليم ۽ تربيت ۾ مقامي سرپرستن پڻ مدد ڪئي
۽ اڳتي هلي هن تدريس کي پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Hamal&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=Sufiya-e-Sindh aur Urdu
 |language=ur
 |pages=189–191
}}&lt;/ref&gt;

هو پوءِ سڪرنڊ واري علائقي ۾ وڃي رهيو ۽ اتي مڪتب قائم ڪري ٻارن کي تعليم
ڏيندو رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن پنهنجي زندگيءَ جو آخري
حصو سڪرنڊ ڀرسان ڳوٺ محمود لغاريءَ ۾ گذاريو، جتي هڪ ڪنڊيءَ هيٺان مڪتب
هلائي ٻارن کي پڙهائيندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt;

انهيءَ طرح حمل جي شخصيت صرف شاعر تائين محدود نه هئي؛ تعليم ۽ درس تدريس
پڻ سندس سماجي زندگيءَ جو اهم حصو هئا.

==تصوف ۽ روحاني وابستگي==
حمل فقير جو واسطو [[لنواري شريف]] جي روحاني روايت سان هو. روايتي
سوانحي ماخذن موجب هو لنواري شريف جي چوٿين گادي نشين '''خواجه محمد حسن
مدني''' جو مريد هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Hamal&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;NaqshbandiHamal&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://naqshbandikarami.blogspot.com/2013/12/the-role-of-naqshbandi-sufis-in_710.html
 |title=The Role of Naqshbandi Sufis in the Development of Sindhi Language and Literature
 |website=Naqshbandi Mujadidi Karami
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان نسبت سبب سندس شاعريءَ ۾ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] فڪر، مرشد سان
محبت، نفس جي اصلاح، توحيد ۽ الاهي عشق جا موضوع نمايان نظر اچن ٿا.
سندس منظوم مذهبي مواد ۾ تصوف جي لطيفن ۽ روحاني مقامن کي عام فهم سنڌي
ٻوليءَ ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ملي ٿي.&lt;ref
name=&quot;WaiHamal&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1001/read/53327
 |title=شاهه لطيف کان پوءِ وائيءَ جي صنف
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ادبي شخصيت==
حمل فقير سنڌ جي عوامي شاعريءَ جي روايت جو نمايان شاعر هو. سندس شاعري
جو وڏو حصو اهڙي ٻوليءَ ۾ آهي، جيڪا ڳوٺاڻي سنڌ جي روزمره ڳالهه ٻولهه،
محاورن، تشبيهن ۽ مقامي ثقافتي نشانين سان ويجهو تعلق رکي ٿي.&lt;ref
name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

ڊاڪٽر فياز لطيف جي سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي جرنل ۾ ڇپيل مطالعي
موجب حمل جي سنڌي ۽ سرائڪي شاعريءَ جا بنيادي موضوع عشق، زندگي، فراق،
روحاني طلب، خدا سان محبت ۽ مرشد سان عقيدت آهن. سندس ڪلام ۾ مقامي
ثقافتي علامتن ۽ روزمره زندگيءَ جي مثالن جي استعمال سندس شاعريءَ کي
عام ماڻهن تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

حمل جي شاعريءَ جي هڪ اهم خصوصيت موسيقيت ۽ رواني آهي. سندس ڪلام ڳائڻ
جي روايت سان پڻ وابسته رهيو آهي، جنهن سبب اهو صوفي ۽ عوامي حلقن ۾
زباني روايت وسيلي به منتقل ٿيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

==سنڌي ۽ سرائڪي شاعري==
حمل فقير سنڌي سان گڏ سرائڪيءَ ۾ پڻ وڏي مقدار ۾ شاعري ڪئي. جديد ادبي
تحقيق موجب ٻنهي ٻولين ۾ سندس اظهار جون پنهنجون خوبيون آهن: سنڌي
شاعريءَ ۾ سنڌ جي مقامي ثقافت ۽ صوفي روايت جا رنگ نمايان آهن، جڏهن ته
سرائڪي ڪلام ۾ عشق، فراق ۽ روحاني طلب جو لهجو خاص اهميت رکي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ مقامي ٻوليءَ جا لفظ، ڳوٺاڻي زندگيءَ جون تشبيهون، فطرت،
محبوب، مرشد ۽ انساني لاڳاپن جا موضوع گڏجي هڪ مخصوص عوامي اسلوب پيدا
ڪن ٿا.

==شعري صنفون==
حمل فقير ڪيترين ئي شعري صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس مرتب ڪيل ڪلام ۾
[[بيت]]، [[ڪافي]]، مدح، مناجات، منقبت، مثنوي، غزل، نصيحت نامو،
معرفت نامو، معمو ۽ ٻين منظوم صنفن جا مثال ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;SindhSalamatHamal&quot;/&gt;

سنڌ سلامت تي محفوظ ادبي مطالعي موجب سندس ست سُرن—سسئي، مارئي، سهڻي،
مومل، سارنگ، ڪانگل ۽ بروو سنڌي—۾ 165 بيت ۽ ست ڪافيون درج آهن.&lt;ref
name=&quot;HamalPoetry&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33777
 |title=حمل فقير جي شاعري
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==عشق ۽ تصوف==
حمل جي ڪلام ۾ مجازي ۽ حقيقي عشق ٻئي اهم موضوع آهن. انساني محبت،
محبوب جي سونهن، وصال ۽ فراق کان شروع ٿيندڙ سندس شعري اظهار ڪيترن هنڌن
تي روحاني محبت ۽ خدا ڏانهن رجوع ڪري ٿو. جديد تحقيقي مطالعي مطابق سندس
صوفي شاعريءَ ۾ محبت سان گڏ عاجزي، امن، ڀائيچاري ۽ انساني برابريءَ جا
قدر پڻ نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

==طنز ۽ مزاح==
حمل فقير جي ادبي سڃاڻپ جو ٻيو اهم پاسو طنز ۽ مزاح آهي. هن ڳوٺاڻي
سماج، انساني ڪمزورين، ڏيکاءَ، غير ذميواري ۽ سماجي تضادن کي مزاحيه ۽
طنزيه انداز ۾ موضوع بڻايو. سندس طنز محض کلائڻ تائين محدود نه آهي،
پر ان ۾ سماجي اصلاح جو عنصر پڻ ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;AwamiKirdarHamal&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/101/read/3392
 |title=حمل فقير
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |author=دادا سنڌي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ ۾ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جا لباس، هلڻ چلڻ، گهريلو لاڳاپا،
نوجوانن جون عادتون ۽ روزاني زندگيءَ جا منظر طنزيه مشاهدي سان پيش ٿيل
آهن. انهيءَ ڪري سندس شاعري ادبي اظهار سان گڏ اوڻيهين صديءَ جي سنڌي
ڳوٺاڻي سماج جي ثقافتي عڪاسي پڻ ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;HamalPoetry&quot;/&gt;

==ادبي اثر==
حمل جي شاعريءَ تي اڳوڻن سنڌي ۽ سرائڪي شاعرن جو اثر پڻ ڏٺو ويو آهي.
ادبي تحقيق ۾ خاص ڪري سرائڪي شاعر '''مولوي لطف علي''' ۽ سنڌي شاعر
'''خليفي نبي بخش لغاري''' جي اثر جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Karoonghar2017&quot;&gt;{{cite journal
 |title=کارونجهر، تحقيقي جرنل
 |publisher=وفاقي اردو يونيورسٽي
 |year=2017
 |language=sd
 |url=https://www.fuuast.edu.pk/downloads/2017/08/Karoonghar%20Vol%2016%20June%202017.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

مولوي لطف عليءَ جي سرائڪي شاعريءَ جي لفظي ۽ فني بناوت ۽ خليفي نبي
بخش جي سنڌي عوامي شاعريءَ جي روايت حمل جي شاعراڻي تربيت سان ڳنڍي
بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;HamalPoetry&quot;/&gt; حمل انهن اثرن کي پنهنجي
عوامي لهجي، تيز مشاهدي ۽ فطري روانيءَ سان ملائي هڪ الڳ شاعراڻو انداز
پيدا ڪيو.

==''ڪليات حمل''==
حمل فقير جو محفوظ ڪلام ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] گڏ ڪري مرتب ڪيو.
اهو مجموعو '''''حمل فقير جو ڪلام''''' يا '''''ڪليات حمل''''' جي نالي
سان شايع ٿيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaKulliyat&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حمل%20فقير%20جو%20ڪلام
 |title=حمل فقير جو ڪلام
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري اشاعتي فهرست موجب ''ڪليات حمل'' جو پهريون
ڇاپو '''1953ع''' ۾ سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو ۽ ان جو مرتب ڊاڪٽر نبي
بخش خان بلوچ هو.&lt;ref
name=&quot;SAB1953&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/
 |title=Year Wise – سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي مڪمل فهرست
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ڪتاب کي سنڌي، سرائڪي ۽ هندي ڪلام جي
ٽن بنيادي حصن ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي ۽ ڏکين لفظن جون معنائون پڻ ڏنيون
ويون آهن. ڪتاب جا ڇاپا 1953ع، 1957ع، 1968ع، 1982ع، 1991ع ۽ 2004ع ۾
سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaKulliyat&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%; margin:auto; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#4682B4;color:white;&quot; | ڇاپو
! style=&quot;background:#4682B4;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#4682B4;color:white;&quot; | مرتب
! style=&quot;background:#4682B4;color:white;&quot; | ناشر
|-
| style=&quot;background:#EAF3F8;&quot; | پهريون
| 1953ع
| rowspan=&quot;6&quot; | [[نبي بخش خان بلوچ]]
| rowspan=&quot;6&quot; | [[سنڌي ادبي بورڊ]]
|-
| ٻيو || 1957ع
|-
| style=&quot;background:#EAF3F8;&quot; | ٽيون || 1968ع
|-
| چوٿون || 1982ع
|-
| style=&quot;background:#EAF3F8;&quot; | پنجون || 1991ع
|-
| ڇهون || 2004ع
|}

==بعد واري تحقيق ۽ ادبي اهميت==
حمل فقير جو ڪلام بعد واري سنڌي ادبي تحقيق ۾ پڻ موضوع رهيو آهي.
ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ سنڌ جي ڪافين جي تحقيقي مجموعن ۾ به حمل فقير جي
ڪلام ۽ سوانح کي شامل ڪيو.&lt;ref
name=&quot;BalochResearch&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/798/read/41827
 |title=ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون سنڌي لوڪ ادب ۽ لوڪ شاعريءَ ۾ خدمتون
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2026ع ۾ ''Sindhi Boli Research Journal'' ۾ ڊاڪٽر فياز لطيف جو
'''“Study of Hamal Faqeer Laghari’s Sindhi &amp; Siraeki Poetry”'''
شايع ٿيو، جنهن ۾ سندس ٻنهي ٻولين جي شاعريءَ، صوفي فڪر، موسيقيت،
ثقافتي علامتن ۽ محبت، زندگي ۽ فراق جهڙن موضوعن جو تحقيقي جائزو ورتو
ويو.&lt;ref name=&quot;Lateef2026&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح حمل جو ڪلام رڳو تاريخي عوامي شاعريءَ طور نه، پر سنڌي ۽
سرائڪي ادبي روايتن جي وچ ۾ هڪ اهم رابطي جي صورت ۾ پڻ مطالعي هيٺ
اچي ٿو.

==وفات==
حمل فقير جي وفات جي سال بابت ڇپيل ۽ آن لائين ذريعن ۾ اختلاف موجود
آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ڪيترن سنڌي ادبي ماخذن ۾ سندس وفات
'''ڇنڇر، 2 صفر 1296هه''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Hamal&quot;/&gt;
حسابي هجري تقويم موجب 2 صفر 1296هه '''25 جنوري 1879ع'''، ڇنڇر، سان
ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Hijri1296&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://datehijri.com/en/hijricalendar-safar-1296.html
 |title=Safar 1296 Hijri Calendar
 |website=DateHijri
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس وفات جو سال 1878ع ڄاڻائي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHamal&quot;/&gt; ڪجهه ٻين ثانوي ماخذن ۾ 1880ع به لکيل
آهي. جيئن ته 2 صفر 1296هه جي حسابي تبديلي جنوري 1879ع ۾ اچي ٿي،
ان ڪري تاريخن جي اختلاف کي نظر ۾ رکندي 2 صفر 1296هه کي بنيادي تاريخ
۽ 25 جنوري 1879ع کي ان جي حسابي گريگورين برابر طور لکڻ مناسب آهي.

سندس آخري آرامگاهه بابت روايت آهي ته کيس '''ابراهيم شاهه واري مقام'''
۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref
name=&quot;SindhiPeoplesHamal&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/10/blog-post_1548.html
 |title=حمل فقير لغاري
 |author=ميمڻ عبدالغفور سنڌي
 |website=Sindhi Peoples
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==يادگار ۽ نالي جي بقا==
حمل فقير جي نالي سان سڪرنڊ واري علائقي ۾ سندس ياد اڄ تائين موجود آهي.
سنڌ حڪومت جي تعليمي بجيٽ رڪارڊ ۾ سڪرنڊ جي هڪ انتظامي علائقي جو نالو
'''7-Hamal Fakir''' ۽ هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جو نالو
'''GBPS Hamal Faqir Laghari''' درج آهي.&lt;ref
name=&quot;RSUHamal&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/FMIS/distbudget201516/Shaheed%20Benazirabad.pdf
 |title=Shaheed Benazirabad District Education Budget
 |publisher=Reform Support Unit, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;!-- حمل فقير جي تصديق ٿيل آزاد تصوير Wikimedia Commons تي في الحال
نه ملي آهي؛ غير لاڳاپيل درگاهه جي تصوير کي سندس مزار طور استعمال نه ڪجي. --&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:View From Our House Sakrand - panoramio.jpg|[[سڪرنڊ]] جو منظر؛ حمل فقير پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو سڪرنڊ واري علائقي ۾ گذاريو.
File:सिंध 114 सक्रंद अमेरिकन कापसाचें झाड.jpg|سڪرنڊ ۾ 1936ع جو زرعي منظر؛ Wikimedia Commons تي محفوظ تاريخي تصوير.
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سرائڪي شاعري]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سڪرنڊ]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* بلوچ، نبي بخش خان (مرتب)، ''ڪليات حمل''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.
* لطيف، فياز، ''Study of Hamal Faqeer Laghari’s Sindhi &amp; Siraeki Poetry''، ''Sindhi Boli Research Journal''، جلد 18، شمارو 2.
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 189–191.

[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سرائڪي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:سڪرنڊ جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1225هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1296هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1879ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>9xs58sb3svnfjykxi4mn8novj6xwapw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>درياھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10952</id>
    <revision>
      <id>417004</id>
      <parentid>363772</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڻي جا جسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21756" sha1="i2j6nute8rhwhcer0unfjr3ukqphcfp" xml:space="preserve">[[فائل:River.jpg|thumb|درياھ]]
'''درياھ''' (river) اھو پاڻيءَ جو وھڪرو ھوندو آھي جيڪو ڪنھن [[جبل]] یا [[جھیل|ڍنڍ]] مان نڪري ڪري خشڪي تي پري تائين وهندو هليو وڃي.

دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ جي [[پاڻيهاري تهہ]] (Hydrosphere) جو هڪ اهم حصو ۽ [[قدرتي پاڻيءَ جو ڦيرو]] (Hydrological Cycle) آهن. ان ريت قدرتي پاڻيءَ جو هڪ اهڙو مستقل وهڪرو، يا ندي، جيڪا ڪن ڍنڍن (Lakes)، وڏن جبلن ۽ جبلن تان ڳريل برف (Glaciers) وارو تازو پاڻي کڻي، پنھنجي خاص رستي سان وهندي، ڪنھن [[سمنڊ]]، [[نار]] (gulf) يا برپٽ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندي هجي تہ ان کي درياھ چئجي ٿو. هر درياھ سان سندس وهڪ واري رستي ۾، ڀرتي ڪندڙ ننڍيون نديون (tribuleries)، نئيون ۽ جهرڻا اچي ملندا آهن. اهڙو ڀريو تريو درياھ (mature river) ننڍين ندين، جابلو نئين (Riverine and Rivulet) کي پاڻ سان گڏ کڻي هلڻ واري حيثيت (River Capture) ۾ پاڻيءَ جو وڏو وهڪرو (course) جوڙي هلي ٿو. پاڻيءَ جو اهو وڏو وهڪرو ٻنهي ڪنڌين (banks) سان هڪ وڏو سيرابي علائقو (Catchment Area) رکندو آهي، جيڪو ان درياهي پاڻيءَ جي اُٿل تي آباد ٿيندو آهي ۽ زرعي اُپت ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%87%D9%87|title=درياهه : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;

دنيا جي سمورن درياهن جي پاڻيءَ جو وجود برفاني ڇپن/ گليشيئرن جي وگهرڻ ۽ مينهوڳيءَ تي قائم آهي ۽ اهو گليشيئرن جي پاڻيءَ (Glaciers water) جي گهڻائي ۽ سانوڻيءَ جي وسڪارن سبب تار ٿي وهندو آهي. اهڙيءَ ريت اها خاص ندي سدا وهندڙ درياھ (Perennial River) يا دائم درياھ طور ٻاروهي تار وهندو آهي، جن ندين يا درياهن ۾ پاڻيءَ جي گهٽتائي هوندي آهي، اُهي مند(season) تي آڌاريل هجي، اُتي اهي نديون، مندائتي درياھ (Seasonal River) جي حيثيت ۾ سال جا رڳو ڪجهہ مهينا ئي وهنديون آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== مطالعو ==
دنيا جا سمورا درياھ پنهنجي لنگهہ واري زمين ۾ کاڌ ڪري پنهنجي واٽ جوڙيندي اڳتي وڌندا آهن. درياھ ۽ درياھ جي مسئلن تي سڄي دنيا ۾ ساراهڻ جوڳو ڪم ٿيو آهي. 1957ع ۾ وولمئن (Wolman) ۽ ليو پولڊ (Leopold) وڪڙ وارن درياهن (Meandering Rivers) ۽ سال 1964ع ۾ پوپووُ (Popove) غير وڪڙ وارن درياهن (Non-meandering Rivers) جي درجابندي ڪئي. سال 1965ع ۾ آبپاشيءَ جي ٻن انجنيئرن: نيونس (Nevins) ۽ سائمنس (Simons)، درياهن جي گُڻن (Characteristics) جي آڌار تي يورپ ۽ دنيا جي درياهي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ اڀياس پيش ڪيو. سال 1968ع ’زميني ورن جي هڪ ڄاڻڪ‘ (Geo-morphologist) درياهن جي جُڙڻ جو هڪ بنيادي اڀياس پيش ڪيو. ان ريت انيڪ سائنسدانن جي کوجنا واري ڪم سبب ’ڪل درياهي نظام‘ (Whole Rivers System) ۽ درياهي گڻن تي آڌاريل درجابنديءَ (Classification of Rivers on the Base of Characteristics) وارو ڪم مڪمل ٿي سامهون آيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== درجابندي==

ويهين صديءَ ۾ ئي وليئم مورس ڊيوس (William Morris Davis) درياهي کاڌ جي ڦيري (Cycle of erosion) جي ترڪيب سان گڏ درياهن جي درجابندي (Classification) سندن عمر جي آڌار تي ڪئي. سندس انهيءَ مفروضي (Hypothesis) تي 1950ع کان 1960ع تائين زميني ورن جي ڄاڻڪن پاران مٿس ڏاڍي تنقيد ٿي، ان هوندي بہ اڄ ڏينھن تائين سندس ’ڊيوس نظام‘ (Devis System) ڪيترن ئي ليکڪن پنھنجن ڪتابن جي متن (text) ۾ ڏنو آهي، جنهن مطابق درياهن جي درجابندي سندن گڻن (Characteristics) ۽ سندن عمرن جي آڌار تي هن ريت آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''الهڙ درياھ''' (Youthful River): الهڙ درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن کي تمام گهڻيون لاهيون چاڙهيون ۽ ٿوريون ڀرتي ڪندڙ نديون (tributaries) هجن ٿيون، ان جي پاڻيءَ جو وهڪرو گهڻو کاڌ ڪندڙ ۽ گهٽ ويڪر وارو هوندو آهي، جهڙوڪ: آمريڪا جي گڏيل رياستن جو بريزوز درياھ (Brazos River) آهي، جيڪو 1352 ڪلوميٽر/ 840 ميل ڊگهو آهي ۽ ميڪسيڪو نار (Gulf Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''ڀرپور درياھ''' (Mature River): ڀرپور درياھ، هڪ اهڙو درياھ جيڪو تمام گهڻيون ڀرتي ڪندڙ نديون رکندو هجي، گهٽ لاهيارو ۽ چاڙهيڪن وارو هجي، هن جي پائڻ واري سگهہ گهڻي هجي ۽ آڳاٽي درياهي کاڌ جي ڪري ان جي ويڪرائپ وڌيڪ هجي. هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج (Discharge) بہ اعليٰ درجي وارو هجي. جهڙوڪ: گڏيل آمريڪي رياستن جو [[مسيسيپي درياھ]] (Mississippi River) ۽ مشرقي يورپ (Eastern Europe) جو [[ڊينوب درياھ]] (Danube River) آهي، انهن مان مسيسيپي درياھ جي ڊيگهہ 6275 ڪلوميٽر/ 3902 ميل آهي ۽ سيرابي علائقو (Catchment area) اوڻٽيهہ لک اسي هزار چورس ڪلوميٽر (2,98000 km2) آهي، جڏهن تہ هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج(discharge) 19600 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ (19,600 m/s2) آهي. هي درياھ ميڪسيڪو نار(Gulf of Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو، جڏهن ته ڊينوب درياھ (Danube River) جي ڊيگهہ 2888 ڪلوميٽر/ 1795 ميل آهي ۽ ان جو سيرابي علائقو(catchment area) اٺ لک سترهن هزار چورس ڪلوميٽر (8,17000 km2) آهي. هن جي پاڻيءَ جو اخراج 7130 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آهي. هي درياھ مشرقي يورپ جي ملڪن: رومانيا (Romania)، سلواڪيا (Slovakia)، هنگري (Hungary)، آسٽريا (Austria)، جرمني (Germany) ۽ بلغاريا (Bulgaria) مان لنگهي ’ڪاري سمنڊ‘ (Black Sea) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''جهونو درياھ''' (Old River): هڪ اهڙو درياھ، جيڪو گهٽ لاهين ۽ چاڙهين وارو ۽ پائڻ جي گهٽ صلاحيت رکندڙ هجي، ترو گهٽ هئڻ جي ڪري وڌيڪ ڪچي جو ميداني علائقو سيراب ڪندو هجي. [[سنڌو درياھ|سنڌو]]، [[گنگا]] ۽ [[نيل درياھ]] ان جا مثال آهن.

'''نو- ورنو درياھ''' (Rejurented River): نو- ورنو درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن جون لاهيون ۽ چاڙهيون، جڙيل تاسرين (Tectonic Plates) جي حرڪت سبب مٿي اُسري ۽ اُڀري آيون هجن، اُن جي خاص درياهي واٽ ۾ مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو گوگڙائون- ميخ دار نموني (Bradshaw Model) وارو هجي ٿو. اهڙي درياھ جو مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو الڳ الڳ صفتون (Characteristics) رکندڙ هجي ٿو. مٿين وهڪري جي انتظامي سرشتي (river regime) ۾ طاقت ۽ ضابطي جو لاڳاپو، لهواري وهڪرو (channel slope)، ان جي گهرائي (depth)، ويڪرائپ (width)، پاڻيءَ جي وهڪ ۽ اخراج (discharge) تي آڌاريل هوندو آهي.

== مرحلا ==

هر درياھ منڍ کان وٺي ڇوڙ تائين پهچندي پهچندي پنهنجي لنگهہ واري گس کي زندگيءَ جا انيڪ روپ ڏيندو، انهيءَ علائقي جي جاگرافيائي صورتحال کي بهتر ڪندو، مانڊاڻ جو حياتياتي سرشتو (Ecosystem) به جوڙيندو وڃي ٿو. ان لاءِ هو ٽي مرحلا (stage) طئي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

'''درياهي جابلو مرحلو''' (Mountain stage of River): هي درياھ جو منڍ ۽ شروعات (source point) آهي، جيڪو برفاني ٽڪر (گليشيئر)، جهرڻو يا ڪا مها ڍنڍ به ٿي سگهي ٿي، جتان درياھ اُسري پنهنجو گس جوڙيندو، جابلو ۽ ميداني علائقي ۾ کاڌ ڪندو، ڪڏهن ميدانن ته ڪڏهن ڪنهن چور لڪ(Gorge) سان کاسوڙا ڏيندو وهندو آهي. هو گس ۾ هوائي وڇوٽيون(wind gaps) ٺاهڻ سان گڏ، نرم مٽي وهائي ڍنڍون، ڍورا، تل ۽ ترايون پڻ جوڙيندو ايندو آهي. اهي سڀ درياھ جي کاڌ ڪرڻ واري عمل جي نتيجي ۾ جڙندا آهن. مٿانهن پٽن يا جابلو ليٽن تان پاڻيءَ هيٺ ميداني علائقي ۾ لهڻ سبب پاڻي ڪرڻ واري ڪونار واري هنڌ ۾ وڏا ڀيرَ ۽ ڀِرون(meanders) پيون ڀِرنديون آهن. اها جڳهہ درياھ جي ڪوناري/ ترائيءَ جو لنگهہ(Pot Hole) سڏبي آهي. درياھ جابلو علائقي کي ڇڏي جيئن ميداني گس وٺندو آهي، تيئن ان جو پيٽ ويڪرو ٿيندو ويندو آهي. درياهي مٿانهن پٽن واري چاڙهيڪن تان لهندي، ڪٿي ڪٿي آبشار/ درياهي جهرڻا (river fall) ٺاهيندو آهي ۽ گس ۾ ايندڙ پٿرن کي ڪُوري گسائڻ ۽ لسائڻ وارو ڪم به ڪندو ويندو آهي. ان ريت تمام گهڻي لٽ (slit) ۽ ٻيا مادا پاڻ سان نيئي آڻي ميداني علائقي ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو ويندو آهي، جيڪا ميداني علائقي کي زرخيزي (fertility) ڏيڻ سان گڏ انهن ميدانن کي مٿڀرو به ڪندي ويندي آهي. ڌرتيءَ جي اُتر قطب وارن درياهن جو وهڪرو سدائين ڏکڻ کان اُتر طرف هوندو آهي ۽ ڏکڻ قطب وارا درياھ سدائين اتر کان ڏکڻ ڏانهن وهندي ’درياهي پيرا‘ (River Traces)/ درياهي چاڙهيڪا (River stairs) پاڻيءَ جي وهڪ جي لاڳيتي تسلسل کي قائم رکندا آهن، ان کي مٿيون وهڪرو (Upstream) چوندا آهن.

'''درياھ جو ميداني مرحلو''' (Plain stage of River): درياهي جوڙجڪ ۾، درياھ مٿانهين پٽن ۽ جبلن تان لهندي ترائي واري پٽن ۾ پاڻ سان آندل کاڌ جي لُڙهي آيل سموري ڳري تلڇٽ (bed load) ۾ رائي ۽ لٽ سان وسيع درياهي پيٽ ۽ وڏو ميداني علائقو جوڙڻ سان گڏ، درياهي ڪنڌين کي ڪوري پنهنجو پيٽ به وڌيڪ وسيع ڪندو ويندو آهي. ميداني علائقن ۾ ڪي درياھ وٽ به کائيندا آهن. اهو درياهي موڙ (river band) درياھ جي تک کي وڌائيندو آهي.

'''درياھ جو ڊيلٽائي مرحلو''' (Deltic Stage): جتي درياهي وهڪري جو ڇوڙ ٿيندو آهي ۽ اهو سمنڊ يا ڪنهن ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي، اُتي پاڻيءَ جو وهڪرو نهايت آهستي آهستي وهندو آهي. انهيءَ جڳهہ تي درياهي پاڻيءَ جي وهڪ کي هيٺيون وهڪرو (down stream) چوندا آهن. اتي گهڻو ڪري زمين جي سطح موزون ۽ درياھ جي بيهڪ سامهون بلڪل هموار هوندي آهي ته پوءِ درياھ ڪيترن ئي ڦاٽن ۾ ورهائجي ٽڪنڊي واري شڪل (r= delta) ۾ وهندو آهي، انهيءَ ٽڪنڊي علائقي کي ڊيلٽائي هنڌ (delta bad) چئجي ٿو. انهن ڦاٽن وچ ۾ قدرتي طور لٽاشا بند ٺهي پوندا آهن. ڪن حالتن ۾ اتي ڌٻڻيون به اُسري اينديون آهن. اهي ڊيلٽائي، هنڌ درياھ جي ڇوڙ واري علائقي جي خاص ايراضيءَ ۾ ٿين ٿا، جيڪي سامونڊي پٽيءَ کي ويجهو هوندا آهن. اهڙي ڊيلٽائي علائقي ۾ زرعي آبادي به اتم درجي جي ٿئي ٿي ۽ انيڪ قسمن جي آبي حيات به اتي واڌ ويجهہ ڪري ٿي. اهي ڦاٽ پاڃاريءَ (ox bow) جي شڪل ۾ ڊيلٽا کي جوڙين ٿا، جتي درياھ ۽ سمنڊ جو پاڻي ميلاپ (estuary) ٿئي ٿو. انهن وسيلي درياهي ڇاڙن، ٻيڙين، هوڙن ۽ ننڍن جهازن ۾ سمنڊ تائين اچ وڃ به ٿئي ٿي. انهن ڦاٽن تي ننڍا وڏا بندر به ٺهيل هوندا آهن، انهن کان تمام گهڻو هيٺ ڊيلٽا جي درياهي ڇيڙن ۾ سامونڊي پاسي کان ڪريڪ (weeks) به جڙن ٿا. دنيا ۾ ڪٿي ڪٿي اهي ڊيلٽا گهڻ مُنهاوان (multi mouths) به هوندا آهن. ان ريت اهڙا مرحلا طئي ڪري هڪ درياھ وڃي جڙي ٿو.

== لاڳاپيل شيون ==

دنيا جون قديم تهذيبون به درياهن جي ڪنارن تي ئي اسريون ۽ اوج تي پهتيون. قديم زماني کان تهذيب ۽ تمدن جو ڳانڍاپو ۽ مدار درياهن تي ئي رهيو آهي. هنن وڏن درياهن سان ڌرتيءَ تي موجود زندگيءَ جو وڏو ماحولياتي ۽ حياتياتي نظام جُڙيل آهي. انهن درياهن جي ڪنڌين ۽ سيرابي علائقن ۾ ٻيلا ۽ ٻي وڻڪار پيدا ٿئي ٿي، جنهن سبب ڌرتيءَ جو مينهوڳيءَ وارو ٻيلائي نظام (Tropical Rain Forest system) ۽ سانوڻيءَ جي مُند وارو مانڊاڻ جڙي ٿو.

'''درياهي حيات''' (Biotic of River): دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ کي عاليشان زرخيزي عطا ڪن ٿا. درياھ جي ڪچي واري علائقي (Flood Plain) ۾ آبڪلاڻي مند جي پڇاڙيءَ ۾ انيڪ فصل ٿين ٿا، جڏهن ته پڪي واري نهري نظام رکندڙ علائقن ۾ ناڻو ڏيندڙ فصل (Cash crop) جهجهي انداز ۾ ٿين ٿا. درياهن تي نه رڳو ان جي پنهنجي خاص جيوت، پکي، مڇي ۽ ٻيا جانور رهن ٿا، پر هر درياھ تي آبڪلاڻي ۽ ٻين خاص مندن ۾ ڪيترا پرديسي پکي ۽ مڇين جا قسم به اتان خوراڪ حاصل ڪري جيئدان وٺن ٿا ۽ پنهنجي نسلي واڌ ويجهہ به ڪن ٿا.

'''درياهي بند''' (Dams of River): درياهن جي مٿانهن ماڳن تي جابلو علائقي ۾ بند ٻَڌي، پاڻيءَ جا ذخيرا گڏ ڪيا ويندا آهن، جنهن مان بجلي (electricity) پيدا ڪئي ويندي آهي ۽ اهي واڌو درياهي پاڻيءَ جا ذخيرا، پاڻيءَ جي کوٽ وارن ڏينهن ۾ ملڪ جي نهري نظام کي پاڻي فراهم ڪري، ملڪ ۾ زرعي اپت جي واڌاري جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ورتاءُ ==

هر درياھ پنهنجي وهڪ واري رستي سان ٽن طريقن جو ورتاءُ ڪري ٿو.

(الف) '''درياهي کاڌ''' (Erosion of Water): جتي درياهي منڍ هوندو آهي، درياھ انهيءَ جابلو جوءِ ۽ ميدانن ۾ تمام گهڻي کاڌ ڪري وڏو ۽ گهرو گَس جوڙي ٿو. اهڙي درياهي کاڌ (Erosion of Water) واري عمل کي ’کاڌ/ ڪٽائو وارو عمل‘ چئجي ٿو.

(ب) '''لٽ ۽ ٻيا مادا نيڻ''' (Transportation): درياھ جي کاڌ سبب تمام گهڻي گاٺ ٿيندي آهي ۽ هر قسم جا ڳرا ۽ هلڪا مادا درياهي وهڪري ۾ شامل ٿي ويندا آهن، ان کي ’مادا نيڻ وارو عمل‘ (Transportation) چئجي ٿو.

(ج) '''درياھ جو لٽاسجڻ''' (Deposition): اها لٽ ۽ ٻيا مادا درياهي ڪنڌين ۽ خاص طرح سان درياهي ڇوڙ واري مُنهائن (Mouth of Rivers) وارن ميدانن ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو رهي ٿو. اها لٽ ان علائقي کي مٿي ڪرڻ سان گڏ، زميني پوکي راهي واري سگهہ ۽ گڻ کي بهتر ڪري ۽ زمين کي زرخيز بڻائي ٿي. انهيءَ عمل کي لٽاسجڻ (sedimentation) چئجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== لقاء ==
[[آبڪلاڻي]] واري مند ۾ درياھ جا ڪجهہ قدرتي لقاءَ هن ريت آهن&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''درياھ جي پائڪ''': درياھ ٻوڏ جي ڏينهن ۾ اڪثر ڪنارن کي پائيندو آهي، ان عمل کي ’پائڻ/ پائڪ‘ چئبو آهي. ٻوڏ وارو پاڻي اُٿل کائي ڪچي وارن علائقن ۾ کاڌ ڪري انهن کي ڪوري ويندو آهي ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ڪنڌيون درياھ جي نذر ٿي وينديون آهن. درياھ جي موج ۽ مستيءَ وارن ڏهاڙن ۾ اڪثر وڏا ديوقامت وڻ ۽ مٽيءَ جا وڏا دڙا ۽ ڊٻون درياهي وهڪري ۾ ڪورجي وهي ويندا آهن.

'''درياھ جي چِڪڻ''': درياھ جنهن هنڌ پائيندو آهي، ان جي هيٺئين تهہ جي سخت هئڻ سبب مٽيءَ جي چڪڻ ٺهي پوندي آهي. عام طور هونئن ته ڊُسڙ وارا ڪنارا درياھ جي وهڪ ۾ جهٽ پائجي ويندا آهن، پر ڪن هنڌن تي پائجي ويل دُسڙ ۽ ڪچي مٽيءَ وارن ڪنارن جي هيٺئين تهہ ۾ زمين سخت ۽ چيڪي هوندي آهي، جيڪا درياھ گهٽ ڪوري سگهندو آهي، اتي تيز وهڪ جي ڪري ’ڪُن‘ جُڙي پوندو آهي، جنهن کي ’ڪُوڙو ڪُن‘ چوندا آهن.

'''درياھ جو رڙڻ''': پڪي ۽ چيڪي مٽيءَ واري هنڌان درياھ جو پاڻي رڙاٽ ڪندو گذرندو آهي، جنهن کي درياھ جو رڙڻ به چوندا آهن.

'''پڇول''': درياھ جي چڪڻ واري هنڌ تي اوڀارو ۽ لهوارو پاڻي ملي ’پڇول‘ ٺاهيندو آهي، پاڻيءَ جو اهو اوڀارو وَٽُ جنهنڪري پاڻي موٽ کائيندو آهي. هن هنڌ تان تارو ماڻهو توڙي ٻيڙيون مشڪل سان لنگهي پار پوندا آهن.

'''درياھ جي تِکُ''': هيءُ آبڪلاڻيءَ واري مند ۾، جڏهن درياھ موج يا روانيءَ ۾ وهندو آهي ته ڪنهن هڪ پاسي لٽ اوراٽيندو ويندو آهي، جنهنڪري اتي پاڻي تانگهو ٿيندو ويندو آهي. ان تانگهائيءَ سبب هونئن ته درياهي وهڪ سڌي سنواٽي ڏسبي آهي، پر ان هنڌ تري ۾ درياهي پاڻي تيز ڌار سان لنگهندو آهي. هن وهڪ جي خبر عام ملاح کي به ناهي پوندي. ڄاڻو ناکئا ئي تانگهہ جي وهڪ کي پري کان پرکي وٺندا آهن ۽ نقصان کان خبردار ٿي ويندا آهن. هن قسم جي وهڪ واري هنڌ تي اڪثر ٻيڙين جي ٻڏڻ جو انديشو هوندو آهي. ڌار جي ڌڪ بابت هڪ مشهور چوڻي آهي تہ، ”جو تک جي ور چڙهيو، سو مور نہ واپس وريو.“

'''درياھ جي سِير''': درياھ جي وچ واري تيز وهڪري کي ’سير‘ چئبو آهي، جتان پاڻي تيزيءَ سان سنڌو ڪري وهندو آهي.
درياھ جو ڪُن: درياهي وهڪري سبب چڪڻ جي هيٺان مٿان ٽڪريل پاڻيءَ جي موٽ تي وٽ ۾ ڪن ٺهندو آهي. ڪن ۾ پاڻي هميشه تيزيءَ سان ڦيراٽيون کائيندو آهي، جنهن سبب ٻيڙين جي اونڌي ٿيڻ خطرو لاحق هوندو آهي.

'''ڍورو''': درياھ جي ڪنهن به قدرتي وهڪري کي، جتان اهو وهڪرو پاڻي ڇڏي هٽي ويو هجي ته ان کي ’ڍورو‘ چئبو آهي.
ان سان گڏوگڏ هيٺيان ٻيا لقاءَ به درياھ سان لاڳاپيل آهن: درياھ جي آر، درياھ جي جهول، درياهي مٿار واري ڌار، درياھ جي موڙي، درياھ جو رنڀڻ، تانگهو پاڻي، ڪسي يا ڪس، دُٻو، درياھ جون وهندڙون، درياھ جي ڪوڀال، درياھ جون چُرون، درياھ جي ڇَر، درياھ جو ڪنب، درياھ جي ليٽ، درياھ جي ريل، درياھ جي ٻڇل، درياھ جو ڪارونڀار، درياھ جي ڀير، درياهي ڀِرون، ٻه درياهي جڙڻ ۽ ٻيا اهڙا آبڪلاڻي مُند وارا درياهي لقاءَ قدرتي عمل جا نظارا آهن.
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:سيلابي لينڊ فارمز]]
[[زمرو:پاڻي جا جسم]]</text>
      <sha1>i2j6nute8rhwhcer0unfjr3ukqphcfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417005</id>
      <parentid>417004</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:طبيعي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21795" sha1="h1wsgt96dovpq5j2kt8zb7rjomeh783" xml:space="preserve">[[فائل:River.jpg|thumb|درياھ]]
'''درياھ''' (river) اھو پاڻيءَ جو وھڪرو ھوندو آھي جيڪو ڪنھن [[جبل]] یا [[جھیل|ڍنڍ]] مان نڪري ڪري خشڪي تي پري تائين وهندو هليو وڃي.

دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ جي [[پاڻيهاري تهہ]] (Hydrosphere) جو هڪ اهم حصو ۽ [[قدرتي پاڻيءَ جو ڦيرو]] (Hydrological Cycle) آهن. ان ريت قدرتي پاڻيءَ جو هڪ اهڙو مستقل وهڪرو، يا ندي، جيڪا ڪن ڍنڍن (Lakes)، وڏن جبلن ۽ جبلن تان ڳريل برف (Glaciers) وارو تازو پاڻي کڻي، پنھنجي خاص رستي سان وهندي، ڪنھن [[سمنڊ]]، [[نار]] (gulf) يا برپٽ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندي هجي تہ ان کي درياھ چئجي ٿو. هر درياھ سان سندس وهڪ واري رستي ۾، ڀرتي ڪندڙ ننڍيون نديون (tribuleries)، نئيون ۽ جهرڻا اچي ملندا آهن. اهڙو ڀريو تريو درياھ (mature river) ننڍين ندين، جابلو نئين (Riverine and Rivulet) کي پاڻ سان گڏ کڻي هلڻ واري حيثيت (River Capture) ۾ پاڻيءَ جو وڏو وهڪرو (course) جوڙي هلي ٿو. پاڻيءَ جو اهو وڏو وهڪرو ٻنهي ڪنڌين (banks) سان هڪ وڏو سيرابي علائقو (Catchment Area) رکندو آهي، جيڪو ان درياهي پاڻيءَ جي اُٿل تي آباد ٿيندو آهي ۽ زرعي اُپت ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%87%D9%87|title=درياهه : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;

دنيا جي سمورن درياهن جي پاڻيءَ جو وجود برفاني ڇپن/ گليشيئرن جي وگهرڻ ۽ مينهوڳيءَ تي قائم آهي ۽ اهو گليشيئرن جي پاڻيءَ (Glaciers water) جي گهڻائي ۽ سانوڻيءَ جي وسڪارن سبب تار ٿي وهندو آهي. اهڙيءَ ريت اها خاص ندي سدا وهندڙ درياھ (Perennial River) يا دائم درياھ طور ٻاروهي تار وهندو آهي، جن ندين يا درياهن ۾ پاڻيءَ جي گهٽتائي هوندي آهي، اُهي مند(season) تي آڌاريل هجي، اُتي اهي نديون، مندائتي درياھ (Seasonal River) جي حيثيت ۾ سال جا رڳو ڪجهہ مهينا ئي وهنديون آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== مطالعو ==
دنيا جا سمورا درياھ پنهنجي لنگهہ واري زمين ۾ کاڌ ڪري پنهنجي واٽ جوڙيندي اڳتي وڌندا آهن. درياھ ۽ درياھ جي مسئلن تي سڄي دنيا ۾ ساراهڻ جوڳو ڪم ٿيو آهي. 1957ع ۾ وولمئن (Wolman) ۽ ليو پولڊ (Leopold) وڪڙ وارن درياهن (Meandering Rivers) ۽ سال 1964ع ۾ پوپووُ (Popove) غير وڪڙ وارن درياهن (Non-meandering Rivers) جي درجابندي ڪئي. سال 1965ع ۾ آبپاشيءَ جي ٻن انجنيئرن: نيونس (Nevins) ۽ سائمنس (Simons)، درياهن جي گُڻن (Characteristics) جي آڌار تي يورپ ۽ دنيا جي درياهي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ اڀياس پيش ڪيو. سال 1968ع ’زميني ورن جي هڪ ڄاڻڪ‘ (Geo-morphologist) درياهن جي جُڙڻ جو هڪ بنيادي اڀياس پيش ڪيو. ان ريت انيڪ سائنسدانن جي کوجنا واري ڪم سبب ’ڪل درياهي نظام‘ (Whole Rivers System) ۽ درياهي گڻن تي آڌاريل درجابنديءَ (Classification of Rivers on the Base of Characteristics) وارو ڪم مڪمل ٿي سامهون آيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== درجابندي==

ويهين صديءَ ۾ ئي وليئم مورس ڊيوس (William Morris Davis) درياهي کاڌ جي ڦيري (Cycle of erosion) جي ترڪيب سان گڏ درياهن جي درجابندي (Classification) سندن عمر جي آڌار تي ڪئي. سندس انهيءَ مفروضي (Hypothesis) تي 1950ع کان 1960ع تائين زميني ورن جي ڄاڻڪن پاران مٿس ڏاڍي تنقيد ٿي، ان هوندي بہ اڄ ڏينھن تائين سندس ’ڊيوس نظام‘ (Devis System) ڪيترن ئي ليکڪن پنھنجن ڪتابن جي متن (text) ۾ ڏنو آهي، جنهن مطابق درياهن جي درجابندي سندن گڻن (Characteristics) ۽ سندن عمرن جي آڌار تي هن ريت آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''الهڙ درياھ''' (Youthful River): الهڙ درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن کي تمام گهڻيون لاهيون چاڙهيون ۽ ٿوريون ڀرتي ڪندڙ نديون (tributaries) هجن ٿيون، ان جي پاڻيءَ جو وهڪرو گهڻو کاڌ ڪندڙ ۽ گهٽ ويڪر وارو هوندو آهي، جهڙوڪ: آمريڪا جي گڏيل رياستن جو بريزوز درياھ (Brazos River) آهي، جيڪو 1352 ڪلوميٽر/ 840 ميل ڊگهو آهي ۽ ميڪسيڪو نار (Gulf Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''ڀرپور درياھ''' (Mature River): ڀرپور درياھ، هڪ اهڙو درياھ جيڪو تمام گهڻيون ڀرتي ڪندڙ نديون رکندو هجي، گهٽ لاهيارو ۽ چاڙهيڪن وارو هجي، هن جي پائڻ واري سگهہ گهڻي هجي ۽ آڳاٽي درياهي کاڌ جي ڪري ان جي ويڪرائپ وڌيڪ هجي. هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج (Discharge) بہ اعليٰ درجي وارو هجي. جهڙوڪ: گڏيل آمريڪي رياستن جو [[مسيسيپي درياھ]] (Mississippi River) ۽ مشرقي يورپ (Eastern Europe) جو [[ڊينوب درياھ]] (Danube River) آهي، انهن مان مسيسيپي درياھ جي ڊيگهہ 6275 ڪلوميٽر/ 3902 ميل آهي ۽ سيرابي علائقو (Catchment area) اوڻٽيهہ لک اسي هزار چورس ڪلوميٽر (2,98000 km2) آهي، جڏهن تہ هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج(discharge) 19600 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ (19,600 m/s2) آهي. هي درياھ ميڪسيڪو نار(Gulf of Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو، جڏهن ته ڊينوب درياھ (Danube River) جي ڊيگهہ 2888 ڪلوميٽر/ 1795 ميل آهي ۽ ان جو سيرابي علائقو(catchment area) اٺ لک سترهن هزار چورس ڪلوميٽر (8,17000 km2) آهي. هن جي پاڻيءَ جو اخراج 7130 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آهي. هي درياھ مشرقي يورپ جي ملڪن: رومانيا (Romania)، سلواڪيا (Slovakia)، هنگري (Hungary)، آسٽريا (Austria)، جرمني (Germany) ۽ بلغاريا (Bulgaria) مان لنگهي ’ڪاري سمنڊ‘ (Black Sea) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''جهونو درياھ''' (Old River): هڪ اهڙو درياھ، جيڪو گهٽ لاهين ۽ چاڙهين وارو ۽ پائڻ جي گهٽ صلاحيت رکندڙ هجي، ترو گهٽ هئڻ جي ڪري وڌيڪ ڪچي جو ميداني علائقو سيراب ڪندو هجي. [[سنڌو درياھ|سنڌو]]، [[گنگا]] ۽ [[نيل درياھ]] ان جا مثال آهن.

'''نو- ورنو درياھ''' (Rejurented River): نو- ورنو درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن جون لاهيون ۽ چاڙهيون، جڙيل تاسرين (Tectonic Plates) جي حرڪت سبب مٿي اُسري ۽ اُڀري آيون هجن، اُن جي خاص درياهي واٽ ۾ مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو گوگڙائون- ميخ دار نموني (Bradshaw Model) وارو هجي ٿو. اهڙي درياھ جو مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو الڳ الڳ صفتون (Characteristics) رکندڙ هجي ٿو. مٿين وهڪري جي انتظامي سرشتي (river regime) ۾ طاقت ۽ ضابطي جو لاڳاپو، لهواري وهڪرو (channel slope)، ان جي گهرائي (depth)، ويڪرائپ (width)، پاڻيءَ جي وهڪ ۽ اخراج (discharge) تي آڌاريل هوندو آهي.

== مرحلا ==

هر درياھ منڍ کان وٺي ڇوڙ تائين پهچندي پهچندي پنهنجي لنگهہ واري گس کي زندگيءَ جا انيڪ روپ ڏيندو، انهيءَ علائقي جي جاگرافيائي صورتحال کي بهتر ڪندو، مانڊاڻ جو حياتياتي سرشتو (Ecosystem) به جوڙيندو وڃي ٿو. ان لاءِ هو ٽي مرحلا (stage) طئي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

'''درياهي جابلو مرحلو''' (Mountain stage of River): هي درياھ جو منڍ ۽ شروعات (source point) آهي، جيڪو برفاني ٽڪر (گليشيئر)، جهرڻو يا ڪا مها ڍنڍ به ٿي سگهي ٿي، جتان درياھ اُسري پنهنجو گس جوڙيندو، جابلو ۽ ميداني علائقي ۾ کاڌ ڪندو، ڪڏهن ميدانن ته ڪڏهن ڪنهن چور لڪ(Gorge) سان کاسوڙا ڏيندو وهندو آهي. هو گس ۾ هوائي وڇوٽيون(wind gaps) ٺاهڻ سان گڏ، نرم مٽي وهائي ڍنڍون، ڍورا، تل ۽ ترايون پڻ جوڙيندو ايندو آهي. اهي سڀ درياھ جي کاڌ ڪرڻ واري عمل جي نتيجي ۾ جڙندا آهن. مٿانهن پٽن يا جابلو ليٽن تان پاڻيءَ هيٺ ميداني علائقي ۾ لهڻ سبب پاڻي ڪرڻ واري ڪونار واري هنڌ ۾ وڏا ڀيرَ ۽ ڀِرون(meanders) پيون ڀِرنديون آهن. اها جڳهہ درياھ جي ڪوناري/ ترائيءَ جو لنگهہ(Pot Hole) سڏبي آهي. درياھ جابلو علائقي کي ڇڏي جيئن ميداني گس وٺندو آهي، تيئن ان جو پيٽ ويڪرو ٿيندو ويندو آهي. درياهي مٿانهن پٽن واري چاڙهيڪن تان لهندي، ڪٿي ڪٿي آبشار/ درياهي جهرڻا (river fall) ٺاهيندو آهي ۽ گس ۾ ايندڙ پٿرن کي ڪُوري گسائڻ ۽ لسائڻ وارو ڪم به ڪندو ويندو آهي. ان ريت تمام گهڻي لٽ (slit) ۽ ٻيا مادا پاڻ سان نيئي آڻي ميداني علائقي ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو ويندو آهي، جيڪا ميداني علائقي کي زرخيزي (fertility) ڏيڻ سان گڏ انهن ميدانن کي مٿڀرو به ڪندي ويندي آهي. ڌرتيءَ جي اُتر قطب وارن درياهن جو وهڪرو سدائين ڏکڻ کان اُتر طرف هوندو آهي ۽ ڏکڻ قطب وارا درياھ سدائين اتر کان ڏکڻ ڏانهن وهندي ’درياهي پيرا‘ (River Traces)/ درياهي چاڙهيڪا (River stairs) پاڻيءَ جي وهڪ جي لاڳيتي تسلسل کي قائم رکندا آهن، ان کي مٿيون وهڪرو (Upstream) چوندا آهن.

'''درياھ جو ميداني مرحلو''' (Plain stage of River): درياهي جوڙجڪ ۾، درياھ مٿانهين پٽن ۽ جبلن تان لهندي ترائي واري پٽن ۾ پاڻ سان آندل کاڌ جي لُڙهي آيل سموري ڳري تلڇٽ (bed load) ۾ رائي ۽ لٽ سان وسيع درياهي پيٽ ۽ وڏو ميداني علائقو جوڙڻ سان گڏ، درياهي ڪنڌين کي ڪوري پنهنجو پيٽ به وڌيڪ وسيع ڪندو ويندو آهي. ميداني علائقن ۾ ڪي درياھ وٽ به کائيندا آهن. اهو درياهي موڙ (river band) درياھ جي تک کي وڌائيندو آهي.

'''درياھ جو ڊيلٽائي مرحلو''' (Deltic Stage): جتي درياهي وهڪري جو ڇوڙ ٿيندو آهي ۽ اهو سمنڊ يا ڪنهن ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي، اُتي پاڻيءَ جو وهڪرو نهايت آهستي آهستي وهندو آهي. انهيءَ جڳهہ تي درياهي پاڻيءَ جي وهڪ کي هيٺيون وهڪرو (down stream) چوندا آهن. اتي گهڻو ڪري زمين جي سطح موزون ۽ درياھ جي بيهڪ سامهون بلڪل هموار هوندي آهي ته پوءِ درياھ ڪيترن ئي ڦاٽن ۾ ورهائجي ٽڪنڊي واري شڪل (r= delta) ۾ وهندو آهي، انهيءَ ٽڪنڊي علائقي کي ڊيلٽائي هنڌ (delta bad) چئجي ٿو. انهن ڦاٽن وچ ۾ قدرتي طور لٽاشا بند ٺهي پوندا آهن. ڪن حالتن ۾ اتي ڌٻڻيون به اُسري اينديون آهن. اهي ڊيلٽائي، هنڌ درياھ جي ڇوڙ واري علائقي جي خاص ايراضيءَ ۾ ٿين ٿا، جيڪي سامونڊي پٽيءَ کي ويجهو هوندا آهن. اهڙي ڊيلٽائي علائقي ۾ زرعي آبادي به اتم درجي جي ٿئي ٿي ۽ انيڪ قسمن جي آبي حيات به اتي واڌ ويجهہ ڪري ٿي. اهي ڦاٽ پاڃاريءَ (ox bow) جي شڪل ۾ ڊيلٽا کي جوڙين ٿا، جتي درياھ ۽ سمنڊ جو پاڻي ميلاپ (estuary) ٿئي ٿو. انهن وسيلي درياهي ڇاڙن، ٻيڙين، هوڙن ۽ ننڍن جهازن ۾ سمنڊ تائين اچ وڃ به ٿئي ٿي. انهن ڦاٽن تي ننڍا وڏا بندر به ٺهيل هوندا آهن، انهن کان تمام گهڻو هيٺ ڊيلٽا جي درياهي ڇيڙن ۾ سامونڊي پاسي کان ڪريڪ (weeks) به جڙن ٿا. دنيا ۾ ڪٿي ڪٿي اهي ڊيلٽا گهڻ مُنهاوان (multi mouths) به هوندا آهن. ان ريت اهڙا مرحلا طئي ڪري هڪ درياھ وڃي جڙي ٿو.

== لاڳاپيل شيون ==

دنيا جون قديم تهذيبون به درياهن جي ڪنارن تي ئي اسريون ۽ اوج تي پهتيون. قديم زماني کان تهذيب ۽ تمدن جو ڳانڍاپو ۽ مدار درياهن تي ئي رهيو آهي. هنن وڏن درياهن سان ڌرتيءَ تي موجود زندگيءَ جو وڏو ماحولياتي ۽ حياتياتي نظام جُڙيل آهي. انهن درياهن جي ڪنڌين ۽ سيرابي علائقن ۾ ٻيلا ۽ ٻي وڻڪار پيدا ٿئي ٿي، جنهن سبب ڌرتيءَ جو مينهوڳيءَ وارو ٻيلائي نظام (Tropical Rain Forest system) ۽ سانوڻيءَ جي مُند وارو مانڊاڻ جڙي ٿو.

'''درياهي حيات''' (Biotic of River): دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ کي عاليشان زرخيزي عطا ڪن ٿا. درياھ جي ڪچي واري علائقي (Flood Plain) ۾ آبڪلاڻي مند جي پڇاڙيءَ ۾ انيڪ فصل ٿين ٿا، جڏهن ته پڪي واري نهري نظام رکندڙ علائقن ۾ ناڻو ڏيندڙ فصل (Cash crop) جهجهي انداز ۾ ٿين ٿا. درياهن تي نه رڳو ان جي پنهنجي خاص جيوت، پکي، مڇي ۽ ٻيا جانور رهن ٿا، پر هر درياھ تي آبڪلاڻي ۽ ٻين خاص مندن ۾ ڪيترا پرديسي پکي ۽ مڇين جا قسم به اتان خوراڪ حاصل ڪري جيئدان وٺن ٿا ۽ پنهنجي نسلي واڌ ويجهہ به ڪن ٿا.

'''درياهي بند''' (Dams of River): درياهن جي مٿانهن ماڳن تي جابلو علائقي ۾ بند ٻَڌي، پاڻيءَ جا ذخيرا گڏ ڪيا ويندا آهن، جنهن مان بجلي (electricity) پيدا ڪئي ويندي آهي ۽ اهي واڌو درياهي پاڻيءَ جا ذخيرا، پاڻيءَ جي کوٽ وارن ڏينهن ۾ ملڪ جي نهري نظام کي پاڻي فراهم ڪري، ملڪ ۾ زرعي اپت جي واڌاري جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ورتاءُ ==

هر درياھ پنهنجي وهڪ واري رستي سان ٽن طريقن جو ورتاءُ ڪري ٿو.

(الف) '''درياهي کاڌ''' (Erosion of Water): جتي درياهي منڍ هوندو آهي، درياھ انهيءَ جابلو جوءِ ۽ ميدانن ۾ تمام گهڻي کاڌ ڪري وڏو ۽ گهرو گَس جوڙي ٿو. اهڙي درياهي کاڌ (Erosion of Water) واري عمل کي ’کاڌ/ ڪٽائو وارو عمل‘ چئجي ٿو.

(ب) '''لٽ ۽ ٻيا مادا نيڻ''' (Transportation): درياھ جي کاڌ سبب تمام گهڻي گاٺ ٿيندي آهي ۽ هر قسم جا ڳرا ۽ هلڪا مادا درياهي وهڪري ۾ شامل ٿي ويندا آهن، ان کي ’مادا نيڻ وارو عمل‘ (Transportation) چئجي ٿو.

(ج) '''درياھ جو لٽاسجڻ''' (Deposition): اها لٽ ۽ ٻيا مادا درياهي ڪنڌين ۽ خاص طرح سان درياهي ڇوڙ واري مُنهائن (Mouth of Rivers) وارن ميدانن ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو رهي ٿو. اها لٽ ان علائقي کي مٿي ڪرڻ سان گڏ، زميني پوکي راهي واري سگهہ ۽ گڻ کي بهتر ڪري ۽ زمين کي زرخيز بڻائي ٿي. انهيءَ عمل کي لٽاسجڻ (sedimentation) چئجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== لقاء ==
[[آبڪلاڻي]] واري مند ۾ درياھ جا ڪجهہ قدرتي لقاءَ هن ريت آهن&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''درياھ جي پائڪ''': درياھ ٻوڏ جي ڏينهن ۾ اڪثر ڪنارن کي پائيندو آهي، ان عمل کي ’پائڻ/ پائڪ‘ چئبو آهي. ٻوڏ وارو پاڻي اُٿل کائي ڪچي وارن علائقن ۾ کاڌ ڪري انهن کي ڪوري ويندو آهي ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ڪنڌيون درياھ جي نذر ٿي وينديون آهن. درياھ جي موج ۽ مستيءَ وارن ڏهاڙن ۾ اڪثر وڏا ديوقامت وڻ ۽ مٽيءَ جا وڏا دڙا ۽ ڊٻون درياهي وهڪري ۾ ڪورجي وهي ويندا آهن.

'''درياھ جي چِڪڻ''': درياھ جنهن هنڌ پائيندو آهي، ان جي هيٺئين تهہ جي سخت هئڻ سبب مٽيءَ جي چڪڻ ٺهي پوندي آهي. عام طور هونئن ته ڊُسڙ وارا ڪنارا درياھ جي وهڪ ۾ جهٽ پائجي ويندا آهن، پر ڪن هنڌن تي پائجي ويل دُسڙ ۽ ڪچي مٽيءَ وارن ڪنارن جي هيٺئين تهہ ۾ زمين سخت ۽ چيڪي هوندي آهي، جيڪا درياھ گهٽ ڪوري سگهندو آهي، اتي تيز وهڪ جي ڪري ’ڪُن‘ جُڙي پوندو آهي، جنهن کي ’ڪُوڙو ڪُن‘ چوندا آهن.

'''درياھ جو رڙڻ''': پڪي ۽ چيڪي مٽيءَ واري هنڌان درياھ جو پاڻي رڙاٽ ڪندو گذرندو آهي، جنهن کي درياھ جو رڙڻ به چوندا آهن.

'''پڇول''': درياھ جي چڪڻ واري هنڌ تي اوڀارو ۽ لهوارو پاڻي ملي ’پڇول‘ ٺاهيندو آهي، پاڻيءَ جو اهو اوڀارو وَٽُ جنهنڪري پاڻي موٽ کائيندو آهي. هن هنڌ تان تارو ماڻهو توڙي ٻيڙيون مشڪل سان لنگهي پار پوندا آهن.

'''درياھ جي تِکُ''': هيءُ آبڪلاڻيءَ واري مند ۾، جڏهن درياھ موج يا روانيءَ ۾ وهندو آهي ته ڪنهن هڪ پاسي لٽ اوراٽيندو ويندو آهي، جنهنڪري اتي پاڻي تانگهو ٿيندو ويندو آهي. ان تانگهائيءَ سبب هونئن ته درياهي وهڪ سڌي سنواٽي ڏسبي آهي، پر ان هنڌ تري ۾ درياهي پاڻي تيز ڌار سان لنگهندو آهي. هن وهڪ جي خبر عام ملاح کي به ناهي پوندي. ڄاڻو ناکئا ئي تانگهہ جي وهڪ کي پري کان پرکي وٺندا آهن ۽ نقصان کان خبردار ٿي ويندا آهن. هن قسم جي وهڪ واري هنڌ تي اڪثر ٻيڙين جي ٻڏڻ جو انديشو هوندو آهي. ڌار جي ڌڪ بابت هڪ مشهور چوڻي آهي تہ، ”جو تک جي ور چڙهيو، سو مور نہ واپس وريو.“

'''درياھ جي سِير''': درياھ جي وچ واري تيز وهڪري کي ’سير‘ چئبو آهي، جتان پاڻي تيزيءَ سان سنڌو ڪري وهندو آهي.
درياھ جو ڪُن: درياهي وهڪري سبب چڪڻ جي هيٺان مٿان ٽڪريل پاڻيءَ جي موٽ تي وٽ ۾ ڪن ٺهندو آهي. ڪن ۾ پاڻي هميشه تيزيءَ سان ڦيراٽيون کائيندو آهي، جنهن سبب ٻيڙين جي اونڌي ٿيڻ خطرو لاحق هوندو آهي.

'''ڍورو''': درياھ جي ڪنهن به قدرتي وهڪري کي، جتان اهو وهڪرو پاڻي ڇڏي هٽي ويو هجي ته ان کي ’ڍورو‘ چئبو آهي.
ان سان گڏوگڏ هيٺيان ٻيا لقاءَ به درياھ سان لاڳاپيل آهن: درياھ جي آر، درياھ جي جهول، درياهي مٿار واري ڌار، درياھ جي موڙي، درياھ جو رنڀڻ، تانگهو پاڻي، ڪسي يا ڪس، دُٻو، درياھ جون وهندڙون، درياھ جي ڪوڀال، درياھ جون چُرون، درياھ جي ڇَر، درياھ جو ڪنب، درياھ جي ليٽ، درياھ جي ريل، درياھ جي ٻڇل، درياھ جو ڪارونڀار، درياھ جي ڀير، درياهي ڀِرون، ٻه درياهي جڙڻ ۽ ٻيا اهڙا آبڪلاڻي مُند وارا درياهي لقاءَ قدرتي عمل جا نظارا آهن.
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:سيلابي لينڊ فارمز]]
[[زمرو:پاڻي جا جسم]]
[[زمرو:طبيعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>h1wsgt96dovpq5j2kt8zb7rjomeh783</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417006</id>
      <parentid>417005</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:رواني ارضي شڪليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21841" sha1="on1b86027qj4t11lkh2ulgwl0najjjj" xml:space="preserve">[[فائل:River.jpg|thumb|درياھ]]
'''درياھ''' (river) اھو پاڻيءَ جو وھڪرو ھوندو آھي جيڪو ڪنھن [[جبل]] یا [[جھیل|ڍنڍ]] مان نڪري ڪري خشڪي تي پري تائين وهندو هليو وڃي.

دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ جي [[پاڻيهاري تهہ]] (Hydrosphere) جو هڪ اهم حصو ۽ [[قدرتي پاڻيءَ جو ڦيرو]] (Hydrological Cycle) آهن. ان ريت قدرتي پاڻيءَ جو هڪ اهڙو مستقل وهڪرو، يا ندي، جيڪا ڪن ڍنڍن (Lakes)، وڏن جبلن ۽ جبلن تان ڳريل برف (Glaciers) وارو تازو پاڻي کڻي، پنھنجي خاص رستي سان وهندي، ڪنھن [[سمنڊ]]، [[نار]] (gulf) يا برپٽ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندي هجي تہ ان کي درياھ چئجي ٿو. هر درياھ سان سندس وهڪ واري رستي ۾، ڀرتي ڪندڙ ننڍيون نديون (tribuleries)، نئيون ۽ جهرڻا اچي ملندا آهن. اهڙو ڀريو تريو درياھ (mature river) ننڍين ندين، جابلو نئين (Riverine and Rivulet) کي پاڻ سان گڏ کڻي هلڻ واري حيثيت (River Capture) ۾ پاڻيءَ جو وڏو وهڪرو (course) جوڙي هلي ٿو. پاڻيءَ جو اهو وڏو وهڪرو ٻنهي ڪنڌين (banks) سان هڪ وڏو سيرابي علائقو (Catchment Area) رکندو آهي، جيڪو ان درياهي پاڻيءَ جي اُٿل تي آباد ٿيندو آهي ۽ زرعي اُپت ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%87%D9%87|title=درياهه : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;

دنيا جي سمورن درياهن جي پاڻيءَ جو وجود برفاني ڇپن/ گليشيئرن جي وگهرڻ ۽ مينهوڳيءَ تي قائم آهي ۽ اهو گليشيئرن جي پاڻيءَ (Glaciers water) جي گهڻائي ۽ سانوڻيءَ جي وسڪارن سبب تار ٿي وهندو آهي. اهڙيءَ ريت اها خاص ندي سدا وهندڙ درياھ (Perennial River) يا دائم درياھ طور ٻاروهي تار وهندو آهي، جن ندين يا درياهن ۾ پاڻيءَ جي گهٽتائي هوندي آهي، اُهي مند(season) تي آڌاريل هجي، اُتي اهي نديون، مندائتي درياھ (Seasonal River) جي حيثيت ۾ سال جا رڳو ڪجهہ مهينا ئي وهنديون آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== مطالعو ==
دنيا جا سمورا درياھ پنهنجي لنگهہ واري زمين ۾ کاڌ ڪري پنهنجي واٽ جوڙيندي اڳتي وڌندا آهن. درياھ ۽ درياھ جي مسئلن تي سڄي دنيا ۾ ساراهڻ جوڳو ڪم ٿيو آهي. 1957ع ۾ وولمئن (Wolman) ۽ ليو پولڊ (Leopold) وڪڙ وارن درياهن (Meandering Rivers) ۽ سال 1964ع ۾ پوپووُ (Popove) غير وڪڙ وارن درياهن (Non-meandering Rivers) جي درجابندي ڪئي. سال 1965ع ۾ آبپاشيءَ جي ٻن انجنيئرن: نيونس (Nevins) ۽ سائمنس (Simons)، درياهن جي گُڻن (Characteristics) جي آڌار تي يورپ ۽ دنيا جي درياهي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ اڀياس پيش ڪيو. سال 1968ع ’زميني ورن جي هڪ ڄاڻڪ‘ (Geo-morphologist) درياهن جي جُڙڻ جو هڪ بنيادي اڀياس پيش ڪيو. ان ريت انيڪ سائنسدانن جي کوجنا واري ڪم سبب ’ڪل درياهي نظام‘ (Whole Rivers System) ۽ درياهي گڻن تي آڌاريل درجابنديءَ (Classification of Rivers on the Base of Characteristics) وارو ڪم مڪمل ٿي سامهون آيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== درجابندي==

ويهين صديءَ ۾ ئي وليئم مورس ڊيوس (William Morris Davis) درياهي کاڌ جي ڦيري (Cycle of erosion) جي ترڪيب سان گڏ درياهن جي درجابندي (Classification) سندن عمر جي آڌار تي ڪئي. سندس انهيءَ مفروضي (Hypothesis) تي 1950ع کان 1960ع تائين زميني ورن جي ڄاڻڪن پاران مٿس ڏاڍي تنقيد ٿي، ان هوندي بہ اڄ ڏينھن تائين سندس ’ڊيوس نظام‘ (Devis System) ڪيترن ئي ليکڪن پنھنجن ڪتابن جي متن (text) ۾ ڏنو آهي، جنهن مطابق درياهن جي درجابندي سندن گڻن (Characteristics) ۽ سندن عمرن جي آڌار تي هن ريت آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''الهڙ درياھ''' (Youthful River): الهڙ درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن کي تمام گهڻيون لاهيون چاڙهيون ۽ ٿوريون ڀرتي ڪندڙ نديون (tributaries) هجن ٿيون، ان جي پاڻيءَ جو وهڪرو گهڻو کاڌ ڪندڙ ۽ گهٽ ويڪر وارو هوندو آهي، جهڙوڪ: آمريڪا جي گڏيل رياستن جو بريزوز درياھ (Brazos River) آهي، جيڪو 1352 ڪلوميٽر/ 840 ميل ڊگهو آهي ۽ ميڪسيڪو نار (Gulf Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''ڀرپور درياھ''' (Mature River): ڀرپور درياھ، هڪ اهڙو درياھ جيڪو تمام گهڻيون ڀرتي ڪندڙ نديون رکندو هجي، گهٽ لاهيارو ۽ چاڙهيڪن وارو هجي، هن جي پائڻ واري سگهہ گهڻي هجي ۽ آڳاٽي درياهي کاڌ جي ڪري ان جي ويڪرائپ وڌيڪ هجي. هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج (Discharge) بہ اعليٰ درجي وارو هجي. جهڙوڪ: گڏيل آمريڪي رياستن جو [[مسيسيپي درياھ]] (Mississippi River) ۽ مشرقي يورپ (Eastern Europe) جو [[ڊينوب درياھ]] (Danube River) آهي، انهن مان مسيسيپي درياھ جي ڊيگهہ 6275 ڪلوميٽر/ 3902 ميل آهي ۽ سيرابي علائقو (Catchment area) اوڻٽيهہ لک اسي هزار چورس ڪلوميٽر (2,98000 km2) آهي، جڏهن تہ هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج(discharge) 19600 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ (19,600 m/s2) آهي. هي درياھ ميڪسيڪو نار(Gulf of Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو، جڏهن ته ڊينوب درياھ (Danube River) جي ڊيگهہ 2888 ڪلوميٽر/ 1795 ميل آهي ۽ ان جو سيرابي علائقو(catchment area) اٺ لک سترهن هزار چورس ڪلوميٽر (8,17000 km2) آهي. هن جي پاڻيءَ جو اخراج 7130 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آهي. هي درياھ مشرقي يورپ جي ملڪن: رومانيا (Romania)، سلواڪيا (Slovakia)، هنگري (Hungary)، آسٽريا (Austria)، جرمني (Germany) ۽ بلغاريا (Bulgaria) مان لنگهي ’ڪاري سمنڊ‘ (Black Sea) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''جهونو درياھ''' (Old River): هڪ اهڙو درياھ، جيڪو گهٽ لاهين ۽ چاڙهين وارو ۽ پائڻ جي گهٽ صلاحيت رکندڙ هجي، ترو گهٽ هئڻ جي ڪري وڌيڪ ڪچي جو ميداني علائقو سيراب ڪندو هجي. [[سنڌو درياھ|سنڌو]]، [[گنگا]] ۽ [[نيل درياھ]] ان جا مثال آهن.

'''نو- ورنو درياھ''' (Rejurented River): نو- ورنو درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن جون لاهيون ۽ چاڙهيون، جڙيل تاسرين (Tectonic Plates) جي حرڪت سبب مٿي اُسري ۽ اُڀري آيون هجن، اُن جي خاص درياهي واٽ ۾ مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو گوگڙائون- ميخ دار نموني (Bradshaw Model) وارو هجي ٿو. اهڙي درياھ جو مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو الڳ الڳ صفتون (Characteristics) رکندڙ هجي ٿو. مٿين وهڪري جي انتظامي سرشتي (river regime) ۾ طاقت ۽ ضابطي جو لاڳاپو، لهواري وهڪرو (channel slope)، ان جي گهرائي (depth)، ويڪرائپ (width)، پاڻيءَ جي وهڪ ۽ اخراج (discharge) تي آڌاريل هوندو آهي.

== مرحلا ==

هر درياھ منڍ کان وٺي ڇوڙ تائين پهچندي پهچندي پنهنجي لنگهہ واري گس کي زندگيءَ جا انيڪ روپ ڏيندو، انهيءَ علائقي جي جاگرافيائي صورتحال کي بهتر ڪندو، مانڊاڻ جو حياتياتي سرشتو (Ecosystem) به جوڙيندو وڃي ٿو. ان لاءِ هو ٽي مرحلا (stage) طئي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

'''درياهي جابلو مرحلو''' (Mountain stage of River): هي درياھ جو منڍ ۽ شروعات (source point) آهي، جيڪو برفاني ٽڪر (گليشيئر)، جهرڻو يا ڪا مها ڍنڍ به ٿي سگهي ٿي، جتان درياھ اُسري پنهنجو گس جوڙيندو، جابلو ۽ ميداني علائقي ۾ کاڌ ڪندو، ڪڏهن ميدانن ته ڪڏهن ڪنهن چور لڪ(Gorge) سان کاسوڙا ڏيندو وهندو آهي. هو گس ۾ هوائي وڇوٽيون(wind gaps) ٺاهڻ سان گڏ، نرم مٽي وهائي ڍنڍون، ڍورا، تل ۽ ترايون پڻ جوڙيندو ايندو آهي. اهي سڀ درياھ جي کاڌ ڪرڻ واري عمل جي نتيجي ۾ جڙندا آهن. مٿانهن پٽن يا جابلو ليٽن تان پاڻيءَ هيٺ ميداني علائقي ۾ لهڻ سبب پاڻي ڪرڻ واري ڪونار واري هنڌ ۾ وڏا ڀيرَ ۽ ڀِرون(meanders) پيون ڀِرنديون آهن. اها جڳهہ درياھ جي ڪوناري/ ترائيءَ جو لنگهہ(Pot Hole) سڏبي آهي. درياھ جابلو علائقي کي ڇڏي جيئن ميداني گس وٺندو آهي، تيئن ان جو پيٽ ويڪرو ٿيندو ويندو آهي. درياهي مٿانهن پٽن واري چاڙهيڪن تان لهندي، ڪٿي ڪٿي آبشار/ درياهي جهرڻا (river fall) ٺاهيندو آهي ۽ گس ۾ ايندڙ پٿرن کي ڪُوري گسائڻ ۽ لسائڻ وارو ڪم به ڪندو ويندو آهي. ان ريت تمام گهڻي لٽ (slit) ۽ ٻيا مادا پاڻ سان نيئي آڻي ميداني علائقي ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو ويندو آهي، جيڪا ميداني علائقي کي زرخيزي (fertility) ڏيڻ سان گڏ انهن ميدانن کي مٿڀرو به ڪندي ويندي آهي. ڌرتيءَ جي اُتر قطب وارن درياهن جو وهڪرو سدائين ڏکڻ کان اُتر طرف هوندو آهي ۽ ڏکڻ قطب وارا درياھ سدائين اتر کان ڏکڻ ڏانهن وهندي ’درياهي پيرا‘ (River Traces)/ درياهي چاڙهيڪا (River stairs) پاڻيءَ جي وهڪ جي لاڳيتي تسلسل کي قائم رکندا آهن، ان کي مٿيون وهڪرو (Upstream) چوندا آهن.

'''درياھ جو ميداني مرحلو''' (Plain stage of River): درياهي جوڙجڪ ۾، درياھ مٿانهين پٽن ۽ جبلن تان لهندي ترائي واري پٽن ۾ پاڻ سان آندل کاڌ جي لُڙهي آيل سموري ڳري تلڇٽ (bed load) ۾ رائي ۽ لٽ سان وسيع درياهي پيٽ ۽ وڏو ميداني علائقو جوڙڻ سان گڏ، درياهي ڪنڌين کي ڪوري پنهنجو پيٽ به وڌيڪ وسيع ڪندو ويندو آهي. ميداني علائقن ۾ ڪي درياھ وٽ به کائيندا آهن. اهو درياهي موڙ (river band) درياھ جي تک کي وڌائيندو آهي.

'''درياھ جو ڊيلٽائي مرحلو''' (Deltic Stage): جتي درياهي وهڪري جو ڇوڙ ٿيندو آهي ۽ اهو سمنڊ يا ڪنهن ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي، اُتي پاڻيءَ جو وهڪرو نهايت آهستي آهستي وهندو آهي. انهيءَ جڳهہ تي درياهي پاڻيءَ جي وهڪ کي هيٺيون وهڪرو (down stream) چوندا آهن. اتي گهڻو ڪري زمين جي سطح موزون ۽ درياھ جي بيهڪ سامهون بلڪل هموار هوندي آهي ته پوءِ درياھ ڪيترن ئي ڦاٽن ۾ ورهائجي ٽڪنڊي واري شڪل (r= delta) ۾ وهندو آهي، انهيءَ ٽڪنڊي علائقي کي ڊيلٽائي هنڌ (delta bad) چئجي ٿو. انهن ڦاٽن وچ ۾ قدرتي طور لٽاشا بند ٺهي پوندا آهن. ڪن حالتن ۾ اتي ڌٻڻيون به اُسري اينديون آهن. اهي ڊيلٽائي، هنڌ درياھ جي ڇوڙ واري علائقي جي خاص ايراضيءَ ۾ ٿين ٿا، جيڪي سامونڊي پٽيءَ کي ويجهو هوندا آهن. اهڙي ڊيلٽائي علائقي ۾ زرعي آبادي به اتم درجي جي ٿئي ٿي ۽ انيڪ قسمن جي آبي حيات به اتي واڌ ويجهہ ڪري ٿي. اهي ڦاٽ پاڃاريءَ (ox bow) جي شڪل ۾ ڊيلٽا کي جوڙين ٿا، جتي درياھ ۽ سمنڊ جو پاڻي ميلاپ (estuary) ٿئي ٿو. انهن وسيلي درياهي ڇاڙن، ٻيڙين، هوڙن ۽ ننڍن جهازن ۾ سمنڊ تائين اچ وڃ به ٿئي ٿي. انهن ڦاٽن تي ننڍا وڏا بندر به ٺهيل هوندا آهن، انهن کان تمام گهڻو هيٺ ڊيلٽا جي درياهي ڇيڙن ۾ سامونڊي پاسي کان ڪريڪ (weeks) به جڙن ٿا. دنيا ۾ ڪٿي ڪٿي اهي ڊيلٽا گهڻ مُنهاوان (multi mouths) به هوندا آهن. ان ريت اهڙا مرحلا طئي ڪري هڪ درياھ وڃي جڙي ٿو.

== لاڳاپيل شيون ==

دنيا جون قديم تهذيبون به درياهن جي ڪنارن تي ئي اسريون ۽ اوج تي پهتيون. قديم زماني کان تهذيب ۽ تمدن جو ڳانڍاپو ۽ مدار درياهن تي ئي رهيو آهي. هنن وڏن درياهن سان ڌرتيءَ تي موجود زندگيءَ جو وڏو ماحولياتي ۽ حياتياتي نظام جُڙيل آهي. انهن درياهن جي ڪنڌين ۽ سيرابي علائقن ۾ ٻيلا ۽ ٻي وڻڪار پيدا ٿئي ٿي، جنهن سبب ڌرتيءَ جو مينهوڳيءَ وارو ٻيلائي نظام (Tropical Rain Forest system) ۽ سانوڻيءَ جي مُند وارو مانڊاڻ جڙي ٿو.

'''درياهي حيات''' (Biotic of River): دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ کي عاليشان زرخيزي عطا ڪن ٿا. درياھ جي ڪچي واري علائقي (Flood Plain) ۾ آبڪلاڻي مند جي پڇاڙيءَ ۾ انيڪ فصل ٿين ٿا، جڏهن ته پڪي واري نهري نظام رکندڙ علائقن ۾ ناڻو ڏيندڙ فصل (Cash crop) جهجهي انداز ۾ ٿين ٿا. درياهن تي نه رڳو ان جي پنهنجي خاص جيوت، پکي، مڇي ۽ ٻيا جانور رهن ٿا، پر هر درياھ تي آبڪلاڻي ۽ ٻين خاص مندن ۾ ڪيترا پرديسي پکي ۽ مڇين جا قسم به اتان خوراڪ حاصل ڪري جيئدان وٺن ٿا ۽ پنهنجي نسلي واڌ ويجهہ به ڪن ٿا.

'''درياهي بند''' (Dams of River): درياهن جي مٿانهن ماڳن تي جابلو علائقي ۾ بند ٻَڌي، پاڻيءَ جا ذخيرا گڏ ڪيا ويندا آهن، جنهن مان بجلي (electricity) پيدا ڪئي ويندي آهي ۽ اهي واڌو درياهي پاڻيءَ جا ذخيرا، پاڻيءَ جي کوٽ وارن ڏينهن ۾ ملڪ جي نهري نظام کي پاڻي فراهم ڪري، ملڪ ۾ زرعي اپت جي واڌاري جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ورتاءُ ==

هر درياھ پنهنجي وهڪ واري رستي سان ٽن طريقن جو ورتاءُ ڪري ٿو.

(الف) '''درياهي کاڌ''' (Erosion of Water): جتي درياهي منڍ هوندو آهي، درياھ انهيءَ جابلو جوءِ ۽ ميدانن ۾ تمام گهڻي کاڌ ڪري وڏو ۽ گهرو گَس جوڙي ٿو. اهڙي درياهي کاڌ (Erosion of Water) واري عمل کي ’کاڌ/ ڪٽائو وارو عمل‘ چئجي ٿو.

(ب) '''لٽ ۽ ٻيا مادا نيڻ''' (Transportation): درياھ جي کاڌ سبب تمام گهڻي گاٺ ٿيندي آهي ۽ هر قسم جا ڳرا ۽ هلڪا مادا درياهي وهڪري ۾ شامل ٿي ويندا آهن، ان کي ’مادا نيڻ وارو عمل‘ (Transportation) چئجي ٿو.

(ج) '''درياھ جو لٽاسجڻ''' (Deposition): اها لٽ ۽ ٻيا مادا درياهي ڪنڌين ۽ خاص طرح سان درياهي ڇوڙ واري مُنهائن (Mouth of Rivers) وارن ميدانن ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو رهي ٿو. اها لٽ ان علائقي کي مٿي ڪرڻ سان گڏ، زميني پوکي راهي واري سگهہ ۽ گڻ کي بهتر ڪري ۽ زمين کي زرخيز بڻائي ٿي. انهيءَ عمل کي لٽاسجڻ (sedimentation) چئجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== لقاء ==
[[آبڪلاڻي]] واري مند ۾ درياھ جا ڪجهہ قدرتي لقاءَ هن ريت آهن&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''درياھ جي پائڪ''': درياھ ٻوڏ جي ڏينهن ۾ اڪثر ڪنارن کي پائيندو آهي، ان عمل کي ’پائڻ/ پائڪ‘ چئبو آهي. ٻوڏ وارو پاڻي اُٿل کائي ڪچي وارن علائقن ۾ کاڌ ڪري انهن کي ڪوري ويندو آهي ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ڪنڌيون درياھ جي نذر ٿي وينديون آهن. درياھ جي موج ۽ مستيءَ وارن ڏهاڙن ۾ اڪثر وڏا ديوقامت وڻ ۽ مٽيءَ جا وڏا دڙا ۽ ڊٻون درياهي وهڪري ۾ ڪورجي وهي ويندا آهن.

'''درياھ جي چِڪڻ''': درياھ جنهن هنڌ پائيندو آهي، ان جي هيٺئين تهہ جي سخت هئڻ سبب مٽيءَ جي چڪڻ ٺهي پوندي آهي. عام طور هونئن ته ڊُسڙ وارا ڪنارا درياھ جي وهڪ ۾ جهٽ پائجي ويندا آهن، پر ڪن هنڌن تي پائجي ويل دُسڙ ۽ ڪچي مٽيءَ وارن ڪنارن جي هيٺئين تهہ ۾ زمين سخت ۽ چيڪي هوندي آهي، جيڪا درياھ گهٽ ڪوري سگهندو آهي، اتي تيز وهڪ جي ڪري ’ڪُن‘ جُڙي پوندو آهي، جنهن کي ’ڪُوڙو ڪُن‘ چوندا آهن.

'''درياھ جو رڙڻ''': پڪي ۽ چيڪي مٽيءَ واري هنڌان درياھ جو پاڻي رڙاٽ ڪندو گذرندو آهي، جنهن کي درياھ جو رڙڻ به چوندا آهن.

'''پڇول''': درياھ جي چڪڻ واري هنڌ تي اوڀارو ۽ لهوارو پاڻي ملي ’پڇول‘ ٺاهيندو آهي، پاڻيءَ جو اهو اوڀارو وَٽُ جنهنڪري پاڻي موٽ کائيندو آهي. هن هنڌ تان تارو ماڻهو توڙي ٻيڙيون مشڪل سان لنگهي پار پوندا آهن.

'''درياھ جي تِکُ''': هيءُ آبڪلاڻيءَ واري مند ۾، جڏهن درياھ موج يا روانيءَ ۾ وهندو آهي ته ڪنهن هڪ پاسي لٽ اوراٽيندو ويندو آهي، جنهنڪري اتي پاڻي تانگهو ٿيندو ويندو آهي. ان تانگهائيءَ سبب هونئن ته درياهي وهڪ سڌي سنواٽي ڏسبي آهي، پر ان هنڌ تري ۾ درياهي پاڻي تيز ڌار سان لنگهندو آهي. هن وهڪ جي خبر عام ملاح کي به ناهي پوندي. ڄاڻو ناکئا ئي تانگهہ جي وهڪ کي پري کان پرکي وٺندا آهن ۽ نقصان کان خبردار ٿي ويندا آهن. هن قسم جي وهڪ واري هنڌ تي اڪثر ٻيڙين جي ٻڏڻ جو انديشو هوندو آهي. ڌار جي ڌڪ بابت هڪ مشهور چوڻي آهي تہ، ”جو تک جي ور چڙهيو، سو مور نہ واپس وريو.“

'''درياھ جي سِير''': درياھ جي وچ واري تيز وهڪري کي ’سير‘ چئبو آهي، جتان پاڻي تيزيءَ سان سنڌو ڪري وهندو آهي.
درياھ جو ڪُن: درياهي وهڪري سبب چڪڻ جي هيٺان مٿان ٽڪريل پاڻيءَ جي موٽ تي وٽ ۾ ڪن ٺهندو آهي. ڪن ۾ پاڻي هميشه تيزيءَ سان ڦيراٽيون کائيندو آهي، جنهن سبب ٻيڙين جي اونڌي ٿيڻ خطرو لاحق هوندو آهي.

'''ڍورو''': درياھ جي ڪنهن به قدرتي وهڪري کي، جتان اهو وهڪرو پاڻي ڇڏي هٽي ويو هجي ته ان کي ’ڍورو‘ چئبو آهي.
ان سان گڏوگڏ هيٺيان ٻيا لقاءَ به درياھ سان لاڳاپيل آهن: درياھ جي آر، درياھ جي جهول، درياهي مٿار واري ڌار، درياھ جي موڙي، درياھ جو رنڀڻ، تانگهو پاڻي، ڪسي يا ڪس، دُٻو، درياھ جون وهندڙون، درياھ جي ڪوڀال، درياھ جون چُرون، درياھ جي ڇَر، درياھ جو ڪنب، درياھ جي ليٽ، درياھ جي ريل، درياھ جي ٻڇل، درياھ جو ڪارونڀار، درياھ جي ڀير، درياهي ڀِرون، ٻه درياهي جڙڻ ۽ ٻيا اهڙا آبڪلاڻي مُند وارا درياهي لقاءَ قدرتي عمل جا نظارا آهن.
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:سيلابي لينڊ فارمز]]
[[زمرو:پاڻي جا جسم]]
[[زمرو:طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:رواني ارضي شڪليون]]</text>
      <sha1>on1b86027qj4t11lkh2ulgwl0najjjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417007</id>
      <parentid>417006</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:رواني زميني شڪلون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21887" sha1="9ytt01lntese5vavzfftp1lfa519hia" xml:space="preserve">[[فائل:River.jpg|thumb|درياھ]]
'''درياھ''' (river) اھو پاڻيءَ جو وھڪرو ھوندو آھي جيڪو ڪنھن [[جبل]] یا [[جھیل|ڍنڍ]] مان نڪري ڪري خشڪي تي پري تائين وهندو هليو وڃي.

دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ جي [[پاڻيهاري تهہ]] (Hydrosphere) جو هڪ اهم حصو ۽ [[قدرتي پاڻيءَ جو ڦيرو]] (Hydrological Cycle) آهن. ان ريت قدرتي پاڻيءَ جو هڪ اهڙو مستقل وهڪرو، يا ندي، جيڪا ڪن ڍنڍن (Lakes)، وڏن جبلن ۽ جبلن تان ڳريل برف (Glaciers) وارو تازو پاڻي کڻي، پنھنجي خاص رستي سان وهندي، ڪنھن [[سمنڊ]]، [[نار]] (gulf) يا برپٽ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندي هجي تہ ان کي درياھ چئجي ٿو. هر درياھ سان سندس وهڪ واري رستي ۾، ڀرتي ڪندڙ ننڍيون نديون (tribuleries)، نئيون ۽ جهرڻا اچي ملندا آهن. اهڙو ڀريو تريو درياھ (mature river) ننڍين ندين، جابلو نئين (Riverine and Rivulet) کي پاڻ سان گڏ کڻي هلڻ واري حيثيت (River Capture) ۾ پاڻيءَ جو وڏو وهڪرو (course) جوڙي هلي ٿو. پاڻيءَ جو اهو وڏو وهڪرو ٻنهي ڪنڌين (banks) سان هڪ وڏو سيرابي علائقو (Catchment Area) رکندو آهي، جيڪو ان درياهي پاڻيءَ جي اُٿل تي آباد ٿيندو آهي ۽ زرعي اُپت ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%87%D9%87|title=درياهه : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;

دنيا جي سمورن درياهن جي پاڻيءَ جو وجود برفاني ڇپن/ گليشيئرن جي وگهرڻ ۽ مينهوڳيءَ تي قائم آهي ۽ اهو گليشيئرن جي پاڻيءَ (Glaciers water) جي گهڻائي ۽ سانوڻيءَ جي وسڪارن سبب تار ٿي وهندو آهي. اهڙيءَ ريت اها خاص ندي سدا وهندڙ درياھ (Perennial River) يا دائم درياھ طور ٻاروهي تار وهندو آهي، جن ندين يا درياهن ۾ پاڻيءَ جي گهٽتائي هوندي آهي، اُهي مند(season) تي آڌاريل هجي، اُتي اهي نديون، مندائتي درياھ (Seasonal River) جي حيثيت ۾ سال جا رڳو ڪجهہ مهينا ئي وهنديون آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== مطالعو ==
دنيا جا سمورا درياھ پنهنجي لنگهہ واري زمين ۾ کاڌ ڪري پنهنجي واٽ جوڙيندي اڳتي وڌندا آهن. درياھ ۽ درياھ جي مسئلن تي سڄي دنيا ۾ ساراهڻ جوڳو ڪم ٿيو آهي. 1957ع ۾ وولمئن (Wolman) ۽ ليو پولڊ (Leopold) وڪڙ وارن درياهن (Meandering Rivers) ۽ سال 1964ع ۾ پوپووُ (Popove) غير وڪڙ وارن درياهن (Non-meandering Rivers) جي درجابندي ڪئي. سال 1965ع ۾ آبپاشيءَ جي ٻن انجنيئرن: نيونس (Nevins) ۽ سائمنس (Simons)، درياهن جي گُڻن (Characteristics) جي آڌار تي يورپ ۽ دنيا جي درياهي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ اڀياس پيش ڪيو. سال 1968ع ’زميني ورن جي هڪ ڄاڻڪ‘ (Geo-morphologist) درياهن جي جُڙڻ جو هڪ بنيادي اڀياس پيش ڪيو. ان ريت انيڪ سائنسدانن جي کوجنا واري ڪم سبب ’ڪل درياهي نظام‘ (Whole Rivers System) ۽ درياهي گڻن تي آڌاريل درجابنديءَ (Classification of Rivers on the Base of Characteristics) وارو ڪم مڪمل ٿي سامهون آيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== درجابندي==

ويهين صديءَ ۾ ئي وليئم مورس ڊيوس (William Morris Davis) درياهي کاڌ جي ڦيري (Cycle of erosion) جي ترڪيب سان گڏ درياهن جي درجابندي (Classification) سندن عمر جي آڌار تي ڪئي. سندس انهيءَ مفروضي (Hypothesis) تي 1950ع کان 1960ع تائين زميني ورن جي ڄاڻڪن پاران مٿس ڏاڍي تنقيد ٿي، ان هوندي بہ اڄ ڏينھن تائين سندس ’ڊيوس نظام‘ (Devis System) ڪيترن ئي ليکڪن پنھنجن ڪتابن جي متن (text) ۾ ڏنو آهي، جنهن مطابق درياهن جي درجابندي سندن گڻن (Characteristics) ۽ سندن عمرن جي آڌار تي هن ريت آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''الهڙ درياھ''' (Youthful River): الهڙ درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن کي تمام گهڻيون لاهيون چاڙهيون ۽ ٿوريون ڀرتي ڪندڙ نديون (tributaries) هجن ٿيون، ان جي پاڻيءَ جو وهڪرو گهڻو کاڌ ڪندڙ ۽ گهٽ ويڪر وارو هوندو آهي، جهڙوڪ: آمريڪا جي گڏيل رياستن جو بريزوز درياھ (Brazos River) آهي، جيڪو 1352 ڪلوميٽر/ 840 ميل ڊگهو آهي ۽ ميڪسيڪو نار (Gulf Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''ڀرپور درياھ''' (Mature River): ڀرپور درياھ، هڪ اهڙو درياھ جيڪو تمام گهڻيون ڀرتي ڪندڙ نديون رکندو هجي، گهٽ لاهيارو ۽ چاڙهيڪن وارو هجي، هن جي پائڻ واري سگهہ گهڻي هجي ۽ آڳاٽي درياهي کاڌ جي ڪري ان جي ويڪرائپ وڌيڪ هجي. هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج (Discharge) بہ اعليٰ درجي وارو هجي. جهڙوڪ: گڏيل آمريڪي رياستن جو [[مسيسيپي درياھ]] (Mississippi River) ۽ مشرقي يورپ (Eastern Europe) جو [[ڊينوب درياھ]] (Danube River) آهي، انهن مان مسيسيپي درياھ جي ڊيگهہ 6275 ڪلوميٽر/ 3902 ميل آهي ۽ سيرابي علائقو (Catchment area) اوڻٽيهہ لک اسي هزار چورس ڪلوميٽر (2,98000 km2) آهي، جڏهن تہ هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج(discharge) 19600 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ (19,600 m/s2) آهي. هي درياھ ميڪسيڪو نار(Gulf of Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو، جڏهن ته ڊينوب درياھ (Danube River) جي ڊيگهہ 2888 ڪلوميٽر/ 1795 ميل آهي ۽ ان جو سيرابي علائقو(catchment area) اٺ لک سترهن هزار چورس ڪلوميٽر (8,17000 km2) آهي. هن جي پاڻيءَ جو اخراج 7130 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آهي. هي درياھ مشرقي يورپ جي ملڪن: رومانيا (Romania)، سلواڪيا (Slovakia)، هنگري (Hungary)، آسٽريا (Austria)، جرمني (Germany) ۽ بلغاريا (Bulgaria) مان لنگهي ’ڪاري سمنڊ‘ (Black Sea) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''جهونو درياھ''' (Old River): هڪ اهڙو درياھ، جيڪو گهٽ لاهين ۽ چاڙهين وارو ۽ پائڻ جي گهٽ صلاحيت رکندڙ هجي، ترو گهٽ هئڻ جي ڪري وڌيڪ ڪچي جو ميداني علائقو سيراب ڪندو هجي. [[سنڌو درياھ|سنڌو]]، [[گنگا]] ۽ [[نيل درياھ]] ان جا مثال آهن.

'''نو- ورنو درياھ''' (Rejurented River): نو- ورنو درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن جون لاهيون ۽ چاڙهيون، جڙيل تاسرين (Tectonic Plates) جي حرڪت سبب مٿي اُسري ۽ اُڀري آيون هجن، اُن جي خاص درياهي واٽ ۾ مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو گوگڙائون- ميخ دار نموني (Bradshaw Model) وارو هجي ٿو. اهڙي درياھ جو مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو الڳ الڳ صفتون (Characteristics) رکندڙ هجي ٿو. مٿين وهڪري جي انتظامي سرشتي (river regime) ۾ طاقت ۽ ضابطي جو لاڳاپو، لهواري وهڪرو (channel slope)، ان جي گهرائي (depth)، ويڪرائپ (width)، پاڻيءَ جي وهڪ ۽ اخراج (discharge) تي آڌاريل هوندو آهي.

== مرحلا ==

هر درياھ منڍ کان وٺي ڇوڙ تائين پهچندي پهچندي پنهنجي لنگهہ واري گس کي زندگيءَ جا انيڪ روپ ڏيندو، انهيءَ علائقي جي جاگرافيائي صورتحال کي بهتر ڪندو، مانڊاڻ جو حياتياتي سرشتو (Ecosystem) به جوڙيندو وڃي ٿو. ان لاءِ هو ٽي مرحلا (stage) طئي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

'''درياهي جابلو مرحلو''' (Mountain stage of River): هي درياھ جو منڍ ۽ شروعات (source point) آهي، جيڪو برفاني ٽڪر (گليشيئر)، جهرڻو يا ڪا مها ڍنڍ به ٿي سگهي ٿي، جتان درياھ اُسري پنهنجو گس جوڙيندو، جابلو ۽ ميداني علائقي ۾ کاڌ ڪندو، ڪڏهن ميدانن ته ڪڏهن ڪنهن چور لڪ(Gorge) سان کاسوڙا ڏيندو وهندو آهي. هو گس ۾ هوائي وڇوٽيون(wind gaps) ٺاهڻ سان گڏ، نرم مٽي وهائي ڍنڍون، ڍورا، تل ۽ ترايون پڻ جوڙيندو ايندو آهي. اهي سڀ درياھ جي کاڌ ڪرڻ واري عمل جي نتيجي ۾ جڙندا آهن. مٿانهن پٽن يا جابلو ليٽن تان پاڻيءَ هيٺ ميداني علائقي ۾ لهڻ سبب پاڻي ڪرڻ واري ڪونار واري هنڌ ۾ وڏا ڀيرَ ۽ ڀِرون(meanders) پيون ڀِرنديون آهن. اها جڳهہ درياھ جي ڪوناري/ ترائيءَ جو لنگهہ(Pot Hole) سڏبي آهي. درياھ جابلو علائقي کي ڇڏي جيئن ميداني گس وٺندو آهي، تيئن ان جو پيٽ ويڪرو ٿيندو ويندو آهي. درياهي مٿانهن پٽن واري چاڙهيڪن تان لهندي، ڪٿي ڪٿي آبشار/ درياهي جهرڻا (river fall) ٺاهيندو آهي ۽ گس ۾ ايندڙ پٿرن کي ڪُوري گسائڻ ۽ لسائڻ وارو ڪم به ڪندو ويندو آهي. ان ريت تمام گهڻي لٽ (slit) ۽ ٻيا مادا پاڻ سان نيئي آڻي ميداني علائقي ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو ويندو آهي، جيڪا ميداني علائقي کي زرخيزي (fertility) ڏيڻ سان گڏ انهن ميدانن کي مٿڀرو به ڪندي ويندي آهي. ڌرتيءَ جي اُتر قطب وارن درياهن جو وهڪرو سدائين ڏکڻ کان اُتر طرف هوندو آهي ۽ ڏکڻ قطب وارا درياھ سدائين اتر کان ڏکڻ ڏانهن وهندي ’درياهي پيرا‘ (River Traces)/ درياهي چاڙهيڪا (River stairs) پاڻيءَ جي وهڪ جي لاڳيتي تسلسل کي قائم رکندا آهن، ان کي مٿيون وهڪرو (Upstream) چوندا آهن.

'''درياھ جو ميداني مرحلو''' (Plain stage of River): درياهي جوڙجڪ ۾، درياھ مٿانهين پٽن ۽ جبلن تان لهندي ترائي واري پٽن ۾ پاڻ سان آندل کاڌ جي لُڙهي آيل سموري ڳري تلڇٽ (bed load) ۾ رائي ۽ لٽ سان وسيع درياهي پيٽ ۽ وڏو ميداني علائقو جوڙڻ سان گڏ، درياهي ڪنڌين کي ڪوري پنهنجو پيٽ به وڌيڪ وسيع ڪندو ويندو آهي. ميداني علائقن ۾ ڪي درياھ وٽ به کائيندا آهن. اهو درياهي موڙ (river band) درياھ جي تک کي وڌائيندو آهي.

'''درياھ جو ڊيلٽائي مرحلو''' (Deltic Stage): جتي درياهي وهڪري جو ڇوڙ ٿيندو آهي ۽ اهو سمنڊ يا ڪنهن ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي، اُتي پاڻيءَ جو وهڪرو نهايت آهستي آهستي وهندو آهي. انهيءَ جڳهہ تي درياهي پاڻيءَ جي وهڪ کي هيٺيون وهڪرو (down stream) چوندا آهن. اتي گهڻو ڪري زمين جي سطح موزون ۽ درياھ جي بيهڪ سامهون بلڪل هموار هوندي آهي ته پوءِ درياھ ڪيترن ئي ڦاٽن ۾ ورهائجي ٽڪنڊي واري شڪل (r= delta) ۾ وهندو آهي، انهيءَ ٽڪنڊي علائقي کي ڊيلٽائي هنڌ (delta bad) چئجي ٿو. انهن ڦاٽن وچ ۾ قدرتي طور لٽاشا بند ٺهي پوندا آهن. ڪن حالتن ۾ اتي ڌٻڻيون به اُسري اينديون آهن. اهي ڊيلٽائي، هنڌ درياھ جي ڇوڙ واري علائقي جي خاص ايراضيءَ ۾ ٿين ٿا، جيڪي سامونڊي پٽيءَ کي ويجهو هوندا آهن. اهڙي ڊيلٽائي علائقي ۾ زرعي آبادي به اتم درجي جي ٿئي ٿي ۽ انيڪ قسمن جي آبي حيات به اتي واڌ ويجهہ ڪري ٿي. اهي ڦاٽ پاڃاريءَ (ox bow) جي شڪل ۾ ڊيلٽا کي جوڙين ٿا، جتي درياھ ۽ سمنڊ جو پاڻي ميلاپ (estuary) ٿئي ٿو. انهن وسيلي درياهي ڇاڙن، ٻيڙين، هوڙن ۽ ننڍن جهازن ۾ سمنڊ تائين اچ وڃ به ٿئي ٿي. انهن ڦاٽن تي ننڍا وڏا بندر به ٺهيل هوندا آهن، انهن کان تمام گهڻو هيٺ ڊيلٽا جي درياهي ڇيڙن ۾ سامونڊي پاسي کان ڪريڪ (weeks) به جڙن ٿا. دنيا ۾ ڪٿي ڪٿي اهي ڊيلٽا گهڻ مُنهاوان (multi mouths) به هوندا آهن. ان ريت اهڙا مرحلا طئي ڪري هڪ درياھ وڃي جڙي ٿو.

== لاڳاپيل شيون ==

دنيا جون قديم تهذيبون به درياهن جي ڪنارن تي ئي اسريون ۽ اوج تي پهتيون. قديم زماني کان تهذيب ۽ تمدن جو ڳانڍاپو ۽ مدار درياهن تي ئي رهيو آهي. هنن وڏن درياهن سان ڌرتيءَ تي موجود زندگيءَ جو وڏو ماحولياتي ۽ حياتياتي نظام جُڙيل آهي. انهن درياهن جي ڪنڌين ۽ سيرابي علائقن ۾ ٻيلا ۽ ٻي وڻڪار پيدا ٿئي ٿي، جنهن سبب ڌرتيءَ جو مينهوڳيءَ وارو ٻيلائي نظام (Tropical Rain Forest system) ۽ سانوڻيءَ جي مُند وارو مانڊاڻ جڙي ٿو.

'''درياهي حيات''' (Biotic of River): دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ کي عاليشان زرخيزي عطا ڪن ٿا. درياھ جي ڪچي واري علائقي (Flood Plain) ۾ آبڪلاڻي مند جي پڇاڙيءَ ۾ انيڪ فصل ٿين ٿا، جڏهن ته پڪي واري نهري نظام رکندڙ علائقن ۾ ناڻو ڏيندڙ فصل (Cash crop) جهجهي انداز ۾ ٿين ٿا. درياهن تي نه رڳو ان جي پنهنجي خاص جيوت، پکي، مڇي ۽ ٻيا جانور رهن ٿا، پر هر درياھ تي آبڪلاڻي ۽ ٻين خاص مندن ۾ ڪيترا پرديسي پکي ۽ مڇين جا قسم به اتان خوراڪ حاصل ڪري جيئدان وٺن ٿا ۽ پنهنجي نسلي واڌ ويجهہ به ڪن ٿا.

'''درياهي بند''' (Dams of River): درياهن جي مٿانهن ماڳن تي جابلو علائقي ۾ بند ٻَڌي، پاڻيءَ جا ذخيرا گڏ ڪيا ويندا آهن، جنهن مان بجلي (electricity) پيدا ڪئي ويندي آهي ۽ اهي واڌو درياهي پاڻيءَ جا ذخيرا، پاڻيءَ جي کوٽ وارن ڏينهن ۾ ملڪ جي نهري نظام کي پاڻي فراهم ڪري، ملڪ ۾ زرعي اپت جي واڌاري جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ورتاءُ ==

هر درياھ پنهنجي وهڪ واري رستي سان ٽن طريقن جو ورتاءُ ڪري ٿو.

(الف) '''درياهي کاڌ''' (Erosion of Water): جتي درياهي منڍ هوندو آهي، درياھ انهيءَ جابلو جوءِ ۽ ميدانن ۾ تمام گهڻي کاڌ ڪري وڏو ۽ گهرو گَس جوڙي ٿو. اهڙي درياهي کاڌ (Erosion of Water) واري عمل کي ’کاڌ/ ڪٽائو وارو عمل‘ چئجي ٿو.

(ب) '''لٽ ۽ ٻيا مادا نيڻ''' (Transportation): درياھ جي کاڌ سبب تمام گهڻي گاٺ ٿيندي آهي ۽ هر قسم جا ڳرا ۽ هلڪا مادا درياهي وهڪري ۾ شامل ٿي ويندا آهن، ان کي ’مادا نيڻ وارو عمل‘ (Transportation) چئجي ٿو.

(ج) '''درياھ جو لٽاسجڻ''' (Deposition): اها لٽ ۽ ٻيا مادا درياهي ڪنڌين ۽ خاص طرح سان درياهي ڇوڙ واري مُنهائن (Mouth of Rivers) وارن ميدانن ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو رهي ٿو. اها لٽ ان علائقي کي مٿي ڪرڻ سان گڏ، زميني پوکي راهي واري سگهہ ۽ گڻ کي بهتر ڪري ۽ زمين کي زرخيز بڻائي ٿي. انهيءَ عمل کي لٽاسجڻ (sedimentation) چئجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== لقاء ==
[[آبڪلاڻي]] واري مند ۾ درياھ جا ڪجهہ قدرتي لقاءَ هن ريت آهن&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''درياھ جي پائڪ''': درياھ ٻوڏ جي ڏينهن ۾ اڪثر ڪنارن کي پائيندو آهي، ان عمل کي ’پائڻ/ پائڪ‘ چئبو آهي. ٻوڏ وارو پاڻي اُٿل کائي ڪچي وارن علائقن ۾ کاڌ ڪري انهن کي ڪوري ويندو آهي ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ڪنڌيون درياھ جي نذر ٿي وينديون آهن. درياھ جي موج ۽ مستيءَ وارن ڏهاڙن ۾ اڪثر وڏا ديوقامت وڻ ۽ مٽيءَ جا وڏا دڙا ۽ ڊٻون درياهي وهڪري ۾ ڪورجي وهي ويندا آهن.

'''درياھ جي چِڪڻ''': درياھ جنهن هنڌ پائيندو آهي، ان جي هيٺئين تهہ جي سخت هئڻ سبب مٽيءَ جي چڪڻ ٺهي پوندي آهي. عام طور هونئن ته ڊُسڙ وارا ڪنارا درياھ جي وهڪ ۾ جهٽ پائجي ويندا آهن، پر ڪن هنڌن تي پائجي ويل دُسڙ ۽ ڪچي مٽيءَ وارن ڪنارن جي هيٺئين تهہ ۾ زمين سخت ۽ چيڪي هوندي آهي، جيڪا درياھ گهٽ ڪوري سگهندو آهي، اتي تيز وهڪ جي ڪري ’ڪُن‘ جُڙي پوندو آهي، جنهن کي ’ڪُوڙو ڪُن‘ چوندا آهن.

'''درياھ جو رڙڻ''': پڪي ۽ چيڪي مٽيءَ واري هنڌان درياھ جو پاڻي رڙاٽ ڪندو گذرندو آهي، جنهن کي درياھ جو رڙڻ به چوندا آهن.

'''پڇول''': درياھ جي چڪڻ واري هنڌ تي اوڀارو ۽ لهوارو پاڻي ملي ’پڇول‘ ٺاهيندو آهي، پاڻيءَ جو اهو اوڀارو وَٽُ جنهنڪري پاڻي موٽ کائيندو آهي. هن هنڌ تان تارو ماڻهو توڙي ٻيڙيون مشڪل سان لنگهي پار پوندا آهن.

'''درياھ جي تِکُ''': هيءُ آبڪلاڻيءَ واري مند ۾، جڏهن درياھ موج يا روانيءَ ۾ وهندو آهي ته ڪنهن هڪ پاسي لٽ اوراٽيندو ويندو آهي، جنهنڪري اتي پاڻي تانگهو ٿيندو ويندو آهي. ان تانگهائيءَ سبب هونئن ته درياهي وهڪ سڌي سنواٽي ڏسبي آهي، پر ان هنڌ تري ۾ درياهي پاڻي تيز ڌار سان لنگهندو آهي. هن وهڪ جي خبر عام ملاح کي به ناهي پوندي. ڄاڻو ناکئا ئي تانگهہ جي وهڪ کي پري کان پرکي وٺندا آهن ۽ نقصان کان خبردار ٿي ويندا آهن. هن قسم جي وهڪ واري هنڌ تي اڪثر ٻيڙين جي ٻڏڻ جو انديشو هوندو آهي. ڌار جي ڌڪ بابت هڪ مشهور چوڻي آهي تہ، ”جو تک جي ور چڙهيو، سو مور نہ واپس وريو.“

'''درياھ جي سِير''': درياھ جي وچ واري تيز وهڪري کي ’سير‘ چئبو آهي، جتان پاڻي تيزيءَ سان سنڌو ڪري وهندو آهي.
درياھ جو ڪُن: درياهي وهڪري سبب چڪڻ جي هيٺان مٿان ٽڪريل پاڻيءَ جي موٽ تي وٽ ۾ ڪن ٺهندو آهي. ڪن ۾ پاڻي هميشه تيزيءَ سان ڦيراٽيون کائيندو آهي، جنهن سبب ٻيڙين جي اونڌي ٿيڻ خطرو لاحق هوندو آهي.

'''ڍورو''': درياھ جي ڪنهن به قدرتي وهڪري کي، جتان اهو وهڪرو پاڻي ڇڏي هٽي ويو هجي ته ان کي ’ڍورو‘ چئبو آهي.
ان سان گڏوگڏ هيٺيان ٻيا لقاءَ به درياھ سان لاڳاپيل آهن: درياھ جي آر، درياھ جي جهول، درياهي مٿار واري ڌار، درياھ جي موڙي، درياھ جو رنڀڻ، تانگهو پاڻي، ڪسي يا ڪس، دُٻو، درياھ جون وهندڙون، درياھ جي ڪوڀال، درياھ جون چُرون، درياھ جي ڇَر، درياھ جو ڪنب، درياھ جي ليٽ، درياھ جي ريل، درياھ جي ٻڇل، درياھ جو ڪارونڀار، درياھ جي ڀير، درياهي ڀِرون، ٻه درياهي جڙڻ ۽ ٻيا اهڙا آبڪلاڻي مُند وارا درياهي لقاءَ قدرتي عمل جا نظارا آهن.
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:سيلابي لينڊ فارمز]]
[[زمرو:پاڻي جا جسم]]
[[زمرو:طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:رواني ارضي شڪليون]]
[[زمرو:رواني زميني شڪلون]]</text>
      <sha1>9ytt01lntese5vavzfftp1lfa519hia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417008</id>
      <parentid>417007</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21963" sha1="om2oqskim5u4rmh1wst4zmxdcfskdv6" xml:space="preserve">[[فائل:River.jpg|thumb|درياھ]]
'''درياھ''' (river) اھو پاڻيءَ جو وھڪرو ھوندو آھي جيڪو ڪنھن [[جبل]] یا [[جھیل|ڍنڍ]] مان نڪري ڪري خشڪي تي پري تائين وهندو هليو وڃي.

دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ جي [[سنگمنڊل|آبي دائري]] (&lt;small&gt;Hydrosphere&lt;/small&gt;) جو هڪ اهم حصو ۽ [[قدرتي پاڻيءَ جو ڦيرو]] (&lt;small&gt;Hydrological Cycle&lt;/small&gt;) آهن. ان ريت قدرتي پاڻيءَ جو هڪ اهڙو مستقل وهڪرو، يا ندي، جيڪا ڪن ڍنڍن (&lt;small&gt;Lakes&lt;/small&gt;)، وڏن جبلن ۽ جبلن تان ڳريل برف جو [[برفالو]] (Glaciers) وارو تازو پاڻي کڻي، پنھنجي خاص رستي سان وهندي، ڪنھن [[سمنڊ]]، [[نار]] (gulf) يا برپٽ ۾ وڃي ڇوڙ ڪندي هجي تہ ان کي درياھ چئجي ٿو. هر درياھ سان سندس وهڪ واري رستي ۾، ڀرتي ڪندڙ ننڍيون نديون (tribuleries)، نئيون ۽ جهرڻا اچي ملندا آهن. اهڙو ڀريو تريو درياھ (mature river) ننڍين ندين، جابلو نئين (Riverine and Rivulet) کي پاڻ سان گڏ کڻي هلڻ واري حيثيت (River Capture) ۾ پاڻيءَ جو وڏو وهڪرو (course) جوڙي هلي ٿو. پاڻيءَ جو اهو وڏو وهڪرو ٻنهي ڪنڌين (banks) سان هڪ وڏو سيرابي علائقو (Catchment Area) رکندو آهي، جيڪو ان درياهي پاڻيءَ جي اُٿل تي آباد ٿيندو آهي ۽ زرعي اُپت ڏيندو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%87%D9%87|title=درياهه : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt;

دنيا جي سمورن درياهن جي پاڻيءَ جو وجود برفاني ڇپن/ گليشيئرن جي وگهرڻ ۽ مينهوڳيءَ تي قائم آهي ۽ اهو گليشيئرن جي پاڻيءَ (Glaciers water) جي گهڻائي ۽ سانوڻيءَ جي وسڪارن سبب تار ٿي وهندو آهي. اهڙيءَ ريت اها خاص ندي سدا وهندڙ درياھ (Perennial River) يا دائم درياھ طور ٻاروهي تار وهندو آهي، جن ندين يا درياهن ۾ پاڻيءَ جي گهٽتائي هوندي آهي، اُهي مند(season) تي آڌاريل هجي، اُتي اهي نديون، مندائتي درياھ (Seasonal River) جي حيثيت ۾ سال جا رڳو ڪجهہ مهينا ئي وهنديون آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== مطالعو ==
دنيا جا سمورا درياھ پنهنجي لنگهہ واري زمين ۾ کاڌ ڪري پنهنجي واٽ جوڙيندي اڳتي وڌندا آهن. درياھ ۽ درياھ جي مسئلن تي سڄي دنيا ۾ ساراهڻ جوڳو ڪم ٿيو آهي. 1957ع ۾ وولمئن (Wolman) ۽ ليو پولڊ (Leopold) وڪڙ وارن درياهن (Meandering Rivers) ۽ سال 1964ع ۾ پوپووُ (Popove) غير وڪڙ وارن درياهن (Non-meandering Rivers) جي درجابندي ڪئي. سال 1965ع ۾ آبپاشيءَ جي ٻن انجنيئرن: نيونس (Nevins) ۽ سائمنس (Simons)، درياهن جي گُڻن (Characteristics) جي آڌار تي يورپ ۽ دنيا جي درياهي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ اڀياس پيش ڪيو. سال 1968ع ’زميني ورن جي هڪ ڄاڻڪ‘ (Geo-morphologist) درياهن جي جُڙڻ جو هڪ بنيادي اڀياس پيش ڪيو. ان ريت انيڪ سائنسدانن جي کوجنا واري ڪم سبب ’ڪل درياهي نظام‘ (Whole Rivers System) ۽ درياهي گڻن تي آڌاريل درجابنديءَ (Classification of Rivers on the Base of Characteristics) وارو ڪم مڪمل ٿي سامهون آيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== درجابندي==

ويهين صديءَ ۾ ئي وليئم مورس ڊيوس (William Morris Davis) درياهي کاڌ جي ڦيري (Cycle of erosion) جي ترڪيب سان گڏ درياهن جي درجابندي (Classification) سندن عمر جي آڌار تي ڪئي. سندس انهيءَ مفروضي (Hypothesis) تي 1950ع کان 1960ع تائين زميني ورن جي ڄاڻڪن پاران مٿس ڏاڍي تنقيد ٿي، ان هوندي بہ اڄ ڏينھن تائين سندس ’ڊيوس نظام‘ (Devis System) ڪيترن ئي ليکڪن پنھنجن ڪتابن جي متن (text) ۾ ڏنو آهي، جنهن مطابق درياهن جي درجابندي سندن گڻن (Characteristics) ۽ سندن عمرن جي آڌار تي هن ريت آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''الهڙ درياھ''' (Youthful River): الهڙ درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن کي تمام گهڻيون لاهيون چاڙهيون ۽ ٿوريون ڀرتي ڪندڙ نديون (tributaries) هجن ٿيون، ان جي پاڻيءَ جو وهڪرو گهڻو کاڌ ڪندڙ ۽ گهٽ ويڪر وارو هوندو آهي، جهڙوڪ: آمريڪا جي گڏيل رياستن جو بريزوز درياھ (Brazos River) آهي، جيڪو 1352 ڪلوميٽر/ 840 ميل ڊگهو آهي ۽ ميڪسيڪو نار (Gulf Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''ڀرپور درياھ''' (Mature River): ڀرپور درياھ، هڪ اهڙو درياھ جيڪو تمام گهڻيون ڀرتي ڪندڙ نديون رکندو هجي، گهٽ لاهيارو ۽ چاڙهيڪن وارو هجي، هن جي پائڻ واري سگهہ گهڻي هجي ۽ آڳاٽي درياهي کاڌ جي ڪري ان جي ويڪرائپ وڌيڪ هجي. هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج (Discharge) بہ اعليٰ درجي وارو هجي. جهڙوڪ: گڏيل آمريڪي رياستن جو [[مسيسيپي درياھ]] (Mississippi River) ۽ مشرقي يورپ (Eastern Europe) جو [[ڊينوب درياھ]] (Danube River) آهي، انهن مان مسيسيپي درياھ جي ڊيگهہ 6275 ڪلوميٽر/ 3902 ميل آهي ۽ سيرابي علائقو (Catchment area) اوڻٽيهہ لک اسي هزار چورس ڪلوميٽر (2,98000 km2) آهي، جڏهن تہ هن درياھ جي پاڻيءَ جو اخراج(discharge) 19600 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ (19,600 m/s2) آهي. هي درياھ ميڪسيڪو نار(Gulf of Mexico) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو، جڏهن ته ڊينوب درياھ (Danube River) جي ڊيگهہ 2888 ڪلوميٽر/ 1795 ميل آهي ۽ ان جو سيرابي علائقو(catchment area) اٺ لک سترهن هزار چورس ڪلوميٽر (8,17000 km2) آهي. هن جي پاڻيءَ جو اخراج 7130 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آهي. هي درياھ مشرقي يورپ جي ملڪن: رومانيا (Romania)، سلواڪيا (Slovakia)، هنگري (Hungary)، آسٽريا (Austria)، جرمني (Germany) ۽ بلغاريا (Bulgaria) مان لنگهي ’ڪاري سمنڊ‘ (Black Sea) ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.

'''جهونو درياھ''' (Old River): هڪ اهڙو درياھ، جيڪو گهٽ لاهين ۽ چاڙهين وارو ۽ پائڻ جي گهٽ صلاحيت رکندڙ هجي، ترو گهٽ هئڻ جي ڪري وڌيڪ ڪچي جو ميداني علائقو سيراب ڪندو هجي. [[سنڌو درياھ|سنڌو]]، [[گنگا]] ۽ [[نيل درياھ]] ان جا مثال آهن.

'''نو- ورنو درياھ''' (Rejurented River): نو- ورنو درياھ، هڪ اهڙو درياھ آهي، جنهن جون لاهيون ۽ چاڙهيون، جڙيل تاسرين (Tectonic Plates) جي حرڪت سبب مٿي اُسري ۽ اُڀري آيون هجن، اُن جي خاص درياهي واٽ ۾ مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو گوگڙائون- ميخ دار نموني (Bradshaw Model) وارو هجي ٿو. اهڙي درياھ جو مٿيون ۽ هيٺيون وهڪرو الڳ الڳ صفتون (Characteristics) رکندڙ هجي ٿو. مٿين وهڪري جي انتظامي سرشتي (river regime) ۾ طاقت ۽ ضابطي جو لاڳاپو، لهواري وهڪرو (channel slope)، ان جي گهرائي (depth)، ويڪرائپ (width)، پاڻيءَ جي وهڪ ۽ اخراج (discharge) تي آڌاريل هوندو آهي.

== مرحلا ==

هر درياھ منڍ کان وٺي ڇوڙ تائين پهچندي پهچندي پنهنجي لنگهہ واري گس کي زندگيءَ جا انيڪ روپ ڏيندو، انهيءَ علائقي جي جاگرافيائي صورتحال کي بهتر ڪندو، مانڊاڻ جو حياتياتي سرشتو (Ecosystem) به جوڙيندو وڃي ٿو. ان لاءِ هو ٽي مرحلا (stage) طئي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

'''درياهي جابلو مرحلو''' (Mountain stage of River): هي درياھ جو منڍ ۽ شروعات (source point) آهي، جيڪو برفاني ٽڪر (گليشيئر)، جهرڻو يا ڪا مها ڍنڍ به ٿي سگهي ٿي، جتان درياھ اُسري پنهنجو گس جوڙيندو، جابلو ۽ ميداني علائقي ۾ کاڌ ڪندو، ڪڏهن ميدانن ته ڪڏهن ڪنهن چور لڪ(Gorge) سان کاسوڙا ڏيندو وهندو آهي. هو گس ۾ هوائي وڇوٽيون(wind gaps) ٺاهڻ سان گڏ، نرم مٽي وهائي ڍنڍون، ڍورا، تل ۽ ترايون پڻ جوڙيندو ايندو آهي. اهي سڀ درياھ جي کاڌ ڪرڻ واري عمل جي نتيجي ۾ جڙندا آهن. مٿانهن پٽن يا جابلو ليٽن تان پاڻيءَ هيٺ ميداني علائقي ۾ لهڻ سبب پاڻي ڪرڻ واري ڪونار واري هنڌ ۾ وڏا ڀيرَ ۽ ڀِرون(meanders) پيون ڀِرنديون آهن. اها جڳهہ درياھ جي ڪوناري/ ترائيءَ جو لنگهہ(Pot Hole) سڏبي آهي. درياھ جابلو علائقي کي ڇڏي جيئن ميداني گس وٺندو آهي، تيئن ان جو پيٽ ويڪرو ٿيندو ويندو آهي. درياهي مٿانهن پٽن واري چاڙهيڪن تان لهندي، ڪٿي ڪٿي آبشار/ درياهي جهرڻا (river fall) ٺاهيندو آهي ۽ گس ۾ ايندڙ پٿرن کي ڪُوري گسائڻ ۽ لسائڻ وارو ڪم به ڪندو ويندو آهي. ان ريت تمام گهڻي لٽ (slit) ۽ ٻيا مادا پاڻ سان نيئي آڻي ميداني علائقي ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو ويندو آهي، جيڪا ميداني علائقي کي زرخيزي (fertility) ڏيڻ سان گڏ انهن ميدانن کي مٿڀرو به ڪندي ويندي آهي. ڌرتيءَ جي اُتر قطب وارن درياهن جو وهڪرو سدائين ڏکڻ کان اُتر طرف هوندو آهي ۽ ڏکڻ قطب وارا درياھ سدائين اتر کان ڏکڻ ڏانهن وهندي ’درياهي پيرا‘ (River Traces)/ درياهي چاڙهيڪا (River stairs) پاڻيءَ جي وهڪ جي لاڳيتي تسلسل کي قائم رکندا آهن، ان کي مٿيون وهڪرو (Upstream) چوندا آهن.

'''درياھ جو ميداني مرحلو''' (Plain stage of River): درياهي جوڙجڪ ۾، درياھ مٿانهين پٽن ۽ جبلن تان لهندي ترائي واري پٽن ۾ پاڻ سان آندل کاڌ جي لُڙهي آيل سموري ڳري تلڇٽ (bed load) ۾ رائي ۽ لٽ سان وسيع درياهي پيٽ ۽ وڏو ميداني علائقو جوڙڻ سان گڏ، درياهي ڪنڌين کي ڪوري پنهنجو پيٽ به وڌيڪ وسيع ڪندو ويندو آهي. ميداني علائقن ۾ ڪي درياھ وٽ به کائيندا آهن. اهو درياهي موڙ (river band) درياھ جي تک کي وڌائيندو آهي.

'''درياھ جو ڊيلٽائي مرحلو''' (Deltic Stage): جتي درياهي وهڪري جو ڇوڙ ٿيندو آهي ۽ اهو سمنڊ يا ڪنهن ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪندو آهي، اُتي پاڻيءَ جو وهڪرو نهايت آهستي آهستي وهندو آهي. انهيءَ جڳهہ تي درياهي پاڻيءَ جي وهڪ کي هيٺيون وهڪرو (down stream) چوندا آهن. اتي گهڻو ڪري زمين جي سطح موزون ۽ درياھ جي بيهڪ سامهون بلڪل هموار هوندي آهي ته پوءِ درياھ ڪيترن ئي ڦاٽن ۾ ورهائجي ٽڪنڊي واري شڪل (r= delta) ۾ وهندو آهي، انهيءَ ٽڪنڊي علائقي کي ڊيلٽائي هنڌ (delta bad) چئجي ٿو. انهن ڦاٽن وچ ۾ قدرتي طور لٽاشا بند ٺهي پوندا آهن. ڪن حالتن ۾ اتي ڌٻڻيون به اُسري اينديون آهن. اهي ڊيلٽائي، هنڌ درياھ جي ڇوڙ واري علائقي جي خاص ايراضيءَ ۾ ٿين ٿا، جيڪي سامونڊي پٽيءَ کي ويجهو هوندا آهن. اهڙي ڊيلٽائي علائقي ۾ زرعي آبادي به اتم درجي جي ٿئي ٿي ۽ انيڪ قسمن جي آبي حيات به اتي واڌ ويجهہ ڪري ٿي. اهي ڦاٽ پاڃاريءَ (ox bow) جي شڪل ۾ ڊيلٽا کي جوڙين ٿا، جتي درياھ ۽ سمنڊ جو پاڻي ميلاپ (estuary) ٿئي ٿو. انهن وسيلي درياهي ڇاڙن، ٻيڙين، هوڙن ۽ ننڍن جهازن ۾ سمنڊ تائين اچ وڃ به ٿئي ٿي. انهن ڦاٽن تي ننڍا وڏا بندر به ٺهيل هوندا آهن، انهن کان تمام گهڻو هيٺ ڊيلٽا جي درياهي ڇيڙن ۾ سامونڊي پاسي کان ڪريڪ (weeks) به جڙن ٿا. دنيا ۾ ڪٿي ڪٿي اهي ڊيلٽا گهڻ مُنهاوان (multi mouths) به هوندا آهن. ان ريت اهڙا مرحلا طئي ڪري هڪ درياھ وڃي جڙي ٿو.

== لاڳاپيل شيون ==

دنيا جون قديم تهذيبون به درياهن جي ڪنارن تي ئي اسريون ۽ اوج تي پهتيون. قديم زماني کان تهذيب ۽ تمدن جو ڳانڍاپو ۽ مدار درياهن تي ئي رهيو آهي. هنن وڏن درياهن سان ڌرتيءَ تي موجود زندگيءَ جو وڏو ماحولياتي ۽ حياتياتي نظام جُڙيل آهي. انهن درياهن جي ڪنڌين ۽ سيرابي علائقن ۾ ٻيلا ۽ ٻي وڻڪار پيدا ٿئي ٿي، جنهن سبب ڌرتيءَ جو مينهوڳيءَ وارو ٻيلائي نظام (Tropical Rain Forest system) ۽ سانوڻيءَ جي مُند وارو مانڊاڻ جڙي ٿو.

'''درياهي حيات''' (Biotic of River): دنيا جا سمورا درياھ، ڌرتيءَ کي عاليشان زرخيزي عطا ڪن ٿا. درياھ جي ڪچي واري علائقي (Flood Plain) ۾ آبڪلاڻي مند جي پڇاڙيءَ ۾ انيڪ فصل ٿين ٿا، جڏهن ته پڪي واري نهري نظام رکندڙ علائقن ۾ ناڻو ڏيندڙ فصل (Cash crop) جهجهي انداز ۾ ٿين ٿا. درياهن تي نه رڳو ان جي پنهنجي خاص جيوت، پکي، مڇي ۽ ٻيا جانور رهن ٿا، پر هر درياھ تي آبڪلاڻي ۽ ٻين خاص مندن ۾ ڪيترا پرديسي پکي ۽ مڇين جا قسم به اتان خوراڪ حاصل ڪري جيئدان وٺن ٿا ۽ پنهنجي نسلي واڌ ويجهہ به ڪن ٿا.

'''درياهي بند''' (Dams of River): درياهن جي مٿانهن ماڳن تي جابلو علائقي ۾ بند ٻَڌي، پاڻيءَ جا ذخيرا گڏ ڪيا ويندا آهن، جنهن مان بجلي (electricity) پيدا ڪئي ويندي آهي ۽ اهي واڌو درياهي پاڻيءَ جا ذخيرا، پاڻيءَ جي کوٽ وارن ڏينهن ۾ ملڪ جي نهري نظام کي پاڻي فراهم ڪري، ملڪ ۾ زرعي اپت جي واڌاري جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ورتاءُ ==

هر درياھ پنهنجي وهڪ واري رستي سان ٽن طريقن جو ورتاءُ ڪري ٿو.

(الف) '''درياهي کاڌ''' (Erosion of Water): جتي درياهي منڍ هوندو آهي، درياھ انهيءَ جابلو جوءِ ۽ ميدانن ۾ تمام گهڻي کاڌ ڪري وڏو ۽ گهرو گَس جوڙي ٿو. اهڙي درياهي کاڌ (Erosion of Water) واري عمل کي ’کاڌ/ ڪٽائو وارو عمل‘ چئجي ٿو.

(ب) '''لٽ ۽ ٻيا مادا نيڻ''' (Transportation): درياھ جي کاڌ سبب تمام گهڻي گاٺ ٿيندي آهي ۽ هر قسم جا ڳرا ۽ هلڪا مادا درياهي وهڪري ۾ شامل ٿي ويندا آهن، ان کي ’مادا نيڻ وارو عمل‘ (Transportation) چئجي ٿو.

(ج) '''درياھ جو لٽاسجڻ''' (Deposition): اها لٽ ۽ ٻيا مادا درياهي ڪنڌين ۽ خاص طرح سان درياهي ڇوڙ واري مُنهائن (Mouth of Rivers) وارن ميدانن ۾ لٽ جا تهہ جوڙيندو رهي ٿو. اها لٽ ان علائقي کي مٿي ڪرڻ سان گڏ، زميني پوکي راهي واري سگهہ ۽ گڻ کي بهتر ڪري ۽ زمين کي زرخيز بڻائي ٿي. انهيءَ عمل کي لٽاسجڻ (sedimentation) چئجي ٿو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== لقاء ==
[[آبڪلاڻي]] واري مند ۾ درياھ جا ڪجهہ قدرتي لقاءَ هن ريت آهن&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:

'''درياھ جي پائڪ''': درياھ ٻوڏ جي ڏينهن ۾ اڪثر ڪنارن کي پائيندو آهي، ان عمل کي ’پائڻ/ پائڪ‘ چئبو آهي. ٻوڏ وارو پاڻي اُٿل کائي ڪچي وارن علائقن ۾ کاڌ ڪري انهن کي ڪوري ويندو آهي ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ڪنڌيون درياھ جي نذر ٿي وينديون آهن. درياھ جي موج ۽ مستيءَ وارن ڏهاڙن ۾ اڪثر وڏا ديوقامت وڻ ۽ مٽيءَ جا وڏا دڙا ۽ ڊٻون درياهي وهڪري ۾ ڪورجي وهي ويندا آهن.

'''درياھ جي چِڪڻ''': درياھ جنهن هنڌ پائيندو آهي، ان جي هيٺئين تهہ جي سخت هئڻ سبب مٽيءَ جي چڪڻ ٺهي پوندي آهي. عام طور هونئن ته ڊُسڙ وارا ڪنارا درياھ جي وهڪ ۾ جهٽ پائجي ويندا آهن، پر ڪن هنڌن تي پائجي ويل دُسڙ ۽ ڪچي مٽيءَ وارن ڪنارن جي هيٺئين تهہ ۾ زمين سخت ۽ چيڪي هوندي آهي، جيڪا درياھ گهٽ ڪوري سگهندو آهي، اتي تيز وهڪ جي ڪري ’ڪُن‘ جُڙي پوندو آهي، جنهن کي ’ڪُوڙو ڪُن‘ چوندا آهن.

'''درياھ جو رڙڻ''': پڪي ۽ چيڪي مٽيءَ واري هنڌان درياھ جو پاڻي رڙاٽ ڪندو گذرندو آهي، جنهن کي درياھ جو رڙڻ به چوندا آهن.

'''پڇول''': درياھ جي چڪڻ واري هنڌ تي اوڀارو ۽ لهوارو پاڻي ملي ’پڇول‘ ٺاهيندو آهي، پاڻيءَ جو اهو اوڀارو وَٽُ جنهنڪري پاڻي موٽ کائيندو آهي. هن هنڌ تان تارو ماڻهو توڙي ٻيڙيون مشڪل سان لنگهي پار پوندا آهن.

'''درياھ جي تِکُ''': هيءُ آبڪلاڻيءَ واري مند ۾، جڏهن درياھ موج يا روانيءَ ۾ وهندو آهي ته ڪنهن هڪ پاسي لٽ اوراٽيندو ويندو آهي، جنهنڪري اتي پاڻي تانگهو ٿيندو ويندو آهي. ان تانگهائيءَ سبب هونئن ته درياهي وهڪ سڌي سنواٽي ڏسبي آهي، پر ان هنڌ تري ۾ درياهي پاڻي تيز ڌار سان لنگهندو آهي. هن وهڪ جي خبر عام ملاح کي به ناهي پوندي. ڄاڻو ناکئا ئي تانگهہ جي وهڪ کي پري کان پرکي وٺندا آهن ۽ نقصان کان خبردار ٿي ويندا آهن. هن قسم جي وهڪ واري هنڌ تي اڪثر ٻيڙين جي ٻڏڻ جو انديشو هوندو آهي. ڌار جي ڌڪ بابت هڪ مشهور چوڻي آهي تہ، ”جو تک جي ور چڙهيو، سو مور نہ واپس وريو.“

'''درياھ جي سِير''': درياھ جي وچ واري تيز وهڪري کي ’سير‘ چئبو آهي، جتان پاڻي تيزيءَ سان سنڌو ڪري وهندو آهي.
درياھ جو ڪُن: درياهي وهڪري سبب چڪڻ جي هيٺان مٿان ٽڪريل پاڻيءَ جي موٽ تي وٽ ۾ ڪن ٺهندو آهي. ڪن ۾ پاڻي هميشه تيزيءَ سان ڦيراٽيون کائيندو آهي، جنهن سبب ٻيڙين جي اونڌي ٿيڻ خطرو لاحق هوندو آهي.

'''ڍورو''': درياھ جي ڪنهن به قدرتي وهڪري کي، جتان اهو وهڪرو پاڻي ڇڏي هٽي ويو هجي ته ان کي ’ڍورو‘ چئبو آهي.
ان سان گڏوگڏ هيٺيان ٻيا لقاءَ به درياھ سان لاڳاپيل آهن: درياھ جي آر، درياھ جي جهول، درياهي مٿار واري ڌار، درياھ جي موڙي، درياھ جو رنڀڻ، تانگهو پاڻي، ڪسي يا ڪس، دُٻو، درياھ جون وهندڙون، درياھ جي ڪوڀال، درياھ جون چُرون، درياھ جي ڇَر، درياھ جو ڪنب، درياھ جي ليٽ، درياھ جي ريل، درياھ جي ٻڇل، درياھ جو ڪارونڀار، درياھ جي ڀير، درياهي ڀِرون، ٻه درياهي جڙڻ ۽ ٻيا اهڙا آبڪلاڻي مُند وارا درياهي لقاءَ قدرتي عمل جا نظارا آهن.
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:سيلابي لينڊ فارمز]]
[[زمرو:پاڻي جا جسم]]
[[زمرو:طبيعي جاگرافي]]
[[زمرو:رواني ارضي شڪليون]]
[[زمرو:رواني زميني شڪلون]]</text>
      <sha1>om2oqskim5u4rmh1wst4zmxdcfskdv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪراچي جو چڙيا گهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10978</id>
    <revision>
      <id>416954</id>
      <parentid>367231</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>400 شہزادہ پاک</username>
        <id>22946</id>
      </contributor>
      <origin>416954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19254" sha1="laffd936wwbu3o8cpfmkvyprzsx3rsq" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}}
{{Use Pakistani English|date=August 2020}}

{{infobox zoo
| zoo_name         = ڪراچي چڙيا گهر
| logo             =
| logo_width       =
| logo_caption     =راڻي باغ 
| image            = {{nowrap|&lt;!--
--&gt;[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]&lt;br&gt;&lt;!--
--&gt;[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;}}
&lt;small&gt;کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]&lt;/small&gt;
| image_width      = 240px
| image_caption    =
| date_opened      = 1878
| date_opening     =1899ع
| date_closed      =
| location         = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]&lt;br /&gt;[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| area             = {{convert|33|acre|m2}}
| coordinates      = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}}
| num_animals      = لڳ ڀڳ 880
| num_species      = لڳ ڀڳ 80
| largest_tank_vol =
| total_tank_vol   =
| annual_visitors  = 0.1 million (2001)
| members          =
| exhibits         =
|name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}}

{{Location map | Karachi 
| width      = 300
| float      = right
| caption    = ڪراچي ۾ مقام
| alt        =
| label      = ڪراچي چڙيا گهر
| position   = right
| background =
| lat_deg    = 24.876
| lon_deg    = 67.023
}}

'''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}&lt;/ref&gt; 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو.

==علائقا ۽ ڪشش==
* '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا.
* '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي.
* '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن.
* '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن.
* '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن.
* ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن.
* ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي.

===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر===
'''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن.

==نمايان جانور==
===رڇ===
15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}&lt;/ref&gt;

===نورجهان===
'''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}&lt;/ref&gt; بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}&lt;/ref&gt;

تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}&lt;/ref&gt; اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}&lt;/ref&gt;

نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}&lt;/ref&gt;

22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}&lt;/ref&gt;

===مدھوبالا===
'''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==تڪرار ۽ تنقيد==
چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}&lt;/ref&gt;

ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل  چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي.

اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.&lt;ref name=&quot;tribune.com.pk&quot;&gt;{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}&lt;/ref&gt; ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt; [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)،  جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}&lt;/ref&gt;

==نسلن جي فهرست==
{{col-begin}}
{{col-1-of-4}}&lt;br&gt;


'''[[پکي]]'''
*[[ڪارو تاجدار ٻگھو]]
*[[چڪور]]
*[[ وڏو فليمنگو]]
*[[ سبز مور]]
*[[ انڊيا وارو مور]]
*[[گونگو ھنس]]
*[[ ڳيچي وارو طوطو]]
*[[ جابلو ڪبوتر]]
{{col-2-of-4}}
'''[[مئمل جانور]]'''
*[[ عربي اوريڪس (ھرڻ|عربي اوريڪس)]]
*[[ايشيائي ڪارو رڇ]]
*[[  آفريڪي جھنگلي ھاٿي]]
*[[ بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوھن وارو)
*[[ بينگالي ٽائيگر]]
*[[ ڪارو ھرڻ]]
*[[چٽڪمرو ھرڻ]]
*[[فالو ھرڻ]]
*[[زراف]]
*[[تبتي گڊ]] (چيرو)
*[[سور نما ھرڻ]]
*[[ھندي سيڙھ]]
*[[ھندي گدڙ]] 
*[[شينھن]]
*[[لاما]]
*[[موفلون]] 
*[[نيل ڳئون]]
*[[زيتوني ببون ]]
*[[ميداني زيبرا]]
*[[ڳاڙھو ھرڻ]]
*[[سڪا ھرڻ]]
*[[ھائينا]]
*[[جھنگلي ٻڪرئ]] ( سنڌي آئبيڪس)
{{col-3-of-4}}&lt;br&gt;

'''[[ريھڙيندڙ جاندار]]'''
*[[گھڙيال (واڳون)]]
*[[ ھندي ڪاريھر]]
*[[ھندي واري وارو نانگ]]
*[[مانگر مڇ]]
*[[مشرقي ڪئن وارو نانگ]]
*[[ٽنگن وارو ڪڇون]]
{{col-4-of-4}}
{{col-end}}

==تصويرن جي گيلري==
&lt;gallery&gt;
Image:Karachizoo1.jpg|ڀولو 
Image:Karachizoo.jpg|  ڪارو تاجدار ٻگھو 
Image:Karachizoo2.jpg| تلاء  ۾ واڳون 
Image:Karachizoo3.jpg| زميني ڪميون 
Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[فليمنگو]] پکي 
Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو
Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي.
Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين 
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
*[[List of zoos in Pakistan]]
*[[List of parks and gardens in Pakistan]]
*[[List of parks and gardens in Karachi]]
*[[List of individual elephants]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]]
[[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]]</text>
      <sha1>laffd936wwbu3o8cpfmkvyprzsx3rsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪوموڪس ڍنڍ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11572</id>
    <revision>
      <id>416844</id>
      <parentid>43933</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>416844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2042" sha1="1gh2kxjjpffis4k9m8crfiud0pqtlut" xml:space="preserve">[[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ واقع هڪ [[ڍنڍ]] آهي.

{{Short description|Lake in British Columbia, Canada}}
{{Use Canadian English|date=February 2026}}
{{Infobox lake
| name               = Comox Lake
| image              = Comox Lake (6942517550).jpg
| caption            = 
| pushpin_map        = Vancouver Island
| image_bathymetry   = 
| caption_bathymetry = 
| location           = [[British Columbia]]
| coordinates        = {{coord|49|36|43|N|125|10|32|W|region:CA-BC_type:waterbody|display=inline,title}}
| lake_type          = 
| inflow             = *[[Puntledge River]]
*[[Cruickshank River]]
| outflow            = *[[Puntledge River]]
| catchment          = 
| countries          = Canada
| length             = 
| width              = 
| area               = {{convert|16.2|km2|abbr=on}}
| depth              = 
| max_depth          = 
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|142|m|abbr=on}}
| islands            = 
| settlements        = [[Cumberland, British Columbia|Cumberland]]
}}
'''Comox Lake''' is a glacier fed [[freshwater]] [[lake]] located in mid-[[Vancouver Island]], [[British Columbia]], Canada. It is located northwest of the smaller [[Beaufort Lake]] in the [[Comox Valley]] near [[Cumberland, British Columbia]], and about 8km southwest of [[Courtenay, British Columbia|Courtenay]].  The lake is a reservoir for drinking water and for hydroelectric power.

Comox lake is well known for its surrounding hiking and bike trails.&lt;ref&gt;{{cite web |title=BC Parks |url=https://bcparks.ca/eco_reserve/comoxlk_er/comox_lake_bluffs_map.pdf?v=1607330421300 |website=BC Parks |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amazing Vancouver Island |url=https://amazingvancouverisland.com/2011/08/fishing-hiking-boating-and-more-at-comox-lake-bc/ |website=Amazing Vancouver Island |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>1gh2kxjjpffis4k9m8crfiud0pqtlut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416846</id>
      <parentid>416844</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1700" sha1="5n4dty4mocyb8lu0p8us0rubcjbcdxm" xml:space="preserve">[[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ واقع هڪ [[ڍنڍ]] آهي.

{{Short description|Lake in British Columbia, Canada}}
{{Infobox lake|name=ڪوموڪس ڍنڍ&lt;br&gt;
Comox Lake|image=Comox Lake (6942517550).jpg|caption=|pushpin_map=Vancouver Island|image_bathymetry=|caption_bathymetry=|location=[[برٽش ڪولمبيا]]|coordinates={{coord|49|36|43|N|125|10|32|W|region:CA-BC_type:waterbody|display=inline,title}}|lake_type=|inflow=* پن ٽليج ندي
* ڪروئڪشئنڪ ندي|outflow=*پنٽليج ندي|catchment=|countries={{پرچم|ڪينيڊا}}|length=|width=|area={{convert|16.2|km2|abbr=on}}|depth=|max_depth=|volume=|residence_time=|shore=|elevation={{convert|142|m|abbr=on}}|islands=|settlements=ڪمبرلينڊ}}
'''Comox Lake''' is a glacier fed [[freshwater]] [[lake]] located in mid-[[Vancouver Island]], [[British Columbia]], Canada. It is located northwest of the smaller [[Beaufort Lake]] in the [[Comox Valley]] near [[Cumberland, British Columbia]], and about 8km southwest of [[Courtenay, British Columbia|Courtenay]].  The lake is a reservoir for drinking water and for hydroelectric power.

Comox lake is well known for its surrounding hiking and bike trails.&lt;ref&gt;{{cite web |title=BC Parks |url=https://bcparks.ca/eco_reserve/comoxlk_er/comox_lake_bluffs_map.pdf?v=1607330421300 |website=BC Parks |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Amazing Vancouver Island |url=https://amazingvancouverisland.com/2011/08/fishing-hiking-boating-and-more-at-comox-lake-bc/ |website=Amazing Vancouver Island |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>5n4dty4mocyb8lu0p8us0rubcjbcdxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416850</id>
      <parentid>416846</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2042" sha1="4yy9i8qr3yvpwjiyju13yqmjamwmjp9" xml:space="preserve">[[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ واقع هڪ [[ڍنڍ]] آهي.

{{Short description|Lake in British Columbia, Canada}}
{{Infobox lake|name=ڪوموڪس ڍنڍ&lt;br&gt;
Comox Lake|image=Comox Lake (6942517550).jpg|caption=|pushpin_map=Vancouver Island|image_bathymetry=|caption_bathymetry=|location=[[برٽش ڪولمبيا]]|coordinates={{coord|49|36|43|N|125|10|32|W|region:CA-BC_type:waterbody|display=inline,title}}|lake_type=|inflow=* پن ٽليج ندي
* ڪروئڪشئنڪ ندي|outflow=*پنٽليج ندي|catchment=|countries={{پرچم|ڪينيڊا}}|length=|width=|area={{convert|16.2|km2|abbr=on}}|depth=|max_depth=|volume=|residence_time=|shore=|elevation={{convert|142|m|abbr=on}}|islands=|settlements=ڪمبرلينڊ}}
'''ڪوموڪس ڍنڍ''' (Comox Lake) هڪ [[برفالو|گليشيئر]] سان ڀريل تازي پاڻيءَ جي [[ڍنڍ]] آهي جيڪا [[ڪينيڊا]] جي [[برٽش ڪولمبيا]] جي وينڪوور ٻيٽ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڪمبرلينڊ، برٽش ڪولمبيا جي ويجهو ڪوموڪس وادي ۾ ننڍي بيفورٽ ڍنڍ جي اتر اولهه ۾ ۽ ڪورٽني کان تقريباً 8 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ڍنڍ پيئڻ جي پاڻي ۽ [[پنجاب|هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور]] لاءِ هڪ ذخيرو آهي. 

ڪوموڪس ڍنڍ پنهنجي آس پاس جي جبلن تي ڦرڻ ۽ سائيڪل جي پيچرن لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=BC Parks |url=https://bcparks.ca/eco_reserve/comoxlk_er/comox_lake_bluffs_map.pdf?v=1607330421300 |website=BC Parks |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=Amazing Vancouver Island |url=https://amazingvancouverisland.com/2011/08/fishing-hiking-boating-and-more-at-comox-lake-bc/ |website=Amazing Vancouver Island |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>4yy9i8qr3yvpwjiyju13yqmjamwmjp9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416851</id>
      <parentid>416850</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1946" sha1="slxdy07qgf98jit7wuk7ifg85uudoz0" xml:space="preserve">{{Short description|Lake in British Columbia, Canada}}
{{Infobox lake|name=ڪوموڪس ڍنڍ&lt;br&gt;
Comox Lake|image=Comox Lake (6942517550).jpg|caption=|pushpin_map=Vancouver Island|image_bathymetry=|caption_bathymetry=|location=[[برٽش ڪولمبيا]]|coordinates={{coord|49|36|43|N|125|10|32|W|region:CA-BC_type:waterbody|display=inline,title}}|lake_type=|inflow=* پن ٽليج ندي
* ڪروئڪشئنڪ ندي|outflow=*پنٽليج ندي|catchment=|countries={{پرچم|ڪينيڊا}}|length=|width=|area={{convert|16.2|km2|abbr=on}}|depth=|max_depth=|volume=|residence_time=|shore=|elevation={{convert|142|m|abbr=on}}|islands=|settlements=ڪمبرلينڊ}}
'''ڪوموڪس ڍنڍ''' (Comox Lake) هڪ [[برفالو|گليشيئر]] سان ڀريل تازي پاڻيءَ جي [[ڍنڍ]] آهي جيڪا [[ڪينيڊا]] جي [[برٽش ڪولمبيا]] جي وينڪوور ٻيٽ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڪمبرلينڊ، برٽش ڪولمبيا جي ويجهو ڪوموڪس وادي ۾ ننڍي بيفورٽ ڍنڍ جي اتر اولهه ۾ ۽ ڪورٽني کان تقريباً 8 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ڍنڍ پيئڻ جي پاڻي ۽ [[پنجاب|هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور]] لاءِ هڪ ذخيرو آهي. 

ڪوموڪس ڍنڍ پنهنجي آس پاس جي جبلن تي ڦرڻ ۽ سائيڪل جي پيچرن لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=BC Parks |url=https://bcparks.ca/eco_reserve/comoxlk_er/comox_lake_bluffs_map.pdf?v=1607330421300 |website=BC Parks |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=Amazing Vancouver Island |url=https://amazingvancouverisland.com/2011/08/fishing-hiking-boating-and-more-at-comox-lake-bc/ |website=Amazing Vancouver Island |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>slxdy07qgf98jit7wuk7ifg85uudoz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416853</id>
      <parentid>416851</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>416853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2268" sha1="i77v1ykmmwnl9nd6qw6z5u12rggwubl" xml:space="preserve">{{Short description|Lake in British Columbia, Canada}}
{{Infobox lake|name=ڪوموڪس ڍنڍ&lt;br&gt;
Comox Lake|image=Comox Lake (6942517550).jpg|caption=|pushpin_map=Vancouver Island|image_bathymetry=|caption_bathymetry=|location=[[برٽش ڪولمبيا]]|coordinates={{coord|49|36|43|N|125|10|32|W|region:CA-BC_type:waterbody|display=inline,title}}|lake_type=|inflow=* پن ٽليج ندي
* ڪروئڪشئنڪ ندي|outflow=*پنٽليج ندي|catchment=|countries={{پرچم|ڪينيڊا}}|length=|width=|area={{convert|16.2|km2|abbr=on}}|depth=|max_depth=|volume=|residence_time=|shore=|elevation={{convert|142|m|abbr=on}}|islands=|settlements=ڪمبرلينڊ}}
'''ڪوموڪس ڍنڍ''' (Comox Lake) هڪ [[برفالو|گليشيئر]] سان ڀريل تازي پاڻيءَ جي [[ڍنڍ]] آهي جيڪا [[ڪينيڊا]] جي [[برٽش ڪولمبيا]] جي وينڪوور ٻيٽ جي وچ ۾ واقع آهي. اها ڪمبرلينڊ، برٽش ڪولمبيا جي ويجهو ڪوموڪس وادي ۾ ننڍي بيفورٽ ڍنڍ جي اتر اولهه ۾ ۽ ڪورٽني کان تقريباً 8 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. ڍنڍ پيئڻ جي پاڻي ۽ [[پنجاب|هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور]] لاءِ هڪ ذخيرو آهي. 

ڪوموڪس ڍنڍ پنهنجي آس پاس جي جبلن تي ڦرڻ ۽ سائيڪل جي پيچرن لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=BC Parks |url=https://bcparks.ca/eco_reserve/comoxlk_er/comox_lake_bluffs_map.pdf?v=1607330421300 |website=BC Parks |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |title=Amazing Vancouver Island |url=https://amazingvancouverisland.com/2011/08/fishing-hiking-boating-and-more-at-comox-lake-bc/ |website=Amazing Vancouver Island |access-date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪوموڪس ڍنڍ]]
[[زمرو:ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي جاگرافي]]
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون]]</text>
      <sha1>i77v1ykmmwnl9nd6qw6z5u12rggwubl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هائيڊروميٽر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12296</id>
    <revision>
      <id>417063</id>
      <parentid>289535</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="h5ry9bayznamz2ugb0rt32crc3pjs6i" xml:space="preserve">[[عڪس:Hydrometer.png|thumbnail|هائڊرو ميٽر]]
''هن اوزار کي هائڊرو ميٽر (Hydrometer) چيو وڃي ٿو، جنهن جي مدد سان [[پاڻي]]ءَ ۾ ڪثافت، ملاوٽ يا آلودگيءَ جي خبر پوندي آهي. آرڪمڊيز نالي سائنسدان اهو اوزار ٺاهيو هو. هن جو سادو اصول اهو آهي ته جڏهن ڪا شيءِ پاڻيٺ ۾ ٻڏي وڃي ٿي ته ان جو وزن به گهٽجي وڃي ٿو. پاڻيٺ جيتري گهاٽي هوندي، ٻاهرين شيءِ اوتري گهٽ ٻڏندي، جنهن مان معلوم ٿيندو ته پاڻي ۾ ڪيتري ڪثافت آهي. هائڊرو ميٽر شيشي مان ٺهيل هوندو آهي ۽ ان جي نلڪيءَ تي نمبر لکيل هوندا آهن. اڄڪلهه هتي شهري انتظاميا کير ۾ پاڻي جي ملاوٽ بابت هن اوزار مان اندازو لڳائيندي آهي.''&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A8%20%D9%BE%D9%8A%D9%85%D8%A7&lt;/ref&gt;
{{-}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هائيڊرولاجي]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>h5ry9bayznamz2ugb0rt32crc3pjs6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417064</id>
      <parentid>417063</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:هائيڊرولاجي]]; added [[Category:هائيڊرولوجي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="3r5ljun71myh281ewcvod0xhheb37k3" xml:space="preserve">[[عڪس:Hydrometer.png|thumbnail|هائڊرو ميٽر]]
''هن اوزار کي هائڊرو ميٽر (Hydrometer) چيو وڃي ٿو، جنهن جي مدد سان [[پاڻي]]ءَ ۾ ڪثافت، ملاوٽ يا آلودگيءَ جي خبر پوندي آهي. آرڪمڊيز نالي سائنسدان اهو اوزار ٺاهيو هو. هن جو سادو اصول اهو آهي ته جڏهن ڪا شيءِ پاڻيٺ ۾ ٻڏي وڃي ٿي ته ان جو وزن به گهٽجي وڃي ٿو. پاڻيٺ جيتري گهاٽي هوندي، ٻاهرين شيءِ اوتري گهٽ ٻڏندي، جنهن مان معلوم ٿيندو ته پاڻي ۾ ڪيتري ڪثافت آهي. هائڊرو ميٽر شيشي مان ٺهيل هوندو آهي ۽ ان جي نلڪيءَ تي نمبر لکيل هوندا آهن. اڄڪلهه هتي شهري انتظاميا کير ۾ پاڻي جي ملاوٽ بابت هن اوزار مان اندازو لڳائيندي آهي.''&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A8%20%D9%BE%D9%8A%D9%85%D8%A7&lt;/ref&gt;
{{-}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هائيڊرولوجي]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>3r5ljun71myh281ewcvod0xhheb37k3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417065</id>
      <parentid>417064</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1271" sha1="my6btnk9q0ehkmh7c9o3pxtvxvnahq5" xml:space="preserve">[[عڪس:Hydrometer.png|thumbnail|هائڊرو ميٽر]]
''هن اوزار کي هائڊرو ميٽر (Hydrometer) چيو وڃي ٿو، جنهن جي مدد سان [[پاڻي]]ءَ ۾ ڪثافت، ملاوٽ يا آلودگيءَ جي خبر پوندي آهي. آرڪمڊيز نالي سائنسدان اهو اوزار ٺاهيو هو. هن جو سادو اصول اهو آهي ته جڏهن ڪا شيءِ پاڻيٺ ۾ ٻڏي وڃي ٿي ته ان جو وزن به گهٽجي وڃي ٿو. پاڻيٺ جيتري گهاٽي هوندي، ٻاهرين شيءِ اوتري گهٽ ٻڏندي، جنهن مان معلوم ٿيندو ته پاڻي ۾ ڪيتري ڪثافت آهي. هائڊرو ميٽر شيشي مان ٺهيل هوندو آهي ۽ ان جي نلڪيءَ تي نمبر لکيل هوندا آهن. اڄڪلهه هتي شهري انتظاميا کير ۾ پاڻي جي ملاوٽ بابت هن اوزار مان اندازو لڳائيندي آهي.''&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A8%20%D9%BE%D9%8A%D9%85%D8%A7&lt;/ref&gt;
{{-}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هائيڊروميٽر]]
[[زمرو:هائيڊرولوجي]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>my6btnk9q0ehkmh7c9o3pxtvxvnahq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417067</id>
      <parentid>417065</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[آب پيما]] کي [[هائيڊروميٽر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1271" sha1="my6btnk9q0ehkmh7c9o3pxtvxvnahq5" xml:space="preserve">[[عڪس:Hydrometer.png|thumbnail|هائڊرو ميٽر]]
''هن اوزار کي هائڊرو ميٽر (Hydrometer) چيو وڃي ٿو، جنهن جي مدد سان [[پاڻي]]ءَ ۾ ڪثافت، ملاوٽ يا آلودگيءَ جي خبر پوندي آهي. آرڪمڊيز نالي سائنسدان اهو اوزار ٺاهيو هو. هن جو سادو اصول اهو آهي ته جڏهن ڪا شيءِ پاڻيٺ ۾ ٻڏي وڃي ٿي ته ان جو وزن به گهٽجي وڃي ٿو. پاڻيٺ جيتري گهاٽي هوندي، ٻاهرين شيءِ اوتري گهٽ ٻڏندي، جنهن مان معلوم ٿيندو ته پاڻي ۾ ڪيتري ڪثافت آهي. هائڊرو ميٽر شيشي مان ٺهيل هوندو آهي ۽ ان جي نلڪيءَ تي نمبر لکيل هوندا آهن. اڄڪلهه هتي شهري انتظاميا کير ۾ پاڻي جي ملاوٽ بابت هن اوزار مان اندازو لڳائيندي آهي.''&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A8%20%D9%BE%D9%8A%D9%85%D8%A7&lt;/ref&gt;
{{-}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هائيڊروميٽر]]
[[زمرو:هائيڊرولوجي]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>my6btnk9q0ehkmh7c9o3pxtvxvnahq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آتشي ڪائو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13688</id>
    <revision>
      <id>417076</id>
      <parentid>289536</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:بصري اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1257" sha1="pk6jkuqv14c9lf9yoxpuswk3762kaem" xml:space="preserve">[[عڪس:Magnifying glass icon mgx2.svg|thumbnail|آتشي ڪائو]]
آتشي ڪائو (Magnifying Glass) هن شيشي جي مدد سان ننڍين شين کي وڏو ڪري ڏسي سگهبو آهي. هن شيشي جي مٿاڇري جي ساخت اهڙي قسم جي هوندي آهي، جو روشني ۽ گرميءَ جي لهرن کي گڏ ڪري يا نقش ڪري سگهبو آهي ۽ لهرن کي گڏ ڪري هڪ ٽٻڪي جي صورت ۾ آڻيندو آهي، جو ان ۾ گرمي گڏ ٿي ڪنهن ڪپڙي، ڪاغذ ۽ ڪاٺيءَ کي پڻ ساڙي سگهي ٿي. تنهنڪري ان کي آتشي ڪائو سڏجي ٿو. اهو عمل ان ڪري ٿئي ٿـو ته جڏهن روشني ڪـنهن شيشي يا [[پاڻي|پاڻيءَ]] وغيره مـان نــڪري ٻئي ڪنهن شيءِ ڏانهن وڃي ٿي ته انهن شعاعن جو رخ تبديل ٿي وڃي ٿو. اهڙا شيشا مائڪرو اسڪوپ، ڪئمرائن ۽ عينڪن ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AA%D8%B4%D9%8A%20%DA%AA%D8%A7%D8%A6%D9%88&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:بصريات]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:بصري اوزار]]</text>
      <sha1>pk6jkuqv14c9lf9yoxpuswk3762kaem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417077</id>
      <parentid>417076</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1300" sha1="enc3e039pheds2drk8qscs7quouf7w5" xml:space="preserve">[[عڪس:Magnifying glass icon mgx2.svg|thumbnail|آتشي ڪائو]]
آتشي ڪائو (Magnifying Glass) هن شيشي جي مدد سان ننڍين شين کي وڏو ڪري ڏسي سگهبو آهي. هن شيشي جي مٿاڇري جي ساخت اهڙي قسم جي هوندي آهي، جو روشني ۽ گرميءَ جي لهرن کي گڏ ڪري يا نقش ڪري سگهبو آهي ۽ لهرن کي گڏ ڪري هڪ ٽٻڪي جي صورت ۾ آڻيندو آهي، جو ان ۾ گرمي گڏ ٿي ڪنهن ڪپڙي، ڪاغذ ۽ ڪاٺيءَ کي پڻ ساڙي سگهي ٿي. تنهنڪري ان کي آتشي ڪائو سڏجي ٿو. اهو عمل ان ڪري ٿئي ٿـو ته جڏهن روشني ڪـنهن شيشي يا [[پاڻي|پاڻيءَ]] وغيره مـان نــڪري ٻئي ڪنهن شيءِ ڏانهن وڃي ٿي ته انهن شعاعن جو رخ تبديل ٿي وڃي ٿو. اهڙا شيشا مائڪرو اسڪوپ، ڪئمرائن ۽ عينڪن ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AA%D8%B4%D9%8A%20%DA%AA%D8%A7%D8%A6%D9%88&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميگنيفائنگ گلاس]]
[[زمرو:بصريات]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:بصري اوزار]]</text>
      <sha1>enc3e039pheds2drk8qscs7quouf7w5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:JogiAsad</title>
    <ns>3</ns>
    <id>13891</id>
    <revision>
      <id>416732</id>
      <parentid>386372</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>4190</id>
      </contributor>
      <comment>/* Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! */ نئون ڀاڱو</comment>
      <origin>416732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17557" sha1="cesjiwhb4mptj4ebnjo2hxkioutspmh" xml:space="preserve">{{archives
|style  = font-size:88%; 
|auto   = no
|editbox= no
|collapsed=yes
|prefix = واپرائيندڙ بحث:JogiAsad/آرڪائيو
|title = اَڳُوڻِي ڪچهريءَ جي سانڍيل آرڪائيوز جون تاريخون
|1=&lt;div class=&quot;nowraplinks&quot;&gt;
# [[/آرڪائيو 1| 3 آڪٽوبر 2015  – 31 آڪٽوبر 2019 ]]
# [[/آرڪائيو 2|2 نومبر 2019  – 3 جنوري 2020]]
# [[/آرڪائيو 3|20 جنوري 2020  کان نومبر 2, 2020 تائين]] 
# [[/آرڪائيو 4|7 نومبر 2020‏ - 24 ڊسمبر 2022]]
# [[/آرڪائيو 5|25 ڊسمبر 2022‏ - 26 جنوري 2026]]
&lt;/div&gt;
}}

{{واپرائيندڙ:JogiAsad/هيڊر}} {{Busy}} {{User|JogiAsad}}

{{subst:ClueBot III/JustArchiveThis}}

== Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers &amp; Jury ==

Hello {{PAGENAME}}!,

Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts!

To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have:
* Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]:
* Started promoting the campaign within your community.
* Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified.
* Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community.

=== Internet &amp; Childcare Support ===
Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''.

'''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]'''

Requests submitted after this date will not be entertained.

=== Important Participation Guidelines ===

* Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers).
* If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us.

=== Community Engagement ===

* Keep your community active and motivated throughout the campaign.
* Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally.
* In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''.
Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊

Thank you for your collaboration!

''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.''

Feminism and Folklore International Team.

–[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 05:17, 16 فيبروري 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30083330 --&gt;
:I'll do that, thank you for your guidance on this matter.🙏&amp;#32؛[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  15:58, 16 فيبروري 2026 ( يو.ٽي.سي)

== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge; padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

Dear Organizer,

I hope this message finds you well.

First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.

As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].

Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.

Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. 

Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.

Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.

Warm regards,

[[User:Tiven2240|Tiven2240]]

on behalf of Feminism and Folklore International Team 

&lt;nowiki&gt;#WeTogether&lt;/nowiki&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 11:57, 11 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30391231 --&gt;
:sure I'll do that [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  04:14, 13 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:11, 28 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472482 --&gt;
:@[[واپرائيندڙ:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] thank you for your messages and inviting, I'll do that [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  03:15, 1 مَئي 2026 ( يو.ٽي.سي)

== Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''.

Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages.

Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign.

=== Appreciation Form ===

As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''.

'''Form link''' - 
[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here]

; Deadline
: 22 June 2026

Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process.

=== Thank you ===

We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world.

Congratulations once again on your achievement.

—''Feminism and Folklore International Organizing Team''
&lt;/div&gt;
--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 17:25, 7 جُونِ 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30649454 --&gt;
:thank you, I have done by filling out the form [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  17:26, 17 جُونِ 2026 ( يو.ٽي.سي)

== Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants.

As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign.

'''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions.

'''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please submit your response by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future!

Regards,

'''Feminism and Folklore Team'''

--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 12:05, 18 جُونِ 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704175 --&gt;

== Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects.

As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions.

As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world.

'''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns!

Best regards,

Feminism and Folklore international Team.

--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 14:31, 18 جُونِ 2026 ( يو.ٽي.سي)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704478 --&gt;

== Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! ==
&lt;div style=&quot;background:#f8f9fa; color:#202122; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:4px; padding:20px; margin:10px 0;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Feminism and Folklore organisers,

We are happy to invite you to start preparing for the '''Feminism and Folklore 2027''' edition!

The next Wikimedia Foundation [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant]] application cycle, Cycle 3, starts on '''1 November 2026'''. If you are planning to organise Feminism and Folklore in your country or region in 2027, we encourage you to start working on your project plans, Wikipedia workshops, community activities, local events, and budget ahead of the application period.

In particular, organisers are encouraged to consider activities that support participants in creating and improving Wikipedia articles and other Wikimedia projects related to feminism, women, gender and local cultural heritage. You may also include expenses related to local prizes and other forms of recognition for contributors, where appropriate.

Please review the [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant application process]] and prepare your application for the upcoming cycle.

'''Once you submit your application and it appears on Meta, please share the link to your Rapid Grant application with support{{@}}wikilovesfolklore.org and copy team{{@}}wikilovesfolklore.org.'''

This will allow the Feminism and Folklore team to endorse your application when the Wikimedia Foundation Grants Team reaches out to us for confirmation.

If you have any questions or concerns about the Rapid Grant application process, please contact support{{@}}wikilovesfolklore.org.

Thank you for your continued support and for all the work you do to document and celebrate the knowledge, stories, and contributions of women and gender-diverse communities around the world. We look forward to supporting your applications and working together towards another successful edition!

'''Wiki Loves Folklore International team'''

&lt;/div&gt;
--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 13:54, 3 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=31123349 --&gt;</text>
      <sha1>cesjiwhb4mptj4ebnjo2hxkioutspmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبيدالله سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22586</id>
    <revision>
      <id>416976</id>
      <parentid>360320</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44505" sha1="4moey6p1c9fvy02cejof42szvwe3w2s" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name              = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name       = مولانا عبید اللہ سندھی
| image             = Molana Sindhi.jpg
| caption           = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix  = مولانا، امام انقلاب
| birth_name        = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date        = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place       = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date        = 21/22 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place       = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place     = دين پور
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence     = [[حنفي]]
| creed             = [[ماتريدي]]
| movement          = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation        = اسلامي عالم، سياسي مفڪر، آزاديءَ جو ڪارڪن، مفسر
| known_for         = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح
| teacher           = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]، [[رشيد احمد گنگوهي]]
| influences        = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} ('''10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 يا 22 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه''') هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي نظريه دان هو. هو [[پنجاب]] جي هڪ [[سک مت|سک]] خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ اسلام قبول ڪيائين ۽ پوءِ [[سنڌ]] جي ديني ۽ صوفيانه ماحول سان ايترو گهرو تعلق پيدا ڪيائين جو پنهنجي نالي سان مستقل طور '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امام%20انقلاب%20مولانا%20عبيدالله%20سنڌي
 |عنوان=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ ۾ [[سنڌ]]، [[ديوبند]]، [[دهلي]]، [[افغانستان]]، [[روس]]، [[ترڪي]] ۽ [[حجاز]] جا دور شامل آهن. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف بين الاقوامي سطح تي هلندڙ هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ 1915ع ۾ ڪابل ۾ قائم ڪيل '''هندستان جي عبوري حڪومت''' ۾ اهم عهديدار رهيو.&lt;ref name=&quot;Springer&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري=Zaman
 |پهريون=Maheen
 |باب='Ubaid Allah Sindhi
 |عنوان=Islam, Judaism, and Zoroastrianism
 |ناشر=Springer
 |سال=2018
 |صفحا=701–703
 |doi=10.1007/978-94-024-1267-3_884
 |isbn=978-94-024-1267-3
}}&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ جو هڪ ٻيو نمايان پاسو [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر جي جديد تشريح هو. هن قرآن، سماجي انصاف، سياسي آزادي، اقتصادي برابري ۽ هندستان جي مستقبل بابت پنهنجي فڪري نظام کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=K. H. Ansari
 |عنوان=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist
 |رسالو=Modern Asian Studies
 |جلد=20
 |شمارو=3
 |سال=1986
 |صفحا=509–537
 |ناشر=Cambridge University Press
}}&lt;/ref&gt;

== نالو، خاندان ۽ پيدائش ==
مولانا عبيدالله سنڌي '''10 مارچ 1872ع''' تي، سندس سوانحي روايت موجب '''12 محرم 1289هه''' تي، سيالڪوٽ ضلعي جي ڳوٺ '''چيانوالي''' ۾ هڪ پنجابي سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' (Buta Singh) هو ۽ خاندان جو تعلق '''اپال کتري''' برادريءَ سان ٻڌايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |آخري1=Shah
 |پهريون1=Jamal
 |آخري2=Haidar
 |پهريون2=Ali
 |آخري3=Rahman
 |پهريون3=Faiz
 |عنوان=An Analysis of the Work of Mulana Ubaid Ullah Sindhi
 |رسالو=Journal of Global Peace and Security Studies
 |جلد=3
 |شمارو=1
 |سال=2022
 |url=https://www.pakistanreview.com/index.php/JGPSS/article/view/87
}}&lt;/ref&gt;

سندس والد جو نالو '''رام سنگهه'''، ڏاڏي جو نالو '''چسپت راءِ''' ۽ پڙڏاڏي جو نالو '''گلاب راءِ''' هو. علي نواز وفائيءَ جي سوانحي بيان موجب گلاب راءِ سک حڪومت جي دور ۾ پنهنجي ڳوٺ جو مختيارڪار هو. خاندان جو روايتي پيشو سونارڪو هو، جڏهن تہ خاندان جا ڪجهه فرد سرڪاري ملازمت ۽ واپار سان به وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس ڄمڻ کان لڳ ڀڳ چار مهينا اڳ والد وفات ڪري ويو. جڏهن هو ٻن سالن جو ٿيو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ سندس ماءُ کيس ۽ ٻين ٻارن کي پاڻ سان گڏ پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي. سندس ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم جو اهم حصو [[ڄام پور]]، ديرو غازي خان واري علائقي ۾ گذريو، جتي سندس مامو سرڪاري ملازم هو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ==
تقريباً 1878ع/1295هه ۾ عبيدالله ڄام پور جي هڪ اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم شروع ڪئي. اسڪولي دور ۾ ئي سندس مذهبي فڪر ۾ تبديلي اچڻ شروع ٿي. علي نواز وفائيءَ موجب 1884ع/1301–1302هه ڌاري هن پنهنجي هڪ هم جماعت وٽ '''تحفة الهند''' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو '''تقوية الايمان''' ڏٺو ۽ انهن ڪتابن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس اسلام ڏانهن لاڙي کي مطالعي ۽ فڪري جستجو سان ڳنڍيو ويو آهي. درانيءَ موجب ننڍي عمر کان سندس طبيعت ۾ مذهبي سوالن ۽ حق جي تلاش جو رجحان موجود هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== اسلام قبول ڪرڻ ==
1887ع/1304–1305هه ۾، جڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي، بوٽا سنگهه پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن پنهنجو نالو '''عبيدالله''' اختيار ڪيو. سوانحي روايت موجب اهو نالو هن ''تحفة الهند'' جي مصنف مولانا عبيدالله جي نسبت سان پسند ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سنڌ پهچڻ کان پوءِ هو [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ مشهور صوفي عالم '''حافظ محمد صديق ڀرچونڊي''' جي صحبت ۾ رهيو ۽ سندن هٿ تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ روحاني تربيت حاصل ڪرڻ جو ذڪر سنڌي سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

حافظ محمد صديق سان سندس تعلق رڳو رسمي استاد ۽ شاگرد وارو نہ رهيو، پر عبيدالله سنڌي پنهنجي بعد واري زندگيءَ ۾ کيس پنهنجي ديني زندگيءَ جي بنيادي شخصيتن مان سمجهندو هو. وفائيءَ موجب حافظ محمد صديق هڪ مجلس ۾ عبيدالله بابت چيو تہ هن الله جي خاطر پنهنجا مائٽ ۽ اڳوڻو مذهب ڇڏيو آهي، تنهنڪري هاڻي سندس ديني سرپرستي سندن ذميواري آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ تعلق عبيدالله جي سنڌ سان وابستگيءَ تي گهرو اثر وڌو. هن بعد ۾ پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪئي، جيڪا سندس مستقل سڃاڻپ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو. اتي هن حديث، تفسير، فقه، منطق ۽ ٻين روايتي اسلامي علمن جو مطالعو ڪيو. سندس اهم استادن ۾ [[محمود حسن ديوبندي]]، [[رشيد احمد گنگوهي]] ۽ ٻين ديوبندي عالمن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;/&gt;

مختلف سوانحي ذريعن موجب هن [[نذير حسين دهلوي]] وٽ حديث ۽ احمد حسن ڪانپوري وٽ منطق ۽ فلسفي جا سبق پڻ ورتا.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;/&gt;

1891ع/1308–1309هه ڌاري سندس ديوبند واري باقاعده تعليمي دور جي پڄاڻي ٿي. ديوبند ۾ خاص طور شيخ الهند محمود حسن سان پيدا ٿيل تعلق سندس ايندڙ سياسي ۽ علمي زندگيءَ لاءِ فيصلائتو ثابت ٿيو.

== امروٽ ۾ قيام ۽ تاج محمود امروٽي ==
ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ سان ڳنڍجي ويو. شوال 1308هه، جيڪو لڳ ڀڳ مئي 1891ع سان ٺهڪي اچي ٿو، ۾ هو '''مولانا تاج محمود امروٽي''' وٽ [[امروٽ شريف]] پهتو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

تاج محمود امروٽيءَ کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهيو ۽ سندس مطالعي لاءِ ڪتابن جو هڪ وڏو ذخيرو فراهم ڪيو. عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ 1315هه/1897–1898ع تائين اتي مطالعي ۽ علمي سرگرمين ۾ مصروف رهيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. سوانحي بيان موجب تاج محمود امروٽيءَ سندس نڪاح سکر جي اسلاميه اسڪول سان وابسته مولوي محمد عظيم خان يوسف زئي جي نياڻيءَ سان ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس والده به هڪ عرصي لاءِ ساڻس اچي رهي. وفائيءَ جي بيان موجب سندس ماءُ پنهنجي سک مذهب تي قائم رهي، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي سندس مذهبي آزاديءَ جو احترام ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي جو علمي ماحول ==
عبيدالله سنڌيءَ جي فڪري تربيت ۾ '''پير جهنڊي''' جي راشدي عالمن جو پڻ اهم حصو هو. اتي موجود علمي ڪتبخاني مان هن خاص طور حديث، فقه ۽ اسلامي تاريخ بابت فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

هن '''پير رشيدالدين شاهه راشدي''' جي صحبت مان پڻ فائدو ورتو ۽ کانئس اسماءِ حسنىٰ جي ذڪر جي تعليم حاصل ڪرڻ جو ذڪر سندس سنڌي سوانح ۾ اچي ٿو. ساڳئي علمي ماحول ۾ سندس '''پير رشدالله شاهه راشدي''' ۽ '''قاضي فتح محمد نظاماڻي''' جهڙن عالمن سان به علمي رابطا رهيا.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي پنهنجي فڪري بيانن موجب اسلامي فڪر جي سلسلي ۾ هو [[محمد قاسم نانوتوي]] کان وٺي [[شاهه ولي الله دهلوي]] تائين ڪيترن عالمن کي پنهنجي علمي روايت جو حصو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== شادي ۽ گهريلو زندگي ==
عبيدالله سنڌيءَ جي شادي سنڌ ۾ سندس قيام دوران ٿي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ سنڌي سوانحي مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سندس ذاتي زندگي پڻ سنڌ جي ديني خاندانن ۽ علمي ماحول سان ڳنڍجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جو وڏو حصو سياسي سفرن، جلاوطني ۽ علمي سرگرمين ۾ گذريو؛ تنهن هوندي بہ سندس خاندان سنڌ ۽ بعد ۾ دين پور سان وابسته رهيو. زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ پڻ هو پنهنجي ڌيءَ وٽ دين پور ويو، جتي سندس وفات ٿي.

== ديني ۽ صوفيانه تربيت ==
عبيدالله سنڌيءَ جي شخصيت کي رڳو سياسي انقلابي طور سمجهڻ سندس زندگيءَ جو هڪ اهم پاسو نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس ابتدائي فڪري تربيت سنڌ جي صوفي ۽ ديني ماحول ۾ ٿي. حافظ محمد صديق ڀرچونڊيءَ وٽ سندس روحاني تعلق، تاج محمود امروٽيءَ وٽ قيام ۽ راشدي عالمن سان صحبت سندس فڪري تشڪيل جا اهم مرحلا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سنڌ ۾ هن قادري ۽ راشدي روحاني روايتن سان تعلق پيدا ڪيو. بعد واري دور ۾، جيتوڻيڪ سندس شهرت سياسي ۽ قرآني مفڪر طور وڌيڪ ٿي، پر سندس مذهبي فڪر ۾ تزڪيه، اخلاق ۽ صوفيانه تربيت جا اثر برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ تعليمي سرگرميون ==
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ عبيدالله سنڌي سنڌ اندر ديني تعليم ۽ تنظيم سازيءَ ۾ سرگرم رهيو. 1909ع/1327هه کان پوءِ شيخ الهند جي سڏ تي ديوبند سان ٻيهر وابسته ٿيڻ کان اڳ ۽ پوءِ به سنڌ سندس سرگرمين جو اهم مرڪز رهي.

سنڌي سوانحي ذريعن موجب 1910ع/1328هه ڌاري هن '''پير جهنڊي''' ۾ هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو، جنهن ۾ هو ناظم، نگران ۽ استاد طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

ان دور ۾ سندس مقصد روايتي ديني تعليم کي جديد سياسي ۽ سماجي شعور سان ڳنڍڻ هو. سندس بعد واري فڪر ۾ هي رجحان وڌيڪ واضح ٿيو، جڏهن هن اسلامي تعليم کي سماجي تبديليءَ ۽ نوآبادياتي اقتدار خلاف سياسي جدوجهد سان جوڙيو.

== جمعيت الانصار ۽ ديوبند ڏانهن واپسي ==
1909ع/1327هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي دعوت تي عبيدالله سنڌي ٻيهر ديوبند ويو. اتي هو '''جمعيت الانصار''' جي سرگرمين سان وابسته ٿيو. هن تنظيم جو مقصد ديوبند جي فارغ التحصيل عالمن ۽ شاگردن ۾ تنظيمي رابطا پيدا ڪرڻ ۽ مسلمانن ۾ سياسي ۽ تعليمي شعور وڌائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سندس وڌندڙ سياسي سرگرمين ۽ برطانوي راڄ خلاف خيالن سبب ديوبند جي ڪجهه حلقن ۾ اختلاف پيدا ٿيو. شيخ الهند جي صلاح سان هن پوءِ پنهنجي سرگرمين جو مرڪز دهلي منتقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== دهلي ۽ نظارة المعارف القرآنيه ==
دهليءَ ۾ عبيدالله سنڌيءَ جا رابطا [[حڪيم اجمل خان]]، [[مختار احمد انصاري]] ۽ ٻين قومي اڳواڻن سان وڌيا. اتي هن قرآن جي تعليم ۽ جديد تعليم يافته مسلمانن تائين اسلامي فڪر پهچائڻ لاءِ '''نظارة المعارف القرآنيه''' نالي اداري جي قيام ۽ سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;/&gt;

هن اداري ذريعي عبيدالله سنڌي اهڙن نوجوانن کي قرآن جي تعليم ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن مان تعليم حاصل ڪري رهيا هئا. سندس خيال ۾ ديني علم کي زماني جي سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان الڳ نہ رکڻ گهرجي.

== سياسي فڪر ڏانهن وڌندڙ لاڙو ==
ويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي جي آخر تائين عبيدالله سنڌيءَ جي سرگرمين ۾ سياسي رخ وڌيڪ نمايان ٿي چڪو هو. شيخ الهند محمود حسن جي اثر هيٺ هو برطانوي راڄ کي هندستان جي سياسي آزاديءَ جي بنيادي رڪاوٽ سمجهڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1914ع/1332هه ۾ [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ سان برطانوي سلطنت خلاف بين الاقوامي حالتن مان فائدو وٺي هندستان جي آزادي حاصل ڪرڻ بابت ديوبندي انقلابي حلقن جون رٿائون وڌيڪ سرگرم ٿيون. عبيدالله سنڌي انهن منصوبن جي اهم ڪارڪنن مان بڻيو.

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي سندس زندگيءَ جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن هو ڳجهي نموني هندستان ڇڏي [[افغانستان]] ڏانهن روانو ٿيو. اتان کان سندس جدوجهد سنڌ ۽ هندستان جي مقامي علمي ماحول مان نڪري هڪ بين الاقوامي سامراج مخالف تحريڪ جو حصو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ڪابل، آزاديءَ جي تحريڪ ۽ عبوري حڪومت ==
[[فائل:Molana Sindhi.jpg|thumb|ساڄو|مولانا عبيدالله سنڌي]]

[[پهرين عالمي جنگ]] دوران مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي زندگيءَ جو اهم مرحلو شروع ٿيو. [[محمود حسن ديوبندي|شيخ الهند مولانا محمود حسن]] جي هدايت تي هو 1915ع/1333هه ۾ [[ڪابل]] روانو ٿيو، جتي سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽ بين الاقوامي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ubeydullah-es-sindi
 |عنوان=UBEYDULLAH es-SİNDÎ
 |ليکڪ=Abdulhamit Birışık
 |ويب سائيٽ=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |ناشر=Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi
 |ٻولي=tr
 |سال=2012
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪابل ۾ سندس رهائش لڳ ڀڳ ست سال جاري رهي. ان عرصي ۾ هن هندستاني انقلابي حلقن، افغان حڪمرانن ۽ برطانوي راڄ جي مخالف بين الاقوامي ڌرين سان رابطا قائم ڪيا. جديد علمي تحقيق ۾ سندس ڪابل واري سرگرميءَ کي رڳو مذهبي تحريڪ نہ، پر پهرين عالمي جنگ جي وسيع تر بين الاقوامي ۽ سامراج مخالف سياست جو حصو پڻ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=K. H. Ansari
 |عنوان=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist
 |رسالو=Modern Asian Studies
 |جلد=20
 |شمارو=3
 |سال=1986
 |صفحا=509–537
 |ناشر=Cambridge University Press
}}&lt;/ref&gt;

=== هندستان جي عبوري حڪومت ===
1 ڊسمبر 1915ع/تقريباً 23 محرم 1334هه تي ڪابل ۾ '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم مقرر ٿيو، جڏهن تہ مولانا عبيدالله سنڌيءَ کي هندستاني معاملن جي وزارت سان لاڳاپيل اهم ذميواري ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ هڪ آزاد هندستاني حڪومت لاءِ سياسي بنياد تيار ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت، روس ۽ ٻين ملڪن کان سفارتي مدد حاصل ڪرڻ هو. 1919ع ۾، جڏهن راجا مهندر پرتاپ افغانستان کان ٻاهر هو، عبيدالله سنڌيءَ حڪومت جي قيادت جون ذميواريون پڻ سنڀاليون.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== ريشمي رومال تحريڪ ==
{{مکيه|ريشمي رومال تحريڪ}}

مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو نالو '''ريشمي رومال تحريڪ''' سان به ويجهي طرح ڳنڍيل آهي. اها تحريڪ پهرين عالمي جنگ دوران شيخ الهند محمود حسن ۽ سندس ساٿين جي انقلابي رٿائن جو حصو هئي، جنهن تحت افغانستان ۽ ٻين ملڪن جي مدد سان برطانوي هندستان ۾ سياسي ۽ هٿياربند مزاحمت لاءِ بنياد ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1916ع/1334هه ۾ ڪابل مان شيخ الهند ڏانهن موڪليل ڳجهن پيغامن مان ڪجهه ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا هئا. اهي خط برطانوي اختيارين جي هٿ اچڻ کان پوءِ سڄي رٿا کي نوآبادياتي سرڪاري دستاويزن ۾ ''Silk Letters Conspiracy'' جي نالي سان سڏيو ويو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي جدوجهد ۽ ان سان لاڳاپيل تحريڪن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== روس جو سفر ==
افغانستان ۾ سياسي حالتون بدلجڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي نومبر 1922ع/ربيع الاول–ربيع الثاني 1341هه ڌاري [[سوويت روس]] ويو. معتبر سوانحي تحقيق موجب هو ماسڪو ۾ لڳ ڀڳ اٺ مهينا رهيو ۽ اتي بالشويڪ انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ معاشي نظام جو ويجهڙائيءَ سان مطالعو ڪيائين.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

روس ۾ سندس رهائش سندس سياسي فڪر جي ارتقا ۾ اهم ثابت ٿي. هن معاشي برابري، زمين، مزدور ۽ دولت جي ورڇ بابت سوشلسٽ نظرين جو مطالعو ڪيو، پر سوويت طرز جي لاديني ڪميونزم کي مڪمل طور قبول نہ ڪيو. سندس بعد واري فڪر ۾ معاشي انصاف جا ڪي اشتراڪي عنصر شاهه ولي الله جي اسلامي سماجي فلسفي سان گڏ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnSocialism&quot;&gt;{{حوالو خبر
 |عنوان=Of socialism and Islam
 |url=https://www.dawn.com/news/642407
 |اخبار=Dawn
 |تاريخ=8 جولاءِ 2011
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه مشهور روايتن ۾ سندس [[ولاديمير لينن]] سان ملاقات جو ذڪر ڪيو ويندو آهي، پر معتبر سوانحي تحقيق هن ملاقات کي يقيني طور ثابت نٿي ڪري. تنهنڪري ان دعويٰ کي قطعي تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي.

== ترڪيءَ ۾ سياسي سرگرمي ==
آگسٽ 1923ع/1342هه ۾ روسي ۽ ترڪ اختيارين جي سهڪار سان مولانا عبيدالله سنڌي [[انقره]] پهتو. ترڪيءَ ۾ هن [[عصمت انونو|عصمت پاشا]] سان ملاقات ڪئي ۽ پوءِ [[استنبول]] ۾ هندين جي تڪيي ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

استنبول ۾ رهندي هن هندستان جي مستقبل لاءِ هڪ وفاقي سياسي خاڪو تيار ڪيو، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''The Constitution of the Federated Republics of India'' چيو ويو. هي پروگرام 1924ع/1342–1343هه ۾ اردوءَ ۾ ڇپيو. ان ۾ هندستان جي مختلف قومي ۽ علائقائي وحدتن کي وفاقي ڍانچي اندر منظم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

سندس سياسي سوچ جو هي پاسو ان لحاظ کان اهم آهي تہ هو هندستان کي هڪ مرڪزي يڪسان رياست بدران مختلف تاريخي، لساني ۽ علائقائي قوميتن تي ٻڌل وفاق طور ڏسڻ لڳو هو.

== حجاز ۽ مڪه وارو دور ==
جون 1926ع/ذوالحج 1344هه ڌاري ترڪي ڇڏڻ کان پوءِ هو اٽلي ۽ سوئٽزرلينڊ مان ٿيندو [[مڪو|مڪي]] پهتو. مڪي ۾ سندس قيام لڳ ڀڳ تيرهن سال جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

هن دور ۾ سندس سرگرمين جو مرڪز سياسي تنظيم سازيءَ کان وڌيڪ تدريس، قرآن فهم ۽ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر جو مطالعو رهيو. هو حديث، اصول فقه، تفسير ۽ هندستان جي تاريخ بابت درس ڏيندو هو ۽ خاص طور شاهه ولي الله جي ''حجة الله البالغة'' کي اهميت ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پڻ سندس فڪر ۾ قرآن، شاهه ولي الله جي تعليمات ۽ جديد سماجي مسئلن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍڻ نمايان خصوصيت هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي علمي سڃاڻپ جو سڀ کان نمايان پاسو [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر جي جديد تشريح آهي. هن شاهه ولي الله جي سياسي، معاشي ۽ سماجي نظرين کي صرف ارڙهين صديءَ جي تاريخي ماحول تائين محدود نہ رکيو، پر انهن کي جديد هندستان جي سماجي ۽ سياسي مسئلن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

سندس فڪر تي شاهه ولي الله کان سواءِ شيخ الهند محمود حسن جو گهرو اثر هو. جديد تحقيق ۾ عبيدالله سنڌيءَ کي هندستاني اسلامي سياسي فڪر جي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو ويو آهي، جن مذهبي فڪر، سامراج مخالف قومپرستي ۽ معاشي انصاف کي هڪ گڏيل فڪري نظام ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Afzal&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=M. Rafique Afzal
 |عنوان=A Glimpse on the Life and Thought of Maulana Ubaidullah Sindhi
 |رسالو=Journal of the Research Society of Pakistan
 |جلد=12
 |سال=1975
 |صفحا=1–14
}}&lt;/ref&gt;

== قرآن بابت فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ وٽ قرآن جو مطالعو سندس علمي نظام جو بنيادي مرڪز هو. هن قرآن کي رڳو انفرادي عبادتن ۽ فقهي حڪمن جو سرچشمو نہ، پر انساني سماج، اخلاق، معيشت ۽ سياسي تنظيم بابت رهنمائي ڪندڙ ڪتاب طور پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

مڪي ۾ 26 جولاءِ 1937ع/تقريباً 17 جمادي الاول 1356هه کان 13 جنوري 1938ع/تقريباً 11 ذوالقعد 1356هه تائين سندس قرآن جا درس [[موسيٰ جار الله]] جي درخواست تي قلمبند ڪيا ويا. اهي درس پوءِ '''الهام الرحمن في تفسير القرآن على اصول الإمام شاه ولي الله الدهلوي''' جي نالي سان مرتب ٿيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي قرآني فڪر ۽ شاهه ولي الله جي تفسير جي تقابلي مطالعي تي بعد ۾ علمي تحقيق پڻ ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Baljon&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=J. M. S. Baljon
 |عنوان=A Comparison between the Qur'anic Views of 'Ubayd Allah Sindhi and Shah Wali Allah
 |رسالو=Islamic Studies
 |جلد=16
 |سال=1977
 |صفحا=179–188
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ معاشي فڪر ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي فڪر ۾ وقت سان تبديلي آئي. شروعاتي دور ۾ سندس سوچ ۾ پان اسلاميت نمايان هئي، پر افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز جي ڊگهي تجربي کان پوءِ هن علائقائي قوميتن ۽ وفاقي نظام کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن هندستان لاءِ اهڙي وفاقي ڍانچي جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ مختلف لساني، ثقافتي ۽ جاگرافيائي وحدتن کي سياسي خودمختياري حاصل هجي. TDV اسلامي انسائيڪلوپيڊيا موجب هو هندستان کي مذهبي بنياد تي الڳ رياستن ۾ ورهائڻ بدران وفاقي سياسي بندوبست جو حامي هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

معاشي فڪر ۾ هو جاگيرداري، دولت جي شديد مرڪزيت ۽ پورهيتن جي استحصال جو مخالف هو. سندس تجويزن ۾ زمين تي سماجي حق، ڪارخانن جي انتظام ۾ مزدورن جي شموليت، ڪوآپريٽو معاشي ادارا ۽ ضرورت کان وڌيڪ دولت تي سماجي ضابطو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

ان ڪري جديد تحقيق ۾ سندس فڪر کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسلامي سوشلزم''' جي شروعاتي ڏکڻ ايشيائي صورتن سان ڳنڍيو ويو آهي؛ تنهن هوندي بہ سندس فڪر کي مارڪسي يا سوويت ڪميونزم سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;DawnSocialism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان ۽ سنڌ ڏانهن واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ مولانا عبيدالله سنڌي 1939ع/1358هه ۾ هندستان واپس آيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هو '''7 جون 1939ع''' تي سامونڊي جهاز ''المدينه'' ذريعي ڪراچي پهتو، جتي سنڌ جي ان وقت جي وزيراعظم [[الله بخش سومرو]] سندس آجيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امام%20انقلاب%20مولانا%20عبيدالله%20سنڌي
 |عنوان=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

1939ع ۾ هو ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ پڻ رهيو، جتي هن '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي اڀياس جو مرڪز شروع ڪيو ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تدريس ڪئي. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ پڻ هن واقعي جي تصديق ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jamia&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |عنوان=History
 |ويب سائيٽ=Jamia Millia Islamia
 |ناشر=Jamia Millia Islamia
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري رڪارڊ موجب عبيدالله سنڌي اداري جي گورننگ باڊيءَ جو تاحيات رڪن پڻ رهيو ۽ يونيورسٽيءَ ۾ هڪ شاگردن جي هاسٽل سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jamia2025&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://jmi.ac.in/upload/publication/pr5_English_2025November24.pdf
 |عنوان=Office of the Chief Public Relations
 |ويب سائيٽ=Jamia Millia Islamia
 |سال=2025
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ سان تعلق ==
جيتوڻيڪ عبيدالله سنڌي پنجاب ۾ ڄائو هو، پر سندس ديني ۽ فڪري شخصيت جي تعمير ۾ سنڌ جو بنيادي ڪردار رهيو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ ڀرچونڊي شريف ۾ حافظ محمد صديق جي صحبت، امروٽ ۾ تاج محمود امروٽيءَ سان تعلق ۽ پير جهنڊي جي علمي ماحول سان وابستگي سندس زندگيءَ جا اهم مرحلا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هن پاڻ لاءِ '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪئي ۽ پنهنجي فڪري ۽ تعليمي سرگرمين ۾ سنڌ سان ان نسبت کي برقرار رکيو. سنڌ جي ديني ۽ علمي تاريخ بابت ماخذن ۾ کيس اهڙي عالم طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جي علمي تربيت ۾ سنڌ جي خانقاهن، مدرسن ۽ عالمن جو نمايان حصو هو.&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/534/read
 |عنوان=علمي خزانو
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ عبيدالله سنڌي ==
محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ مولانا عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ جي مذهبي، علمي ۽ صوفيانه ماحول سان ڳنڍيل شخصيت طور بحث هيٺ آندو آهي. ڪتاب ۾ سندس ننڍپڻ، اسلام قبول ڪرڻ، سنڌ جي صوفي عالمن سان تعلق، علمي تربيت ۽ سندس فڪري زندگيءَ جو خاڪو پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

دراني خاص طور سندس حافظ محمد صديق ڀرچونڊي، تاج محمود امروٽي ۽ ٻين سنڌي عالمن سان لاڳاپن کي سندس شخصيت جي تشڪيل لاءِ اهم ڄاڻائي ٿو. ڪتاب ۾ سندس علمي گفتگو، ملفوظات ۽ اردوءَ سان تعلق کي بہ سنڌ ۾ اردو ديني ادب جي ارتقا جي پسمنظر ۾ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ علمي ڪم ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون ڪيتريون لکڻيون سندس پنهنجي تحرير آهن، جڏهن تہ سندس ڪيترائي درس، تقريرون ۽ ملفوظات شاگردن ۽ مرتب ڪندڙن قلمبند ڪري پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ڪيا. اهم ڪتابن ۽ مرتب ٿيل مواد ۾ هي شامل آهن:&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#3b668c;color:white;&quot; | '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون اهم تصنيفون ۽ مرتب ٿيل آثار'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | وضاحت
|-
| ''ذاتي ڊائري''
| سوانح
| پنهنجي زندگيءَ بابت مختصر خودنوشت؛ سندس متعلق رائج غلط روايتن جي وضاحت لاءِ لکيل
|-
| ''التمهيد لتعريف أئمة التجديد''
| اسلامي فڪر
| سندس بنيادي علمي تصنيفن مان هڪ
|-
| ''شاهه ولي الله اور ان کي سياسي تحريڪ''
| سياسي فڪر
| شاهه ولي الله جي سياسي فڪر جي تشريح
|-
| ''شاهه ولي الله اور ان ڪا فلسفه''
| فلسفو
| ولي اللهي فڪر ۽ فلسفي تي بحث
|-
| ''الهام الرحمن''
| تفسير قرآن
| مڪي ۾ ڏنل قرآني درس
|-
| ''المقام المحمود''
| تفسير
| قرآن جي عم پاري جي اردو تفسير
|-
| ''قرآني شعور انقلاب''
| قرآن ۽ سماج
| قرآني فڪر جي انقلابي ۽ سماجي تشريح
|-
| ''ڪابل مين سات سال''
| تاريخ / يادگيريون
| آڪٽوبر 1915ع کان 1922ع تائين ڪابل واري دور جو احوال
|-
| ''افادات و ملفوظات''
| ملفوظات
| مختلف موضوعن بابت سندس خيالن جو مرتب مجموعو
|}

هن شاهه ولي الله جي ''حجة الله البالغة'' ۽ ''الخير الكثير'' جا اردو ترجما پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== وفات ==
مولانا عبيدالله سنڌي پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور، بهاولپور رياست ويو، جتي بيمار ٿيڻ کان پوءِ وفات ڪيائين. وفات جي تاريخ بابت ماخذن ۾ هڪ ڏينهن جو اختلاف موجود آهي: ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' '''21 آگسٽ 1944ع''' لکي ٿي، جڏهن تہ TDV اسلامي انسائيڪلوپيڊيا ۽ سندس ڇپيل مختصر خودنوشت واري مواد ۾ '''22 آگسٽ 1944ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |عنوان=A Brief Autobiography of Maulana Ubaidullah Sindhi
 |ليکڪ=Ubaidullah Sindhi
 |مترجم=S. A. Soomro
 |رسالو=Al-Hikma
 |شمارو=2
 |سال=1965–1966
 |ناشر=Shah Waliullah Academy
 |جڳهه=Hyderabad
 |ٻولي=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري وڪيپيڊيا جي متن ۾ اختلاف کي لڪائڻ بدران ٻنهي تاريخن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== ورثو ۽ اهميت ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي شخصيت ديني عالم، قرآني مفڪر، آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪن ۽ سياسي نظريه دان جي حيثيت سان مختلف علمي شعبن ۾ اڀياس هيٺ رهي آهي. سندس زندگيءَ ۽ فڪر تي ''Modern Asian Studies''، ''Islamic Studies'' ۽ ''Journal of the Research Society of Pakistan'' سميت ڪيترن علمي رسالن ۾ تحقيق شايع ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baljon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Afzal&quot;/&gt;

پاڪستان جي اعليٰ تعليمي نصاب ۾ پڻ سندس سياسي فڪر کي اهميت ڏني وئي آهي؛ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي سياسي سائنس جي نصاب ۾ کيس جديد مسلم سياسي مفڪرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2007-2008/Political%20Science-2008.pdf
 |عنوان=Curriculum of Political Science
 |ناشر=Higher Education Commission Pakistan
 |سال=2008
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين سنڌي علمي ادارن ۾ پڻ سندس فڪر ۽ آزاديءَ جي جدوجهد کي ياد ڪيو ويندو رهيو آهي. 2008ع ۾ سندس ورسيءَ تي سنڌي ادبي بورڊ ڄامشوري ۾ منعقد ٿيل تقريب ۾ کيس آزاديءَ جي تحريڪ جي عالم ۽ ڪارڪن طور خراج پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnMemorial&quot;&gt;{{حوالو خبر
 |عنوان=Maulana Ubaidullah Sindhi remembered
 |url=https://www.dawn.com/news/317843
 |اخبار=Dawn
 |تاريخ=23 آگسٽ 2008
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== زندگيءَ جو زماني وار خاڪو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d;color:white;&quot; | '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | عيسوي سال / تاريخ
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | هجري سال / مهينو
! style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش{{efn|TDV اسلامي انسائيڪلوپيڊيا 22 مارچ 1872ع ڏئي ٿي، جڏهن تہ سندس خودنوشت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا 10 مارچ 1872ع/12 محرم 1289هه ڏين ٿا.}}
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪيو ۽ سنڌ آيو
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1909ع
| 1327هه
| ديوبند ۽ جمعيت الانصار سان وابستگي
|-
| 1913ع
| 1331هه
| دهليءَ ۾ نظارة المعارف القرآنيه سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| ڪابل روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| تقريباً 23 محرم 1334هه
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| نومبر 1922ع
| ربيع الاول–ربيع الثاني 1341هه
| روس روانگي
|-
| آگسٽ 1923ع
| 1342هه
| ترڪي پهتو
|-
| 1924ع
| 1342–1343هه
| وفاقي هندستان بابت سياسي پروگرام شايع ڪيو
|-
| جون 1926ع
| ذوالحج 1344هه
| ترڪي ڇڏي حجاز ڏانهن روانو
|-
| 1927ع–1939ع
| 1345–1358هه
| مڪي ۾ تدريس ۽ شاهه ولي الله جي فڪر تي ڪم
|-
| 7 جون 1939ع
| تقريباً ربيع الثاني 1358هه
| ڪراچيءَ پهتو؛ الله بخش سومري آجيان ڪئي
|-
| 1939ع
| 1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 15 مارچ 1944ع
| ربيع الاول 1363هه
| ولي الله سوسائٽي لاهور جي قيام سان لاڳاپيل سرگرمي
|-
| 21/22 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور، بهاولپور رياست ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[الله بخش سومرو]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[جامعه مليه اسلاميه]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* محمد سرور، ''مولانا عبيدالله سنڌي: حالات زندگي، تعليمات اور سياسي افڪار''، لاهور، 1976ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, 1986, pp. 509–537.
* M. Rafique Afzal, “A Glimpse on the Life and Thought of Maulana Ubaidullah Sindhi”, ''Journal of the Research Society of Pakistan'', Vol. 12, 1975.
* J. M. S. Baljon, “A Comparison between the Qur'anic Views of 'Ubayd Allah Sindhi and Shah Wali Allah”, ''Islamic Studies'', Vol. 16, 1977, pp. 179–188.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:ماتريدي]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سک مت مان اسلام قبول ڪندڙ]]
[[زمرو:دارالعلوم ديوبند جا شاگرد]]
[[زمرو:شاهه ولي الله جا شارح]]
[[زمرو:قرآن جا مفسر]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>4moey6p1c9fvy02cejof42szvwe3w2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416977</id>
      <parentid>416976</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44501" sha1="7zrz33i18flggazkfq19itc4kc3ojp8" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name              = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name       = مولانا عبید اللہ سندھی
| image             = Molana Sindhi.jpg
| caption           = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix  = مولانا، امام انقلاب
| birth_name        = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date        = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place       = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date        = 21/22 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place       = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place     = دين پور
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence     = [[حنفي]]
| creed             = [[ماتريدي]]
| movement          = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation        = اسلامي عالم، سياسي مفڪر، آزاديءَ جو ڪارڪن، مفسر
| known_for         = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح
| teacher           = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]، [[رشيد احمد گنگوهي]]
| influences        = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} ('''10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 يا 22 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه''') هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي نظريه دان هو. هو [[پنجاب]] جي هڪ [[سک مت|سک]] خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ اسلام قبول ڪيائين ۽ پوءِ [[سنڌ]] جي ديني ۽ صوفيانه ماحول سان ايترو گهرو تعلق پيدا ڪيائين جو پنهنجي نالي سان مستقل طور '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امام%20انقلاب%20مولانا%20عبيدالله%20سنڌي
 |عنوان=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ ۾ [[سنڌ]]، [[ديوبند]]، [[دهلي]]، [[افغانستان]]، [[روس]]، [[ترڪي]] ۽ [[حجاز]] جا دور شامل آهن. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف بين الاقوامي سطح تي هلندڙ هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ 1915ع ۾ ڪابل ۾ قائم ڪيل '''هندستان جي عبوري حڪومت''' ۾ اهم عهديدار رهيو.&lt;ref name=&quot;Springer&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري=Zaman
 |پهريون=Maheen
 |باب='Ubaid Allah Sindhi
 |عنوان=Islam, Judaism, and Zoroastrianism
 |ناشر=Springer
 |سال=2018
 |صفحا=701–703
 |doi=10.1007/978-94-024-1267-3_884
 |isbn=978-94-024-1267-3
}}&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ جو هڪ ٻيو نمايان پاسو [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر جي جديد تشريح هو. هن قرآن، سماجي انصاف، سياسي آزادي، اقتصادي برابري ۽ هندستان جي مستقبل بابت پنهنجي فڪري نظام کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=K. H. Ansari
 |عنوان=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist
 |رسالو=Modern Asian Studies
 |جلد=20
 |شمارو=3
 |سال=1986
 |صفحا=509–537
 |ناشر=Cambridge University Press
}}&lt;/ref&gt;

== نالو، خاندان ۽ پيدائش ==
مولانا عبيدالله سنڌي '''10 مارچ 1872ع''' تي، سندس سوانحي روايت موجب '''12 محرم 1289هه''' تي، سيالڪوٽ ضلعي جي ڳوٺ '''چيانوالي''' ۾ هڪ پنجابي سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' (Buta Singh) هو ۽ خاندان جو تعلق '''اپال کتري''' برادريءَ سان ٻڌايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |آخري1=Shah
 |پهريون1=Jamal
 |آخري2=Haidar
 |پهريون2=Ali
 |آخري3=Rahman
 |پهريون3=Faiz
 |عنوان=An Analysis of the Work of Mulana Ubaid Ullah Sindhi
 |رسالو=Journal of Global Peace and Security Studies
 |جلد=3
 |شمارو=1
 |سال=2022
 |url=https://www.pakistanreview.com/index.php/JGPSS/article/view/87
}}&lt;/ref&gt;

سندس والد جو نالو '''رام سنگهه'''، ڏاڏي جو نالو '''چسپت راءِ''' ۽ پڙڏاڏي جو نالو '''گلاب راءِ''' هو. علي نواز وفائيءَ جي سوانحي بيان موجب گلاب راءِ سک حڪومت جي دور ۾ پنهنجي ڳوٺ جو مختيارڪار هو. خاندان جو روايتي پيشو سونارڪو هو، جڏهن تہ خاندان جا ڪجهه فرد سرڪاري ملازمت ۽ واپار سان به وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس ڄمڻ کان لڳ ڀڳ چار مهينا اڳ والد وفات ڪري ويو. جڏهن هو ٻن سالن جو ٿيو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ سندس ماءُ کيس ۽ ٻين ٻارن کي پاڻ سان گڏ پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي. سندس ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم جو اهم حصو [[ڄام پور]]، ديرو غازي خان واري علائقي ۾ گذريو، جتي سندس مامو سرڪاري ملازم هو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ==
تقريباً 1878ع/1295هه ۾ عبيدالله ڄام پور جي هڪ اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم شروع ڪئي. اسڪولي دور ۾ ئي سندس مذهبي فڪر ۾ تبديلي اچڻ شروع ٿي. علي نواز وفائيءَ موجب 1884ع/1301–1302هه ڌاري هن پنهنجي هڪ هم جماعت وٽ '''تحفة الهند''' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو '''تقوية الايمان''' ڏٺو ۽ انهن ڪتابن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس اسلام ڏانهن لاڙي کي مطالعي ۽ فڪري جستجو سان ڳنڍيو ويو آهي. درانيءَ موجب ننڍي عمر کان سندس طبيعت ۾ مذهبي سوالن ۽ حق جي تلاش جو رجحان موجود هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== اسلام قبول ڪرڻ ==
1887ع/1304–1305هه ۾، جڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي، بوٽا سنگهه پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن پنهنجو نالو '''عبيدالله''' اختيار ڪيو. سوانحي روايت موجب اهو نالو هن ''تحفة الهند'' جي مصنف مولانا عبيدالله جي نسبت سان پسند ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سنڌ پهچڻ کان پوءِ هو [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ مشهور صوفي عالم '''حافظ محمد صديق ڀرچونڊي''' جي صحبت ۾ رهيو ۽ سندن هٿ تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ روحاني تربيت حاصل ڪرڻ جو ذڪر سنڌي سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

حافظ محمد صديق سان سندس تعلق رڳو رسمي استاد ۽ شاگرد وارو نہ رهيو، پر عبيدالله سنڌي پنهنجي بعد واري زندگيءَ ۾ کيس پنهنجي ديني زندگيءَ جي بنيادي شخصيتن مان سمجهندو هو. وفائيءَ موجب حافظ محمد صديق هڪ مجلس ۾ عبيدالله بابت چيو تہ هن الله جي خاطر پنهنجا مائٽ ۽ اڳوڻو مذهب ڇڏيو آهي، تنهنڪري هاڻي سندس ديني سرپرستي سندن ذميواري آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ تعلق عبيدالله جي سنڌ سان وابستگيءَ تي گهرو اثر وڌو. هن بعد ۾ پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪئي، جيڪا سندس مستقل سڃاڻپ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو. اتي هن حديث، تفسير، فقه، منطق ۽ ٻين روايتي اسلامي علمن جو مطالعو ڪيو. سندس اهم استادن ۾ [[محمود حسن ديوبندي]]، [[رشيد احمد گنگوهي]] ۽ ٻين ديوبندي عالمن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;/&gt;

مختلف سوانحي ذريعن موجب هن [[نذير حسين دهلوي]] وٽ حديث ۽ احمد حسن ڪانپوري وٽ منطق ۽ فلسفي جا سبق پڻ ورتا.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;/&gt;

1891ع/1308–1309هه ڌاري سندس ديوبند واري باقاعده تعليمي دور جي پڄاڻي ٿي. ديوبند ۾ خاص طور شيخ الهند محمود حسن سان پيدا ٿيل تعلق سندس ايندڙ سياسي ۽ علمي زندگيءَ لاءِ فيصلائتو ثابت ٿيو.

== امروٽ ۾ قيام ۽ تاج محمود امروٽي ==
ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ سان ڳنڍجي ويو. شوال 1308هه، جيڪو لڳ ڀڳ مئي 1891ع سان ٺهڪي اچي ٿو، ۾ هو '''مولانا تاج محمود امروٽي''' وٽ [[امروٽ شريف]] پهتو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

تاج محمود امروٽيءَ کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهيو ۽ سندس مطالعي لاءِ ڪتابن جو هڪ وڏو ذخيرو فراهم ڪيو. عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ 1315هه/1897–1898ع تائين اتي مطالعي ۽ علمي سرگرمين ۾ مصروف رهيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. سوانحي بيان موجب تاج محمود امروٽيءَ سندس نڪاح سکر جي اسلاميه اسڪول سان وابسته مولوي محمد عظيم خان يوسف زئي جي نياڻيءَ سان ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس والده به هڪ عرصي لاءِ ساڻس اچي رهي. وفائيءَ جي بيان موجب سندس ماءُ پنهنجي سک مذهب تي قائم رهي، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي سندس مذهبي آزاديءَ جو احترام ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي جو علمي ماحول ==
عبيدالله سنڌيءَ جي فڪري تربيت ۾ '''پير جهنڊي''' جي راشدي عالمن جو پڻ اهم حصو هو. اتي موجود علمي ڪتبخاني مان هن خاص طور حديث، فقه ۽ اسلامي تاريخ بابت فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

هن '''پير رشيدالدين شاهه راشدي''' جي صحبت مان پڻ فائدو ورتو ۽ کانئس اسماءِ حسنىٰ جي ذڪر جي تعليم حاصل ڪرڻ جو ذڪر سندس سنڌي سوانح ۾ اچي ٿو. ساڳئي علمي ماحول ۾ سندس '''پير رشدالله شاهه راشدي''' ۽ '''قاضي فتح محمد نظاماڻي''' جهڙن عالمن سان به علمي رابطا رهيا.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي پنهنجي فڪري بيانن موجب اسلامي فڪر جي سلسلي ۾ هو [[محمد قاسم نانوتوي]] کان وٺي [[شاهه ولي الله دهلوي]] تائين ڪيترن عالمن کي پنهنجي علمي روايت جو حصو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== شادي ۽ گهريلو زندگي ==
عبيدالله سنڌيءَ جي شادي سنڌ ۾ سندس قيام دوران ٿي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ سنڌي سوانحي مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سندس ذاتي زندگي پڻ سنڌ جي ديني خاندانن ۽ علمي ماحول سان ڳنڍجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جو وڏو حصو سياسي سفرن، جلاوطني ۽ علمي سرگرمين ۾ گذريو؛ تنهن هوندي بہ سندس خاندان سنڌ ۽ بعد ۾ دين پور سان وابسته رهيو. زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ پڻ هو پنهنجي ڌيءَ وٽ دين پور ويو، جتي سندس وفات ٿي.

== ديني ۽ صوفيانه تربيت ==
عبيدالله سنڌيءَ جي شخصيت کي رڳو سياسي انقلابي طور سمجهڻ سندس زندگيءَ جو هڪ اهم پاسو نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس ابتدائي فڪري تربيت سنڌ جي صوفي ۽ ديني ماحول ۾ ٿي. حافظ محمد صديق ڀرچونڊيءَ وٽ سندس روحاني تعلق، تاج محمود امروٽيءَ وٽ قيام ۽ راشدي عالمن سان صحبت سندس فڪري تشڪيل جا اهم مرحلا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سنڌ ۾ هن قادري ۽ راشدي روحاني روايتن سان تعلق پيدا ڪيو. بعد واري دور ۾، جيتوڻيڪ سندس شهرت سياسي ۽ قرآني مفڪر طور وڌيڪ ٿي، پر سندس مذهبي فڪر ۾ تزڪيه، اخلاق ۽ صوفيانه تربيت جا اثر برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ تعليمي سرگرميون ==
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ عبيدالله سنڌي سنڌ اندر ديني تعليم ۽ تنظيم سازيءَ ۾ سرگرم رهيو. 1909ع/1327هه کان پوءِ شيخ الهند جي سڏ تي ديوبند سان ٻيهر وابسته ٿيڻ کان اڳ ۽ پوءِ به سنڌ سندس سرگرمين جو اهم مرڪز رهي.

سنڌي سوانحي ذريعن موجب 1910ع/1328هه ڌاري هن '''پير جهنڊي''' ۾ هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو، جنهن ۾ هو ناظم، نگران ۽ استاد طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

ان دور ۾ سندس مقصد روايتي ديني تعليم کي جديد سياسي ۽ سماجي شعور سان ڳنڍڻ هو. سندس بعد واري فڪر ۾ هي رجحان وڌيڪ واضح ٿيو، جڏهن هن اسلامي تعليم کي سماجي تبديليءَ ۽ نوآبادياتي اقتدار خلاف سياسي جدوجهد سان جوڙيو.

== جمعيت الانصار ۽ ديوبند ڏانهن واپسي ==
1909ع/1327هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي دعوت تي عبيدالله سنڌي ٻيهر ديوبند ويو. اتي هو '''جمعيت الانصار''' جي سرگرمين سان وابسته ٿيو. هن تنظيم جو مقصد ديوبند جي فارغ التحصيل عالمن ۽ شاگردن ۾ تنظيمي رابطا پيدا ڪرڻ ۽ مسلمانن ۾ سياسي ۽ تعليمي شعور وڌائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سندس وڌندڙ سياسي سرگرمين ۽ برطانوي راڄ خلاف خيالن سبب ديوبند جي ڪجهه حلقن ۾ اختلاف پيدا ٿيو. شيخ الهند جي صلاح سان هن پوءِ پنهنجي سرگرمين جو مرڪز دهلي منتقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== دهلي ۽ نظارة المعارف القرآنيه ==
دهليءَ ۾ عبيدالله سنڌيءَ جا رابطا [[حڪيم اجمل خان]]، [[مختار احمد انصاري]] ۽ ٻين قومي اڳواڻن سان وڌيا. اتي هن قرآن جي تعليم ۽ جديد تعليم يافته مسلمانن تائين اسلامي فڪر پهچائڻ لاءِ '''نظارة المعارف القرآنيه''' نالي اداري جي قيام ۽ سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;/&gt;

هن اداري ذريعي عبيدالله سنڌي اهڙن نوجوانن کي قرآن جي تعليم ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن مان تعليم حاصل ڪري رهيا هئا. سندس خيال ۾ ديني علم کي زماني جي سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان الڳ نہ رکڻ گهرجي.

== سياسي فڪر ڏانهن وڌندڙ لاڙو ==
ويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي جي آخر تائين عبيدالله سنڌيءَ جي سرگرمين ۾ سياسي رخ وڌيڪ نمايان ٿي چڪو هو. شيخ الهند محمود حسن جي اثر هيٺ هو برطانوي راڄ کي هندستان جي سياسي آزاديءَ جي بنيادي رڪاوٽ سمجهڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1914ع/1332هه ۾ [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ سان برطانوي سلطنت خلاف بين الاقوامي حالتن مان فائدو وٺي هندستان جي آزادي حاصل ڪرڻ بابت ديوبندي انقلابي حلقن جون رٿائون وڌيڪ سرگرم ٿيون. عبيدالله سنڌي انهن منصوبن جي اهم ڪارڪنن مان بڻيو.

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي سندس زندگيءَ جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن هو ڳجهي نموني هندستان ڇڏي [[افغانستان]] ڏانهن روانو ٿيو. اتان کان سندس جدوجهد سنڌ ۽ هندستان جي مقامي علمي ماحول مان نڪري هڪ بين الاقوامي سامراج مخالف تحريڪ جو حصو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ڪابل، آزاديءَ جي تحريڪ ۽ عبوري حڪومت ==
[[فائل:Molana Sindhi.jpg|thumb|ساڄو|مولانا عبيدالله سنڌي]]

[[پهرين عالمي جنگ]] دوران مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي زندگيءَ جو اهم مرحلو شروع ٿيو. [[محمود حسن ديوبندي|شيخ الهند مولانا محمود حسن]] جي هدايت تي هو 1915ع/1333هه ۾ [[ڪابل]] روانو ٿيو، جتي سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽ بين الاقوامي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ubeydullah-es-sindi
 |عنوان=UBEYDULLAH es-SİNDÎ
 |ليکڪ=Abdulhamit Birışık
 |ويب سائيٽ=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |ناشر=Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi
 |ٻولي=tr
 |سال=2012
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪابل ۾ سندس رهائش لڳ ڀڳ ست سال جاري رهي. ان عرصي ۾ هن هندستاني انقلابي حلقن، افغان حڪمرانن ۽ برطانوي راڄ جي مخالف بين الاقوامي ڌرين سان رابطا قائم ڪيا. جديد علمي تحقيق ۾ سندس ڪابل واري سرگرميءَ کي رڳو مذهبي تحريڪ نہ، پر پهرين عالمي جنگ جي وسيع تر بين الاقوامي ۽ سامراج مخالف سياست جو حصو پڻ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=K. H. Ansari
 |عنوان=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist
 |رسالو=Modern Asian Studies
 |جلد=20
 |شمارو=3
 |سال=1986
 |صفحا=509–537
 |ناشر=Cambridge University Press
}}&lt;/ref&gt;

=== هندستان جي عبوري حڪومت ===
1 ڊسمبر 1915ع/تقريباً 23 محرم 1334هه تي ڪابل ۾ '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم مقرر ٿيو، جڏهن تہ مولانا عبيدالله سنڌيءَ کي هندستاني معاملن جي وزارت سان لاڳاپيل اهم ذميواري ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ هڪ آزاد هندستاني حڪومت لاءِ سياسي بنياد تيار ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت، روس ۽ ٻين ملڪن کان سفارتي مدد حاصل ڪرڻ هو. 1919ع ۾، جڏهن راجا مهندر پرتاپ افغانستان کان ٻاهر هو، عبيدالله سنڌيءَ حڪومت جي قيادت جون ذميواريون پڻ سنڀاليون.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== ريشمي رومال تحريڪ ==
{{Main|ريشمي رومال تحريڪ}}

مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو نالو '''ريشمي رومال تحريڪ''' سان به ويجهي طرح ڳنڍيل آهي. اها تحريڪ پهرين عالمي جنگ دوران شيخ الهند محمود حسن ۽ سندس ساٿين جي انقلابي رٿائن جو حصو هئي، جنهن تحت افغانستان ۽ ٻين ملڪن جي مدد سان برطانوي هندستان ۾ سياسي ۽ هٿياربند مزاحمت لاءِ بنياد ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1916ع/1334هه ۾ ڪابل مان شيخ الهند ڏانهن موڪليل ڳجهن پيغامن مان ڪجهه ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا هئا. اهي خط برطانوي اختيارين جي هٿ اچڻ کان پوءِ سڄي رٿا کي نوآبادياتي سرڪاري دستاويزن ۾ ''Silk Letters Conspiracy'' جي نالي سان سڏيو ويو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي جدوجهد ۽ ان سان لاڳاپيل تحريڪن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== روس جو سفر ==
افغانستان ۾ سياسي حالتون بدلجڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي نومبر 1922ع/ربيع الاول–ربيع الثاني 1341هه ڌاري [[سوويت روس]] ويو. معتبر سوانحي تحقيق موجب هو ماسڪو ۾ لڳ ڀڳ اٺ مهينا رهيو ۽ اتي بالشويڪ انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ معاشي نظام جو ويجهڙائيءَ سان مطالعو ڪيائين.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

روس ۾ سندس رهائش سندس سياسي فڪر جي ارتقا ۾ اهم ثابت ٿي. هن معاشي برابري، زمين، مزدور ۽ دولت جي ورڇ بابت سوشلسٽ نظرين جو مطالعو ڪيو، پر سوويت طرز جي لاديني ڪميونزم کي مڪمل طور قبول نہ ڪيو. سندس بعد واري فڪر ۾ معاشي انصاف جا ڪي اشتراڪي عنصر شاهه ولي الله جي اسلامي سماجي فلسفي سان گڏ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnSocialism&quot;&gt;{{حوالو خبر
 |عنوان=Of socialism and Islam
 |url=https://www.dawn.com/news/642407
 |اخبار=Dawn
 |تاريخ=8 جولاءِ 2011
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه مشهور روايتن ۾ سندس [[ولاديمير لينن]] سان ملاقات جو ذڪر ڪيو ويندو آهي، پر معتبر سوانحي تحقيق هن ملاقات کي يقيني طور ثابت نٿي ڪري. تنهنڪري ان دعويٰ کي قطعي تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي.

== ترڪيءَ ۾ سياسي سرگرمي ==
آگسٽ 1923ع/1342هه ۾ روسي ۽ ترڪ اختيارين جي سهڪار سان مولانا عبيدالله سنڌي [[انقره]] پهتو. ترڪيءَ ۾ هن [[عصمت انونو|عصمت پاشا]] سان ملاقات ڪئي ۽ پوءِ [[استنبول]] ۾ هندين جي تڪيي ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

استنبول ۾ رهندي هن هندستان جي مستقبل لاءِ هڪ وفاقي سياسي خاڪو تيار ڪيو، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''The Constitution of the Federated Republics of India'' چيو ويو. هي پروگرام 1924ع/1342–1343هه ۾ اردوءَ ۾ ڇپيو. ان ۾ هندستان جي مختلف قومي ۽ علائقائي وحدتن کي وفاقي ڍانچي اندر منظم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

سندس سياسي سوچ جو هي پاسو ان لحاظ کان اهم آهي تہ هو هندستان کي هڪ مرڪزي يڪسان رياست بدران مختلف تاريخي، لساني ۽ علائقائي قوميتن تي ٻڌل وفاق طور ڏسڻ لڳو هو.

== حجاز ۽ مڪه وارو دور ==
جون 1926ع/ذوالحج 1344هه ڌاري ترڪي ڇڏڻ کان پوءِ هو اٽلي ۽ سوئٽزرلينڊ مان ٿيندو [[مڪو|مڪي]] پهتو. مڪي ۾ سندس قيام لڳ ڀڳ تيرهن سال جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

هن دور ۾ سندس سرگرمين جو مرڪز سياسي تنظيم سازيءَ کان وڌيڪ تدريس، قرآن فهم ۽ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر جو مطالعو رهيو. هو حديث، اصول فقه، تفسير ۽ هندستان جي تاريخ بابت درس ڏيندو هو ۽ خاص طور شاهه ولي الله جي ''حجة الله البالغة'' کي اهميت ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پڻ سندس فڪر ۾ قرآن، شاهه ولي الله جي تعليمات ۽ جديد سماجي مسئلن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍڻ نمايان خصوصيت هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي علمي سڃاڻپ جو سڀ کان نمايان پاسو [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر جي جديد تشريح آهي. هن شاهه ولي الله جي سياسي، معاشي ۽ سماجي نظرين کي صرف ارڙهين صديءَ جي تاريخي ماحول تائين محدود نہ رکيو، پر انهن کي جديد هندستان جي سماجي ۽ سياسي مسئلن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

سندس فڪر تي شاهه ولي الله کان سواءِ شيخ الهند محمود حسن جو گهرو اثر هو. جديد تحقيق ۾ عبيدالله سنڌيءَ کي هندستاني اسلامي سياسي فڪر جي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو ويو آهي، جن مذهبي فڪر، سامراج مخالف قومپرستي ۽ معاشي انصاف کي هڪ گڏيل فڪري نظام ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Afzal&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=M. Rafique Afzal
 |عنوان=A Glimpse on the Life and Thought of Maulana Ubaidullah Sindhi
 |رسالو=Journal of the Research Society of Pakistan
 |جلد=12
 |سال=1975
 |صفحا=1–14
}}&lt;/ref&gt;

== قرآن بابت فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ وٽ قرآن جو مطالعو سندس علمي نظام جو بنيادي مرڪز هو. هن قرآن کي رڳو انفرادي عبادتن ۽ فقهي حڪمن جو سرچشمو نہ، پر انساني سماج، اخلاق، معيشت ۽ سياسي تنظيم بابت رهنمائي ڪندڙ ڪتاب طور پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

مڪي ۾ 26 جولاءِ 1937ع/تقريباً 17 جمادي الاول 1356هه کان 13 جنوري 1938ع/تقريباً 11 ذوالقعد 1356هه تائين سندس قرآن جا درس [[موسيٰ جار الله]] جي درخواست تي قلمبند ڪيا ويا. اهي درس پوءِ '''الهام الرحمن في تفسير القرآن على اصول الإمام شاه ولي الله الدهلوي''' جي نالي سان مرتب ٿيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي قرآني فڪر ۽ شاهه ولي الله جي تفسير جي تقابلي مطالعي تي بعد ۾ علمي تحقيق پڻ ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Baljon&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=J. M. S. Baljon
 |عنوان=A Comparison between the Qur'anic Views of 'Ubayd Allah Sindhi and Shah Wali Allah
 |رسالو=Islamic Studies
 |جلد=16
 |سال=1977
 |صفحا=179–188
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ معاشي فڪر ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي فڪر ۾ وقت سان تبديلي آئي. شروعاتي دور ۾ سندس سوچ ۾ پان اسلاميت نمايان هئي، پر افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز جي ڊگهي تجربي کان پوءِ هن علائقائي قوميتن ۽ وفاقي نظام کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن هندستان لاءِ اهڙي وفاقي ڍانچي جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ مختلف لساني، ثقافتي ۽ جاگرافيائي وحدتن کي سياسي خودمختياري حاصل هجي. TDV اسلامي انسائيڪلوپيڊيا موجب هو هندستان کي مذهبي بنياد تي الڳ رياستن ۾ ورهائڻ بدران وفاقي سياسي بندوبست جو حامي هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

معاشي فڪر ۾ هو جاگيرداري، دولت جي شديد مرڪزيت ۽ پورهيتن جي استحصال جو مخالف هو. سندس تجويزن ۾ زمين تي سماجي حق، ڪارخانن جي انتظام ۾ مزدورن جي شموليت، ڪوآپريٽو معاشي ادارا ۽ ضرورت کان وڌيڪ دولت تي سماجي ضابطو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

ان ڪري جديد تحقيق ۾ سندس فڪر کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسلامي سوشلزم''' جي شروعاتي ڏکڻ ايشيائي صورتن سان ڳنڍيو ويو آهي؛ تنهن هوندي بہ سندس فڪر کي مارڪسي يا سوويت ڪميونزم سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;DawnSocialism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان ۽ سنڌ ڏانهن واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ مولانا عبيدالله سنڌي 1939ع/1358هه ۾ هندستان واپس آيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هو '''7 جون 1939ع''' تي سامونڊي جهاز ''المدينه'' ذريعي ڪراچي پهتو، جتي سنڌ جي ان وقت جي وزيراعظم [[الله بخش سومرو]] سندس آجيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امام%20انقلاب%20مولانا%20عبيدالله%20سنڌي
 |عنوان=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

1939ع ۾ هو ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ پڻ رهيو، جتي هن '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي اڀياس جو مرڪز شروع ڪيو ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تدريس ڪئي. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ پڻ هن واقعي جي تصديق ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jamia&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |عنوان=History
 |ويب سائيٽ=Jamia Millia Islamia
 |ناشر=Jamia Millia Islamia
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري رڪارڊ موجب عبيدالله سنڌي اداري جي گورننگ باڊيءَ جو تاحيات رڪن پڻ رهيو ۽ يونيورسٽيءَ ۾ هڪ شاگردن جي هاسٽل سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jamia2025&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://jmi.ac.in/upload/publication/pr5_English_2025November24.pdf
 |عنوان=Office of the Chief Public Relations
 |ويب سائيٽ=Jamia Millia Islamia
 |سال=2025
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ سان تعلق ==
جيتوڻيڪ عبيدالله سنڌي پنجاب ۾ ڄائو هو، پر سندس ديني ۽ فڪري شخصيت جي تعمير ۾ سنڌ جو بنيادي ڪردار رهيو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ ڀرچونڊي شريف ۾ حافظ محمد صديق جي صحبت، امروٽ ۾ تاج محمود امروٽيءَ سان تعلق ۽ پير جهنڊي جي علمي ماحول سان وابستگي سندس زندگيءَ جا اهم مرحلا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هن پاڻ لاءِ '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪئي ۽ پنهنجي فڪري ۽ تعليمي سرگرمين ۾ سنڌ سان ان نسبت کي برقرار رکيو. سنڌ جي ديني ۽ علمي تاريخ بابت ماخذن ۾ کيس اهڙي عالم طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جي علمي تربيت ۾ سنڌ جي خانقاهن، مدرسن ۽ عالمن جو نمايان حصو هو.&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/534/read
 |عنوان=علمي خزانو
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ عبيدالله سنڌي ==
محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ مولانا عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ جي مذهبي، علمي ۽ صوفيانه ماحول سان ڳنڍيل شخصيت طور بحث هيٺ آندو آهي. ڪتاب ۾ سندس ننڍپڻ، اسلام قبول ڪرڻ، سنڌ جي صوفي عالمن سان تعلق، علمي تربيت ۽ سندس فڪري زندگيءَ جو خاڪو پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

دراني خاص طور سندس حافظ محمد صديق ڀرچونڊي، تاج محمود امروٽي ۽ ٻين سنڌي عالمن سان لاڳاپن کي سندس شخصيت جي تشڪيل لاءِ اهم ڄاڻائي ٿو. ڪتاب ۾ سندس علمي گفتگو، ملفوظات ۽ اردوءَ سان تعلق کي بہ سنڌ ۾ اردو ديني ادب جي ارتقا جي پسمنظر ۾ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ علمي ڪم ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون ڪيتريون لکڻيون سندس پنهنجي تحرير آهن، جڏهن تہ سندس ڪيترائي درس، تقريرون ۽ ملفوظات شاگردن ۽ مرتب ڪندڙن قلمبند ڪري پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ڪيا. اهم ڪتابن ۽ مرتب ٿيل مواد ۾ هي شامل آهن:&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#3b668c;color:white;&quot; | '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون اهم تصنيفون ۽ مرتب ٿيل آثار'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | وضاحت
|-
| ''ذاتي ڊائري''
| سوانح
| پنهنجي زندگيءَ بابت مختصر خودنوشت؛ سندس متعلق رائج غلط روايتن جي وضاحت لاءِ لکيل
|-
| ''التمهيد لتعريف أئمة التجديد''
| اسلامي فڪر
| سندس بنيادي علمي تصنيفن مان هڪ
|-
| ''شاهه ولي الله اور ان کي سياسي تحريڪ''
| سياسي فڪر
| شاهه ولي الله جي سياسي فڪر جي تشريح
|-
| ''شاهه ولي الله اور ان ڪا فلسفه''
| فلسفو
| ولي اللهي فڪر ۽ فلسفي تي بحث
|-
| ''الهام الرحمن''
| تفسير قرآن
| مڪي ۾ ڏنل قرآني درس
|-
| ''المقام المحمود''
| تفسير
| قرآن جي عم پاري جي اردو تفسير
|-
| ''قرآني شعور انقلاب''
| قرآن ۽ سماج
| قرآني فڪر جي انقلابي ۽ سماجي تشريح
|-
| ''ڪابل مين سات سال''
| تاريخ / يادگيريون
| آڪٽوبر 1915ع کان 1922ع تائين ڪابل واري دور جو احوال
|-
| ''افادات و ملفوظات''
| ملفوظات
| مختلف موضوعن بابت سندس خيالن جو مرتب مجموعو
|}

هن شاهه ولي الله جي ''حجة الله البالغة'' ۽ ''الخير الكثير'' جا اردو ترجما پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== وفات ==
مولانا عبيدالله سنڌي پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور، بهاولپور رياست ويو، جتي بيمار ٿيڻ کان پوءِ وفات ڪيائين. وفات جي تاريخ بابت ماخذن ۾ هڪ ڏينهن جو اختلاف موجود آهي: ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' '''21 آگسٽ 1944ع''' لکي ٿي، جڏهن تہ TDV اسلامي انسائيڪلوپيڊيا ۽ سندس ڇپيل مختصر خودنوشت واري مواد ۾ '''22 آگسٽ 1944ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |عنوان=A Brief Autobiography of Maulana Ubaidullah Sindhi
 |ليکڪ=Ubaidullah Sindhi
 |مترجم=S. A. Soomro
 |رسالو=Al-Hikma
 |شمارو=2
 |سال=1965–1966
 |ناشر=Shah Waliullah Academy
 |جڳهه=Hyderabad
 |ٻولي=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري وڪيپيڊيا جي متن ۾ اختلاف کي لڪائڻ بدران ٻنهي تاريخن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== ورثو ۽ اهميت ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي شخصيت ديني عالم، قرآني مفڪر، آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪن ۽ سياسي نظريه دان جي حيثيت سان مختلف علمي شعبن ۾ اڀياس هيٺ رهي آهي. سندس زندگيءَ ۽ فڪر تي ''Modern Asian Studies''، ''Islamic Studies'' ۽ ''Journal of the Research Society of Pakistan'' سميت ڪيترن علمي رسالن ۾ تحقيق شايع ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baljon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Afzal&quot;/&gt;

پاڪستان جي اعليٰ تعليمي نصاب ۾ پڻ سندس سياسي فڪر کي اهميت ڏني وئي آهي؛ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي سياسي سائنس جي نصاب ۾ کيس جديد مسلم سياسي مفڪرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2007-2008/Political%20Science-2008.pdf
 |عنوان=Curriculum of Political Science
 |ناشر=Higher Education Commission Pakistan
 |سال=2008
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين سنڌي علمي ادارن ۾ پڻ سندس فڪر ۽ آزاديءَ جي جدوجهد کي ياد ڪيو ويندو رهيو آهي. 2008ع ۾ سندس ورسيءَ تي سنڌي ادبي بورڊ ڄامشوري ۾ منعقد ٿيل تقريب ۾ کيس آزاديءَ جي تحريڪ جي عالم ۽ ڪارڪن طور خراج پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnMemorial&quot;&gt;{{حوالو خبر
 |عنوان=Maulana Ubaidullah Sindhi remembered
 |url=https://www.dawn.com/news/317843
 |اخبار=Dawn
 |تاريخ=23 آگسٽ 2008
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== زندگيءَ جو زماني وار خاڪو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d;color:white;&quot; | '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | عيسوي سال / تاريخ
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | هجري سال / مهينو
! style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش{{efn|TDV اسلامي انسائيڪلوپيڊيا 22 مارچ 1872ع ڏئي ٿي، جڏهن تہ سندس خودنوشت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا 10 مارچ 1872ع/12 محرم 1289هه ڏين ٿا.}}
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪيو ۽ سنڌ آيو
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1909ع
| 1327هه
| ديوبند ۽ جمعيت الانصار سان وابستگي
|-
| 1913ع
| 1331هه
| دهليءَ ۾ نظارة المعارف القرآنيه سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| ڪابل روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| تقريباً 23 محرم 1334هه
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| نومبر 1922ع
| ربيع الاول–ربيع الثاني 1341هه
| روس روانگي
|-
| آگسٽ 1923ع
| 1342هه
| ترڪي پهتو
|-
| 1924ع
| 1342–1343هه
| وفاقي هندستان بابت سياسي پروگرام شايع ڪيو
|-
| جون 1926ع
| ذوالحج 1344هه
| ترڪي ڇڏي حجاز ڏانهن روانو
|-
| 1927ع–1939ع
| 1345–1358هه
| مڪي ۾ تدريس ۽ شاهه ولي الله جي فڪر تي ڪم
|-
| 7 جون 1939ع
| تقريباً ربيع الثاني 1358هه
| ڪراچيءَ پهتو؛ الله بخش سومري آجيان ڪئي
|-
| 1939ع
| 1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 15 مارچ 1944ع
| ربيع الاول 1363هه
| ولي الله سوسائٽي لاهور جي قيام سان لاڳاپيل سرگرمي
|-
| 21/22 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور، بهاولپور رياست ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[الله بخش سومرو]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[جامعه مليه اسلاميه]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* محمد سرور، ''مولانا عبيدالله سنڌي: حالات زندگي، تعليمات اور سياسي افڪار''، لاهور، 1976ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, 1986, pp. 509–537.
* M. Rafique Afzal, “A Glimpse on the Life and Thought of Maulana Ubaidullah Sindhi”, ''Journal of the Research Society of Pakistan'', Vol. 12, 1975.
* J. M. S. Baljon, “A Comparison between the Qur'anic Views of 'Ubayd Allah Sindhi and Shah Wali Allah”, ''Islamic Studies'', Vol. 16, 1977, pp. 179–188.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:ماتريدي]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سک مت مان اسلام قبول ڪندڙ]]
[[زمرو:دارالعلوم ديوبند جا شاگرد]]
[[زمرو:شاهه ولي الله جا شارح]]
[[زمرو:قرآن جا مفسر]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>7zrz33i18flggazkfq19itc4kc3ojp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416978</id>
      <parentid>416977</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44474" sha1="fl3geufjhi2ok84se3sndda5ylc3f4n" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name              = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name       = مولانا عبید اللہ سندھی
| image             = Molana Sindhi.jpg
| caption           = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix  = مولانا، امام انقلاب
| birth_name        = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date        = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place       = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date        = 21/22 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place       = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place     = دين پور
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence     = [[حنفي]]
| creed             = [[ماتريدي]]
| movement          = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation        = اسلامي عالم، سياسي مفڪر، آزاديءَ جو ڪارڪن، مفسر
| known_for         = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح
| teacher           = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]، [[رشيد احمد گنگوهي]]
| influences        = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} ('''10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 يا 22 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه''') هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي نظريه دان هو. هو [[پنجاب]] جي هڪ [[سک مت|سک]] خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ اسلام قبول ڪيائين ۽ پوءِ [[سنڌ]] جي ديني ۽ صوفيانه ماحول سان ايترو گهرو تعلق پيدا ڪيائين جو پنهنجي نالي سان مستقل طور '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امام%20انقلاب%20مولانا%20عبيدالله%20سنڌي
 |عنوان=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ ۾ [[سنڌ]]، [[ديوبند]]، [[دهلي]]، [[افغانستان]]، [[روس]]، [[ترڪي]] ۽ [[حجاز]] جا دور شامل آهن. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف بين الاقوامي سطح تي هلندڙ هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ 1915ع ۾ ڪابل ۾ قائم ڪيل '''هندستان جي عبوري حڪومت''' ۾ اهم عهديدار رهيو.&lt;ref name=&quot;Springer&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري=Zaman
 |پهريون=Maheen
 |باب='Ubaid Allah Sindhi
 |عنوان=Islam, Judaism, and Zoroastrianism
 |ناشر=Springer
 |سال=2018
 |صفحا=701–703
 |doi=10.1007/978-94-024-1267-3_884
 |isbn=978-94-024-1267-3
}}&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ جو هڪ ٻيو نمايان پاسو [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر جي جديد تشريح هو. هن قرآن، سماجي انصاف، سياسي آزادي، اقتصادي برابري ۽ هندستان جي مستقبل بابت پنهنجي فڪري نظام کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=K. H. Ansari
 |عنوان=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist
 |رسالو=Modern Asian Studies
 |جلد=20
 |شمارو=3
 |سال=1986
 |صفحا=509–537
 |ناشر=Cambridge University Press
}}&lt;/ref&gt;

== نالو، خاندان ۽ پيدائش ==
مولانا عبيدالله سنڌي '''10 مارچ 1872ع''' تي، سندس سوانحي روايت موجب '''12 محرم 1289هه''' تي، سيالڪوٽ ضلعي جي ڳوٺ '''چيانوالي''' ۾ هڪ پنجابي سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' (Buta Singh) هو ۽ خاندان جو تعلق '''اپال کتري''' برادريءَ سان ٻڌايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |آخري1=Shah
 |پهريون1=Jamal
 |آخري2=Haidar
 |پهريون2=Ali
 |آخري3=Rahman
 |پهريون3=Faiz
 |عنوان=An Analysis of the Work of Mulana Ubaid Ullah Sindhi
 |رسالو=Journal of Global Peace and Security Studies
 |جلد=3
 |شمارو=1
 |سال=2022
 |url=https://www.pakistanreview.com/index.php/JGPSS/article/view/87
}}&lt;/ref&gt;

سندس والد جو نالو '''رام سنگهه'''، ڏاڏي جو نالو '''چسپت راءِ''' ۽ پڙڏاڏي جو نالو '''گلاب راءِ''' هو. علي نواز وفائيءَ جي سوانحي بيان موجب گلاب راءِ سک حڪومت جي دور ۾ پنهنجي ڳوٺ جو مختيارڪار هو. خاندان جو روايتي پيشو سونارڪو هو، جڏهن تہ خاندان جا ڪجهه فرد سرڪاري ملازمت ۽ واپار سان به وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس ڄمڻ کان لڳ ڀڳ چار مهينا اڳ والد وفات ڪري ويو. جڏهن هو ٻن سالن جو ٿيو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو. ان کان پوءِ سندس ماءُ کيس ۽ ٻين ٻارن کي پاڻ سان گڏ پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي. سندس ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم جو اهم حصو [[ڄام پور]]، ديرو غازي خان واري علائقي ۾ گذريو، جتي سندس مامو سرڪاري ملازم هو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ==
تقريباً 1878ع/1295هه ۾ عبيدالله ڄام پور جي هڪ اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم شروع ڪئي. اسڪولي دور ۾ ئي سندس مذهبي فڪر ۾ تبديلي اچڻ شروع ٿي. علي نواز وفائيءَ موجب 1884ع/1301–1302هه ڌاري هن پنهنجي هڪ هم جماعت وٽ '''تحفة الهند''' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو '''تقوية الايمان''' ڏٺو ۽ انهن ڪتابن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس اسلام ڏانهن لاڙي کي مطالعي ۽ فڪري جستجو سان ڳنڍيو ويو آهي. درانيءَ موجب ننڍي عمر کان سندس طبيعت ۾ مذهبي سوالن ۽ حق جي تلاش جو رجحان موجود هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== اسلام قبول ڪرڻ ==
1887ع/1304–1305هه ۾، جڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي، بوٽا سنگهه پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن پنهنجو نالو '''عبيدالله''' اختيار ڪيو. سوانحي روايت موجب اهو نالو هن ''تحفة الهند'' جي مصنف مولانا عبيدالله جي نسبت سان پسند ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سنڌ پهچڻ کان پوءِ هو [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ مشهور صوفي عالم '''حافظ محمد صديق ڀرچونڊي''' جي صحبت ۾ رهيو ۽ سندن هٿ تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ روحاني تربيت حاصل ڪرڻ جو ذڪر سنڌي سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

حافظ محمد صديق سان سندس تعلق رڳو رسمي استاد ۽ شاگرد وارو نہ رهيو، پر عبيدالله سنڌي پنهنجي بعد واري زندگيءَ ۾ کيس پنهنجي ديني زندگيءَ جي بنيادي شخصيتن مان سمجهندو هو. وفائيءَ موجب حافظ محمد صديق هڪ مجلس ۾ عبيدالله بابت چيو تہ هن الله جي خاطر پنهنجا مائٽ ۽ اڳوڻو مذهب ڇڏيو آهي، تنهنڪري هاڻي سندس ديني سرپرستي سندن ذميواري آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ تعلق عبيدالله جي سنڌ سان وابستگيءَ تي گهرو اثر وڌو. هن بعد ۾ پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪئي، جيڪا سندس مستقل سڃاڻپ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو. اتي هن حديث، تفسير، فقه، منطق ۽ ٻين روايتي اسلامي علمن جو مطالعو ڪيو. سندس اهم استادن ۾ [[محمود حسن ديوبندي]]، [[رشيد احمد گنگوهي]] ۽ ٻين ديوبندي عالمن جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;/&gt;

مختلف سوانحي ذريعن موجب هن [[نذير حسين دهلوي]] وٽ حديث ۽ احمد حسن ڪانپوري وٽ منطق ۽ فلسفي جا سبق پڻ ورتا.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;/&gt;

1891ع/1308–1309هه ڌاري سندس ديوبند واري باقاعده تعليمي دور جي پڄاڻي ٿي. ديوبند ۾ خاص طور شيخ الهند محمود حسن سان پيدا ٿيل تعلق سندس ايندڙ سياسي ۽ علمي زندگيءَ لاءِ فيصلائتو ثابت ٿيو.

== امروٽ ۾ قيام ۽ تاج محمود امروٽي ==
ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ سان ڳنڍجي ويو. شوال 1308هه، جيڪو لڳ ڀڳ مئي 1891ع سان ٺهڪي اچي ٿو، ۾ هو '''مولانا تاج محمود امروٽي''' وٽ [[امروٽ شريف]] پهتو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

تاج محمود امروٽيءَ کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهيو ۽ سندس مطالعي لاءِ ڪتابن جو هڪ وڏو ذخيرو فراهم ڪيو. عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ 1315هه/1897–1898ع تائين اتي مطالعي ۽ علمي سرگرمين ۾ مصروف رهيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. سوانحي بيان موجب تاج محمود امروٽيءَ سندس نڪاح سکر جي اسلاميه اسڪول سان وابسته مولوي محمد عظيم خان يوسف زئي جي نياڻيءَ سان ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس والده به هڪ عرصي لاءِ ساڻس اچي رهي. وفائيءَ جي بيان موجب سندس ماءُ پنهنجي سک مذهب تي قائم رهي، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي سندس مذهبي آزاديءَ جو احترام ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي جو علمي ماحول ==
عبيدالله سنڌيءَ جي فڪري تربيت ۾ '''پير جهنڊي''' جي راشدي عالمن جو پڻ اهم حصو هو. اتي موجود علمي ڪتبخاني مان هن خاص طور حديث، فقه ۽ اسلامي تاريخ بابت فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

هن '''پير رشيدالدين شاهه راشدي''' جي صحبت مان پڻ فائدو ورتو ۽ کانئس اسماءِ حسنىٰ جي ذڪر جي تعليم حاصل ڪرڻ جو ذڪر سندس سنڌي سوانح ۾ اچي ٿو. ساڳئي علمي ماحول ۾ سندس '''پير رشدالله شاهه راشدي''' ۽ '''قاضي فتح محمد نظاماڻي''' جهڙن عالمن سان به علمي رابطا رهيا.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي پنهنجي فڪري بيانن موجب اسلامي فڪر جي سلسلي ۾ هو [[محمد قاسم نانوتوي]] کان وٺي [[شاهه ولي الله دهلوي]] تائين ڪيترن عالمن کي پنهنجي علمي روايت جو حصو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== شادي ۽ گهريلو زندگي ==
عبيدالله سنڌيءَ جي شادي سنڌ ۾ سندس قيام دوران ٿي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ سنڌي سوانحي مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سندس ذاتي زندگي پڻ سنڌ جي ديني خاندانن ۽ علمي ماحول سان ڳنڍجي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جو وڏو حصو سياسي سفرن، جلاوطني ۽ علمي سرگرمين ۾ گذريو؛ تنهن هوندي بہ سندس خاندان سنڌ ۽ بعد ۾ دين پور سان وابسته رهيو. زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ پڻ هو پنهنجي ڌيءَ وٽ دين پور ويو، جتي سندس وفات ٿي.

== ديني ۽ صوفيانه تربيت ==
عبيدالله سنڌيءَ جي شخصيت کي رڳو سياسي انقلابي طور سمجهڻ سندس زندگيءَ جو هڪ اهم پاسو نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس ابتدائي فڪري تربيت سنڌ جي صوفي ۽ ديني ماحول ۾ ٿي. حافظ محمد صديق ڀرچونڊيءَ وٽ سندس روحاني تعلق، تاج محمود امروٽيءَ وٽ قيام ۽ راشدي عالمن سان صحبت سندس فڪري تشڪيل جا اهم مرحلا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سنڌ ۾ هن قادري ۽ راشدي روحاني روايتن سان تعلق پيدا ڪيو. بعد واري دور ۾، جيتوڻيڪ سندس شهرت سياسي ۽ قرآني مفڪر طور وڌيڪ ٿي، پر سندس مذهبي فڪر ۾ تزڪيه، اخلاق ۽ صوفيانه تربيت جا اثر برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ تعليمي سرگرميون ==
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ عبيدالله سنڌي سنڌ اندر ديني تعليم ۽ تنظيم سازيءَ ۾ سرگرم رهيو. 1909ع/1327هه کان پوءِ شيخ الهند جي سڏ تي ديوبند سان ٻيهر وابسته ٿيڻ کان اڳ ۽ پوءِ به سنڌ سندس سرگرمين جو اهم مرڪز رهي.

سنڌي سوانحي ذريعن موجب 1910ع/1328هه ڌاري هن '''پير جهنڊي''' ۾ هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو، جنهن ۾ هو ناظم، نگران ۽ استاد طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

ان دور ۾ سندس مقصد روايتي ديني تعليم کي جديد سياسي ۽ سماجي شعور سان ڳنڍڻ هو. سندس بعد واري فڪر ۾ هي رجحان وڌيڪ واضح ٿيو، جڏهن هن اسلامي تعليم کي سماجي تبديليءَ ۽ نوآبادياتي اقتدار خلاف سياسي جدوجهد سان جوڙيو.

== جمعيت الانصار ۽ ديوبند ڏانهن واپسي ==
1909ع/1327هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي دعوت تي عبيدالله سنڌي ٻيهر ديوبند ويو. اتي هو '''جمعيت الانصار''' جي سرگرمين سان وابسته ٿيو. هن تنظيم جو مقصد ديوبند جي فارغ التحصيل عالمن ۽ شاگردن ۾ تنظيمي رابطا پيدا ڪرڻ ۽ مسلمانن ۾ سياسي ۽ تعليمي شعور وڌائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سندس وڌندڙ سياسي سرگرمين ۽ برطانوي راڄ خلاف خيالن سبب ديوبند جي ڪجهه حلقن ۾ اختلاف پيدا ٿيو. شيخ الهند جي صلاح سان هن پوءِ پنهنجي سرگرمين جو مرڪز دهلي منتقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== دهلي ۽ نظارة المعارف القرآنيه ==
دهليءَ ۾ عبيدالله سنڌيءَ جا رابطا [[حڪيم اجمل خان]]، [[مختار احمد انصاري]] ۽ ٻين قومي اڳواڻن سان وڌيا. اتي هن قرآن جي تعليم ۽ جديد تعليم يافته مسلمانن تائين اسلامي فڪر پهچائڻ لاءِ '''نظارة المعارف القرآنيه''' نالي اداري جي قيام ۽ سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;JGPSS&quot;/&gt;

هن اداري ذريعي عبيدالله سنڌي اهڙن نوجوانن کي قرآن جي تعليم ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي جديد اسڪولن ۽ ڪاليجن مان تعليم حاصل ڪري رهيا هئا. سندس خيال ۾ ديني علم کي زماني جي سياسي، معاشي ۽ سماجي مسئلن کان الڳ نہ رکڻ گهرجي.

== سياسي فڪر ڏانهن وڌندڙ لاڙو ==
ويهين صديءَ جي پهرين ڏهاڪي جي آخر تائين عبيدالله سنڌيءَ جي سرگرمين ۾ سياسي رخ وڌيڪ نمايان ٿي چڪو هو. شيخ الهند محمود حسن جي اثر هيٺ هو برطانوي راڄ کي هندستان جي سياسي آزاديءَ جي بنيادي رڪاوٽ سمجهڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1914ع/1332هه ۾ [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ سان برطانوي سلطنت خلاف بين الاقوامي حالتن مان فائدو وٺي هندستان جي آزادي حاصل ڪرڻ بابت ديوبندي انقلابي حلقن جون رٿائون وڌيڪ سرگرم ٿيون. عبيدالله سنڌي انهن منصوبن جي اهم ڪارڪنن مان بڻيو.

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي سندس زندگيءَ جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن هو ڳجهي نموني هندستان ڇڏي [[افغانستان]] ڏانهن روانو ٿيو. اتان کان سندس جدوجهد سنڌ ۽ هندستان جي مقامي علمي ماحول مان نڪري هڪ بين الاقوامي سامراج مخالف تحريڪ جو حصو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ڪابل، آزاديءَ جي تحريڪ ۽ عبوري حڪومت ==
[[فائل:Molana Sindhi.jpg|thumb|ساڄو|مولانا عبيدالله سنڌي]]

[[پهرين عالمي جنگ]] دوران مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي زندگيءَ جو اهم مرحلو شروع ٿيو. [[محمود حسن ديوبندي|شيخ الهند مولانا محمود حسن]] جي هدايت تي هو 1915ع/1333هه ۾ [[ڪابل]] روانو ٿيو، جتي سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽ بين الاقوامي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ubeydullah-es-sindi
 |عنوان=UBEYDULLAH es-SİNDÎ
 |ليکڪ=Abdulhamit Birışık
 |ويب سائيٽ=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |ناشر=Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi
 |ٻولي=tr
 |سال=2012
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪابل ۾ سندس رهائش لڳ ڀڳ ست سال جاري رهي. ان عرصي ۾ هن هندستاني انقلابي حلقن، افغان حڪمرانن ۽ برطانوي راڄ جي مخالف بين الاقوامي ڌرين سان رابطا قائم ڪيا. جديد علمي تحقيق ۾ سندس ڪابل واري سرگرميءَ کي رڳو مذهبي تحريڪ نہ، پر پهرين عالمي جنگ جي وسيع تر بين الاقوامي ۽ سامراج مخالف سياست جو حصو پڻ سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=K. H. Ansari
 |عنوان=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist
 |رسالو=Modern Asian Studies
 |جلد=20
 |شمارو=3
 |سال=1986
 |صفحا=509–537
 |ناشر=Cambridge University Press
}}&lt;/ref&gt;

=== هندستان جي عبوري حڪومت ===
1 ڊسمبر 1915ع/تقريباً 23 محرم 1334هه تي ڪابل ۾ '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم مقرر ٿيو، جڏهن تہ مولانا عبيدالله سنڌيءَ کي هندستاني معاملن جي وزارت سان لاڳاپيل اهم ذميواري ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ هڪ آزاد هندستاني حڪومت لاءِ سياسي بنياد تيار ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت، روس ۽ ٻين ملڪن کان سفارتي مدد حاصل ڪرڻ هو. 1919ع ۾، جڏهن راجا مهندر پرتاپ افغانستان کان ٻاهر هو، عبيدالله سنڌيءَ حڪومت جي قيادت جون ذميواريون پڻ سنڀاليون.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== ريشمي رومال تحريڪ ==
{{Main|ريشمي رومال تحريڪ}}

مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو نالو '''ريشمي رومال تحريڪ''' سان به ويجهي طرح ڳنڍيل آهي. اها تحريڪ پهرين عالمي جنگ دوران شيخ الهند محمود حسن ۽ سندس ساٿين جي انقلابي رٿائن جو حصو هئي، جنهن تحت افغانستان ۽ ٻين ملڪن جي مدد سان برطانوي هندستان ۾ سياسي ۽ هٿياربند مزاحمت لاءِ بنياد ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1916ع/1334هه ۾ ڪابل مان شيخ الهند ڏانهن موڪليل ڳجهن پيغامن مان ڪجهه ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا هئا. اهي خط برطانوي اختيارين جي هٿ اچڻ کان پوءِ سڄي رٿا کي نوآبادياتي سرڪاري دستاويزن ۾ ''Silk Letters Conspiracy'' جي نالي سان سڏيو ويو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي جدوجهد ۽ ان سان لاڳاپيل تحريڪن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== روس جو سفر ==
افغانستان ۾ سياسي حالتون بدلجڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي نومبر 1922ع/ربيع الاول–ربيع الثاني 1341هه ڌاري [[سوويت روس]] ويو. معتبر سوانحي تحقيق موجب هو ماسڪو ۾ لڳ ڀڳ اٺ مهينا رهيو ۽ اتي بالشويڪ انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ معاشي نظام جو ويجهڙائيءَ سان مطالعو ڪيائين.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

روس ۾ سندس رهائش سندس سياسي فڪر جي ارتقا ۾ اهم ثابت ٿي. هن معاشي برابري، زمين، مزدور ۽ دولت جي ورڇ بابت سوشلسٽ نظرين جو مطالعو ڪيو، پر سوويت طرز جي لاديني ڪميونزم کي مڪمل طور قبول نہ ڪيو. سندس بعد واري فڪر ۾ معاشي انصاف جا ڪي اشتراڪي عنصر شاهه ولي الله جي اسلامي سماجي فلسفي سان گڏ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnSocialism&quot;&gt;{{حوالو خبر
 |عنوان=Of socialism and Islam
 |url=https://www.dawn.com/news/642407
 |اخبار=Dawn
 |تاريخ=8 جولاءِ 2011
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه مشهور روايتن ۾ سندس [[ولاديمير لينن]] سان ملاقات جو ذڪر ڪيو ويندو آهي، پر معتبر سوانحي تحقيق هن ملاقات کي يقيني طور ثابت نٿي ڪري. تنهنڪري ان دعويٰ کي قطعي تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي.

== ترڪيءَ ۾ سياسي سرگرمي ==
آگسٽ 1923ع/1342هه ۾ روسي ۽ ترڪ اختيارين جي سهڪار سان مولانا عبيدالله سنڌي [[انقره]] پهتو. ترڪيءَ ۾ هن [[عصمت انونو|عصمت پاشا]] سان ملاقات ڪئي ۽ پوءِ [[استنبول]] ۾ هندين جي تڪيي ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

استنبول ۾ رهندي هن هندستان جي مستقبل لاءِ هڪ وفاقي سياسي خاڪو تيار ڪيو، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''The Constitution of the Federated Republics of India'' چيو ويو. هي پروگرام 1924ع/1342–1343هه ۾ اردوءَ ۾ ڇپيو. ان ۾ هندستان جي مختلف قومي ۽ علائقائي وحدتن کي وفاقي ڍانچي اندر منظم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

سندس سياسي سوچ جو هي پاسو ان لحاظ کان اهم آهي تہ هو هندستان کي هڪ مرڪزي يڪسان رياست بدران مختلف تاريخي، لساني ۽ علائقائي قوميتن تي ٻڌل وفاق طور ڏسڻ لڳو هو.

== حجاز ۽ مڪه وارو دور ==
جون 1926ع/ذوالحج 1344هه ڌاري ترڪي ڇڏڻ کان پوءِ هو اٽلي ۽ سوئٽزرلينڊ مان ٿيندو [[مڪو|مڪي]] پهتو. مڪي ۾ سندس قيام لڳ ڀڳ تيرهن سال جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

هن دور ۾ سندس سرگرمين جو مرڪز سياسي تنظيم سازيءَ کان وڌيڪ تدريس، قرآن فهم ۽ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر جو مطالعو رهيو. هو حديث، اصول فقه، تفسير ۽ هندستان جي تاريخ بابت درس ڏيندو هو ۽ خاص طور شاهه ولي الله جي ''حجة الله البالغة'' کي اهميت ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پڻ سندس فڪر ۾ قرآن، شاهه ولي الله جي تعليمات ۽ جديد سماجي مسئلن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍڻ نمايان خصوصيت هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي علمي سڃاڻپ جو سڀ کان نمايان پاسو [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر جي جديد تشريح آهي. هن شاهه ولي الله جي سياسي، معاشي ۽ سماجي نظرين کي صرف ارڙهين صديءَ جي تاريخي ماحول تائين محدود نہ رکيو، پر انهن کي جديد هندستان جي سماجي ۽ سياسي مسئلن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

سندس فڪر تي شاهه ولي الله کان سواءِ شيخ الهند محمود حسن جو گهرو اثر هو. جديد تحقيق ۾ عبيدالله سنڌيءَ کي هندستاني اسلامي سياسي فڪر جي انهن مفڪرن مان شمار ڪيو ويو آهي، جن مذهبي فڪر، سامراج مخالف قومپرستي ۽ معاشي انصاف کي هڪ گڏيل فڪري نظام ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Afzal&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=M. Rafique Afzal
 |عنوان=A Glimpse on the Life and Thought of Maulana Ubaidullah Sindhi
 |رسالو=Journal of the Research Society of Pakistan
 |جلد=12
 |سال=1975
 |صفحا=1–14
}}&lt;/ref&gt;

== قرآن بابت فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ وٽ قرآن جو مطالعو سندس علمي نظام جو بنيادي مرڪز هو. هن قرآن کي رڳو انفرادي عبادتن ۽ فقهي حڪمن جو سرچشمو نہ، پر انساني سماج، اخلاق، معيشت ۽ سياسي تنظيم بابت رهنمائي ڪندڙ ڪتاب طور پڙهڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

مڪي ۾ 26 جولاءِ 1937ع/تقريباً 17 جمادي الاول 1356هه کان 13 جنوري 1938ع/تقريباً 11 ذوالقعد 1356هه تائين سندس قرآن جا درس [[موسيٰ جار الله]] جي درخواست تي قلمبند ڪيا ويا. اهي درس پوءِ '''الهام الرحمن في تفسير القرآن على اصول الإمام شاه ولي الله الدهلوي''' جي نالي سان مرتب ٿيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي قرآني فڪر ۽ شاهه ولي الله جي تفسير جي تقابلي مطالعي تي بعد ۾ علمي تحقيق پڻ ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Baljon&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |ليکڪ=J. M. S. Baljon
 |عنوان=A Comparison between the Qur'anic Views of 'Ubayd Allah Sindhi and Shah Wali Allah
 |رسالو=Islamic Studies
 |جلد=16
 |سال=1977
 |صفحا=179–188
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي ۽ معاشي فڪر ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي فڪر ۾ وقت سان تبديلي آئي. شروعاتي دور ۾ سندس سوچ ۾ پان اسلاميت نمايان هئي، پر افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز جي ڊگهي تجربي کان پوءِ هن علائقائي قوميتن ۽ وفاقي نظام کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن هندستان لاءِ اهڙي وفاقي ڍانچي جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ مختلف لساني، ثقافتي ۽ جاگرافيائي وحدتن کي سياسي خودمختياري حاصل هجي. TDV اسلامي انسائيڪلوپيڊيا موجب هو هندستان کي مذهبي بنياد تي الڳ رياستن ۾ ورهائڻ بدران وفاقي سياسي بندوبست جو حامي هو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

معاشي فڪر ۾ هو جاگيرداري، دولت جي شديد مرڪزيت ۽ پورهيتن جي استحصال جو مخالف هو. سندس تجويزن ۾ زمين تي سماجي حق، ڪارخانن جي انتظام ۾ مزدورن جي شموليت، ڪوآپريٽو معاشي ادارا ۽ ضرورت کان وڌيڪ دولت تي سماجي ضابطو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

ان ڪري جديد تحقيق ۾ سندس فڪر کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسلامي سوشلزم''' جي شروعاتي ڏکڻ ايشيائي صورتن سان ڳنڍيو ويو آهي؛ تنهن هوندي بہ سندس فڪر کي مارڪسي يا سوويت ڪميونزم سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;DawnSocialism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان ۽ سنڌ ڏانهن واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ مولانا عبيدالله سنڌي 1939ع/1358هه ۾ هندستان واپس آيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هو '''7 جون 1939ع''' تي سامونڊي جهاز ''المدينه'' ذريعي ڪراچي پهتو، جتي سنڌ جي ان وقت جي وزيراعظم [[الله بخش سومرو]] سندس آجيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امام%20انقلاب%20مولانا%20عبيدالله%20سنڌي
 |عنوان=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

1939ع ۾ هو ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ پڻ رهيو، جتي هن '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي اڀياس جو مرڪز شروع ڪيو ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تدريس ڪئي. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ پڻ هن واقعي جي تصديق ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jamia&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |عنوان=History
 |ويب سائيٽ=Jamia Millia Islamia
 |ناشر=Jamia Millia Islamia
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري رڪارڊ موجب عبيدالله سنڌي اداري جي گورننگ باڊيءَ جو تاحيات رڪن پڻ رهيو ۽ يونيورسٽيءَ ۾ هڪ شاگردن جي هاسٽل سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jamia2025&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://jmi.ac.in/upload/publication/pr5_English_2025November24.pdf
 |عنوان=Office of the Chief Public Relations
 |ويب سائيٽ=Jamia Millia Islamia
 |سال=2025
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ سان تعلق ==
جيتوڻيڪ عبيدالله سنڌي پنجاب ۾ ڄائو هو، پر سندس ديني ۽ فڪري شخصيت جي تعمير ۾ سنڌ جو بنيادي ڪردار رهيو. اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ ڀرچونڊي شريف ۾ حافظ محمد صديق جي صحبت، امروٽ ۾ تاج محمود امروٽيءَ سان تعلق ۽ پير جهنڊي جي علمي ماحول سان وابستگي سندس زندگيءَ جا اهم مرحلا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هن پاڻ لاءِ '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪئي ۽ پنهنجي فڪري ۽ تعليمي سرگرمين ۾ سنڌ سان ان نسبت کي برقرار رکيو. سنڌ جي ديني ۽ علمي تاريخ بابت ماخذن ۾ کيس اهڙي عالم طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جي علمي تربيت ۾ سنڌ جي خانقاهن، مدرسن ۽ عالمن جو نمايان حصو هو.&lt;ref name=&quot;SindhAdab&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/534/read
 |عنوان=علمي خزانو
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ عبيدالله سنڌي ==
محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ مولانا عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ جي مذهبي، علمي ۽ صوفيانه ماحول سان ڳنڍيل شخصيت طور بحث هيٺ آندو آهي. ڪتاب ۾ سندس ننڍپڻ، اسلام قبول ڪرڻ، سنڌ جي صوفي عالمن سان تعلق، علمي تربيت ۽ سندس فڪري زندگيءَ جو خاڪو پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

دراني خاص طور سندس حافظ محمد صديق ڀرچونڊي، تاج محمود امروٽي ۽ ٻين سنڌي عالمن سان لاڳاپن کي سندس شخصيت جي تشڪيل لاءِ اهم ڄاڻائي ٿو. ڪتاب ۾ سندس علمي گفتگو، ملفوظات ۽ اردوءَ سان تعلق کي بہ سنڌ ۾ اردو ديني ادب جي ارتقا جي پسمنظر ۾ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ علمي ڪم ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون ڪيتريون لکڻيون سندس پنهنجي تحرير آهن، جڏهن تہ سندس ڪيترائي درس، تقريرون ۽ ملفوظات شاگردن ۽ مرتب ڪندڙن قلمبند ڪري پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ڪيا. اهم ڪتابن ۽ مرتب ٿيل مواد ۾ هي شامل آهن:&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#3b668c;color:white;&quot; | '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جون اهم تصنيفون ۽ مرتب ٿيل آثار'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | وضاحت
|-
| ''ذاتي ڊائري''
| سوانح
| پنهنجي زندگيءَ بابت مختصر خودنوشت؛ سندس متعلق رائج غلط روايتن جي وضاحت لاءِ لکيل
|-
| ''التمهيد لتعريف أئمة التجديد''
| اسلامي فڪر
| سندس بنيادي علمي تصنيفن مان هڪ
|-
| ''شاهه ولي الله اور ان کي سياسي تحريڪ''
| سياسي فڪر
| شاهه ولي الله جي سياسي فڪر جي تشريح
|-
| ''شاهه ولي الله اور ان ڪا فلسفه''
| فلسفو
| ولي اللهي فڪر ۽ فلسفي تي بحث
|-
| ''الهام الرحمن''
| تفسير قرآن
| مڪي ۾ ڏنل قرآني درس
|-
| ''المقام المحمود''
| تفسير
| قرآن جي عم پاري جي اردو تفسير
|-
| ''قرآني شعور انقلاب''
| قرآن ۽ سماج
| قرآني فڪر جي انقلابي ۽ سماجي تشريح
|-
| ''ڪابل مين سات سال''
| تاريخ / يادگيريون
| آڪٽوبر 1915ع کان 1922ع تائين ڪابل واري دور جو احوال
|-
| ''افادات و ملفوظات''
| ملفوظات
| مختلف موضوعن بابت سندس خيالن جو مرتب مجموعو
|}

هن شاهه ولي الله جي ''حجة الله البالغة'' ۽ ''الخير الكثير'' جا اردو ترجما پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== وفات ==
مولانا عبيدالله سنڌي پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور، بهاولپور رياست ويو، جتي بيمار ٿيڻ کان پوءِ وفات ڪيائين. وفات جي تاريخ بابت ماخذن ۾ هڪ ڏينهن جو اختلاف موجود آهي: ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' '''21 آگسٽ 1944ع''' لکي ٿي، جڏهن تہ TDV اسلامي انسائيڪلوپيڊيا ۽ سندس ڇپيل مختصر خودنوشت واري مواد ۾ '''22 آگسٽ 1944ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Autobiography&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |عنوان=A Brief Autobiography of Maulana Ubaidullah Sindhi
 |ليکڪ=Ubaidullah Sindhi
 |مترجم=S. A. Soomro
 |رسالو=Al-Hikma
 |شمارو=2
 |سال=1965–1966
 |ناشر=Shah Waliullah Academy
 |جڳهه=Hyderabad
 |ٻولي=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري وڪيپيڊيا جي متن ۾ اختلاف کي لڪائڻ بدران ٻنهي تاريخن جو ذڪر ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== ورثو ۽ اهميت ==
مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي شخصيت ديني عالم، قرآني مفڪر، آزاديءَ جي تحريڪ جي ڪارڪن ۽ سياسي نظريه دان جي حيثيت سان مختلف علمي شعبن ۾ اڀياس هيٺ رهي آهي. سندس زندگيءَ ۽ فڪر تي ''Modern Asian Studies''، ''Islamic Studies'' ۽ ''Journal of the Research Society of Pakistan'' سميت ڪيترن علمي رسالن ۾ تحقيق شايع ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baljon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Afzal&quot;/&gt;

پاڪستان جي اعليٰ تعليمي نصاب ۾ پڻ سندس سياسي فڪر کي اهميت ڏني وئي آهي؛ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي سياسي سائنس جي نصاب ۾ کيس جديد مسلم سياسي مفڪرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2007-2008/Political%20Science-2008.pdf
 |عنوان=Curriculum of Political Science
 |ناشر=Higher Education Commission Pakistan
 |سال=2008
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين سنڌي علمي ادارن ۾ پڻ سندس فڪر ۽ آزاديءَ جي جدوجهد کي ياد ڪيو ويندو رهيو آهي. 2008ع ۾ سندس ورسيءَ تي سنڌي ادبي بورڊ ڄامشوري ۾ منعقد ٿيل تقريب ۾ کيس آزاديءَ جي تحريڪ جي عالم ۽ ڪارڪن طور خراج پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;DawnMemorial&quot;&gt;{{حوالو خبر
 |عنوان=Maulana Ubaidullah Sindhi remembered
 |url=https://www.dawn.com/news/317843
 |اخبار=Dawn
 |تاريخ=23 آگسٽ 2008
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪرڻ جي تاريخ=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== زندگيءَ جو زماني وار خاڪو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355c7d;color:white;&quot; | '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | عيسوي سال / تاريخ
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | هجري سال / مهينو
! style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش{{efn|TDV اسلامي انسائيڪلوپيڊيا 22 مارچ 1872ع ڏئي ٿي، جڏهن تہ سندس خودنوشت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا 10 مارچ 1872ع/12 محرم 1289هه ڏين ٿا.}}
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪيو ۽ سنڌ آيو
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1909ع
| 1327هه
| ديوبند ۽ جمعيت الانصار سان وابستگي
|-
| 1913ع
| 1331هه
| دهليءَ ۾ نظارة المعارف القرآنيه سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| ڪابل روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| تقريباً 23 محرم 1334هه
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| نومبر 1922ع
| ربيع الاول–ربيع الثاني 1341هه
| روس روانگي
|-
| آگسٽ 1923ع
| 1342هه
| ترڪي پهتو
|-
| 1924ع
| 1342–1343هه
| وفاقي هندستان بابت سياسي پروگرام شايع ڪيو
|-
| جون 1926ع
| ذوالحج 1344هه
| ترڪي ڇڏي حجاز ڏانهن روانو
|-
| 1927ع–1939ع
| 1345–1358هه
| مڪي ۾ تدريس ۽ شاهه ولي الله جي فڪر تي ڪم
|-
| 7 جون 1939ع
| تقريباً ربيع الثاني 1358هه
| ڪراچيءَ پهتو؛ الله بخش سومري آجيان ڪئي
|-
| 1939ع
| 1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 15 مارچ 1944ع
| ربيع الاول 1363هه
| ولي الله سوسائٽي لاهور جي قيام سان لاڳاپيل سرگرمي
|-
| 21/22 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور، بهاولپور رياست ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[الله بخش سومرو]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[جامعه مليه اسلاميه]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* محمد سرور، ''مولانا عبيدالله سنڌي: حالات زندگي، تعليمات اور سياسي افڪار''، لاهور، 1976ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, 1986, pp. 509–537.
* M. Rafique Afzal, “A Glimpse on the Life and Thought of Maulana Ubaidullah Sindhi”, ''Journal of the Research Society of Pakistan'', Vol. 12, 1975.
* J. M. S. Baljon, “A Comparison between the Qur'anic Views of 'Ubayd Allah Sindhi and Shah Wali Allah”, ''Islamic Studies'', Vol. 16, 1977, pp. 179–188.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:ماتريدي]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سک مت مان اسلام قبول ڪندڙ]]
[[زمرو:دارالعلوم ديوبند جا شاگرد]]
[[زمرو:شاهه ولي الله جا شارح]]
[[زمرو:قرآن جا مفسر]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>fl3geufjhi2ok84se3sndda5ylc3f4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416979</id>
      <parentid>416978</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25184" sha1="6amy4cwkdhto0c5y4y83ukmvlyjchzt" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name      = مولانا عبید اللہ سندھی
| image            = Molana Sindhi.jpg
| caption          = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix = مولانا، امام انقلاب
| birth_name       = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date       = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place      = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date       = 21 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place      = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place    = دين پور
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| movement         = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation       = اسلامي عالم، سياسي ڪارڪن، مفسر ۽ مفڪر
| known_for        = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، ولي اللهي فڪر
| teacher          = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
| influences       = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} (10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه)، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو پنجاب جي هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ [[اسلام]] قبول ڪيائين ۽ سنڌ جي مذهبي ۽ علمي ماحول سان گهري وابستگي سبب پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7+%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A
 |title=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.&lt;/ref&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي ۽ علمي زندگي سنڌ، ديوبند، دهلي، افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز تائين پکڙيل رهي. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ ڪابل ۾ قائم ڪيل هندستان جي عبوري حڪومت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, Cambridge University Press, 1986, pp. 509–537.&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ ۾ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن قرآن، اسلامي سماجي فڪر، سياسي آزادي ۽ اقتصادي انصاف بابت پنهنجن نظرين کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== خاندان ۽ پيدائش ==
عبيدالله سنڌي 10 مارچ 1872ع، يعني سندس سوانحي روايت موجب 12 محرم 1289هه تي، سيالڪوٽ ضلعي جي چيانوالي ڳوٺ ۾ هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' هو. سندس والد جو نالو رام سنگهه، ڏاڏي جو نالو چسپت راءِ ۽ پڙڏاڏي جو نالو گلاب راءِ ٻڌايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس والد سندس ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جڏهن عبيدالله لڳ ڀڳ ٻن سالن جو هو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس والده کيس پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ۽ اسلام ڏانهن لاڙو ==
سندس ننڍپڻ جو هڪ حصو ڄام پور، ديري غازي خان واري علائقي ۾ گذريو. اتي هن اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. اسڪولي دور ۾ اسلامي ڪتابن جي مطالعي سندس مذهبي سوچ تي گهرو اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سوانحي ذريعن موجب هن ''تحفة الهند'' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو ''تقوية الايمان'' پڙهيو. انهن ڪتابن جي مطالعي کان پوءِ اسلام بابت سندس دلچسپي وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

1887ع/1304–1305هه ڌاري، لڳ ڀڳ پندرهن سالن جي عمر ۾، هو پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ پهتو. [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]] سان سندس تعلق قائم ٿيو ۽ اتي هن اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڀرچونڊي بابت داخلا پڻ تصديق ڪري ٿي تہ عبيدالله سنڌي ڀرچونڊي ۾ حافظ محمد صديق جي هٿ تي اسلام قبول ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Bharchundi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%86%DA%8A%D9%8A
 |title=ڀرچونڊي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن '''عبيدالله''' نالو اختيار ڪيو. سندس سنڌ سان روحاني ۽ علمي وابستگي ايتري مضبوط ٿي جو اڳتي هلي هو '''عبيدالله سنڌي''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو، جتي هن شيخ الهند [[محمود حسن ديوبندي]] سميت ان دور جي عالمن کان تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ديوبند ۾ سندس تعليم رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نہ رهي؛ هتي شيخ الهند سان سندس اهڙو فڪري ۽ سياسي تعلق پيدا ٿيو، جنهن سندس ايندڙ زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو.

== امروٽ ۽ سنڌ ۾ علمي تربيت ==
ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ آيو ۽ شوال 1308هه/1891ع ڌاري [[تاج محمود امروٽي]] جي صحبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

امروٽ ۾ کيس مطالعي لاءِ ڪتابن تائين وسيع رسائي ملي. سندس سوانحي ماخذن موجب تاج محمود امروٽي کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهندو هو ۽ سندس علمي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. بعد ۾ هو پير جهنڊي جي راشدي عالمن سان به لاڳاپيل رهيو ۽ اتي موجود ديني ڪتبخاني مان فائدو ورتائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي ۽ علمي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي پير جهنڊي جي علمي ماحول سان گهرو تعلق رکندو هو. هتي سندس راشدي عالمن ۽ ٻين سنڌي عالمن سان علمي رابطا پيدا ٿيا. سنڌيانا جي ٻين سوانحي داخلائن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ عبيدالله سنڌي پير جهنڊي ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو ۽ ڪيترن شاگردن سندس وٽ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7
 |title=شفيع محمد منگيو مولانا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== دهلي ۽ نظارت المعارف ==
ويهين صديءَ جي ٻئي ڏهاڪي ۾ عبيدالله سنڌيءَ جون سرگرميون دهليءَ تائين پهتيون. اتي هن جديد تعليم يافته ماڻهن ۾ قرآن ۽ اسلامي فڪر جي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ '''نظارت المعارف''' سان لاڳاپيل تعليمي سرگرميون ڪيون.

سنڌيانا ۾ مولوي محمد معاذ پيرزادي جي سوانح پڻ ٻڌائي ٿي تہ عبيدالله سنڌي دهليءَ جي فتح پوري مسجد ۾ '''مدرسه نظارت المعارف''' قائم ڪيو، جتي عالمن ۽ جديد تعليم يافته ماڻهن لاءِ تعليم جو انتظام هو.&lt;ref name=&quot;Muaz&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B0
 |title=پيرزادو مولوي محمد معاذ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي جدوجهد ڏانهن رخ ==
1914ع/1332هه ۾ پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ شيخ الهند ۽ سندس ساٿين برطانوي اقتدار خلاف سياسي ۽ انقلابي سرگرميون تيز ڪيون. عبيدالله سنڌي به انهن سرگرمين جي اهم شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي هو افغانستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس ڪابل وڃڻ سان سندس سياسي زندگيءَ جو بين الاقوامي مرحلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/History/11521/Founder
 |title=Founder
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڪابل ڏانهن هجرت ==
1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي افغانستان روانو ٿيو. [[جامعه مليه اسلاميه]] جي تاريخي مواد موجب شيخ الهند عبيدالله سنڌيءَ کي هڪ خاص سياسي مقصد سان ڪابل موڪليو، جڏهن تہ پاڻ حجاز ڏانهن روانو ٿيو، جيئن برطانوي حڪومت خلاف ٻاهرين مدد حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

ڪابل ۾ عبيدالله سنڌي هندستاني انقلابي حلقن، افغان درٻار ۽ هندستان کان ٻاهر سرگرم برطانوي مخالف گروهن سان رابطا قائم ڪيا. سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽، جيڪڏهن ممڪن هجي، فوجي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان جي عبوري حڪومت ==
پهرين عالمي جنگ دوران ڪابل هندستاني انقلابين جي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. 1 ڊسمبر 1915ع/24 محرم 1334هه تي اتي '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم بڻيو، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي پڻ حڪومت ۾ اهم عهدي تي شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار کان آزاد هندستان لاءِ هڪ جلاوطن سياسي مرڪز قائم ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت ۽ ٻين قوتن کان مدد حاصل ڪرڻ هو.

== ريشمي رومال تحريڪ ==
عبيدالله سنڌيءَ جو نالو [[ريشمي رومال تحريڪ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. شيخ الهند ۽ سندس ساٿين وچ ۾ انقلابي منصوبن بابت ڪجهه اهم خط ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا، جنهن سبب اها تحريڪ بعد ۾ ”ريشمي رومال تحريڪ“ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌي ڪابل مان هندستان ۽ حجاز ۾ موجود ساٿين سان رابطا رکندو هو. برطانوي ڳجهن ادارن انهن سرگرمين کي پنهنجي هندستاني راڄ لاءِ خطرو سمجهيو.

== افغانستان ۾ سياسي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ ست سال افغانستان ۾ رهيو. سندس ڪابل واري دور ۾ افغانستان جي اندروني سياست ۽ پهرين عالمي جنگ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ بين الاقوامي تبديليون سندس سياسي حڪمت عمليءَ تي اثرانداز ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1919ع/1337هه ۾ [[امان الله خان]] جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان ۽ برطانيا جي لاڳاپن ۾ تبديلي آئي. انهن حالتن ۾ هندستاني انقلابين لاءِ افغانستان ۾ ڪم ڪرڻ جا امڪان آهستي آهستي محدود ٿيا.

== سوويت روس جو سفر ==
افغانستان ڇڏڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي 1922ع/1340–1341هه ڌاري سوويت روس ويو. اتي هن ڪجهه مهينا گذاريا ۽ روسي انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ اقتصادي نظام جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس روس واري تجربي جو سندس سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي اثر پيو، پر کيس سڌي طرح ڪميونسٽ مفڪر قرار ڏيڻ سندس فڪر جي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس سياسي ۽ اقتصادي سوچ جو بنيادي مذهبي حوالو شاهه ولي الله دهلويءَ جو فڪر رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ترڪي ۾ قيام ==
روس کان پوءِ عبيدالله سنڌي ترڪي ويو. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي پاڻ به عثماني سلطنت کان جديد جمهوري رياست ڏانهن وڏي تبديليءَ مان گذري رهيو هو. عبيدالله سنڌي اتي مسلمان دنيا جي سياسي تحريڪن ۽ هندستان جي آزاديءَ بابت پنهنجي فڪر کي وڌيڪ منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ترڪي ۾ رهندي هن هندستان جي سياسي مستقبل بابت پروگرام ۽ تحريرون تيار ڪيون. سندس سياسي سوچ ۾ هندستان جي مختلف قومي، لساني ۽ علائقائي وحدتن کي تسليم ڪندي گڏيل سياسي ڍانچي بابت بحث ملي ٿو.

== حجاز ۽ مڪي ۾ قيام ==
1927ع/1345–1346هه ڌاري عبيدالله سنڌي [[مڪو|مڪي]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ ٻارهن سال حجاز ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

مڪي ۾ سندس زندگيءَ جو زور عملي انقلابي سياست کان وڌيڪ علمي ۽ فڪري سرگرمين ڏانهن منتقل ٿيو. هن [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي تصنيفن ۽ فلسفي جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ قرآن جي درس جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن دور تائين عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر ۾ قرآن، ولي اللهي فلسفي، سماجي انصاف ۽ اسلامي سياسي فڪر جو هڪ مخصوص امتزاج پيدا ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== هندستان واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ برطانوي حڪومت کيس واپس اچڻ جي اجازت ڏني. هو 1939ع کان اڳ هندستان موٽي آيو ۽ سنڌ ۾ سندس واپسيءَ تي سياسي ۽ علمي حلقن طرفان آجيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

[[File:Allah Bux Soomro receiving Maulana Ubaidullah Sindhi.jpg|thumb|سنڌ واپسيءَ تي مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي آجيان جو منظر؛ تصوير جي درست Commons نالي جي تصديق کان پوءِ شامل ڪئي وڃي.]]

سنڌيانا ۾ سندس واپسيءَ سان لاڳاپيل تصوير ۾ [[الله بخش سومرو]] کي عبيدالله سنڌيءَ جي آجيان ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جامعه مليه اسلاميه ۽ بيت الحڪمت ==
1939ع/1357–1358هه ۾ ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي عبيدالله سنڌي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ رهيو. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ موجب هن اتي '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي مطالعي جو هڪ مرڪز قائم ڪيو، جنهن جو مقصد شاهه ولي الله جي فڪر جي اشاعت هو.&lt;ref name=&quot;JMIHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |title=History
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي مرحلو سندس آخري علمي دور جي اهم ڪڙي هو. سندس توجهه قرآن جي تفسير، شاهه ولي الله جي فلسفي ۽ اسلامي سماج جي سياسي ۽ اقتصادي بنيادن جي تشريح تي رهي.

== سياسي ۽ سماجي فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ جو فڪر روايتي مذهبي تعليم، هندستاني قومپرستي، سامراج مخالف سياست ۽ سماجي انصاف جي سوالن جو ميلاپ هو. جديد علمي تحقيق ۾ سندس فڪر کي هندستاني مسلمانن اندر ابتدائي اسلامي سوشلسٽ يا سماجي انصاف واري سياسي فڪر جي بحث سان پڻ جوڙيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ سندس سماجي نظرين کي مارڪسي فڪر جي سڌي نقل طور پيش ڪرڻ درست نہ ٿيندو. سندس بنيادي فڪري ڍانچو قرآن ۽ شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي بيٺل هو.

== قرآن ۽ شاهه ولي الله جو فڪر ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ عبيدالله سنڌيءَ جو اهم علمي ڪم قرآن جي تفسير ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس علمي شخصيت جي هن رخ تي خاص زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هو قرآن کي صرف عبادتي يا فردي هدايت جو ڪتاب نہ، پر سماجي، اخلاقي ۽ انساني زندگيءَ جي تنظيم لاءِ بنيادي سرچشمو سمجهندو هو. سندس درس ۽ تحريرن ۾ قرآن جي سماجي معنائن ۽ ولي اللهي فڪر جي تشريح بار بار سامهون اچي ٿي.

== اردو ادب ۽ تحرير ==
محمد محسن الدين درانيءَ عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن عالمن ۽ مفڪرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن اردو مذهبي ۽ فڪري ادب ۾ پڻ نمايان حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس تحريرن جو وڏو حصو تفسير، قرآن، شاهه ولي الله جي فلسفي، سياست، سماجي تنظيم ۽ پنهنجي سفرن ۽ تجربن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪيترائي خيال شاگردن ۽ ساٿين سندس درس ۽ تقريرن مان قلمبند ڪيا.

== تصنيفون ==
عبيدالله سنڌيءَ سان منسوب يا سندس درس ۽ املاءَ مان مرتب ٿيل اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن:

* ''التمهيد في أئمة التجديد''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس سياسي تحريڪ''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس فلسفو''
* ''شعور و آگهي''
* ''قرآني شعور انقلاب''
* ''خطبات و مقالات''
* ''سلسله تفسير قرآن''
* ''سفرنامه ڪابل''
* ''ذاتي ڊائري''

سندس لکڻين ۽ املائي مواد جو وڏو حصو ولي اللهي فڪر، تفسير ۽ اسلامي سياسي فلسفي سان تعلق رکي ٿو.

== وفات ==
زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ عبيدالله سنڌي پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور واري علائقي ۾ ويو، جتي هو بيمار ٿي پيو. معتبر جديد سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جي تاريخ '''21 آگسٽ 1944ع''' ڏني وڃي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه پراڻن سنڌي سوانحي بيانن ۾ 22 آگسٽ پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس وفات رمضان 1363هه ۾ ٿي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.

== ورثو ==
عبيدالله سنڌيءَ جو تاريخي ورثو ڪيترن رخن تي مشتمل آهي. هڪ طرف هو هندستان جي آزاديءَ جي بين الاقوامي انقلابي تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ سان وابسته هو، ٻئي طرف سندس آخري علمي سڃاڻپ شاهه ولي الله جي فڪر جي جديد شارح ۽ قرآن جي سماجي تفسير جي داعي طور قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سنڌ سان سندس تعلق سندس نالي جو مستقل حصو بڻجي ويو. سنڌ ۾ سندس شاگردن ۽ ساٿين جو هڪ حلقو پيدا ٿيو، جنهن ديني تعليم سان گڏ سياسي تحريڪن ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌيانا ۾ محفوظ سندس شاگردن جي سوانحن مان پير جهنڊي ۽ ٻين سنڌي مدرسن تي سندس علمي اثر جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;/&gt;

== اهم تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪرڻ ۽ سنڌ سان وابستگي
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1891ع
| 1308–1309هه
| امروٽ سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| افغانستان روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| 24 محرم 1334هه لڳ ڀڳ
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| 1922ع
| 1340–1341هه
| روس ڏانهن سفر
|-
| 1927ع
| 1345–1346هه
| حجاز ۾ قيام جي شروعات
|-
| 1939ع
| 1357–1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 21 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', 20(3), 1986، ص 509–537.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:اسلام قبول ڪندڙ سک]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>6amy4cwkdhto0c5y4y83ukmvlyjchzt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416980</id>
      <parentid>416979</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* هندستان واپسي */</comment>
      <origin>416980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24910" sha1="o8cmczg0ayy5vys90f523c7qutbu0ir" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name      = مولانا عبید اللہ سندھی
| image            = Molana Sindhi.jpg
| caption          = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix = مولانا، امام انقلاب
| birth_name       = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date       = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place      = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date       = 21 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place      = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place    = دين پور
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| movement         = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation       = اسلامي عالم، سياسي ڪارڪن، مفسر ۽ مفڪر
| known_for        = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، ولي اللهي فڪر
| teacher          = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
| influences       = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} (10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه)، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو پنجاب جي هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ [[اسلام]] قبول ڪيائين ۽ سنڌ جي مذهبي ۽ علمي ماحول سان گهري وابستگي سبب پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7+%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A
 |title=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.&lt;/ref&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي ۽ علمي زندگي سنڌ، ديوبند، دهلي، افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز تائين پکڙيل رهي. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ ڪابل ۾ قائم ڪيل هندستان جي عبوري حڪومت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, Cambridge University Press, 1986, pp. 509–537.&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ ۾ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن قرآن، اسلامي سماجي فڪر، سياسي آزادي ۽ اقتصادي انصاف بابت پنهنجن نظرين کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== خاندان ۽ پيدائش ==
عبيدالله سنڌي 10 مارچ 1872ع، يعني سندس سوانحي روايت موجب 12 محرم 1289هه تي، سيالڪوٽ ضلعي جي چيانوالي ڳوٺ ۾ هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' هو. سندس والد جو نالو رام سنگهه، ڏاڏي جو نالو چسپت راءِ ۽ پڙڏاڏي جو نالو گلاب راءِ ٻڌايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس والد سندس ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جڏهن عبيدالله لڳ ڀڳ ٻن سالن جو هو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس والده کيس پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ۽ اسلام ڏانهن لاڙو ==
سندس ننڍپڻ جو هڪ حصو ڄام پور، ديري غازي خان واري علائقي ۾ گذريو. اتي هن اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. اسڪولي دور ۾ اسلامي ڪتابن جي مطالعي سندس مذهبي سوچ تي گهرو اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سوانحي ذريعن موجب هن ''تحفة الهند'' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو ''تقوية الايمان'' پڙهيو. انهن ڪتابن جي مطالعي کان پوءِ اسلام بابت سندس دلچسپي وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

1887ع/1304–1305هه ڌاري، لڳ ڀڳ پندرهن سالن جي عمر ۾، هو پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ پهتو. [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]] سان سندس تعلق قائم ٿيو ۽ اتي هن اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڀرچونڊي بابت داخلا پڻ تصديق ڪري ٿي تہ عبيدالله سنڌي ڀرچونڊي ۾ حافظ محمد صديق جي هٿ تي اسلام قبول ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Bharchundi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%86%DA%8A%D9%8A
 |title=ڀرچونڊي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن '''عبيدالله''' نالو اختيار ڪيو. سندس سنڌ سان روحاني ۽ علمي وابستگي ايتري مضبوط ٿي جو اڳتي هلي هو '''عبيدالله سنڌي''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو، جتي هن شيخ الهند [[محمود حسن ديوبندي]] سميت ان دور جي عالمن کان تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ديوبند ۾ سندس تعليم رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نہ رهي؛ هتي شيخ الهند سان سندس اهڙو فڪري ۽ سياسي تعلق پيدا ٿيو، جنهن سندس ايندڙ زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو.

== امروٽ ۽ سنڌ ۾ علمي تربيت ==
ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ آيو ۽ شوال 1308هه/1891ع ڌاري [[تاج محمود امروٽي]] جي صحبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

امروٽ ۾ کيس مطالعي لاءِ ڪتابن تائين وسيع رسائي ملي. سندس سوانحي ماخذن موجب تاج محمود امروٽي کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهندو هو ۽ سندس علمي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. بعد ۾ هو پير جهنڊي جي راشدي عالمن سان به لاڳاپيل رهيو ۽ اتي موجود ديني ڪتبخاني مان فائدو ورتائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي ۽ علمي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي پير جهنڊي جي علمي ماحول سان گهرو تعلق رکندو هو. هتي سندس راشدي عالمن ۽ ٻين سنڌي عالمن سان علمي رابطا پيدا ٿيا. سنڌيانا جي ٻين سوانحي داخلائن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ عبيدالله سنڌي پير جهنڊي ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو ۽ ڪيترن شاگردن سندس وٽ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7
 |title=شفيع محمد منگيو مولانا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== دهلي ۽ نظارت المعارف ==
ويهين صديءَ جي ٻئي ڏهاڪي ۾ عبيدالله سنڌيءَ جون سرگرميون دهليءَ تائين پهتيون. اتي هن جديد تعليم يافته ماڻهن ۾ قرآن ۽ اسلامي فڪر جي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ '''نظارت المعارف''' سان لاڳاپيل تعليمي سرگرميون ڪيون.

سنڌيانا ۾ مولوي محمد معاذ پيرزادي جي سوانح پڻ ٻڌائي ٿي تہ عبيدالله سنڌي دهليءَ جي فتح پوري مسجد ۾ '''مدرسه نظارت المعارف''' قائم ڪيو، جتي عالمن ۽ جديد تعليم يافته ماڻهن لاءِ تعليم جو انتظام هو.&lt;ref name=&quot;Muaz&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B0
 |title=پيرزادو مولوي محمد معاذ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي جدوجهد ڏانهن رخ ==
1914ع/1332هه ۾ پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ شيخ الهند ۽ سندس ساٿين برطانوي اقتدار خلاف سياسي ۽ انقلابي سرگرميون تيز ڪيون. عبيدالله سنڌي به انهن سرگرمين جي اهم شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي هو افغانستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس ڪابل وڃڻ سان سندس سياسي زندگيءَ جو بين الاقوامي مرحلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/History/11521/Founder
 |title=Founder
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڪابل ڏانهن هجرت ==
1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي افغانستان روانو ٿيو. [[جامعه مليه اسلاميه]] جي تاريخي مواد موجب شيخ الهند عبيدالله سنڌيءَ کي هڪ خاص سياسي مقصد سان ڪابل موڪليو، جڏهن تہ پاڻ حجاز ڏانهن روانو ٿيو، جيئن برطانوي حڪومت خلاف ٻاهرين مدد حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

ڪابل ۾ عبيدالله سنڌي هندستاني انقلابي حلقن، افغان درٻار ۽ هندستان کان ٻاهر سرگرم برطانوي مخالف گروهن سان رابطا قائم ڪيا. سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽، جيڪڏهن ممڪن هجي، فوجي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان جي عبوري حڪومت ==
پهرين عالمي جنگ دوران ڪابل هندستاني انقلابين جي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. 1 ڊسمبر 1915ع/24 محرم 1334هه تي اتي '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم بڻيو، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي پڻ حڪومت ۾ اهم عهدي تي شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار کان آزاد هندستان لاءِ هڪ جلاوطن سياسي مرڪز قائم ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت ۽ ٻين قوتن کان مدد حاصل ڪرڻ هو.

== ريشمي رومال تحريڪ ==
عبيدالله سنڌيءَ جو نالو [[ريشمي رومال تحريڪ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. شيخ الهند ۽ سندس ساٿين وچ ۾ انقلابي منصوبن بابت ڪجهه اهم خط ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا، جنهن سبب اها تحريڪ بعد ۾ ”ريشمي رومال تحريڪ“ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌي ڪابل مان هندستان ۽ حجاز ۾ موجود ساٿين سان رابطا رکندو هو. برطانوي ڳجهن ادارن انهن سرگرمين کي پنهنجي هندستاني راڄ لاءِ خطرو سمجهيو.

== افغانستان ۾ سياسي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ ست سال افغانستان ۾ رهيو. سندس ڪابل واري دور ۾ افغانستان جي اندروني سياست ۽ پهرين عالمي جنگ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ بين الاقوامي تبديليون سندس سياسي حڪمت عمليءَ تي اثرانداز ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1919ع/1337هه ۾ [[امان الله خان]] جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان ۽ برطانيا جي لاڳاپن ۾ تبديلي آئي. انهن حالتن ۾ هندستاني انقلابين لاءِ افغانستان ۾ ڪم ڪرڻ جا امڪان آهستي آهستي محدود ٿيا.

== سوويت روس جو سفر ==
افغانستان ڇڏڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي 1922ع/1340–1341هه ڌاري سوويت روس ويو. اتي هن ڪجهه مهينا گذاريا ۽ روسي انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ اقتصادي نظام جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس روس واري تجربي جو سندس سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي اثر پيو، پر کيس سڌي طرح ڪميونسٽ مفڪر قرار ڏيڻ سندس فڪر جي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس سياسي ۽ اقتصادي سوچ جو بنيادي مذهبي حوالو شاهه ولي الله دهلويءَ جو فڪر رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ترڪي ۾ قيام ==
روس کان پوءِ عبيدالله سنڌي ترڪي ويو. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي پاڻ به عثماني سلطنت کان جديد جمهوري رياست ڏانهن وڏي تبديليءَ مان گذري رهيو هو. عبيدالله سنڌي اتي مسلمان دنيا جي سياسي تحريڪن ۽ هندستان جي آزاديءَ بابت پنهنجي فڪر کي وڌيڪ منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ترڪي ۾ رهندي هن هندستان جي سياسي مستقبل بابت پروگرام ۽ تحريرون تيار ڪيون. سندس سياسي سوچ ۾ هندستان جي مختلف قومي، لساني ۽ علائقائي وحدتن کي تسليم ڪندي گڏيل سياسي ڍانچي بابت بحث ملي ٿو.

== حجاز ۽ مڪي ۾ قيام ==
1927ع/1345–1346هه ڌاري عبيدالله سنڌي [[مڪو|مڪي]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ ٻارهن سال حجاز ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

مڪي ۾ سندس زندگيءَ جو زور عملي انقلابي سياست کان وڌيڪ علمي ۽ فڪري سرگرمين ڏانهن منتقل ٿيو. هن [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي تصنيفن ۽ فلسفي جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ قرآن جي درس جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن دور تائين عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر ۾ قرآن، ولي اللهي فلسفي، سماجي انصاف ۽ اسلامي سياسي فڪر جو هڪ مخصوص امتزاج پيدا ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== هندستان واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ برطانوي حڪومت کيس واپس اچڻ جي اجازت ڏني. هو 1939ع کان اڳ هندستان موٽي آيو ۽ سنڌ ۾ سندس واپسيءَ تي سياسي ۽ علمي حلقن طرفان آجيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا ۾ سندس واپسيءَ سان لاڳاپيل تصوير ۾ [[الله بخش سومرو]] کي عبيدالله سنڌيءَ جي آجيان ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جامعه مليه اسلاميه ۽ بيت الحڪمت ==
1939ع/1357–1358هه ۾ ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي عبيدالله سنڌي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ رهيو. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ موجب هن اتي '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي مطالعي جو هڪ مرڪز قائم ڪيو، جنهن جو مقصد شاهه ولي الله جي فڪر جي اشاعت هو.&lt;ref name=&quot;JMIHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |title=History
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي مرحلو سندس آخري علمي دور جي اهم ڪڙي هو. سندس توجهه قرآن جي تفسير، شاهه ولي الله جي فلسفي ۽ اسلامي سماج جي سياسي ۽ اقتصادي بنيادن جي تشريح تي رهي.

== سياسي ۽ سماجي فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ جو فڪر روايتي مذهبي تعليم، هندستاني قومپرستي، سامراج مخالف سياست ۽ سماجي انصاف جي سوالن جو ميلاپ هو. جديد علمي تحقيق ۾ سندس فڪر کي هندستاني مسلمانن اندر ابتدائي اسلامي سوشلسٽ يا سماجي انصاف واري سياسي فڪر جي بحث سان پڻ جوڙيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ سندس سماجي نظرين کي مارڪسي فڪر جي سڌي نقل طور پيش ڪرڻ درست نہ ٿيندو. سندس بنيادي فڪري ڍانچو قرآن ۽ شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي بيٺل هو.

== قرآن ۽ شاهه ولي الله جو فڪر ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ عبيدالله سنڌيءَ جو اهم علمي ڪم قرآن جي تفسير ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس علمي شخصيت جي هن رخ تي خاص زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هو قرآن کي صرف عبادتي يا فردي هدايت جو ڪتاب نہ، پر سماجي، اخلاقي ۽ انساني زندگيءَ جي تنظيم لاءِ بنيادي سرچشمو سمجهندو هو. سندس درس ۽ تحريرن ۾ قرآن جي سماجي معنائن ۽ ولي اللهي فڪر جي تشريح بار بار سامهون اچي ٿي.

== اردو ادب ۽ تحرير ==
محمد محسن الدين درانيءَ عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن عالمن ۽ مفڪرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن اردو مذهبي ۽ فڪري ادب ۾ پڻ نمايان حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس تحريرن جو وڏو حصو تفسير، قرآن، شاهه ولي الله جي فلسفي، سياست، سماجي تنظيم ۽ پنهنجي سفرن ۽ تجربن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪيترائي خيال شاگردن ۽ ساٿين سندس درس ۽ تقريرن مان قلمبند ڪيا.

== تصنيفون ==
عبيدالله سنڌيءَ سان منسوب يا سندس درس ۽ املاءَ مان مرتب ٿيل اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن:

* ''التمهيد في أئمة التجديد''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس سياسي تحريڪ''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس فلسفو''
* ''شعور و آگهي''
* ''قرآني شعور انقلاب''
* ''خطبات و مقالات''
* ''سلسله تفسير قرآن''
* ''سفرنامه ڪابل''
* ''ذاتي ڊائري''

سندس لکڻين ۽ املائي مواد جو وڏو حصو ولي اللهي فڪر، تفسير ۽ اسلامي سياسي فلسفي سان تعلق رکي ٿو.

== وفات ==
زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ عبيدالله سنڌي پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور واري علائقي ۾ ويو، جتي هو بيمار ٿي پيو. معتبر جديد سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جي تاريخ '''21 آگسٽ 1944ع''' ڏني وڃي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه پراڻن سنڌي سوانحي بيانن ۾ 22 آگسٽ پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس وفات رمضان 1363هه ۾ ٿي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.

== ورثو ==
عبيدالله سنڌيءَ جو تاريخي ورثو ڪيترن رخن تي مشتمل آهي. هڪ طرف هو هندستان جي آزاديءَ جي بين الاقوامي انقلابي تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ سان وابسته هو، ٻئي طرف سندس آخري علمي سڃاڻپ شاهه ولي الله جي فڪر جي جديد شارح ۽ قرآن جي سماجي تفسير جي داعي طور قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سنڌ سان سندس تعلق سندس نالي جو مستقل حصو بڻجي ويو. سنڌ ۾ سندس شاگردن ۽ ساٿين جو هڪ حلقو پيدا ٿيو، جنهن ديني تعليم سان گڏ سياسي تحريڪن ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌيانا ۾ محفوظ سندس شاگردن جي سوانحن مان پير جهنڊي ۽ ٻين سنڌي مدرسن تي سندس علمي اثر جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;/&gt;

== اهم تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪرڻ ۽ سنڌ سان وابستگي
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1891ع
| 1308–1309هه
| امروٽ سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| افغانستان روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| 24 محرم 1334هه لڳ ڀڳ
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| 1922ع
| 1340–1341هه
| روس ڏانهن سفر
|-
| 1927ع
| 1345–1346هه
| حجاز ۾ قيام جي شروعات
|-
| 1939ع
| 1357–1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 21 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', 20(3), 1986، ص 509–537.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:اسلام قبول ڪندڙ سک]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>o8cmczg0ayy5vys90f523c7qutbu0ir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416981</id>
      <parentid>416980</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* هندستان جي عبوري حڪومت */</comment>
      <origin>416981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25250" sha1="m95vo58vpr5qrx1919uebx8zw5tlqy8" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name      = مولانا عبید اللہ سندھی
| image            = Molana Sindhi.jpg
| caption          = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix = مولانا، امام انقلاب
| birth_name       = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date       = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place      = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date       = 21 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place      = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place    = دين پور
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| movement         = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation       = اسلامي عالم، سياسي ڪارڪن، مفسر ۽ مفڪر
| known_for        = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، ولي اللهي فڪر
| teacher          = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
| influences       = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} (10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه)، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو پنجاب جي هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ [[اسلام]] قبول ڪيائين ۽ سنڌ جي مذهبي ۽ علمي ماحول سان گهري وابستگي سبب پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7+%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A
 |title=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.&lt;/ref&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي ۽ علمي زندگي سنڌ، ديوبند، دهلي، افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز تائين پکڙيل رهي. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ ڪابل ۾ قائم ڪيل هندستان جي عبوري حڪومت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, Cambridge University Press, 1986, pp. 509–537.&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ ۾ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن قرآن، اسلامي سماجي فڪر، سياسي آزادي ۽ اقتصادي انصاف بابت پنهنجن نظرين کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== خاندان ۽ پيدائش ==
عبيدالله سنڌي 10 مارچ 1872ع، يعني سندس سوانحي روايت موجب 12 محرم 1289هه تي، سيالڪوٽ ضلعي جي چيانوالي ڳوٺ ۾ هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' هو. سندس والد جو نالو رام سنگهه، ڏاڏي جو نالو چسپت راءِ ۽ پڙڏاڏي جو نالو گلاب راءِ ٻڌايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس والد سندس ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جڏهن عبيدالله لڳ ڀڳ ٻن سالن جو هو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس والده کيس پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ۽ اسلام ڏانهن لاڙو ==
سندس ننڍپڻ جو هڪ حصو ڄام پور، ديري غازي خان واري علائقي ۾ گذريو. اتي هن اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. اسڪولي دور ۾ اسلامي ڪتابن جي مطالعي سندس مذهبي سوچ تي گهرو اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سوانحي ذريعن موجب هن ''تحفة الهند'' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو ''تقوية الايمان'' پڙهيو. انهن ڪتابن جي مطالعي کان پوءِ اسلام بابت سندس دلچسپي وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

1887ع/1304–1305هه ڌاري، لڳ ڀڳ پندرهن سالن جي عمر ۾، هو پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ پهتو. [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]] سان سندس تعلق قائم ٿيو ۽ اتي هن اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڀرچونڊي بابت داخلا پڻ تصديق ڪري ٿي تہ عبيدالله سنڌي ڀرچونڊي ۾ حافظ محمد صديق جي هٿ تي اسلام قبول ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Bharchundi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%86%DA%8A%D9%8A
 |title=ڀرچونڊي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن '''عبيدالله''' نالو اختيار ڪيو. سندس سنڌ سان روحاني ۽ علمي وابستگي ايتري مضبوط ٿي جو اڳتي هلي هو '''عبيدالله سنڌي''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو، جتي هن شيخ الهند [[محمود حسن ديوبندي]] سميت ان دور جي عالمن کان تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ديوبند ۾ سندس تعليم رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نہ رهي؛ هتي شيخ الهند سان سندس اهڙو فڪري ۽ سياسي تعلق پيدا ٿيو، جنهن سندس ايندڙ زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو.

== امروٽ ۽ سنڌ ۾ علمي تربيت ==
ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ آيو ۽ شوال 1308هه/1891ع ڌاري [[تاج محمود امروٽي]] جي صحبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

امروٽ ۾ کيس مطالعي لاءِ ڪتابن تائين وسيع رسائي ملي. سندس سوانحي ماخذن موجب تاج محمود امروٽي کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهندو هو ۽ سندس علمي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. بعد ۾ هو پير جهنڊي جي راشدي عالمن سان به لاڳاپيل رهيو ۽ اتي موجود ديني ڪتبخاني مان فائدو ورتائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي ۽ علمي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي پير جهنڊي جي علمي ماحول سان گهرو تعلق رکندو هو. هتي سندس راشدي عالمن ۽ ٻين سنڌي عالمن سان علمي رابطا پيدا ٿيا. سنڌيانا جي ٻين سوانحي داخلائن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ عبيدالله سنڌي پير جهنڊي ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو ۽ ڪيترن شاگردن سندس وٽ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7
 |title=شفيع محمد منگيو مولانا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== دهلي ۽ نظارت المعارف ==
ويهين صديءَ جي ٻئي ڏهاڪي ۾ عبيدالله سنڌيءَ جون سرگرميون دهليءَ تائين پهتيون. اتي هن جديد تعليم يافته ماڻهن ۾ قرآن ۽ اسلامي فڪر جي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ '''نظارت المعارف''' سان لاڳاپيل تعليمي سرگرميون ڪيون.

سنڌيانا ۾ مولوي محمد معاذ پيرزادي جي سوانح پڻ ٻڌائي ٿي تہ عبيدالله سنڌي دهليءَ جي فتح پوري مسجد ۾ '''مدرسه نظارت المعارف''' قائم ڪيو، جتي عالمن ۽ جديد تعليم يافته ماڻهن لاءِ تعليم جو انتظام هو.&lt;ref name=&quot;Muaz&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B0
 |title=پيرزادو مولوي محمد معاذ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي جدوجهد ڏانهن رخ ==
1914ع/1332هه ۾ پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ شيخ الهند ۽ سندس ساٿين برطانوي اقتدار خلاف سياسي ۽ انقلابي سرگرميون تيز ڪيون. عبيدالله سنڌي به انهن سرگرمين جي اهم شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي هو افغانستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس ڪابل وڃڻ سان سندس سياسي زندگيءَ جو بين الاقوامي مرحلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/History/11521/Founder
 |title=Founder
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڪابل ڏانهن هجرت ==
1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي افغانستان روانو ٿيو. [[جامعه مليه اسلاميه]] جي تاريخي مواد موجب شيخ الهند عبيدالله سنڌيءَ کي هڪ خاص سياسي مقصد سان ڪابل موڪليو، جڏهن تہ پاڻ حجاز ڏانهن روانو ٿيو، جيئن برطانوي حڪومت خلاف ٻاهرين مدد حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

ڪابل ۾ عبيدالله سنڌي هندستاني انقلابي حلقن، افغان درٻار ۽ هندستان کان ٻاهر سرگرم برطانوي مخالف گروهن سان رابطا قائم ڪيا. سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽، جيڪڏهن ممڪن هجي، فوجي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان جي عبوري حڪومت ==

[[File:Mahendra Pratap and the German Mission.gif|thumb|کاٻو|300px|[[راجا مهندر پرتاپ]] ۽ جرمن-ترڪ مشن جا ميمبر، [[ڪابل]]، 1915ع. انهيءَ دور ۾ مولانا عبيدالله سنڌي ڪابل ۾ هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي سرگرمين ۾ مصروف هو.]]
پهرين عالمي جنگ دوران ڪابل هندستاني انقلابين جي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. 1 ڊسمبر 1915ع/24 محرم 1334هه تي اتي '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم بڻيو، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي پڻ حڪومت ۾ اهم عهدي تي شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار کان آزاد هندستان لاءِ هڪ جلاوطن سياسي مرڪز قائم ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت ۽ ٻين قوتن کان مدد حاصل ڪرڻ هو.

== ريشمي رومال تحريڪ ==
عبيدالله سنڌيءَ جو نالو [[ريشمي رومال تحريڪ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. شيخ الهند ۽ سندس ساٿين وچ ۾ انقلابي منصوبن بابت ڪجهه اهم خط ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا، جنهن سبب اها تحريڪ بعد ۾ ”ريشمي رومال تحريڪ“ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌي ڪابل مان هندستان ۽ حجاز ۾ موجود ساٿين سان رابطا رکندو هو. برطانوي ڳجهن ادارن انهن سرگرمين کي پنهنجي هندستاني راڄ لاءِ خطرو سمجهيو.

== افغانستان ۾ سياسي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ ست سال افغانستان ۾ رهيو. سندس ڪابل واري دور ۾ افغانستان جي اندروني سياست ۽ پهرين عالمي جنگ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ بين الاقوامي تبديليون سندس سياسي حڪمت عمليءَ تي اثرانداز ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1919ع/1337هه ۾ [[امان الله خان]] جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان ۽ برطانيا جي لاڳاپن ۾ تبديلي آئي. انهن حالتن ۾ هندستاني انقلابين لاءِ افغانستان ۾ ڪم ڪرڻ جا امڪان آهستي آهستي محدود ٿيا.

== سوويت روس جو سفر ==
افغانستان ڇڏڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي 1922ع/1340–1341هه ڌاري سوويت روس ويو. اتي هن ڪجهه مهينا گذاريا ۽ روسي انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ اقتصادي نظام جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس روس واري تجربي جو سندس سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي اثر پيو، پر کيس سڌي طرح ڪميونسٽ مفڪر قرار ڏيڻ سندس فڪر جي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس سياسي ۽ اقتصادي سوچ جو بنيادي مذهبي حوالو شاهه ولي الله دهلويءَ جو فڪر رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ترڪي ۾ قيام ==
روس کان پوءِ عبيدالله سنڌي ترڪي ويو. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي پاڻ به عثماني سلطنت کان جديد جمهوري رياست ڏانهن وڏي تبديليءَ مان گذري رهيو هو. عبيدالله سنڌي اتي مسلمان دنيا جي سياسي تحريڪن ۽ هندستان جي آزاديءَ بابت پنهنجي فڪر کي وڌيڪ منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ترڪي ۾ رهندي هن هندستان جي سياسي مستقبل بابت پروگرام ۽ تحريرون تيار ڪيون. سندس سياسي سوچ ۾ هندستان جي مختلف قومي، لساني ۽ علائقائي وحدتن کي تسليم ڪندي گڏيل سياسي ڍانچي بابت بحث ملي ٿو.

== حجاز ۽ مڪي ۾ قيام ==
1927ع/1345–1346هه ڌاري عبيدالله سنڌي [[مڪو|مڪي]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ ٻارهن سال حجاز ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

مڪي ۾ سندس زندگيءَ جو زور عملي انقلابي سياست کان وڌيڪ علمي ۽ فڪري سرگرمين ڏانهن منتقل ٿيو. هن [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي تصنيفن ۽ فلسفي جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ قرآن جي درس جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن دور تائين عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر ۾ قرآن، ولي اللهي فلسفي، سماجي انصاف ۽ اسلامي سياسي فڪر جو هڪ مخصوص امتزاج پيدا ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== هندستان واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ برطانوي حڪومت کيس واپس اچڻ جي اجازت ڏني. هو 1939ع کان اڳ هندستان موٽي آيو ۽ سنڌ ۾ سندس واپسيءَ تي سياسي ۽ علمي حلقن طرفان آجيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا ۾ سندس واپسيءَ سان لاڳاپيل تصوير ۾ [[الله بخش سومرو]] کي عبيدالله سنڌيءَ جي آجيان ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جامعه مليه اسلاميه ۽ بيت الحڪمت ==
1939ع/1357–1358هه ۾ ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي عبيدالله سنڌي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ رهيو. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ موجب هن اتي '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي مطالعي جو هڪ مرڪز قائم ڪيو، جنهن جو مقصد شاهه ولي الله جي فڪر جي اشاعت هو.&lt;ref name=&quot;JMIHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |title=History
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي مرحلو سندس آخري علمي دور جي اهم ڪڙي هو. سندس توجهه قرآن جي تفسير، شاهه ولي الله جي فلسفي ۽ اسلامي سماج جي سياسي ۽ اقتصادي بنيادن جي تشريح تي رهي.

== سياسي ۽ سماجي فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ جو فڪر روايتي مذهبي تعليم، هندستاني قومپرستي، سامراج مخالف سياست ۽ سماجي انصاف جي سوالن جو ميلاپ هو. جديد علمي تحقيق ۾ سندس فڪر کي هندستاني مسلمانن اندر ابتدائي اسلامي سوشلسٽ يا سماجي انصاف واري سياسي فڪر جي بحث سان پڻ جوڙيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ سندس سماجي نظرين کي مارڪسي فڪر جي سڌي نقل طور پيش ڪرڻ درست نہ ٿيندو. سندس بنيادي فڪري ڍانچو قرآن ۽ شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي بيٺل هو.

== قرآن ۽ شاهه ولي الله جو فڪر ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ عبيدالله سنڌيءَ جو اهم علمي ڪم قرآن جي تفسير ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس علمي شخصيت جي هن رخ تي خاص زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هو قرآن کي صرف عبادتي يا فردي هدايت جو ڪتاب نہ، پر سماجي، اخلاقي ۽ انساني زندگيءَ جي تنظيم لاءِ بنيادي سرچشمو سمجهندو هو. سندس درس ۽ تحريرن ۾ قرآن جي سماجي معنائن ۽ ولي اللهي فڪر جي تشريح بار بار سامهون اچي ٿي.

== اردو ادب ۽ تحرير ==
محمد محسن الدين درانيءَ عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن عالمن ۽ مفڪرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن اردو مذهبي ۽ فڪري ادب ۾ پڻ نمايان حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس تحريرن جو وڏو حصو تفسير، قرآن، شاهه ولي الله جي فلسفي، سياست، سماجي تنظيم ۽ پنهنجي سفرن ۽ تجربن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪيترائي خيال شاگردن ۽ ساٿين سندس درس ۽ تقريرن مان قلمبند ڪيا.

== تصنيفون ==
عبيدالله سنڌيءَ سان منسوب يا سندس درس ۽ املاءَ مان مرتب ٿيل اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن:

* ''التمهيد في أئمة التجديد''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس سياسي تحريڪ''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس فلسفو''
* ''شعور و آگهي''
* ''قرآني شعور انقلاب''
* ''خطبات و مقالات''
* ''سلسله تفسير قرآن''
* ''سفرنامه ڪابل''
* ''ذاتي ڊائري''

سندس لکڻين ۽ املائي مواد جو وڏو حصو ولي اللهي فڪر، تفسير ۽ اسلامي سياسي فلسفي سان تعلق رکي ٿو.

== وفات ==
زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ عبيدالله سنڌي پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور واري علائقي ۾ ويو، جتي هو بيمار ٿي پيو. معتبر جديد سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جي تاريخ '''21 آگسٽ 1944ع''' ڏني وڃي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه پراڻن سنڌي سوانحي بيانن ۾ 22 آگسٽ پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس وفات رمضان 1363هه ۾ ٿي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.

== ورثو ==
عبيدالله سنڌيءَ جو تاريخي ورثو ڪيترن رخن تي مشتمل آهي. هڪ طرف هو هندستان جي آزاديءَ جي بين الاقوامي انقلابي تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ سان وابسته هو، ٻئي طرف سندس آخري علمي سڃاڻپ شاهه ولي الله جي فڪر جي جديد شارح ۽ قرآن جي سماجي تفسير جي داعي طور قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سنڌ سان سندس تعلق سندس نالي جو مستقل حصو بڻجي ويو. سنڌ ۾ سندس شاگردن ۽ ساٿين جو هڪ حلقو پيدا ٿيو، جنهن ديني تعليم سان گڏ سياسي تحريڪن ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌيانا ۾ محفوظ سندس شاگردن جي سوانحن مان پير جهنڊي ۽ ٻين سنڌي مدرسن تي سندس علمي اثر جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;/&gt;

== اهم تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪرڻ ۽ سنڌ سان وابستگي
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1891ع
| 1308–1309هه
| امروٽ سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| افغانستان روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| 24 محرم 1334هه لڳ ڀڳ
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| 1922ع
| 1340–1341هه
| روس ڏانهن سفر
|-
| 1927ع
| 1345–1346هه
| حجاز ۾ قيام جي شروعات
|-
| 1939ع
| 1357–1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 21 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', 20(3), 1986، ص 509–537.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:اسلام قبول ڪندڙ سک]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>m95vo58vpr5qrx1919uebx8zw5tlqy8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416982</id>
      <parentid>416981</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25494" sha1="td9ti7j97oykb081snxsgzgz3atdqa3" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name      = مولانا عبید اللہ سندھی
| image            = Molana Sindhi.jpg
| caption          = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix = مولانا، امام انقلاب
| birth_name       = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date       = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place      = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date       = 21 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place      = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place    = دين پور
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| movement         = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation       = اسلامي عالم، سياسي ڪارڪن، مفسر ۽ مفڪر
| known_for        = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، ولي اللهي فڪر
| teacher          = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
| influences       = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} (10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه)، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو پنجاب جي هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ [[اسلام]] قبول ڪيائين ۽ سنڌ جي مذهبي ۽ علمي ماحول سان گهري وابستگي سبب پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7+%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A
 |title=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.&lt;/ref&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي ۽ علمي زندگي سنڌ، ديوبند، دهلي، افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز تائين پکڙيل رهي. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ ڪابل ۾ قائم ڪيل هندستان جي عبوري حڪومت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, Cambridge University Press, 1986, pp. 509–537.&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ ۾ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن قرآن، اسلامي سماجي فڪر، سياسي آزادي ۽ اقتصادي انصاف بابت پنهنجن نظرين کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== خاندان ۽ پيدائش ==
عبيدالله سنڌي 10 مارچ 1872ع، يعني سندس سوانحي روايت موجب 12 محرم 1289هه تي، سيالڪوٽ ضلعي جي چيانوالي ڳوٺ ۾ هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' هو. سندس والد جو نالو رام سنگهه، ڏاڏي جو نالو چسپت راءِ ۽ پڙڏاڏي جو نالو گلاب راءِ ٻڌايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس والد سندس ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جڏهن عبيدالله لڳ ڀڳ ٻن سالن جو هو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس والده کيس پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ۽ اسلام ڏانهن لاڙو ==
سندس ننڍپڻ جو هڪ حصو ڄام پور، ديري غازي خان واري علائقي ۾ گذريو. اتي هن اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. اسڪولي دور ۾ اسلامي ڪتابن جي مطالعي سندس مذهبي سوچ تي گهرو اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سوانحي ذريعن موجب هن ''تحفة الهند'' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو ''تقوية الايمان'' پڙهيو. انهن ڪتابن جي مطالعي کان پوءِ اسلام بابت سندس دلچسپي وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

1887ع/1304–1305هه ڌاري، لڳ ڀڳ پندرهن سالن جي عمر ۾، هو پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ پهتو. [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]] سان سندس تعلق قائم ٿيو ۽ اتي هن اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڀرچونڊي بابت داخلا پڻ تصديق ڪري ٿي تہ عبيدالله سنڌي ڀرچونڊي ۾ حافظ محمد صديق جي هٿ تي اسلام قبول ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Bharchundi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%86%DA%8A%D9%8A
 |title=ڀرچونڊي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن '''عبيدالله''' نالو اختيار ڪيو. سندس سنڌ سان روحاني ۽ علمي وابستگي ايتري مضبوط ٿي جو اڳتي هلي هو '''عبيدالله سنڌي''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو، جتي هن شيخ الهند [[محمود حسن ديوبندي]] سميت ان دور جي عالمن کان تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ديوبند ۾ سندس تعليم رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نہ رهي؛ هتي شيخ الهند سان سندس اهڙو فڪري ۽ سياسي تعلق پيدا ٿيو، جنهن سندس ايندڙ زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو.

== امروٽ ۽ سنڌ ۾ علمي تربيت ==
ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ آيو ۽ شوال 1308هه/1891ع ڌاري [[تاج محمود امروٽي]] جي صحبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

امروٽ ۾ کيس مطالعي لاءِ ڪتابن تائين وسيع رسائي ملي. سندس سوانحي ماخذن موجب تاج محمود امروٽي کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهندو هو ۽ سندس علمي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. بعد ۾ هو پير جهنڊي جي راشدي عالمن سان به لاڳاپيل رهيو ۽ اتي موجود ديني ڪتبخاني مان فائدو ورتائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي ۽ علمي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي پير جهنڊي جي علمي ماحول سان گهرو تعلق رکندو هو. هتي سندس راشدي عالمن ۽ ٻين سنڌي عالمن سان علمي رابطا پيدا ٿيا. سنڌيانا جي ٻين سوانحي داخلائن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ عبيدالله سنڌي پير جهنڊي ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو ۽ ڪيترن شاگردن سندس وٽ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7
 |title=شفيع محمد منگيو مولانا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== دهلي ۽ نظارت المعارف ==
ويهين صديءَ جي ٻئي ڏهاڪي ۾ عبيدالله سنڌيءَ جون سرگرميون دهليءَ تائين پهتيون. اتي هن جديد تعليم يافته ماڻهن ۾ قرآن ۽ اسلامي فڪر جي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ '''نظارت المعارف''' سان لاڳاپيل تعليمي سرگرميون ڪيون.

سنڌيانا ۾ مولوي محمد معاذ پيرزادي جي سوانح پڻ ٻڌائي ٿي تہ عبيدالله سنڌي دهليءَ جي فتح پوري مسجد ۾ '''مدرسه نظارت المعارف''' قائم ڪيو، جتي عالمن ۽ جديد تعليم يافته ماڻهن لاءِ تعليم جو انتظام هو.&lt;ref name=&quot;Muaz&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B0
 |title=پيرزادو مولوي محمد معاذ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي جدوجهد ڏانهن رخ ==
1914ع/1332هه ۾ پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ شيخ الهند ۽ سندس ساٿين برطانوي اقتدار خلاف سياسي ۽ انقلابي سرگرميون تيز ڪيون. عبيدالله سنڌي به انهن سرگرمين جي اهم شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي هو افغانستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس ڪابل وڃڻ سان سندس سياسي زندگيءَ جو بين الاقوامي مرحلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/History/11521/Founder
 |title=Founder
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڪابل ڏانهن هجرت ==

[[File:Mahmud Hasan Deobandi.jpg|thumb|کاٻو|200px|[[محمود حسن ديوبندي|شيخ الهند مولانا محمود حسن ديوبندي]]، جنهن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي 1915ع ۾ ڪابل ويو.]]

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي افغانستان روانو ٿيو. [[جامعه مليه اسلاميه]] جي تاريخي مواد موجب شيخ الهند عبيدالله سنڌيءَ کي هڪ خاص سياسي مقصد سان ڪابل موڪليو، جڏهن تہ پاڻ حجاز ڏانهن روانو ٿيو، جيئن برطانوي حڪومت خلاف ٻاهرين مدد حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

ڪابل ۾ عبيدالله سنڌي هندستاني انقلابي حلقن، افغان درٻار ۽ هندستان کان ٻاهر سرگرم برطانوي مخالف گروهن سان رابطا قائم ڪيا. سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽، جيڪڏهن ممڪن هجي، فوجي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان جي عبوري حڪومت ==

[[File:Mahendra Pratap and the German Mission.gif|thumb|کاٻو|300px|[[راجا مهندر پرتاپ]] ۽ جرمن-ترڪ مشن جا ميمبر، [[ڪابل]]، 1915ع. انهيءَ دور ۾ مولانا عبيدالله سنڌي ڪابل ۾ هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي سرگرمين ۾ مصروف هو.]]
پهرين عالمي جنگ دوران ڪابل هندستاني انقلابين جي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. 1 ڊسمبر 1915ع/24 محرم 1334هه تي اتي '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم بڻيو، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي پڻ حڪومت ۾ اهم عهدي تي شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار کان آزاد هندستان لاءِ هڪ جلاوطن سياسي مرڪز قائم ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت ۽ ٻين قوتن کان مدد حاصل ڪرڻ هو.

== ريشمي رومال تحريڪ ==
عبيدالله سنڌيءَ جو نالو [[ريشمي رومال تحريڪ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. شيخ الهند ۽ سندس ساٿين وچ ۾ انقلابي منصوبن بابت ڪجهه اهم خط ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا، جنهن سبب اها تحريڪ بعد ۾ ”ريشمي رومال تحريڪ“ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌي ڪابل مان هندستان ۽ حجاز ۾ موجود ساٿين سان رابطا رکندو هو. برطانوي ڳجهن ادارن انهن سرگرمين کي پنهنجي هندستاني راڄ لاءِ خطرو سمجهيو.

== افغانستان ۾ سياسي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ ست سال افغانستان ۾ رهيو. سندس ڪابل واري دور ۾ افغانستان جي اندروني سياست ۽ پهرين عالمي جنگ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ بين الاقوامي تبديليون سندس سياسي حڪمت عمليءَ تي اثرانداز ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1919ع/1337هه ۾ [[امان الله خان]] جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان ۽ برطانيا جي لاڳاپن ۾ تبديلي آئي. انهن حالتن ۾ هندستاني انقلابين لاءِ افغانستان ۾ ڪم ڪرڻ جا امڪان آهستي آهستي محدود ٿيا.

== سوويت روس جو سفر ==
افغانستان ڇڏڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي 1922ع/1340–1341هه ڌاري سوويت روس ويو. اتي هن ڪجهه مهينا گذاريا ۽ روسي انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ اقتصادي نظام جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس روس واري تجربي جو سندس سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي اثر پيو، پر کيس سڌي طرح ڪميونسٽ مفڪر قرار ڏيڻ سندس فڪر جي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس سياسي ۽ اقتصادي سوچ جو بنيادي مذهبي حوالو شاهه ولي الله دهلويءَ جو فڪر رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ترڪي ۾ قيام ==
روس کان پوءِ عبيدالله سنڌي ترڪي ويو. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي پاڻ به عثماني سلطنت کان جديد جمهوري رياست ڏانهن وڏي تبديليءَ مان گذري رهيو هو. عبيدالله سنڌي اتي مسلمان دنيا جي سياسي تحريڪن ۽ هندستان جي آزاديءَ بابت پنهنجي فڪر کي وڌيڪ منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ترڪي ۾ رهندي هن هندستان جي سياسي مستقبل بابت پروگرام ۽ تحريرون تيار ڪيون. سندس سياسي سوچ ۾ هندستان جي مختلف قومي، لساني ۽ علائقائي وحدتن کي تسليم ڪندي گڏيل سياسي ڍانچي بابت بحث ملي ٿو.

== حجاز ۽ مڪي ۾ قيام ==
1927ع/1345–1346هه ڌاري عبيدالله سنڌي [[مڪو|مڪي]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ ٻارهن سال حجاز ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

مڪي ۾ سندس زندگيءَ جو زور عملي انقلابي سياست کان وڌيڪ علمي ۽ فڪري سرگرمين ڏانهن منتقل ٿيو. هن [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي تصنيفن ۽ فلسفي جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ قرآن جي درس جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن دور تائين عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر ۾ قرآن، ولي اللهي فلسفي، سماجي انصاف ۽ اسلامي سياسي فڪر جو هڪ مخصوص امتزاج پيدا ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== هندستان واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ برطانوي حڪومت کيس واپس اچڻ جي اجازت ڏني. هو 1939ع کان اڳ هندستان موٽي آيو ۽ سنڌ ۾ سندس واپسيءَ تي سياسي ۽ علمي حلقن طرفان آجيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا ۾ سندس واپسيءَ سان لاڳاپيل تصوير ۾ [[الله بخش سومرو]] کي عبيدالله سنڌيءَ جي آجيان ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جامعه مليه اسلاميه ۽ بيت الحڪمت ==
1939ع/1357–1358هه ۾ ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي عبيدالله سنڌي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ رهيو. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ موجب هن اتي '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي مطالعي جو هڪ مرڪز قائم ڪيو، جنهن جو مقصد شاهه ولي الله جي فڪر جي اشاعت هو.&lt;ref name=&quot;JMIHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |title=History
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي مرحلو سندس آخري علمي دور جي اهم ڪڙي هو. سندس توجهه قرآن جي تفسير، شاهه ولي الله جي فلسفي ۽ اسلامي سماج جي سياسي ۽ اقتصادي بنيادن جي تشريح تي رهي.

== سياسي ۽ سماجي فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ جو فڪر روايتي مذهبي تعليم، هندستاني قومپرستي، سامراج مخالف سياست ۽ سماجي انصاف جي سوالن جو ميلاپ هو. جديد علمي تحقيق ۾ سندس فڪر کي هندستاني مسلمانن اندر ابتدائي اسلامي سوشلسٽ يا سماجي انصاف واري سياسي فڪر جي بحث سان پڻ جوڙيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ سندس سماجي نظرين کي مارڪسي فڪر جي سڌي نقل طور پيش ڪرڻ درست نہ ٿيندو. سندس بنيادي فڪري ڍانچو قرآن ۽ شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي بيٺل هو.

== قرآن ۽ شاهه ولي الله جو فڪر ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ عبيدالله سنڌيءَ جو اهم علمي ڪم قرآن جي تفسير ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس علمي شخصيت جي هن رخ تي خاص زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هو قرآن کي صرف عبادتي يا فردي هدايت جو ڪتاب نہ، پر سماجي، اخلاقي ۽ انساني زندگيءَ جي تنظيم لاءِ بنيادي سرچشمو سمجهندو هو. سندس درس ۽ تحريرن ۾ قرآن جي سماجي معنائن ۽ ولي اللهي فڪر جي تشريح بار بار سامهون اچي ٿي.

== اردو ادب ۽ تحرير ==
محمد محسن الدين درانيءَ عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن عالمن ۽ مفڪرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن اردو مذهبي ۽ فڪري ادب ۾ پڻ نمايان حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس تحريرن جو وڏو حصو تفسير، قرآن، شاهه ولي الله جي فلسفي، سياست، سماجي تنظيم ۽ پنهنجي سفرن ۽ تجربن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪيترائي خيال شاگردن ۽ ساٿين سندس درس ۽ تقريرن مان قلمبند ڪيا.

== تصنيفون ==
عبيدالله سنڌيءَ سان منسوب يا سندس درس ۽ املاءَ مان مرتب ٿيل اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن:

* ''التمهيد في أئمة التجديد''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس سياسي تحريڪ''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس فلسفو''
* ''شعور و آگهي''
* ''قرآني شعور انقلاب''
* ''خطبات و مقالات''
* ''سلسله تفسير قرآن''
* ''سفرنامه ڪابل''
* ''ذاتي ڊائري''

سندس لکڻين ۽ املائي مواد جو وڏو حصو ولي اللهي فڪر، تفسير ۽ اسلامي سياسي فلسفي سان تعلق رکي ٿو.

== وفات ==
زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ عبيدالله سنڌي پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور واري علائقي ۾ ويو، جتي هو بيمار ٿي پيو. معتبر جديد سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جي تاريخ '''21 آگسٽ 1944ع''' ڏني وڃي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه پراڻن سنڌي سوانحي بيانن ۾ 22 آگسٽ پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس وفات رمضان 1363هه ۾ ٿي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.

== ورثو ==
عبيدالله سنڌيءَ جو تاريخي ورثو ڪيترن رخن تي مشتمل آهي. هڪ طرف هو هندستان جي آزاديءَ جي بين الاقوامي انقلابي تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ سان وابسته هو، ٻئي طرف سندس آخري علمي سڃاڻپ شاهه ولي الله جي فڪر جي جديد شارح ۽ قرآن جي سماجي تفسير جي داعي طور قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سنڌ سان سندس تعلق سندس نالي جو مستقل حصو بڻجي ويو. سنڌ ۾ سندس شاگردن ۽ ساٿين جو هڪ حلقو پيدا ٿيو، جنهن ديني تعليم سان گڏ سياسي تحريڪن ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌيانا ۾ محفوظ سندس شاگردن جي سوانحن مان پير جهنڊي ۽ ٻين سنڌي مدرسن تي سندس علمي اثر جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;/&gt;

== اهم تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪرڻ ۽ سنڌ سان وابستگي
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1891ع
| 1308–1309هه
| امروٽ سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| افغانستان روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| 24 محرم 1334هه لڳ ڀڳ
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| 1922ع
| 1340–1341هه
| روس ڏانهن سفر
|-
| 1927ع
| 1345–1346هه
| حجاز ۾ قيام جي شروعات
|-
| 1939ع
| 1357–1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 21 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', 20(3), 1986، ص 509–537.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:اسلام قبول ڪندڙ سک]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>td9ti7j97oykb081snxsgzgz3atdqa3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416983</id>
      <parentid>416982</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25717" sha1="j4nsclfal2sov9u71va826mfc21bwki" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name      = مولانا عبید اللہ سندھی
| image            = Molana Sindhi.jpg
| caption          = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix = مولانا، امام انقلاب
| birth_name       = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date       = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place      = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date       = 21 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place      = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place    = دين پور
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| movement         = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation       = اسلامي عالم، سياسي ڪارڪن، مفسر ۽ مفڪر
| known_for        = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، ولي اللهي فڪر
| teacher          = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
| influences       = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} (10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه)، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو پنجاب جي هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ [[اسلام]] قبول ڪيائين ۽ سنڌ جي مذهبي ۽ علمي ماحول سان گهري وابستگي سبب پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7+%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A
 |title=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.&lt;/ref&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي ۽ علمي زندگي سنڌ، ديوبند، دهلي، افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز تائين پکڙيل رهي. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ ڪابل ۾ قائم ڪيل هندستان جي عبوري حڪومت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, Cambridge University Press, 1986, pp. 509–537.&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ ۾ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن قرآن، اسلامي سماجي فڪر، سياسي آزادي ۽ اقتصادي انصاف بابت پنهنجن نظرين کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== خاندان ۽ پيدائش ==
عبيدالله سنڌي 10 مارچ 1872ع، يعني سندس سوانحي روايت موجب 12 محرم 1289هه تي، سيالڪوٽ ضلعي جي چيانوالي ڳوٺ ۾ هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' هو. سندس والد جو نالو رام سنگهه، ڏاڏي جو نالو چسپت راءِ ۽ پڙڏاڏي جو نالو گلاب راءِ ٻڌايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس والد سندس ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جڏهن عبيدالله لڳ ڀڳ ٻن سالن جو هو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس والده کيس پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ۽ اسلام ڏانهن لاڙو ==
سندس ننڍپڻ جو هڪ حصو ڄام پور، ديري غازي خان واري علائقي ۾ گذريو. اتي هن اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. اسڪولي دور ۾ اسلامي ڪتابن جي مطالعي سندس مذهبي سوچ تي گهرو اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سوانحي ذريعن موجب هن ''تحفة الهند'' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو ''تقوية الايمان'' پڙهيو. انهن ڪتابن جي مطالعي کان پوءِ اسلام بابت سندس دلچسپي وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

1887ع/1304–1305هه ڌاري، لڳ ڀڳ پندرهن سالن جي عمر ۾، هو پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ پهتو. [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]] سان سندس تعلق قائم ٿيو ۽ اتي هن اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڀرچونڊي بابت داخلا پڻ تصديق ڪري ٿي تہ عبيدالله سنڌي ڀرچونڊي ۾ حافظ محمد صديق جي هٿ تي اسلام قبول ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Bharchundi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%86%DA%8A%D9%8A
 |title=ڀرچونڊي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن '''عبيدالله''' نالو اختيار ڪيو. سندس سنڌ سان روحاني ۽ علمي وابستگي ايتري مضبوط ٿي جو اڳتي هلي هو '''عبيدالله سنڌي''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==

[[File:Darul Uloom Deoband 1928.jpg|thumb|ساڄو|280px|[[دارالعلوم ديوبند]]، 1928ع؛ عبيدالله سنڌي 1888ع ۾ هتي اعليٰ ديني تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ داخل ٿيو.]]
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو، جتي هن شيخ الهند [[محمود حسن ديوبندي]] سميت ان دور جي عالمن کان تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ديوبند ۾ سندس تعليم رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نہ رهي؛ هتي شيخ الهند سان سندس اهڙو فڪري ۽ سياسي تعلق پيدا ٿيو، جنهن سندس ايندڙ زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو.

== امروٽ ۽ سنڌ ۾ علمي تربيت ==
ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ آيو ۽ شوال 1308هه/1891ع ڌاري [[تاج محمود امروٽي]] جي صحبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

امروٽ ۾ کيس مطالعي لاءِ ڪتابن تائين وسيع رسائي ملي. سندس سوانحي ماخذن موجب تاج محمود امروٽي کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهندو هو ۽ سندس علمي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. بعد ۾ هو پير جهنڊي جي راشدي عالمن سان به لاڳاپيل رهيو ۽ اتي موجود ديني ڪتبخاني مان فائدو ورتائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي ۽ علمي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي پير جهنڊي جي علمي ماحول سان گهرو تعلق رکندو هو. هتي سندس راشدي عالمن ۽ ٻين سنڌي عالمن سان علمي رابطا پيدا ٿيا. سنڌيانا جي ٻين سوانحي داخلائن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ عبيدالله سنڌي پير جهنڊي ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو ۽ ڪيترن شاگردن سندس وٽ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7
 |title=شفيع محمد منگيو مولانا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== دهلي ۽ نظارت المعارف ==
ويهين صديءَ جي ٻئي ڏهاڪي ۾ عبيدالله سنڌيءَ جون سرگرميون دهليءَ تائين پهتيون. اتي هن جديد تعليم يافته ماڻهن ۾ قرآن ۽ اسلامي فڪر جي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ '''نظارت المعارف''' سان لاڳاپيل تعليمي سرگرميون ڪيون.

سنڌيانا ۾ مولوي محمد معاذ پيرزادي جي سوانح پڻ ٻڌائي ٿي تہ عبيدالله سنڌي دهليءَ جي فتح پوري مسجد ۾ '''مدرسه نظارت المعارف''' قائم ڪيو، جتي عالمن ۽ جديد تعليم يافته ماڻهن لاءِ تعليم جو انتظام هو.&lt;ref name=&quot;Muaz&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B0
 |title=پيرزادو مولوي محمد معاذ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي جدوجهد ڏانهن رخ ==
1914ع/1332هه ۾ پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ شيخ الهند ۽ سندس ساٿين برطانوي اقتدار خلاف سياسي ۽ انقلابي سرگرميون تيز ڪيون. عبيدالله سنڌي به انهن سرگرمين جي اهم شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي هو افغانستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس ڪابل وڃڻ سان سندس سياسي زندگيءَ جو بين الاقوامي مرحلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/History/11521/Founder
 |title=Founder
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڪابل ڏانهن هجرت ==

[[File:Mahmud Hasan Deobandi.jpg|thumb|کاٻو|200px|[[محمود حسن ديوبندي|شيخ الهند مولانا محمود حسن ديوبندي]]، جنهن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي 1915ع ۾ ڪابل ويو.]]

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي افغانستان روانو ٿيو. [[جامعه مليه اسلاميه]] جي تاريخي مواد موجب شيخ الهند عبيدالله سنڌيءَ کي هڪ خاص سياسي مقصد سان ڪابل موڪليو، جڏهن تہ پاڻ حجاز ڏانهن روانو ٿيو، جيئن برطانوي حڪومت خلاف ٻاهرين مدد حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

ڪابل ۾ عبيدالله سنڌي هندستاني انقلابي حلقن، افغان درٻار ۽ هندستان کان ٻاهر سرگرم برطانوي مخالف گروهن سان رابطا قائم ڪيا. سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽، جيڪڏهن ممڪن هجي، فوجي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان جي عبوري حڪومت ==

[[File:Mahendra Pratap and the German Mission.gif|thumb|کاٻو|300px|[[راجا مهندر پرتاپ]] ۽ جرمن-ترڪ مشن جا ميمبر، [[ڪابل]]، 1915ع. انهيءَ دور ۾ مولانا عبيدالله سنڌي ڪابل ۾ هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي سرگرمين ۾ مصروف هو.]]
پهرين عالمي جنگ دوران ڪابل هندستاني انقلابين جي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. 1 ڊسمبر 1915ع/24 محرم 1334هه تي اتي '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم بڻيو، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي پڻ حڪومت ۾ اهم عهدي تي شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار کان آزاد هندستان لاءِ هڪ جلاوطن سياسي مرڪز قائم ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت ۽ ٻين قوتن کان مدد حاصل ڪرڻ هو.

== ريشمي رومال تحريڪ ==
عبيدالله سنڌيءَ جو نالو [[ريشمي رومال تحريڪ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. شيخ الهند ۽ سندس ساٿين وچ ۾ انقلابي منصوبن بابت ڪجهه اهم خط ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا، جنهن سبب اها تحريڪ بعد ۾ ”ريشمي رومال تحريڪ“ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌي ڪابل مان هندستان ۽ حجاز ۾ موجود ساٿين سان رابطا رکندو هو. برطانوي ڳجهن ادارن انهن سرگرمين کي پنهنجي هندستاني راڄ لاءِ خطرو سمجهيو.

== افغانستان ۾ سياسي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ ست سال افغانستان ۾ رهيو. سندس ڪابل واري دور ۾ افغانستان جي اندروني سياست ۽ پهرين عالمي جنگ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ بين الاقوامي تبديليون سندس سياسي حڪمت عمليءَ تي اثرانداز ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1919ع/1337هه ۾ [[امان الله خان]] جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان ۽ برطانيا جي لاڳاپن ۾ تبديلي آئي. انهن حالتن ۾ هندستاني انقلابين لاءِ افغانستان ۾ ڪم ڪرڻ جا امڪان آهستي آهستي محدود ٿيا.

== سوويت روس جو سفر ==
افغانستان ڇڏڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي 1922ع/1340–1341هه ڌاري سوويت روس ويو. اتي هن ڪجهه مهينا گذاريا ۽ روسي انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ اقتصادي نظام جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس روس واري تجربي جو سندس سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي اثر پيو، پر کيس سڌي طرح ڪميونسٽ مفڪر قرار ڏيڻ سندس فڪر جي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس سياسي ۽ اقتصادي سوچ جو بنيادي مذهبي حوالو شاهه ولي الله دهلويءَ جو فڪر رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ترڪي ۾ قيام ==
روس کان پوءِ عبيدالله سنڌي ترڪي ويو. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي پاڻ به عثماني سلطنت کان جديد جمهوري رياست ڏانهن وڏي تبديليءَ مان گذري رهيو هو. عبيدالله سنڌي اتي مسلمان دنيا جي سياسي تحريڪن ۽ هندستان جي آزاديءَ بابت پنهنجي فڪر کي وڌيڪ منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ترڪي ۾ رهندي هن هندستان جي سياسي مستقبل بابت پروگرام ۽ تحريرون تيار ڪيون. سندس سياسي سوچ ۾ هندستان جي مختلف قومي، لساني ۽ علائقائي وحدتن کي تسليم ڪندي گڏيل سياسي ڍانچي بابت بحث ملي ٿو.

== حجاز ۽ مڪي ۾ قيام ==
1927ع/1345–1346هه ڌاري عبيدالله سنڌي [[مڪو|مڪي]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ ٻارهن سال حجاز ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

مڪي ۾ سندس زندگيءَ جو زور عملي انقلابي سياست کان وڌيڪ علمي ۽ فڪري سرگرمين ڏانهن منتقل ٿيو. هن [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي تصنيفن ۽ فلسفي جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ قرآن جي درس جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن دور تائين عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر ۾ قرآن، ولي اللهي فلسفي، سماجي انصاف ۽ اسلامي سياسي فڪر جو هڪ مخصوص امتزاج پيدا ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== هندستان واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ برطانوي حڪومت کيس واپس اچڻ جي اجازت ڏني. هو 1939ع کان اڳ هندستان موٽي آيو ۽ سنڌ ۾ سندس واپسيءَ تي سياسي ۽ علمي حلقن طرفان آجيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا ۾ سندس واپسيءَ سان لاڳاپيل تصوير ۾ [[الله بخش سومرو]] کي عبيدالله سنڌيءَ جي آجيان ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جامعه مليه اسلاميه ۽ بيت الحڪمت ==
1939ع/1357–1358هه ۾ ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي عبيدالله سنڌي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ رهيو. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ موجب هن اتي '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي مطالعي جو هڪ مرڪز قائم ڪيو، جنهن جو مقصد شاهه ولي الله جي فڪر جي اشاعت هو.&lt;ref name=&quot;JMIHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |title=History
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي مرحلو سندس آخري علمي دور جي اهم ڪڙي هو. سندس توجهه قرآن جي تفسير، شاهه ولي الله جي فلسفي ۽ اسلامي سماج جي سياسي ۽ اقتصادي بنيادن جي تشريح تي رهي.

== سياسي ۽ سماجي فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ جو فڪر روايتي مذهبي تعليم، هندستاني قومپرستي، سامراج مخالف سياست ۽ سماجي انصاف جي سوالن جو ميلاپ هو. جديد علمي تحقيق ۾ سندس فڪر کي هندستاني مسلمانن اندر ابتدائي اسلامي سوشلسٽ يا سماجي انصاف واري سياسي فڪر جي بحث سان پڻ جوڙيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ سندس سماجي نظرين کي مارڪسي فڪر جي سڌي نقل طور پيش ڪرڻ درست نہ ٿيندو. سندس بنيادي فڪري ڍانچو قرآن ۽ شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي بيٺل هو.

== قرآن ۽ شاهه ولي الله جو فڪر ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ عبيدالله سنڌيءَ جو اهم علمي ڪم قرآن جي تفسير ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس علمي شخصيت جي هن رخ تي خاص زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هو قرآن کي صرف عبادتي يا فردي هدايت جو ڪتاب نہ، پر سماجي، اخلاقي ۽ انساني زندگيءَ جي تنظيم لاءِ بنيادي سرچشمو سمجهندو هو. سندس درس ۽ تحريرن ۾ قرآن جي سماجي معنائن ۽ ولي اللهي فڪر جي تشريح بار بار سامهون اچي ٿي.

== اردو ادب ۽ تحرير ==
محمد محسن الدين درانيءَ عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن عالمن ۽ مفڪرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن اردو مذهبي ۽ فڪري ادب ۾ پڻ نمايان حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس تحريرن جو وڏو حصو تفسير، قرآن، شاهه ولي الله جي فلسفي، سياست، سماجي تنظيم ۽ پنهنجي سفرن ۽ تجربن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪيترائي خيال شاگردن ۽ ساٿين سندس درس ۽ تقريرن مان قلمبند ڪيا.

== تصنيفون ==
عبيدالله سنڌيءَ سان منسوب يا سندس درس ۽ املاءَ مان مرتب ٿيل اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن:

* ''التمهيد في أئمة التجديد''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس سياسي تحريڪ''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس فلسفو''
* ''شعور و آگهي''
* ''قرآني شعور انقلاب''
* ''خطبات و مقالات''
* ''سلسله تفسير قرآن''
* ''سفرنامه ڪابل''
* ''ذاتي ڊائري''

سندس لکڻين ۽ املائي مواد جو وڏو حصو ولي اللهي فڪر، تفسير ۽ اسلامي سياسي فلسفي سان تعلق رکي ٿو.

== وفات ==
زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ عبيدالله سنڌي پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور واري علائقي ۾ ويو، جتي هو بيمار ٿي پيو. معتبر جديد سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جي تاريخ '''21 آگسٽ 1944ع''' ڏني وڃي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه پراڻن سنڌي سوانحي بيانن ۾ 22 آگسٽ پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس وفات رمضان 1363هه ۾ ٿي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.

== ورثو ==
عبيدالله سنڌيءَ جو تاريخي ورثو ڪيترن رخن تي مشتمل آهي. هڪ طرف هو هندستان جي آزاديءَ جي بين الاقوامي انقلابي تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ سان وابسته هو، ٻئي طرف سندس آخري علمي سڃاڻپ شاهه ولي الله جي فڪر جي جديد شارح ۽ قرآن جي سماجي تفسير جي داعي طور قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سنڌ سان سندس تعلق سندس نالي جو مستقل حصو بڻجي ويو. سنڌ ۾ سندس شاگردن ۽ ساٿين جو هڪ حلقو پيدا ٿيو، جنهن ديني تعليم سان گڏ سياسي تحريڪن ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌيانا ۾ محفوظ سندس شاگردن جي سوانحن مان پير جهنڊي ۽ ٻين سنڌي مدرسن تي سندس علمي اثر جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;/&gt;

== اهم تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪرڻ ۽ سنڌ سان وابستگي
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1891ع
| 1308–1309هه
| امروٽ سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| افغانستان روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| 24 محرم 1334هه لڳ ڀڳ
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| 1922ع
| 1340–1341هه
| روس ڏانهن سفر
|-
| 1927ع
| 1345–1346هه
| حجاز ۾ قيام جي شروعات
|-
| 1939ع
| 1357–1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 21 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', 20(3), 1986، ص 509–537.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:اسلام قبول ڪندڙ سک]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>j4nsclfal2sov9u71va826mfc21bwki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416984</id>
      <parentid>416983</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26041" sha1="fjmfyvlu1exk0blkxc008oudbharayx" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name      = مولانا عبید اللہ سندھی
| image            = Molana Sindhi.jpg
| caption          = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix = مولانا، امام انقلاب
| birth_name       = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date       = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place      = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date       = 21 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place      = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place    = دين پور
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| movement         = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation       = اسلامي عالم، سياسي ڪارڪن، مفسر ۽ مفڪر
| known_for        = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، ولي اللهي فڪر
| teacher          = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
| influences       = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} (10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه)، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو پنجاب جي هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ [[اسلام]] قبول ڪيائين ۽ سنڌ جي مذهبي ۽ علمي ماحول سان گهري وابستگي سبب پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7+%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A
 |title=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.&lt;/ref&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي ۽ علمي زندگي سنڌ، ديوبند، دهلي، افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز تائين پکڙيل رهي. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ ڪابل ۾ قائم ڪيل هندستان جي عبوري حڪومت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, Cambridge University Press, 1986, pp. 509–537.&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ ۾ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن قرآن، اسلامي سماجي فڪر، سياسي آزادي ۽ اقتصادي انصاف بابت پنهنجن نظرين کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== خاندان ۽ پيدائش ==
عبيدالله سنڌي 10 مارچ 1872ع، يعني سندس سوانحي روايت موجب 12 محرم 1289هه تي، سيالڪوٽ ضلعي جي چيانوالي ڳوٺ ۾ هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' هو. سندس والد جو نالو رام سنگهه، ڏاڏي جو نالو چسپت راءِ ۽ پڙڏاڏي جو نالو گلاب راءِ ٻڌايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس والد سندس ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جڏهن عبيدالله لڳ ڀڳ ٻن سالن جو هو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس والده کيس پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ۽ اسلام ڏانهن لاڙو ==
سندس ننڍپڻ جو هڪ حصو ڄام پور، ديري غازي خان واري علائقي ۾ گذريو. اتي هن اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. اسڪولي دور ۾ اسلامي ڪتابن جي مطالعي سندس مذهبي سوچ تي گهرو اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سوانحي ذريعن موجب هن ''تحفة الهند'' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو ''تقوية الايمان'' پڙهيو. انهن ڪتابن جي مطالعي کان پوءِ اسلام بابت سندس دلچسپي وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

1887ع/1304–1305هه ڌاري، لڳ ڀڳ پندرهن سالن جي عمر ۾، هو پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ پهتو. [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]] سان سندس تعلق قائم ٿيو ۽ اتي هن اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڀرچونڊي بابت داخلا پڻ تصديق ڪري ٿي تہ عبيدالله سنڌي ڀرچونڊي ۾ حافظ محمد صديق جي هٿ تي اسلام قبول ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Bharchundi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%86%DA%8A%D9%8A
 |title=ڀرچونڊي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن '''عبيدالله''' نالو اختيار ڪيو. سندس سنڌ سان روحاني ۽ علمي وابستگي ايتري مضبوط ٿي جو اڳتي هلي هو '''عبيدالله سنڌي''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==

[[File:Darul Uloom Deoband 1928.jpg|thumb|ساڄو|280px|[[دارالعلوم ديوبند]]، 1928ع؛ عبيدالله سنڌي 1888ع ۾ هتي اعليٰ ديني تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ داخل ٿيو.]]
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو، جتي هن شيخ الهند [[محمود حسن ديوبندي]] سميت ان دور جي عالمن کان تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ديوبند ۾ سندس تعليم رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نہ رهي؛ هتي شيخ الهند سان سندس اهڙو فڪري ۽ سياسي تعلق پيدا ٿيو، جنهن سندس ايندڙ زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو.

== امروٽ ۽ سنڌ ۾ علمي تربيت ==
ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ آيو ۽ شوال 1308هه/1891ع ڌاري [[تاج محمود امروٽي]] جي صحبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

امروٽ ۾ کيس مطالعي لاءِ ڪتابن تائين وسيع رسائي ملي. سندس سوانحي ماخذن موجب تاج محمود امروٽي کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهندو هو ۽ سندس علمي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. بعد ۾ هو پير جهنڊي جي راشدي عالمن سان به لاڳاپيل رهيو ۽ اتي موجود ديني ڪتبخاني مان فائدو ورتائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي ۽ علمي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي پير جهنڊي جي علمي ماحول سان گهرو تعلق رکندو هو. هتي سندس راشدي عالمن ۽ ٻين سنڌي عالمن سان علمي رابطا پيدا ٿيا. سنڌيانا جي ٻين سوانحي داخلائن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ عبيدالله سنڌي پير جهنڊي ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو ۽ ڪيترن شاگردن سندس وٽ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7
 |title=شفيع محمد منگيو مولانا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== دهلي ۽ نظارت المعارف ==
ويهين صديءَ جي ٻئي ڏهاڪي ۾ عبيدالله سنڌيءَ جون سرگرميون دهليءَ تائين پهتيون. اتي هن جديد تعليم يافته ماڻهن ۾ قرآن ۽ اسلامي فڪر جي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ '''نظارت المعارف''' سان لاڳاپيل تعليمي سرگرميون ڪيون.

سنڌيانا ۾ مولوي محمد معاذ پيرزادي جي سوانح پڻ ٻڌائي ٿي تہ عبيدالله سنڌي دهليءَ جي فتح پوري مسجد ۾ '''مدرسه نظارت المعارف''' قائم ڪيو، جتي عالمن ۽ جديد تعليم يافته ماڻهن لاءِ تعليم جو انتظام هو.&lt;ref name=&quot;Muaz&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B0
 |title=پيرزادو مولوي محمد معاذ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي جدوجهد ڏانهن رخ ==
1914ع/1332هه ۾ پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ شيخ الهند ۽ سندس ساٿين برطانوي اقتدار خلاف سياسي ۽ انقلابي سرگرميون تيز ڪيون. عبيدالله سنڌي به انهن سرگرمين جي اهم شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي هو افغانستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس ڪابل وڃڻ سان سندس سياسي زندگيءَ جو بين الاقوامي مرحلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/History/11521/Founder
 |title=Founder
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڪابل ڏانهن هجرت ==

[[File:Mahmud Hasan Deobandi.jpg|thumb|کاٻو|200px|[[محمود حسن ديوبندي|شيخ الهند مولانا محمود حسن ديوبندي]]، جنهن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي 1915ع ۾ ڪابل ويو.]]

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي افغانستان روانو ٿيو. [[جامعه مليه اسلاميه]] جي تاريخي مواد موجب شيخ الهند عبيدالله سنڌيءَ کي هڪ خاص سياسي مقصد سان ڪابل موڪليو، جڏهن تہ پاڻ حجاز ڏانهن روانو ٿيو، جيئن برطانوي حڪومت خلاف ٻاهرين مدد حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

ڪابل ۾ عبيدالله سنڌي هندستاني انقلابي حلقن، افغان درٻار ۽ هندستان کان ٻاهر سرگرم برطانوي مخالف گروهن سان رابطا قائم ڪيا. سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽، جيڪڏهن ممڪن هجي، فوجي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان جي عبوري حڪومت ==

[[File:Mahendra Pratap and the German Mission.gif|thumb|کاٻو|300px|[[راجا مهندر پرتاپ]] ۽ جرمن-ترڪ مشن جا ميمبر، [[ڪابل]]، 1915ع. انهيءَ دور ۾ مولانا عبيدالله سنڌي ڪابل ۾ هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي سرگرمين ۾ مصروف هو.]]
پهرين عالمي جنگ دوران ڪابل هندستاني انقلابين جي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. 1 ڊسمبر 1915ع/24 محرم 1334هه تي اتي '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم بڻيو، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي پڻ حڪومت ۾ اهم عهدي تي شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار کان آزاد هندستان لاءِ هڪ جلاوطن سياسي مرڪز قائم ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت ۽ ٻين قوتن کان مدد حاصل ڪرڻ هو.

== ريشمي رومال تحريڪ ==
عبيدالله سنڌيءَ جو نالو [[ريشمي رومال تحريڪ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. شيخ الهند ۽ سندس ساٿين وچ ۾ انقلابي منصوبن بابت ڪجهه اهم خط ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا، جنهن سبب اها تحريڪ بعد ۾ ”ريشمي رومال تحريڪ“ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌي ڪابل مان هندستان ۽ حجاز ۾ موجود ساٿين سان رابطا رکندو هو. برطانوي ڳجهن ادارن انهن سرگرمين کي پنهنجي هندستاني راڄ لاءِ خطرو سمجهيو.

== افغانستان ۾ سياسي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ ست سال افغانستان ۾ رهيو. سندس ڪابل واري دور ۾ افغانستان جي اندروني سياست ۽ پهرين عالمي جنگ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ بين الاقوامي تبديليون سندس سياسي حڪمت عمليءَ تي اثرانداز ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1919ع/1337هه ۾ [[امان الله خان]] جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان ۽ برطانيا جي لاڳاپن ۾ تبديلي آئي. انهن حالتن ۾ هندستاني انقلابين لاءِ افغانستان ۾ ڪم ڪرڻ جا امڪان آهستي آهستي محدود ٿيا.

== سوويت روس جو سفر ==
افغانستان ڇڏڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي 1922ع/1340–1341هه ڌاري سوويت روس ويو. اتي هن ڪجهه مهينا گذاريا ۽ روسي انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ اقتصادي نظام جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس روس واري تجربي جو سندس سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي اثر پيو، پر کيس سڌي طرح ڪميونسٽ مفڪر قرار ڏيڻ سندس فڪر جي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس سياسي ۽ اقتصادي سوچ جو بنيادي مذهبي حوالو شاهه ولي الله دهلويءَ جو فڪر رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ترڪي ۾ قيام ==
روس کان پوءِ عبيدالله سنڌي ترڪي ويو. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي پاڻ به عثماني سلطنت کان جديد جمهوري رياست ڏانهن وڏي تبديليءَ مان گذري رهيو هو. عبيدالله سنڌي اتي مسلمان دنيا جي سياسي تحريڪن ۽ هندستان جي آزاديءَ بابت پنهنجي فڪر کي وڌيڪ منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ترڪي ۾ رهندي هن هندستان جي سياسي مستقبل بابت پروگرام ۽ تحريرون تيار ڪيون. سندس سياسي سوچ ۾ هندستان جي مختلف قومي، لساني ۽ علائقائي وحدتن کي تسليم ڪندي گڏيل سياسي ڍانچي بابت بحث ملي ٿو.

== حجاز ۽ مڪي ۾ قيام ==

[[File:Photograph of the Kaaba complex and the surrounding cityscape of Mecca, Arabia, as published in the Mahan Kosh (1930).jpg|thumb|کاٻو|300px|[[مڪو]] ۽ [[ڪعبو]]، لڳ ڀڳ 1930ع؛ مولانا عبيدالله سنڌي پنهنجي جلاوطنيءَ جو هڪ ڊگهو عرصو مڪي ۾ گذاريو.]]
1927ع/1345–1346هه ڌاري عبيدالله سنڌي [[مڪو|مڪي]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ ٻارهن سال حجاز ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

مڪي ۾ سندس زندگيءَ جو زور عملي انقلابي سياست کان وڌيڪ علمي ۽ فڪري سرگرمين ڏانهن منتقل ٿيو. هن [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي تصنيفن ۽ فلسفي جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ قرآن جي درس جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن دور تائين عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر ۾ قرآن، ولي اللهي فلسفي، سماجي انصاف ۽ اسلامي سياسي فڪر جو هڪ مخصوص امتزاج پيدا ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== هندستان واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ برطانوي حڪومت کيس واپس اچڻ جي اجازت ڏني. هو 1939ع کان اڳ هندستان موٽي آيو ۽ سنڌ ۾ سندس واپسيءَ تي سياسي ۽ علمي حلقن طرفان آجيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا ۾ سندس واپسيءَ سان لاڳاپيل تصوير ۾ [[الله بخش سومرو]] کي عبيدالله سنڌيءَ جي آجيان ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جامعه مليه اسلاميه ۽ بيت الحڪمت ==
1939ع/1357–1358هه ۾ ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي عبيدالله سنڌي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ رهيو. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ موجب هن اتي '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي مطالعي جو هڪ مرڪز قائم ڪيو، جنهن جو مقصد شاهه ولي الله جي فڪر جي اشاعت هو.&lt;ref name=&quot;JMIHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |title=History
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي مرحلو سندس آخري علمي دور جي اهم ڪڙي هو. سندس توجهه قرآن جي تفسير، شاهه ولي الله جي فلسفي ۽ اسلامي سماج جي سياسي ۽ اقتصادي بنيادن جي تشريح تي رهي.

== سياسي ۽ سماجي فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ جو فڪر روايتي مذهبي تعليم، هندستاني قومپرستي، سامراج مخالف سياست ۽ سماجي انصاف جي سوالن جو ميلاپ هو. جديد علمي تحقيق ۾ سندس فڪر کي هندستاني مسلمانن اندر ابتدائي اسلامي سوشلسٽ يا سماجي انصاف واري سياسي فڪر جي بحث سان پڻ جوڙيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ سندس سماجي نظرين کي مارڪسي فڪر جي سڌي نقل طور پيش ڪرڻ درست نہ ٿيندو. سندس بنيادي فڪري ڍانچو قرآن ۽ شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي بيٺل هو.

== قرآن ۽ شاهه ولي الله جو فڪر ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ عبيدالله سنڌيءَ جو اهم علمي ڪم قرآن جي تفسير ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس علمي شخصيت جي هن رخ تي خاص زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هو قرآن کي صرف عبادتي يا فردي هدايت جو ڪتاب نہ، پر سماجي، اخلاقي ۽ انساني زندگيءَ جي تنظيم لاءِ بنيادي سرچشمو سمجهندو هو. سندس درس ۽ تحريرن ۾ قرآن جي سماجي معنائن ۽ ولي اللهي فڪر جي تشريح بار بار سامهون اچي ٿي.

== اردو ادب ۽ تحرير ==
محمد محسن الدين درانيءَ عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن عالمن ۽ مفڪرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن اردو مذهبي ۽ فڪري ادب ۾ پڻ نمايان حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس تحريرن جو وڏو حصو تفسير، قرآن، شاهه ولي الله جي فلسفي، سياست، سماجي تنظيم ۽ پنهنجي سفرن ۽ تجربن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪيترائي خيال شاگردن ۽ ساٿين سندس درس ۽ تقريرن مان قلمبند ڪيا.

== تصنيفون ==
عبيدالله سنڌيءَ سان منسوب يا سندس درس ۽ املاءَ مان مرتب ٿيل اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن:

* ''التمهيد في أئمة التجديد''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس سياسي تحريڪ''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس فلسفو''
* ''شعور و آگهي''
* ''قرآني شعور انقلاب''
* ''خطبات و مقالات''
* ''سلسله تفسير قرآن''
* ''سفرنامه ڪابل''
* ''ذاتي ڊائري''

سندس لکڻين ۽ املائي مواد جو وڏو حصو ولي اللهي فڪر، تفسير ۽ اسلامي سياسي فلسفي سان تعلق رکي ٿو.

== وفات ==
زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ عبيدالله سنڌي پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور واري علائقي ۾ ويو، جتي هو بيمار ٿي پيو. معتبر جديد سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جي تاريخ '''21 آگسٽ 1944ع''' ڏني وڃي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه پراڻن سنڌي سوانحي بيانن ۾ 22 آگسٽ پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس وفات رمضان 1363هه ۾ ٿي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.

== ورثو ==
عبيدالله سنڌيءَ جو تاريخي ورثو ڪيترن رخن تي مشتمل آهي. هڪ طرف هو هندستان جي آزاديءَ جي بين الاقوامي انقلابي تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ سان وابسته هو، ٻئي طرف سندس آخري علمي سڃاڻپ شاهه ولي الله جي فڪر جي جديد شارح ۽ قرآن جي سماجي تفسير جي داعي طور قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سنڌ سان سندس تعلق سندس نالي جو مستقل حصو بڻجي ويو. سنڌ ۾ سندس شاگردن ۽ ساٿين جو هڪ حلقو پيدا ٿيو، جنهن ديني تعليم سان گڏ سياسي تحريڪن ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌيانا ۾ محفوظ سندس شاگردن جي سوانحن مان پير جهنڊي ۽ ٻين سنڌي مدرسن تي سندس علمي اثر جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;/&gt;

== اهم تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪرڻ ۽ سنڌ سان وابستگي
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1891ع
| 1308–1309هه
| امروٽ سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| افغانستان روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| 24 محرم 1334هه لڳ ڀڳ
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| 1922ع
| 1340–1341هه
| روس ڏانهن سفر
|-
| 1927ع
| 1345–1346هه
| حجاز ۾ قيام جي شروعات
|-
| 1939ع
| 1357–1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 21 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', 20(3), 1986، ص 509–537.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:اسلام قبول ڪندڙ سک]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>fjmfyvlu1exk0blkxc008oudbharayx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416985</id>
      <parentid>416984</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26043" sha1="7z4uvu878lnch47esex6h50bcd8kcnz" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم ۽ سياسي مفڪر (1872–1944)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا عبيدالله سنڌي
| native_name      = مولانا عبید اللہ سندھی
| image            = Molana Sindhi.jpg
| caption          = مولانا عبيدالله سنڌي
| honorific_prefix = مولانا، امام انقلاب
| birth_name       = بوٽا سنگهه اپال
| birth_date       = 10 مارچ 1872ع&lt;br /&gt;12 محرم 1289هه
| birth_place      = چيانوالي، [[سيالڪوٽ ضلعو]]، [[پنجاب]]، برطانوي هندستان
| death_date       = 21 آگسٽ 1944ع&lt;br /&gt;رمضان 1363هه
| death_place      = دين پور، خانپور، [[بهاولپور رياست]]، برطانوي هندستان
| resting_place    = دين پور
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام|سني]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| movement         = [[ديوبندي تحريڪ]]
| occupation       = اسلامي عالم، سياسي ڪارڪن، مفسر ۽ مفڪر
| known_for        = [[ريشمي رومال تحريڪ]]، هندستان جي عبوري حڪومت، ولي اللهي فڪر
| teacher          = [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
| influences       = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[محمود حسن ديوبندي]]
}}

'''مولانا عبيدالله سنڌي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ubaidullah Sindhi}} (10 مارچ 1872ع / 12 محرم 1289هه – 21 آگسٽ 1944ع / رمضان 1363هه)، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ، اسلامي عالم، قرآني مفڪر ۽ سياسي ڪارڪن هو. هو پنجاب جي هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو، نوجوانيءَ ۾ [[اسلام]] قبول ڪيائين ۽ سنڌ جي مذهبي ۽ علمي ماحول سان گهري وابستگي سبب پنهنجي نالي سان '''سنڌي''' نسبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7+%D8%B9%D8%A8%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A
 |title=امام انقلاب مولانا عبيدالله سنڌي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.&lt;/ref&gt;

عبيدالله سنڌيءَ جي سياسي ۽ علمي زندگي سنڌ، ديوبند، دهلي، افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز تائين پکڙيل رهي. پهرين عالمي جنگ دوران هو برطانوي راڄ خلاف هندستاني انقلابي سرگرمين ۾ شامل ٿيو ۽ ڪابل ۾ قائم ڪيل هندستان جي عبوري حڪومت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', Vol. 20, No. 3, Cambridge University Press, 1986, pp. 509–537.&lt;/ref&gt;

سندس فڪري زندگيءَ ۾ [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي فڪر کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن قرآن، اسلامي سماجي فڪر، سياسي آزادي ۽ اقتصادي انصاف بابت پنهنجن نظرين کي ولي اللهي فڪر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== خاندان ۽ پيدائش ==
عبيدالله سنڌي 10 مارچ 1872ع، يعني سندس سوانحي روايت موجب 12 محرم 1289هه تي، سيالڪوٽ ضلعي جي چيانوالي ڳوٺ ۾ هڪ سک خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس اصل نالو '''بوٽا سنگهه''' هو. سندس والد جو نالو رام سنگهه، ڏاڏي جو نالو چسپت راءِ ۽ پڙڏاڏي جو نالو گلاب راءِ ٻڌايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.&lt;/ref&gt;

سندس والد سندس ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جڏهن عبيدالله لڳ ڀڳ ٻن سالن جو هو تہ سندس ڏاڏو پڻ وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس والده کيس پنهنجي پيڪن ڏانهن وٺي وئي.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ۽ اسلام ڏانهن لاڙو ==
سندس ننڍپڻ جو هڪ حصو ڄام پور، ديري غازي خان واري علائقي ۾ گذريو. اتي هن اردو مڊل اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. اسڪولي دور ۾ اسلامي ڪتابن جي مطالعي سندس مذهبي سوچ تي گهرو اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سوانحي ذريعن موجب هن ''تحفة الهند'' ۽ شاهه اسماعيل شهيد جو ''تقوية الايمان'' پڙهيو. انهن ڪتابن جي مطالعي کان پوءِ اسلام بابت سندس دلچسپي وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

1887ع/1304–1305هه ڌاري، لڳ ڀڳ پندرهن سالن جي عمر ۾، هو پنهنجي خاندان کان الڳ ٿي سنڌ پهتو. [[ڀرچونڊي شريف]] ۾ [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]] سان سندس تعلق قائم ٿيو ۽ اتي هن اسلام قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڀرچونڊي بابت داخلا پڻ تصديق ڪري ٿي تہ عبيدالله سنڌي ڀرچونڊي ۾ حافظ محمد صديق جي هٿ تي اسلام قبول ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Bharchundi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D8%B1%DA%86%D9%88%D9%86%DA%8A%D9%8A
 |title=ڀرچونڊي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ هن '''عبيدالله''' نالو اختيار ڪيو. سندس سنڌ سان روحاني ۽ علمي وابستگي ايتري مضبوط ٿي جو اڳتي هلي هو '''عبيدالله سنڌي''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم ==

[[File:Darul Uloom Deoband 1928.jpg|thumb|ساڄو|280px|[[دارالعلوم ديوبند]]، 1928ع؛ عبيدالله سنڌي 1888ع ۾ هتي اعليٰ ديني تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ داخل ٿيو.]]
1888ع/1305–1306هه ۾ عبيدالله سنڌي وڌيڪ ديني تعليم لاءِ [[دارالعلوم ديوبند]] پهتو، جتي هن شيخ الهند [[محمود حسن ديوبندي]] سميت ان دور جي عالمن کان تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ديوبند ۾ سندس تعليم رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نہ رهي؛ هتي شيخ الهند سان سندس اهڙو فڪري ۽ سياسي تعلق پيدا ٿيو، جنهن سندس ايندڙ زندگيءَ تي گهرو اثر وڌو.

== امروٽ ۽ سنڌ ۾ علمي تربيت ==


ديوبند کان پوءِ عبيدالله سنڌي ٻيهر سنڌ آيو ۽ شوال 1308هه/1891ع ڌاري [[تاج محمود امروٽي]] جي صحبت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

امروٽ ۾ کيس مطالعي لاءِ ڪتابن تائين وسيع رسائي ملي. سندس سوانحي ماخذن موجب تاج محمود امروٽي کيس پنهنجي اولاد وانگر سمجهندو هو ۽ سندس علمي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ سندس شادي پڻ ٿي. بعد ۾ هو پير جهنڊي جي راشدي عالمن سان به لاڳاپيل رهيو ۽ اتي موجود ديني ڪتبخاني مان فائدو ورتائين.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

== پير جهنڊي ۽ علمي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي پير جهنڊي جي علمي ماحول سان گهرو تعلق رکندو هو. هتي سندس راشدي عالمن ۽ ٻين سنڌي عالمن سان علمي رابطا پيدا ٿيا. سنڌيانا جي ٻين سوانحي داخلائن مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ عبيدالله سنڌي پير جهنڊي ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو ۽ ڪيترن شاگردن سندس وٽ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D9%86%DA%AF%D9%8A%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7
 |title=شفيع محمد منگيو مولانا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== دهلي ۽ نظارت المعارف ==
ويهين صديءَ جي ٻئي ڏهاڪي ۾ عبيدالله سنڌيءَ جون سرگرميون دهليءَ تائين پهتيون. اتي هن جديد تعليم يافته ماڻهن ۾ قرآن ۽ اسلامي فڪر جي تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ '''نظارت المعارف''' سان لاڳاپيل تعليمي سرگرميون ڪيون.

سنڌيانا ۾ مولوي محمد معاذ پيرزادي جي سوانح پڻ ٻڌائي ٿي تہ عبيدالله سنڌي دهليءَ جي فتح پوري مسجد ۾ '''مدرسه نظارت المعارف''' قائم ڪيو، جتي عالمن ۽ جديد تعليم يافته ماڻهن لاءِ تعليم جو انتظام هو.&lt;ref name=&quot;Muaz&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88+%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D9%8A+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B0
 |title=پيرزادو مولوي محمد معاذ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سياسي جدوجهد ڏانهن رخ ==
1914ع/1332هه ۾ پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ شيخ الهند ۽ سندس ساٿين برطانوي اقتدار خلاف سياسي ۽ انقلابي سرگرميون تيز ڪيون. عبيدالله سنڌي به انهن سرگرمين جي اهم شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند جي هدايت تي هو افغانستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس ڪابل وڃڻ سان سندس سياسي زندگيءَ جو بين الاقوامي مرحلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/History/11521/Founder
 |title=Founder
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ڪابل ڏانهن هجرت ==

[[File:Mahmud Hasan Deobandi.jpg|thumb|کاٻو|200px|[[محمود حسن ديوبندي|شيخ الهند مولانا محمود حسن ديوبندي]]، جنهن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي 1915ع ۾ ڪابل ويو.]]

1915ع/1333هه ۾ شيخ الهند محمود حسن جي هدايت تي عبيدالله سنڌي افغانستان روانو ٿيو. [[جامعه مليه اسلاميه]] جي تاريخي مواد موجب شيخ الهند عبيدالله سنڌيءَ کي هڪ خاص سياسي مقصد سان ڪابل موڪليو، جڏهن تہ پاڻ حجاز ڏانهن روانو ٿيو، جيئن برطانوي حڪومت خلاف ٻاهرين مدد حاصل ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

ڪابل ۾ عبيدالله سنڌي هندستاني انقلابي حلقن، افغان درٻار ۽ هندستان کان ٻاهر سرگرم برطانوي مخالف گروهن سان رابطا قائم ڪيا. سندس مقصد برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي ۽، جيڪڏهن ممڪن هجي، فوجي مدد حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== هندستان جي عبوري حڪومت ==

[[File:Mahendra Pratap and the German Mission.gif|thumb|کاٻو|300px|[[راجا مهندر پرتاپ]] ۽ جرمن-ترڪ مشن جا ميمبر، [[ڪابل]]، 1915ع. انهيءَ دور ۾ مولانا عبيدالله سنڌي ڪابل ۾ هندستان جي آزاديءَ لاءِ سياسي سرگرمين ۾ مصروف هو.]]
پهرين عالمي جنگ دوران ڪابل هندستاني انقلابين جي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. 1 ڊسمبر 1915ع/24 محرم 1334هه تي اتي '''هندستان جي عبوري حڪومت''' قائم ڪئي وئي. [[راجا مهندر پرتاپ]] ان جو صدر ۽ [[محمد برڪت الله ڀوپالي]] وزيراعظم بڻيو، جڏهن تہ عبيدالله سنڌي پڻ حڪومت ۾ اهم عهدي تي شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

هن حڪومت جو مقصد برطانوي اقتدار کان آزاد هندستان لاءِ هڪ جلاوطن سياسي مرڪز قائم ڪرڻ ۽ افغانستان، جرمني، عثماني سلطنت ۽ ٻين قوتن کان مدد حاصل ڪرڻ هو.

== ريشمي رومال تحريڪ ==
عبيدالله سنڌيءَ جو نالو [[ريشمي رومال تحريڪ]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. شيخ الهند ۽ سندس ساٿين وچ ۾ انقلابي منصوبن بابت ڪجهه اهم خط ريشمي ڪپڙي تي لکيا ويا، جنهن سبب اها تحريڪ بعد ۾ ”ريشمي رومال تحريڪ“ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;JMI&quot;/&gt;

عبيدالله سنڌي ڪابل مان هندستان ۽ حجاز ۾ موجود ساٿين سان رابطا رکندو هو. برطانوي ڳجهن ادارن انهن سرگرمين کي پنهنجي هندستاني راڄ لاءِ خطرو سمجهيو.

== افغانستان ۾ سياسي سرگرميون ==
عبيدالله سنڌي لڳ ڀڳ ست سال افغانستان ۾ رهيو. سندس ڪابل واري دور ۾ افغانستان جي اندروني سياست ۽ پهرين عالمي جنگ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ بين الاقوامي تبديليون سندس سياسي حڪمت عمليءَ تي اثرانداز ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

1919ع/1337هه ۾ [[امان الله خان]] جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان ۽ برطانيا جي لاڳاپن ۾ تبديلي آئي. انهن حالتن ۾ هندستاني انقلابين لاءِ افغانستان ۾ ڪم ڪرڻ جا امڪان آهستي آهستي محدود ٿيا.

== سوويت روس جو سفر ==
افغانستان ڇڏڻ کان پوءِ عبيدالله سنڌي 1922ع/1340–1341هه ڌاري سوويت روس ويو. اتي هن ڪجهه مهينا گذاريا ۽ روسي انقلاب کان پوءِ قائم ٿيل سياسي ۽ اقتصادي نظام جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس روس واري تجربي جو سندس سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي اثر پيو، پر کيس سڌي طرح ڪميونسٽ مفڪر قرار ڏيڻ سندس فڪر جي پيچيدگيءَ کي نظرانداز ڪرڻ ٿيندو. سندس سياسي ۽ اقتصادي سوچ جو بنيادي مذهبي حوالو شاهه ولي الله دهلويءَ جو فڪر رهيو.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

== ترڪي ۾ قيام ==
روس کان پوءِ عبيدالله سنڌي ترڪي ويو. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ترڪي پاڻ به عثماني سلطنت کان جديد جمهوري رياست ڏانهن وڏي تبديليءَ مان گذري رهيو هو. عبيدالله سنڌي اتي مسلمان دنيا جي سياسي تحريڪن ۽ هندستان جي آزاديءَ بابت پنهنجي فڪر کي وڌيڪ منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ترڪي ۾ رهندي هن هندستان جي سياسي مستقبل بابت پروگرام ۽ تحريرون تيار ڪيون. سندس سياسي سوچ ۾ هندستان جي مختلف قومي، لساني ۽ علائقائي وحدتن کي تسليم ڪندي گڏيل سياسي ڍانچي بابت بحث ملي ٿو.

== حجاز ۽ مڪي ۾ قيام ==

[[File:Photograph of the Kaaba complex and the surrounding cityscape of Mecca, Arabia, as published in the Mahan Kosh (1930).jpg|thumb|کاٻو|300px|[[مڪو]] ۽ [[ڪعبو]]، لڳ ڀڳ 1930ع؛ مولانا عبيدالله سنڌي پنهنجي جلاوطنيءَ جو هڪ ڊگهو عرصو مڪي ۾ گذاريو.]]
1927ع/1345–1346هه ڌاري عبيدالله سنڌي [[مڪو|مڪي]] پهتو ۽ لڳ ڀڳ ٻارهن سال حجاز ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

مڪي ۾ سندس زندگيءَ جو زور عملي انقلابي سياست کان وڌيڪ علمي ۽ فڪري سرگرمين ڏانهن منتقل ٿيو. هن [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي تصنيفن ۽ فلسفي جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ قرآن جي درس جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن دور تائين عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر ۾ قرآن، ولي اللهي فلسفي، سماجي انصاف ۽ اسلامي سياسي فڪر جو هڪ مخصوص امتزاج پيدا ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== هندستان واپسي ==
ڊگهي جلاوطنيءَ کان پوءِ برطانوي حڪومت کيس واپس اچڻ جي اجازت ڏني. هو 1939ع کان اڳ هندستان موٽي آيو ۽ سنڌ ۾ سندس واپسيءَ تي سياسي ۽ علمي حلقن طرفان آجيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا ۾ سندس واپسيءَ سان لاڳاپيل تصوير ۾ [[الله بخش سومرو]] کي عبيدالله سنڌيءَ جي آجيان ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== جامعه مليه اسلاميه ۽ بيت الحڪمت ==
1939ع/1357–1358هه ۾ ڊاڪٽر [[ذاڪر حسين]] جي دعوت تي عبيدالله سنڌي [[جامعه مليه اسلاميه]] ۾ رهيو. جامعه مليه اسلاميه جي سرڪاري تاريخ موجب هن اتي '''بيت الحڪمت''' نالي اسلامي مطالعي جو هڪ مرڪز قائم ڪيو، جنهن جو مقصد شاهه ولي الله جي فڪر جي اشاعت هو.&lt;ref name=&quot;JMIHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.jmi.ac.in/About-Jamia/Profile/History/11508/History
 |title=History
 |website=Jamia Millia Islamia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي مرحلو سندس آخري علمي دور جي اهم ڪڙي هو. سندس توجهه قرآن جي تفسير، شاهه ولي الله جي فلسفي ۽ اسلامي سماج جي سياسي ۽ اقتصادي بنيادن جي تشريح تي رهي.

== سياسي ۽ سماجي فڪر ==
عبيدالله سنڌيءَ جو فڪر روايتي مذهبي تعليم، هندستاني قومپرستي، سامراج مخالف سياست ۽ سماجي انصاف جي سوالن جو ميلاپ هو. جديد علمي تحقيق ۾ سندس فڪر کي هندستاني مسلمانن اندر ابتدائي اسلامي سوشلسٽ يا سماجي انصاف واري سياسي فڪر جي بحث سان پڻ جوڙيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

تنهن هوندي بہ سندس سماجي نظرين کي مارڪسي فڪر جي سڌي نقل طور پيش ڪرڻ درست نہ ٿيندو. سندس بنيادي فڪري ڍانچو قرآن ۽ شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي ۽ اقتصادي فڪر تي بيٺل هو.

== قرآن ۽ شاهه ولي الله جو فڪر ==
زندگيءَ جي آخري دور ۾ عبيدالله سنڌيءَ جو اهم علمي ڪم قرآن جي تفسير ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جي تشريح هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس علمي شخصيت جي هن رخ تي خاص زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هو قرآن کي صرف عبادتي يا فردي هدايت جو ڪتاب نہ، پر سماجي، اخلاقي ۽ انساني زندگيءَ جي تنظيم لاءِ بنيادي سرچشمو سمجهندو هو. سندس درس ۽ تحريرن ۾ قرآن جي سماجي معنائن ۽ ولي اللهي فڪر جي تشريح بار بار سامهون اچي ٿي.

== اردو ادب ۽ تحرير ==
محمد محسن الدين درانيءَ عبيدالله سنڌيءَ کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن عالمن ۽ مفڪرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن اردو مذهبي ۽ فڪري ادب ۾ پڻ نمايان حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس تحريرن جو وڏو حصو تفسير، قرآن، شاهه ولي الله جي فلسفي، سياست، سماجي تنظيم ۽ پنهنجي سفرن ۽ تجربن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪيترائي خيال شاگردن ۽ ساٿين سندس درس ۽ تقريرن مان قلمبند ڪيا.

== تصنيفون ==
عبيدالله سنڌيءَ سان منسوب يا سندس درس ۽ املاءَ مان مرتب ٿيل اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن:

* ''التمهيد في أئمة التجديد''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس سياسي تحريڪ''
* ''شاهه ولي الله ۽ سندس فلسفو''
* ''شعور و آگهي''
* ''قرآني شعور انقلاب''
* ''خطبات و مقالات''
* ''سلسله تفسير قرآن''
* ''سفرنامه ڪابل''
* ''ذاتي ڊائري''

سندس لکڻين ۽ املائي مواد جو وڏو حصو ولي اللهي فڪر، تفسير ۽ اسلامي سياسي فلسفي سان تعلق رکي ٿو.

== وفات ==
زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ عبيدالله سنڌي پنهنجي ڌيءَ وٽ '''دين پور'''، خانپور واري علائقي ۾ ويو، جتي هو بيمار ٿي پيو. معتبر جديد سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جي تاريخ '''21 آگسٽ 1944ع''' ڏني وڃي ٿي، جڏهن تہ ڪجهه پراڻن سنڌي سوانحي بيانن ۾ 22 آگسٽ پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;/&gt;

سندس وفات رمضان 1363هه ۾ ٿي. کيس دين پور ۾ دفن ڪيو ويو.

== ورثو ==
عبيدالله سنڌيءَ جو تاريخي ورثو ڪيترن رخن تي مشتمل آهي. هڪ طرف هو هندستان جي آزاديءَ جي بين الاقوامي انقلابي تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ سان وابسته هو، ٻئي طرف سندس آخري علمي سڃاڻپ شاهه ولي الله جي فڪر جي جديد شارح ۽ قرآن جي سماجي تفسير جي داعي طور قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;/&gt;

سنڌ سان سندس تعلق سندس نالي جو مستقل حصو بڻجي ويو. سنڌ ۾ سندس شاگردن ۽ ساٿين جو هڪ حلقو پيدا ٿيو، جنهن ديني تعليم سان گڏ سياسي تحريڪن ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌيانا ۾ محفوظ سندس شاگردن جي سوانحن مان پير جهنڊي ۽ ٻين سنڌي مدرسن تي سندس علمي اثر جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mangio&quot;/&gt;

== اهم تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | واقعو
|-
| 10 مارچ 1872ع
| 12 محرم 1289هه
| چيانوالي، سيالڪوٽ ۾ پيدائش
|-
| 1887ع
| 1304–1305هه
| اسلام قبول ڪرڻ ۽ سنڌ سان وابستگي
|-
| 1888ع
| 1305–1306هه
| دارالعلوم ديوبند ۾ تعليم
|-
| 1891ع
| 1308–1309هه
| امروٽ سان وابستگي
|-
| 1915ع
| 1333هه
| افغانستان روانگي
|-
| 1 ڊسمبر 1915ع
| 24 محرم 1334هه لڳ ڀڳ
| ڪابل ۾ هندستان جي عبوري حڪومت جو قيام
|-
| 1922ع
| 1340–1341هه
| روس ڏانهن سفر
|-
| 1927ع
| 1345–1346هه
| حجاز ۾ قيام جي شروعات
|-
| 1939ع
| 1357–1358هه
| جامعه مليه اسلاميه ۾ بيت الحڪمت سان وابستگي
|-
| 21 آگسٽ 1944ع
| رمضان 1363هه
| دين پور ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[ريشمي رومال تحريڪ]]
* [[محمود حسن ديوبندي]]
* [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[تاج محمود امروٽي]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 358–363.
* علي نواز وفائي، ”مولانا عبيدالله سنڌي“، ''مهراڻ: سوانح نمبر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1990ع.
* K. H. Ansari, “Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialist”, ''Modern Asian Studies'', 20(3), 1986، ص 509–537.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:سنڌي، عبيدالله}}

[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1944ع جون وفاتون]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:ديوبندي]]
[[زمرو:حنفي]]
[[زمرو:اسلام قبول ڪندڙ سک]]
[[زمرو:سيالڪوٽ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>7z4uvu878lnch47esex6h50bcd8kcnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هوا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30354</id>
    <revision>
      <id>417010</id>
      <parentid>354147</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ماحول]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5083" sha1="m5rnkri86a4jcosl9hgqsop71hybim9" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وايومنڊل]] 
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:موسميات]]

[[زمرو:خلا]]
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:موسميات]]
[[زمرو:ماحول]]</text>
      <sha1>m5rnkri86a4jcosl9hgqsop71hybim9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417011</id>
      <parentid>417010</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5379" sha1="mzgxfke8es44rts0knqh58eg1vcbrr8" xml:space="preserve">'''ھوا''' [[گيس|گئس]] جي مُرڪبن مان ھڪ مُرڪب آھي، جنھن ۾ گھڻي ڀاڱي [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] گئسون ھونديون آھن.
[[فائل:Air.jpg|thumb]]

==ڌرتي جو واءُ منڊل==

[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وايومنڊل]] 
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:موسميات]]

[[زمرو:خلا]]
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:موسميات]]
[[زمرو:ماحول]]</text>
      <sha1>mzgxfke8es44rts0knqh58eg1vcbrr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417012</id>
      <parentid>417011</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="546" sha1="lsqbuag5dmche01ts0o9xj8kjiu5tr5" xml:space="preserve">'''ھوا''' [[گيس|گئس]] جي مُرڪبن مان ھڪ مُرڪب آھي، جنھن ۾ گھڻي ڀاڱي [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] گئسون ھونديون آھن.
[[فائل:Air.jpg|thumb]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وايومنڊل]] 
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:موسميات]]

[[زمرو:خلا]]
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:موسميات]]
[[زمرو:ماحول]]</text>
      <sha1>lsqbuag5dmche01ts0o9xj8kjiu5tr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417013</id>
      <parentid>417012</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ڌرتي جو واءُ منڊل]] کي [[هوا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="546" sha1="lsqbuag5dmche01ts0o9xj8kjiu5tr5" xml:space="preserve">'''ھوا''' [[گيس|گئس]] جي مُرڪبن مان ھڪ مُرڪب آھي، جنھن ۾ گھڻي ڀاڱي [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] گئسون ھونديون آھن.
[[فائل:Air.jpg|thumb]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وايومنڊل]] 
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:موسميات]]

[[زمرو:خلا]]
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:موسميات]]
[[زمرو:ماحول]]</text>
      <sha1>lsqbuag5dmche01ts0o9xj8kjiu5tr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417015</id>
      <parentid>417013</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:موسميات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="491" sha1="rjv1nxdjyr0vnb4uhpl9glz0o76rxfx" xml:space="preserve">'''ھوا''' [[گيس|گئس]] جي مُرڪبن مان ھڪ مُرڪب آھي، جنھن ۾ گھڻي ڀاڱي [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] گئسون ھونديون آھن.
[[فائل:Air.jpg|thumb]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وايومنڊل]] 
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]

[[زمرو:خلا]]
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:ماحوليات]]

[[زمرو:ماحول]]</text>
      <sha1>rjv1nxdjyr0vnb4uhpl9glz0o76rxfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417026</id>
      <parentid>417015</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4834" sha1="jeb82abjjc30f6clxog04tat5uaqw6e" xml:space="preserve">'''ھوا''' [[گيس|گئس]] جي مُرڪبن مان ھڪ مُرڪب آھي، جنھن ۾ گھڻي ڀاڱي [[نائٽروجن]]، [[آڪسيجن]]، ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] گئسون ھونديون آھن.
[[فائل:Air.jpg|thumb]]

{{Short description|Natural movement of air or other gases relative to a planet's surface}}
{{Other uses}}
{{Pp-move-indef}}
[[File:Cherry tree moving in the wind 1.gif|thumb|upright=1.35|Cherry tree moving with the wind blowing about 22 m/sec (about 79 km/h or 49 mph)]]
[[File:Wind in Swedish pine forest at 25 mps.ogg|thumb|Sound of wind blowing in a pine forest at around 25 m/sec, with [[Wind gust|gust]] alterations]]
'''Wind''' is the natural movement of [[atmosphere of Earth|air]] or other [[gas]]es relative to a [[planetary surface|planet's surface]]. Winds occur on a range of scales, from [[thunderstorm]] flows lasting tens of minutes, to local breezes generated by heating of [[land]] surfaces and lasting a few hours, to global winds resulting from the difference in [[absorption (electromagnetic radiation)|absorption]] of [[solar energy]] between the [[climate zone]]s on [[Earth]]. The study of wind is known as anemology.&lt;ref&gt;[https://www.merriam-webster.com/dictionary/anemology &quot;Anemology&quot;]. [[Merriam-Webster]]. Accessed 23 November 2024.&lt;/ref&gt;

The two main causes of large-scale [[atmospheric circulation]] are the differential heating between the equator and the poles, and the rotation of the planet, which is called the [[Coriolis effect]]. Within the tropics and subtropics, [[thermal low]] circulations over terrain and high plateaus can drive [[monsoon]] circulations. In coastal areas the [[sea breeze]]/land breeze cycle can define local winds; in areas that have variable terrain, mountain and valley breezes can prevail.

Winds are commonly classified by their [[spatial scale]], their [[speed]] and direction, the forces that cause them, the regions in which they occur, and their effect. Winds have various defining aspects such as [[velocity]] ([[wind speed]]), the density of the gases involved, and energy content or [[wind energy]]. In [[meteorology]], winds are often referred to according to their strength, and the direction from which the wind is blowing. The convention for directions refer to where the wind comes from; therefore, a 'western' or 'westerly' wind blows from the west to the east, a 'northern' wind blows south, and so on. This is sometimes counter-intuitive.

Short bursts of high speed wind are termed [[Wind gust|gusts]]. Strong winds of intermediate duration (around one minute) are termed [[squall]]s. Long-duration winds have various names associated with their average strength, such as [[Wiktionary:breeze|breeze]], [[gale]], [[Storm#Classification|storm]], and [[hurricane]].

In [[outer space]], [[solar wind]] is the movement of gases or charged particles from the [[Sun]] through space, while [[planetary wind]] is the [[outgassing]] of light [[chemical element]]s from a planet's atmosphere into space. The strongest observed winds on a planet in the [[Solar System]] occur on [[Neptune]] and [[Saturn]].

In human civilization, the concept of wind has been explored in [[mythology]], influenced the events of history, expanded the range of transport and warfare, and provided a [[wind power|power source]] for mechanical work, electricity, and recreation. Wind powers the voyages of [[sailing ship]]s across Earth's oceans. [[Hot air balloon]]s use the wind to take short trips, and powered flight uses it to increase lift and reduce fuel consumption. Areas of [[wind shear]] caused by various weather phenomena can lead to dangerous situations for aircraft. When winds become strong, trees and human-made structures can be damaged or destroyed.

Winds can shape landforms, via a variety of [[aeolian processes]] such as the formation of fertile soils, for example [[loess]], and by [[erosion]]. Dust from large deserts can be moved great distances from its source region by the [[prevailing winds]]; winds that are accelerated by rough topography and associated with dust outbreaks have been assigned regional names in various parts of the world because of their significant effects on those regions. Wind also affects the spread of wildfires. Winds can disperse seeds from various plants, enabling the survival and dispersal of those plant species, as well as flying insect and bird populations. When combined with cold temperatures, the wind has a negative impact on livestock. Wind affects animals' food stores, as well as their hunting and defensive strategies.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وايومنڊل]] 
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]

[[زمرو:خلا]]
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:ماحوليات]]

[[زمرو:ماحول]]</text>
      <sha1>jeb82abjjc30f6clxog04tat5uaqw6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:مومن خان ڏاهري</title>
    <ns>3</ns>
    <id>35894</id>
    <revision>
      <id>416733</id>
      <parentid>386373</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>4190</id>
      </contributor>
      <comment>/* Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! */ نئون ڀاڱو</comment>
      <origin>416733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97241" sha1="dvarr7524fj7pta2kikethe9q1v8hfz" xml:space="preserve">{{ڀلي ڪري آيا}}--[[يوزر:مھتاب احمد|مھتاب احمد]] ([[يوزر بحث:مھتاب احمد|ڳالھ]]) 12:50, 7 اپريل 2017 (UTC)

== وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ / تقريب 20مئي-24مئي 2017/ ڪراچي، ۾ توهان کي اچڻ جي ڪوٺ ڏجي ٿي ==

وڪيپيڊيا آگاهي ورڪشاپ / تقريب / ڪراچي لاءِ توهان کي شرڪت جي دعوت

سائين محترم دوست صاحب اسلام عليڪم 

توهان جي تمام وڏي مهرباني جو توهان سنڌي وڪيپيڊيا تي پنهنجو کاتو ٺاهيو آهي، توهان کي سنڌي وڪيپيڊيا تي ڪم ڪرڻ، مضمونن ۾ ترميم ڪرڻ، حوالا، زمرا ۽ سانچا وجهڻ ۾ مشڪل پيش اچي رهي هوندي، پوءِ به اسين توهان منجهان اميد ڪريون ٿا ته توهان ڪجھ نه ڪجھ سنڌي وڪيپيڊيا تي ترميمون ڪرڻ شروع ڪندا. سائين محترم توهان سميت تمام نون سنڌي وڪيپيڊيا يوزرس جي سنڌي وڪيپيڊيا ۽ وڪميڊيا جي ٻين رٿائن بابت سکيا ۽ تربيت لاءِ اسان ڪراچيءَ ۾ هڪ تربيتي (آگاهي) ورڪشاپ ۽ گڏجاڻي ورڪشاپ رٿي آهي  جيڪا 20 مئي 2017 بروز ڇنڇر، يا 23 مئي اڱارو، 24 مئي 2017 اربع جي ڏينهن ٿيندي، حتمي ڏينهن ۽ تاريخ تمام جلد ٻڌائينداسين، اسان توهان کي دل جي گهرائين سان اتي جي اچڻ جي دعوت ڏيون ٿا.اميد ته ضرور شرڪت ڪندا، هي ورڪشاپ انڪري به اهم آهي ته سنڌي وڪيپيڊيا جي يارنھن سالن جي تاريخ ۾ اهڙي نوعيت جي پھرين ورڪشاپ آهي، جنهن ۾ سنڌي وڪيپيڊيا جي يارھين سالگرهه پڻ ملهائي ويندي.

اسانجي وڏي عرصي کان ڪيل اڻ ٿڪ محنتن ۽ ڪوششن جي نتيجي ۾  وڪيپيڊيا تقريب لاءِ ڪراچي سنڌ جو مقام رکيو ويو آهي. مهرباني ڪري شرڪت ڪندا،  تمام سنڌي وڪيپيڊين (سنڌي وڪيپيڊيا تي يوزر کاتو رکندڙ شخصيتون) جيڪي ڪراچيءَ سميت سنڌ جي ٻين شهرن  ۾ آهن انهن کي دعوت ڏيون ٿا. ان سميت ٻيا تمام اهي نوجوان، وڏا، ننڍا، اديون، ادا، شاگرد، شاگردياڻيون وغيره جيڪي سنڌي ٻوليءَ ۽ سنڌي وڪيپيڊيا سان دلچسپي رکن ٿا کين پڻ ان تقريب (ورڪشاپ) ۾ اچڻ جي کُلي عام دعوت آهي 
 وڌيڪ تفصيلات لاءِ توهان اسانجي سنڌي وڪيپيڊيا فيس بُڪ پيج کي لائيڪ ۽ فالو ڪريو، 
* http://facebook.com/SindhiWikipedia
* گذريل گڏجاڻي [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_15/Events/Hyderabad,_Sindh_Pakistan وڪيپيڊيا 15 / تقريبون /حيدرآباد سنڌ پاڪستان ]

۽ هنن نمبرز تي رابطو ڪريو
* جوڳي اسد   |  
* مھتاب احمد |  
برقي پتو (اي ميل) 

:مهربانيون....
:توهان جو خادم ۽ ٿورائتو--[[يوزر:مھتاب احمد|مھتاب احمد]] ([[يوزر بحث:مھتاب احمد|ڳالھ]]) 18:37, 1 مَئي 2017 (UTC)

== اسان سان فيس بڪ ذريعي جُڙو ==

توهان اسان سان [http://facebook.com/SindhiWikipedia سنڌي وڪيپيڊيا فيس بُڪ پيج] کي لائيڪ ۽ فالو ڪري جُڙو.
* http://facebook.com/SindhiWikipedia .[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  10:23, 5 اپريل 2019 (UTC)

جي ادا فالو ٿيل آ [[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] ([[واپرائيندڙ بحث:مومن خان ڏاهري|ڳالھ]]) 05:58, 13 مارچ 2020 (UTC)

== فرزانہ پنهور مضمون کي وڪيپيڊيا طرز تي آڻي حوالا سُڌاريو ==


{{Ping|مومن خان ڏاهري}} سلام، محترم، سنڌي وڪيپيڊيا تي توھان جي ڀاڱيداري لاءِ مھربانيون، ھي مضمون '''[[فرزانہ پنهور]]''' بايوگرافي طرز تي ناھي لکيل ۽ نڪي وڪيپيڊيا طرز تي مھرباني ڪري توھان ان کي وڪيپيڊيا سنواحي (بايوگرافي) مضمون طرز تي آڻيو، ۽ مضمون ۾ حوالا شامل ڪريو. ڪُجھ بايوگرافي مضمون ھي ڏسو '''[[اينيو]]'''، '''[[سوڌا مورتي]]''' ڪيئن لکيل آھن اھڙي طرز تي لکڻو آھي، ھينئر جيڪو مواد اوھان ھن مضمون ۾ لکيو آھي سو ايئن لکيل آھي ڄڻ ڪنھن اخبار ۾ ايڊيٽوريل ارٽيڪل يا انٽرويو  آھي پر ھي ڪنھن بہ ريت بايوگرافي مضمون جو ڏيک نٿو ڏئي. ھتي سنڌي وڪيپيڊيا تي '''[[وڪيپيڊيا:سبق]]''','''[[وڪيپيڊيا:جيئري ماڻهن جي سوانح حيات]]''' پڻ ڏسو.
وڌيڪ ڏسو '''[[مدد:توھان جو پھريون مضمون]]''', '''[[وڪيپيڊيا:مضمون ڇا آهي؟]]''', '''[[وڪيپيڊيا:مضمون جو عنوان]], '''[[وڪيپيڊيا:ڪَثِرَتاً پُڇيا وِيندَڙ سُوالَ (ڪَپُوس)]]''', '''[[وڪيپيڊيا:هدايتون ۽ حڪمت عمليون]]''', 

ڪوئي بہ سوال ھجي تہ پڇا ڪريو. مھربانيون[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  18:43, 13 مارچ 2020 (UTC)

سائين اسان کي لنڪ ڏيو جتان شروعات ڪٿان ڪيون ائي سانچو بہ ڪئين ٺهندو [[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] ([[واپرائيندڙ بحث:مومن خان ڏاهري|ڳالھ]]) 03:00, 14 مارچ 2020 (UTC)
:مٿي ڌيان سان پڙهو نيرن اکرن ۾ هدايتون ۽ سهائتا سکيا لاءِ صفحن جا ڳنڍڻا (لنڪ) نيري اکرن ۾ چٽا نظر اچن پيا اُهي پڙهو، سمجهو ۽ انهن مطابق عمل ڪريو، ٻيو ته مثالي بايوگرافي مضمون پڻ مٿي ڄاڻايل آهن ته اصل ۾ بايوگرافي مضمون ڪيئن لکبو آهي هي ته توهان اخباري مضمون لکيو آهي ۽ وڪيپيڊيا تي اهڙي ريت مواد ناهي لکبو.[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  08:46, 14 مارچ 2020 (UTC)

== نازو ڌاريجو ==

پيارا محترم {{Ping|مومن خان ڏاهري}} '''[[نازو ڌاريجو]]''' بابت سنواح (بايوگرافي) مضمون [[سنڌي وڪيپيڊيا]] تي لکڻ لاءِ توهان جو مهربانيون،ان مضمون کي مون ڪُجهه بهتر ڪيو آهي. هن مضمون کي اڃا ڪُجهه وڌيڪ مواد شامل ڪريو ۽ اهو توهان لاڳاپيل مضمون جي [[:en:Nazo Dharejo]] [[انگريزي وڪيپيڊيا]] جي مواد کي ترجمو ڪري هن مضمون کي واڌارو ڪيو مواد ۾، ۽ انگريزي وڪيپيڊيا تان حوالا پڻ کڻي هتي شامل ڪريو.پوءِ ان کي سنڌي وڪيپيڊيا جي '''[https://tools.wmflabs.org/fountain/editathons/wlw-2020-sd فائونٽين ٽول]''' ۾ وڪي محبوب ناريون تحت ايڊ ڪريو. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  09:35, 15 مارچ 2020 (UTC)

:مھرباني سائين اوھان جي وڏي شڪر آھي توھان مدد ڪئي [[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] ([[واپرائيندڙ بحث:مومن خان ڏاهري|ڳالھ]]) 09:41, 15 مارچ 2020 (UTC)
::ڀليڪار[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  09:59, 15 مارچ 2020 (UTC)

ادا {{Ping|مومن خان ڏاهري}}، توهان نازو ڌاريجو واري مضمون کي اڃا ٿورو وَڌايو ته جيئن اهو 300 لفظن جي ڳڻپ ۾ اچي پوءِ ان کي وڪي محبوب ناريون ڦونهارو اوزار (فائونٽين ٽول) ۾ شامل ڪجي. مُنهنجي خيال ۾ توهان ان مضمون ۾ اڃا ٽي چار جُملا انگريزي وڪيپيڊيا واري نازو ڌاريجو مضمون منجهان ترجمو ڪري هن مضمون ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي لکندا ته 300 لفظن واري ڳڻپ جو پُورائو ٿي ويندو.[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  12:32, 16 مارچ 2020 (UTC)

جي ادا  [[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] ([[واپرائيندڙ بحث:مومن خان ڏاهري|ڳالھ]]) 12:37, 16 مارچ 2020 (UTC)

== سنڌي وڪيپيڊيا تي وڪي محبوب ناريون بابت مضمون انگريزي يا اردو وڪيپيڊيا تان ترجمو ڪري لکو ==

مانوارا ساٿي {{ping|مومن خان ڏاهري}}،  توهان کي سنڌي وڪيپيڊيا تي ڀاڱيداريون ڪندي اسانکي ڏاڍي خوشي پئي ٿئي، اُميد ته توهان سنڌي وڪيپيڊيا کي ترقي، ۽ مواد مضمونن ۾ واڌارو آڻڻ ۽ ٻين وڏين وڪيپيڊائن جي فهرست ۾ شامل ڪرائڻ واري نيڪ ڪم ۾ هتي ٻين ساٿين وانگر محنت سان ڪم ڪندا رهندا. 
سنڌي وڪيپيڊيا تي '''[[وڪيپيڊيا:وڪي محبوب ناريون ڏکڻ ايشيا 2020|وڪي محبوب ناريون]]''' بابت مضمون انگريزي يا اردو وڪيپيڊيا تان ترجمو ڪري لکو.
هيٺ ڪجهه ڳنڍڻا (لنڪس) موڪليا پيو اُتان اُهي مضمون سنڌي وڪيپيڊيا تي لکو ترجمو ڪري لکو جيڪي اڳ سنڌي وڪيپيڊيا تي لکيل ناهين.

*[[:ur:زمرہ:ویکی محبوب خواتین، جنوبی ایشیا 2020ء کے تحت تخلیق کردہ مضامین]]
*يا انگريزي وڪيپيڊيا تان ڪي به مضمون ترجمو ڪريو جيڪي هتي ٻُڌايا ويا آهن [[:m:Wiki Loves Women South Asia 2020/Suggested articles]] [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  09:48, 15 مارچ 2020 (UTC)

حاضر سائين ڪوشش ضرور ڪنداسين [[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] ([[واپرائيندڙ بحث:مومن خان ڏاهري|ڳالھ]]) 09:51, 15 مارچ 2020 (UTC)
:ڏاڍو سُٺو، سُکيا ۽ آباد هُجو [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  09:53, 15 مارچ 2020 (UTC)

== توهان جي خدمت ۾ ايوارڊ ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[فائل:Biography Barnstar 2019.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''سنواحي ڀاڱيداريون ڪرڻ ۽ سنڌي وڪيپڊيا تي سنڌي ٻولي جي خدمت ڪرڻ جي عيوض توهان جي لاءِ سنواحي تمغو (بايوگرافي بارنسٽار) توهان کي ڏئي رهيو آهيان'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | [[واپرائيندڙ:مومن_خان_ڏاهري|مانواري محترم مومن خان ڏاهري]] جي خدمت ۾، سنڌي وڪيپيڊيا تي سوانحي خدمتن ۽ سنڌي وڪيپيڊيا جي واڌاري، سنڌي ٻولي جي خدمت ڪرڻ جي لاءِ ''سوانحي تمغو ايوارڊ'' پيش ڪجي ٿوـ اميد ڪريان ٿو تہ توهان ان سلسلي ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي سنڌي ٻوليءَ جي لاءِ اڃا وڌيڪ بهتر ڪم، ڀاڱيداريون  سرِانجام ڏيندئو.  [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  13:55, 2 [[اپريل]] [[2020]] ([[UTC|ب ع و]])
|}

==وڪي محبوب ناريون ڏکڻ ايشيا==
[[وڪيپيڊيا:وڪي محبوب ناريون ڏکڻ ايشيا 2020|وڪي محبوب ناريون ڏکڻ ايشيا]] ۾ توھان جي ڀاڱيدارين لاءِ مھربانيون، توھان ڏاڍو بھترين ڪم ڪيو آھي، اُميد تھ ائين وڌيڪ محنت سان ڪم ڪري سنڌي وڪيپيڊيا کي ترقي وٺرائڻ ۾ سھائتا ڪندوُ. لک لک ٿورا [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  18:25, 11 اپريل 2020 (UTC)

== Wiki Loves Women South Asia 2020 ==

[[File:Wiki Loves Women South Asia 2020.svg|frameless|right]]

Hello! 

Thank you for your contribution in [[:m:Wiki Loves Women South Asia 2020|Wiki Loves Women South Asia 2020]]. We appreciate your time and efforts in bridging gender gap on Wikipedia. Due to the novel coronavirus (COVID-19) pandemic, we will not be couriering the prizes in the form of mechanize in 2020 but instead offer a gratitude token in the form of online claimable gift coupon.  Please fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScJ_5LgwLdIVtIuBDcew839VuOcqLtyPScfFFKF-LiwxQ_nqw/viewform?usp=sf_link this form] by last at June 10 for claiming your prize for the contest. 

Wiki Love and regards! 

[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore/International Team|Wiki Loves Folklore International Team]].

--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 14:10, 31 مَئي 2020 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlwsa&amp;oldid=20129673 --&gt;

== خودگشتڪار ٿيڻ تي واڌايون ==

سنڌي وڪيپيڊيا لاءِ توهان جي لڳاتار جاکوڙ، سُٺا مضمون لکڻ، مواد بهتر، بهتر ترجمو ڪرڻ، انفوباڪس، حوالا وغيره هر لحاظ کان توهان جو ڪم بهترين آهي، توهانکي هاڻي خودگشتڪار ۽ آءِ پي بندش ڇوٽ جو درجو ڏنو ويو آهي. توهان کي واڌايون هجن، اُميد ته توهان سنڌي وڪيپيڊيا لاءِ هڪ بهترين واڌارو ڪندڙ ڀاڱيدارن طور هميشه سنڌي وڪيپيڊيا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سيوا (خدمت) ڪندا رهندا. مهربانيون [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  00:53, 7 مارچ 2021 (UTC)

:'''لک قرب اوھان جي جو اوھان مونکي خودگشتڪار جو درجو ڏنو  ❤''' [[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] ([[واپرائيندڙ بحث:مومن خان ڏاهري|ڳالھ]]) 07:03, 7 مارچ 2021 (UTC)
::ڀليڪار، توھان ان لاءِ حقدار ھيا، اميد تہ سنڌي وڪيپيڊيا تي پنھنجون ڀاڱيداريون جاري رکندا. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  15:06, 13 مارچ 2021 (UTC)

فيمينزم ۽ لوڪ داستان, 2021 ۾ شامل ٿي ڀاڱيداريون ڪري سنڌي وڪيپيڊيا ۾ مضمونن جي واڌاري سميت سنڌي ٻوليءَ لاءِ توهان جي سيوا جي لاءِ وڏيون مهربانيون، هن مقابلي ۾ جيترا وڌيڪ مضمون اوترا انعام کٽڻ جا وڌيڪ موقعا هئا، مٿئين سال هي ٻيهر ٿيندو، ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا خاص طور اردو وڪيپيڊيا تي 2هزار کان وڌيڪ مضمون هن رٿا تهٽ شامل ڪيا ويا آهن ۽ ان تي ڪم ڪندڙ به وڌيڪ هيا اسان سنڌي وڪيپيڊيا وارن جي ڀيٽ ۾، بهرحال ايندڙ سال اميد ته توهان ۽ ٻيا ساٿي پڻ ان ۾ شريڪ ٿي سنڌي وڪيپيڊيا تي نه رڳو مضمونن جي واڌاري ۾ سهائتا ڪندا، پر انعام به کٽيندا.

== Wiki Loves Women South Asia 2021 Newsletter #1 ==

&lt;div style=&quot;line-height: 1.2;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#FAC1D4; padding:10px&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size:200%;&quot;&gt;'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;'''September 1 - September 30, 2021'''&lt;span style=&quot;font-size:120%; float:right;&quot;&gt;[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|&lt;span style=&quot;font-size:10px;color:red&quot;&gt;''view details!''&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;background-color:#FFE7EF; padding:10px&quot;&gt;[[File:Wiki Loves Women South Asia.svg|right|frameless]]Thank you for organizing the Wiki Loves Women South Asia 2021 edition locally in your community. We have updated some prize related information on the [[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|'''''project's main page''''']] and we're asking you to update your local project page by following that. 
As well as for the convenience of communication and coordination, the information of the organizers is being collected through a '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfSK5ghcadlCwKS7WylYbMSUtMHa0jT9H09vA7kqaCEzcUUZA/viewform?usp=sf_link ''Google form'']''', we request you to fill it out. 

&lt;span style=&quot;color: grey;font-size:10px;&quot;&gt;''This message has been sent to you because you are listed as a local organizer in Metawiki. If you have changed your decision to remain as an organizer, update [[m:Wiki Loves Women South Asia 2021/Participating Communities|the list]].''&lt;/span&gt;

''Regards,''&lt;br&gt;[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|'''''Wiki Loves Women Team''''']] 13:14, 17 آگسٽ 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:MdsShakil@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:MdsShakil/sandbox_1&amp;oldid=21893047 --&gt;
== ''WLWSA-2021 Newsletter #3'' ==
&lt;div style=&quot;line-height: 1.2;margin-top:3px; padding:10px 10px 10px 20px; border:2px solid #808080; border-radius:4px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#FAC1D4; padding:10px&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size:200%;&quot;&gt;'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;'''September 1 - September 30, 2021'''&lt;span style=&quot;font-size:120%; float:right;&quot;&gt;[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|&lt;span style=&quot;font-size:10px;color:red&quot;&gt;''view details!''&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#FFE7EF; padding:10px&quot;&gt;[[File:Wiki Loves Women South Asia.svg|right|frameless]]  Dear jury member, I hope you're doing well. The following are the guidelines set by the international team for reviewing articles. You are kindly requested to follow these .....

* Article size must be at least 3000 bytes and 300 words
* The content of the article must be related to women, feminism and LGBTQ
* ''The article must be newly created between 1 - 30 September, 2021. Do not accept any extended articles.**''
* Check if the article is linked to the Wikidata item. If applicable, do the work on your own initiative.
* There should be no copyright violations and notability issues and article should have proper references as per Wikipedia policies.

If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the organizing team via emailing [[m:Special:EmailUser/Hirok_Raja|@'''here''']] or discuss on [[m:Talk:Wiki Loves Women South Asia 2021|the '''Meta-wiki t'''alk page]]

&lt;span style=&quot;color: grey;font-size:10px;&quot;&gt;''This message has been sent to you because you are listed as a local organizer/judge in Metawiki. If you have changed your decision to remain as an organizer/judge, update [[m:Wiki Loves Women South Asia 2021/Participating Communities|the list]].''&lt;/span&gt;

''Regards,''&lt;br&gt;[[m:Wiki Loves Women South Asia 2021|'''''WLW South Asia 2021 Team''''']] 16:33, 6 سيپٽمبر 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

وڪي محبوب ناريون ڏکڻ ايشيا 2021 ۾ شريڪ ٿي مضمون لکڻ لاءِ توهانکي واڌايون. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  12:25, 1 آڪٽوبر 2021 (UTC)


== ''WLWSA-2021 Newsletter #6 (Request to provide information)'' ==
&lt;div style=&quot;background-color:#FAC1D4; padding:10px&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:200%;&quot;&gt;'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''&lt;/span&gt;
&lt;br/&gt;'''September 1 - September 30, 2021'''
&lt;span style=&quot;font-size:120%; float:right;&quot;&gt;[[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|&lt;span style=&quot;font-size:10px;color:red&quot;&gt;''view details!''&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#FFE7EF; padding:10px; font-size:1.1em;&quot;&gt;[[File:Wiki_Loves_Women_South_Asia.svg|right|frameless]]Thank you for participating in the Wiki Loves Women South Asia 2021 contest. Please fill out &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc7asgxGgxH_6Y_Aqy9WnrfXlsiU9fLUV_sF7dL5OyjkDQ3Aw/viewform?usp=sf_link '''this form''']&lt;/span&gt; and help us to complete the next steps including awarding prizes and certificates.

&lt;small&gt;If you have any questions, feel free to reach out the organizing team via emailing [[metawiki:Special:EmailUser/Hirok_Raja|@here]] or discuss on [[metawiki:Talk:Wiki Loves Women South Asia 2021|the Meta-wiki talk page]]&lt;/small&gt;

''Regards,''
&lt;br/&gt;[[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|'''''Wiki Loves Women Team''''']]
&lt;br/&gt;07:20, 17 نومبر 2021 (UTC)
&lt;!-- sent by [[User:Hirok Raja|Hirok Raja]] --&gt;
&lt;/div&gt;

==وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو، 2021 ۾ حصو وٺڻ تي واڌايون قبول ڪريو==
{| style=&quot;border: 3px solid {{{border|gold}}}; background-color: #000000;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | [[Image:Bästa nyskrivna.svg|110px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.1em;&quot; |&lt;font color=&quot;gold&quot;&gt;'''8 مضمون'''
|-
|style=&quot;vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;&quot; |&lt;font color=&quot;gold&quot;&gt; مبارڪون، توهان [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2021|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2021]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مضمون شامل ڪيا آهن. سنڌي وڪيپيڊيا توهان جي سچي ڪوششن لاءِ تمام گهڻي ٿورائتي آهي!
&lt;font color=&quot;Christmas Purple&quot;&gt;
|} [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  15:36, 1 ڊسمبر 2021 (UTC)

:تمام ننڍڙي ڪوشش ڪئي آهي اوھان جون لک مهربانيون  [[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] ([[واپرائيندڙ بحث:مومن خان ڏاهري|ڳالھ]]) 15:38, 1 ڊسمبر 2021 (UTC)

== Invitation to organize Feminism and Folklore 2022 ==

Dear {{PAGENAME}},

You are humbly invited to organize '''[[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]]''' writing competion. This year Feminism and Folklore will focus on feminism, women biographies and gender-focused topics for the project in league with Wiki Loves Folklore gender gap focus with folk culture theme on Wikipedia.  

You can help us in enriching the folklore documentation on Wikipedia from your region by creating or improving articles based on folklore around the world, including, but not limited to folk festivals, folk dances, folk music, women and queer personalities in folklore, folk culture (folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more. Users can contribute to new articles or translate from the list of suggested articles [[:m:Feminism and Folklore 2022/List of Articles|here]].

Organizers can sign up their local community using [[:m:Feminism and Folklore 2022/Project Page|Sign up page]] and create a local contest page as [[:en:Wikipedia:Feminism and Folklore 2022|one on English Wikipedia]]. You can also support us in translating the [[m:Feminism and Folklore 2022|project page]] and help us spread the word in your native language. 

Learn more about the contest and prizes from our project page. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2022|talk page]] or via Email if you need any assistance.

Looking forward for your immense coordination.

Thank you.

'''Feminism and Folklore Team''',

[[User:Tiven2240|Tiven2240]]

05:17, 11 جنوري 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf&amp;oldid=22573505 --&gt;

== Congrats for organizing Feminism and Folklore 2022 now whats next ? ==

Dear Organizers, 

Congratulations on successfully organizing [[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]] on your local Wikipedia language. Here are few things that you need to look around during the contest.Make sure that all submissions follow the set of rules as mentioned below and are related to the theme of the project.

#The expanded or new article should have a minimum 3000 bytes or 300 words.
#The article should not be purely machine translated.
#The article should be expanded or created between 1 February and 31 March.
#The article should be within theme feminism or folklore.Articles will be accepted if it either belongs to Folklore or Feminism.
#No copyright violations and must have proper reference as per Wikipedia notability guidelines.

Please refer to the set of rules and guidelines [[:m:Feminism and Folklore 2022|from here]]. During the contest if you face any issue or have queries regarding the project please feel free to reach out on [[:m:Feminism and Folklore 2022/Contact Us|Contact Us]] page. Feminism and Folklore  team will be assisting you throughout the contest duration. We thank you for your numerous efforts which you have put in for making this project successful.

Best wishes

[[User:Rockpeterson|Rockpeterson]] 

[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 05:52, 12 فيبروري 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf&amp;oldid=22820293 --&gt;

== Wikipedia Asian Month 2021 Postcard ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Dear Participants,

Congratulations!

It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap!

:This form will be closed at March 15.

Cheers!

Thank you and best regards,

[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Reke@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&amp;oldid=22878389 --&gt;

== Feminism and Folklore 2022 ends soon ==

[[File:Feminism and Folklore 2022 logo.svg|right|frameless|250px]]
[[:m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]] which is an international writing contest organized at Wikipedia ends soon that is on &lt;b&gt;31 March 2022 11:59 UTC&lt;/b&gt;. This is the last chance of the year to write about feminism, women biographies and gender-focused topics such as &lt;i&gt;folk festivals, folk dances, folk music, folk activities, folk games, folk cuisine, folk wear, fairy tales, folk plays, folk arts, folk religion, mythology, folk artists, folk dancers, folk singers, folk musicians, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales and more&lt;/i&gt;

Keep an eye on the project page for declaration of Winners. 

We look forward for your immense co-operation.

Thanks 
Wiki Loves Folklore international Team
[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 14:28, 26 مارچ 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf&amp;oldid=23060054 --&gt;

== Feminism and Folklore 2022 has ended, What's Next? ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;{{int:please-translate}}

[[File:Feminism and Folklore 2022 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

'''[[m:Feminism and Folklore 2022|Feminism and Folklore 2022]]''' writing competition has ended. We thank you for organizing it on your local Wikipedia and help in document folk cultures and women in folklore in different regions of the world on Wikipedia. What's next?

# Please complete the jury on or before 25th April 2022.
# Email us on [mailto:wikilovesfolklore@gmail.com wikilovesfolklore@gmail.com] the Wiki usernames of top three users with most accepted articles in local contest.
# You can also put the names of the winners on your local project page.
# We will be contacting the winners in phased manner for distribution of prizes.

Feel free to contact us via mail or [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2022|talkpage]] if you need any help, clarification or assistance.
[[File:Feminism and Folklore.webm|frameless|right|300px]]

Thanks and regards

'''International Team'''&lt;br /&gt;
'''Feminism and Folklore'''
&lt;/div&gt;

--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 16:19, 6 اپريل 2022 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf1&amp;oldid=23111012 --&gt;

== WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open ==

Dear Wikimedian, 

We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. 

We also have exciting updates about the Program and Scholarships. 

The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. 

For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]].

‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. 

Regards 

[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 11:25, 16 نومبر 2022 ( يو.ٽي.سي) 

(on behalf of the WCI Organizing Committee)
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&amp;oldid=24082246 --&gt;

== WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline ==

Dear Wikimedian,

Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]].

COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. 

Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call 

* '''WCI 2023 Open Community Call'''
* '''Date''': 3rd December 2022
* '''Time''': 1800-1900 (IST)
* '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx

Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 16:21, 2 ڊسمبر 2022 ( يو.ٽي.سي)

On Behalf of,
WCI 2023 Core organizing team.
&lt;!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&amp;oldid=24083503 --&gt;
==وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو ۲۰22 ۾ توهان لاءِ انعام==
سنڌي وڪيپيڊيا تي وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو 2022 ۾ توھان جو ڀاڱيداري جي پٽاندڙ پھريون درجو آھي، توھان کي واڌايون هجن.[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  06:14, 20 ڊسمبر 2022 ( يو.ٽي.سي)

== Messages to Wikipedian Asian Month 2022 Organizers ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Hello all Wikipedia Asian Month campaign organizors,

The last WAM campaign has ended yesterday. Thank you all so much for organizing and participating this year's Wikipedia Asian Month Campaign. Give yourself and all editors a big applaud!

While editors can take a break, the jury's work is just about to begin. Some WAM ended earlier, and has already finished the audit and review of all contributions. Just a reminder, this year, the rules has changed to whoever edit more than 3000 bytes with relaible sources can grant a barnstar (it doesn's has to be a newly created page). So make sure you include those editors, no matter with tool you are using for edit tracking. 

We suggest '''January 20th''' to be the deadline for all campaign to finalize their list, and report the username of [[Wikipedia_Asian_Month_2022/Ambassadors|&quot;Ambassador&quot;]] (who has the most edit at your campaign) and a list of all eligible editors at the WAM 2022 Ambassadors page, List of eligible editors(page link) column. 

Thank you! And wish you all a happy new year.

WAM International Team 2022
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&amp;oldid=24259258 --&gt;

== Invitation to organize Feminism and Folklore 2023 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear {{PAGENAME}},

Christmas Greetings and a Happy New Year 2023,
 
You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a fountain tool or dashboard.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]].
 
This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023.
 
Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 10:11, 24 ڊسمبر 2022 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=24282249 --&gt;

== 2022 Wikipedia Asian Month Organizer Update ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Dear all WAM organizers, 

Happy 2023! 

Thank you for updating the Ambassador list. We will '''start issuing the Barnstar''' to all eligible participants by late January. All ambassadors will received an additional special Barnstar. Please be sure to update '''[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Ambassadors|the list]]''' if you haven't done so. We also provide a '''[https://docs.google.com/document/d/1t1UEXwVkTsP5oP0sQmE74302M1SUDrlFW-kz2uTT5X0/edit?usp=sharing certificate template]''' for you to edit and print out to your participants.

Once again, thank you for organizing and participating the 2022WAM, we like to hear your comment. Much appreciate for filling, and spreading out this [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link '''feedback survey'''].

Look forward to seeing you again in 2023 WAM!

best,

Wikipedia Asian Month International Team
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&amp;oldid=24259258 --&gt;

== Wikipedia Asian Month 2022 Campaign Survey - We'd like to hear from you! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
'''Dear WAM2022 organizors and participants,'''

Once again, the WAM international team would like to hear your feedback by filling out the survey below. 
=== [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd8Jo4ixbwKS1rC6KmfC1q6wW53nmoCQATbmsMatbZ4A1RCwA/viewform?usp=sf_link Wikipedia Asian Month 2022 Survey] ===
We apologize for the permission setting that was blocking many of you from open the survey, this problem have been fixed. Please share this survey with your community. We hope to see you again with a better version in the 2023 campaign.

all the best,

The WAM International Team
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/WAM2022_Post_Campaign_Mass_Message_receiver&amp;oldid=24259258 --&gt;

== The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]]
{{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}}
&lt;div style=&quot;color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; &quot;&gt;
Dear {{ROOTPAGENAME}} :
:Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year!
:Wish you all the best!
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #333333; text-align:right; font-size:120%; &quot;&gt;Wikipedia Asian Month Team&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{clear}}
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver_2&amp;oldid=24592195 --&gt;

== Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.''
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]]
&lt;big&gt;Dear all,&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !&lt;/big&gt; &lt;big&gt;The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same!  &lt;/big&gt;'''&lt;big&gt;Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|&quot;Here&quot;]] to Organize/Join a WAM Event.&lt;/big&gt;'''


'''1. Propose &quot;Focus Theme&quot; related to Asia !'''

If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your &quot;Focus Theme&quot; by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2].

'''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.'''

Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs &amp; Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023.

'''3. More flexible campaign time'''

The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community.

'''Timetable'''

* October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year
* October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023.
* Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia.
* November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.)
* January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia.
* March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team
* April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event.

For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4].
&lt;big&gt;
We look forward to your participation.

Cheers!!!

WAM 2023 International Team&lt;/big&gt;

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023

[2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event

[4] info@asianmonth.wiki
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&amp;oldid=25753309 --&gt;

== Invitation to Organize Feminism and Folklore 2024 Writing Competition ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear {{PAGENAME}},

Hope you are doing well, Wishing you a Happy New Year!.

We extend a heartfelt invitation to you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition, which is scheduled to take place from February 1, 2024, to March 31, 2024. This year's edition of Feminism and Folklore will concentrate on feminism, women's issues, and gender-focused topics, aligning with a Wiki Loves Folklore gender gap focus and featuring a folk culture theme on Wikipedia.

This year we have created two new Tools for the Feminism and Folklore project. The tool is called '''Campwiz'''. This tool is created by the international Tech team of Wiki Loves Folkore especially crafted for Feminism and Folklore project. The tool works as same as fountain or dashboard but has extra abilities required for jury and submission of articles.   

To create a new campaign on Campwiz, organizers to follow these steps:

# Go to the tool link: &lt;nowiki&gt;https://tools.wikilovesfolklore.org/&lt;/nowiki&gt;
# Select your wiki on which you want to organize the campaign (enter the name or short code, such as &quot;{{CONTENTLANG}}&quot; for {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}}).
# Give your campaign a name example &quot;Feminism and Folklore 2024 on {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}})&quot;.
# Select the start and end dates (note: keep your start date as Feb 1 and end date as March 31).
# Provide a description for your campaign (you can briefly describe the campaign in this section).
# Make sure to keep the checkboxes ticked for &quot;Allow users to submit articles that were not created but expanded.&quot; if you want to use the campaign for expanded articles also. 
# Keep minimum added bytes as 4000 and minimum added words as 400 and click next.
# In the jury section, keep the checkboxes ticked for &quot;Allow jury members to participate in the campaign&quot; and &quot;Prevent jury members from seeing each other's votes.&quot; As per your preference.
# Under the jury search box, type the username of your jury and click on the &quot;+&quot; button to add; you can add multiple jury members.
# Click next to review and then click on save.

With this we have also created a '''Missing article tool'''. This tool identifies articles in the English Wikipedia that are absent from your native language Wikipedia. You can customize your selection criteria, and our tool will provide you with a table displaying the missing articles along with suggested titles. You also have the option to download the list in both CSV and wikitable formats.

Both tools, the Missing Article Tool and the Campwiz Tool, are now available for public use during the Feminism and Folklore campaign. You can find more information about these tools here: &lt;nowiki&gt;https://tools.wikilovesfolklore.org/&lt;/nowiki&gt;

There are also some changes in the rules and criteria's. Please go through the rules below.

# '''Minimum Length:''' The expanded or new article should have a minimum of '''''4000 bytes or 400 words''''', ensuring sufficient depth and coverage of the chosen topic. The local organizers are free to choose the minimum length criteria as per needs of their local Wikipedia and must be clearly mention on local project page.
# '''Language Quality:''' Articles should not be poorly machine-translated, ensuring that language quality and readability are maintained at a high standard.
# '''Timeline of Creation or Expansion:''' The article should be created or expanded between 1 February and 31 March, aligning with the specified contest timeline.
# '''Theme Relevance''': Articles should directly address the theme of feminism and folklore, exploring connections between gender, cultural traditions, and intangible heritage.
# '''No Orphaned Articles:''' Articles must not be orphaned, meaning they should be linked from at least one other article to ensure visibility within the Wikipedia ecosystem.
# '''No Copyright violations:''' There should be no copyright violations, and articles should adhere to local Wikipedia policies on notability, ensuring that the content meets the standards for notability.
# '''Adequate references and Citations:''' Each article should include proper references and citations following local Wikipedia policies, ensuring the reliability and credibility of the information presented.

Learn more about the contest details and prizes on our project page [[:m:Feminism and Folklore 2024|here]]. Should you require any assistance, please feel free to contact us on our meta talk page or via email.

We eagerly anticipate your enthusiastic coordination and participation in Feminism and Folklore 2024.

Thank you and Best wishes,

'''Feminism and Folklore 2024 International Team'''

--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 06:51, 18 جنوري 2024 ( يو.ٽي.سي)
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=26088038 --&gt;

== Organising Feminism and Folklore ==

[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | 350px | right]]

Hello Community Organizers,

Thank you for organising Feminism and Folklore writing competition on your wiki. We congratulate you in joining and celebrating our cultural heritage and promoting gender equality on Wikipedia.

To encourage boost for the contributions of the participants, we're offering prizes for Feminism and Folklore local prizes. Each Wikipedia will have three local winners:

*First Prize: $15 USD
*Second Prize: $10 USD
*Best Jury Article: $5 USD

All this will be in '''gift voucher format only'''. Kindly inform your local community regarding these prizes and post them on the local project page 

The Best Jury Article will be chosen by the jury based on how unique the article is aligned with the theme. The jury will review all submissions and decide the winner together, making sure it's fair. These articles will also be featured on our social media handles. 

We're also providing internet and childcare support to the first 50 organizers and Jury members for who request for it. Remember, only 50 organizers will get this support, and it's given on a first-come, first-served basis. The registration form will close after 50 registrations, and the deadline is March 15, 2024. This support is optional and not compulsory, so if you're interested, fill out the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdnytyact-HR6DvsWwnrVeWuzMfuNH1dSjpF24m6od-f3LzZQ/viewform here]. 

Each organizer/jury who gets support will receive $30 USD in gift voucher format, even if they're involved in more than one wiki. No dual support will be provided if you have signed up in more than one language. This support is meant to appreciate your volunteer support for the contest.  

We also invite all organizers and jury members to join us for office hours on '''Saturday, March 2, 2024'''. This session will help you understand the jury process for both contests and give you a chance to ask questions. More details are on  [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_2024_Office_Hour_2  meta page].

Let's celebrate our different cultures and work towards gender equality on Wikipedia!

Best regards,

Rockpeterson

[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 05:56, 29 فيبروري 2024 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf2024golbal&amp;oldid=26304232 --&gt;

== New Bot Request for CampWiz ==

* Operator: [[واپرائيندڙ:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[واپرائيندڙ بحث:Nokib Sarkar|ڳالھ]])
* Automatic or Manually Assisted : automatic, periodic
* Programming Language(s) : Python
* Function Summary : Notify submitter about evaluations, notify (subscribed) judges about new submission, notify (subscribed) users about the statistics of ongoing campaigns on CampWiz tool.
* Already has a bot flag (Y/N) : Not here, but in mrwiki, knwiki, bclwiki
* Function Details : This bot is a part of the tool [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz CampWiz] which assists organizers of various edit-a-thon to host, manage campaign, evaluate submissions, publish results (As of now, about 40 campaigns were hosted and 4500+ articles were submitted through this tool). One of its sibling [https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ tool] helps organizers to generate a list of articles which are not present on their wiki based on topic (As of now, 233636+articles in 150+ lists were harvested). One of our main targets was to reduce the security issue and liability along with privacy issue. As such, this tool uses a single bot account to interact with mediawiki which eliminates the need of storing the user's access token on the server. As of now, the bot would perform the following tasks. ''In order to prevent spamming, all the edits on user talk pages would be done by batch hourly, rather than immediately.''
# '''trackingTemplate''': This bot would add a template (configured by the campaign organizers) on the talk page of an article if it does not already exist, whenever that article is submitted into a campaign.
# '''notifyEvaluation''': This bot would add a message on submitter's talk page if any of his submissions get any evaluation by the judge (including any note that judge left).
# '''notifyNewSubmission''' (opt-in only): This bot would add a message containing new submission that were added on the talk page of the user who volunterily consented to have updates.
# &lt;s&gt;'''notifyStatistics''' (opt-in only): This bot would periodically give statistics update about the campaign the user opted-in.&lt;/s&gt; (For future reference)
 
To demonstrate the functionalities, please look at the [[:mr:Special:Contributions/CampWiz Bot|edits]] on mrwiki. All the templates that the bot uses should be localized too. These are: {{Special:PrefixIndex/User:CampWiz Bot/Templates/}}&amp;#32؛[[واپرائيندڙ:Nokib Sarkar|Nokib Sarkar]] ([[واپرائيندڙ بحث:Nokib Sarkar|ڳالھ]]) 05:19, 15 اپريل 2024 ( يو.ٽي.سي)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder to vote now to select members of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear Wikimedian,

You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process.

This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 22:54, 2 مَئي 2024 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&amp;oldid=26721208 --&gt;

== Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! ==

Dear Winner,

We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[metawiki:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions.

As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project.

Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future.

Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative!

Warm regards,

'''The Feminism and Folklore Team'''&amp;#32؛[[واپرائيندڙ:Tiven2240|Tiven2240]] ([[واپرائيندڙ بحث:Tiven2240|ڳالھ]]) 14:06, 23 جُونِ 2024 ( يو.ٽي.سي)

== Join the Wikipedia Asian Month Campaign 2024 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Dear 2022 &amp; 2023 WAM Organizers,

Greetings from Wikipedia Asian Month User Group!

The [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024|Wikipedia Asian Month Campaign 2024]] is just around the corner. We invite you to register your language for the event on the &quot;[[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Join_an_Event|Join an event]]&quot; page and once again become an organizer for your language's Wikipedia. Additionally, this year we have selected [[m:Wikipedia_Asian_Month_User_Group/Ambassadors|ambassadors]] for various regions in Asia. If you encounter any issues and need support, feel free to reach out to the ambassador responsible for your area or contact me for further communication. We look forward to seeing you again this year. Thank you! 
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|100px|right]]

[[m:User:Betty2407|Betty2407]] ([[m:User talk:Betty2407|talk]]) 11:00, 20 October 2024 (UTC) on behalf of [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]]


&lt;small&gt;You received this message because you was an organizer in the previous campaigns.
- [[m:User:Betty2407/WAMMassMessagelist|Unsubscribe]]&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&amp;oldid=27632678 --&gt;

وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو ۲۰۲۴ جي چٽاڀيٽيءَ ۾ سئو ليک لکڻ 
 جي ڪري توھان جو ان مقابلو ۾ پھريون درجو ڏنو ويو آھي. توھان کي لک لک واڌايون هجن.

== Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey ==

Dear Community Members,

I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity.

We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal.

This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference.

Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6

We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations.

Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025

Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input.

Warm regards,&lt;br&gt;
[[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]]
&lt;!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&amp;oldid=28078122 --&gt;

== وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2024 ۾ شريڪ ٿي سئو ليک لکڻ تي واڌايون هجن ==

{| style=&quot;border: 3px solid {{{border|gold}}}; background-color: #000000;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;top&quot; | [[Image:Bästa nyskrivna.svg|110px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: bottom; height: 1.1em;&quot; |&lt;font color=&quot;gold&quot;&gt;'''100 مضمون'''
|-
|style=&quot;vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;&quot; |&lt;font color=&quot;gold&quot;&gt; مبارڪون، توهان [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2024|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو 2024]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مضمون شامل ڪيا آهن. سنڌي وڪيپيڊيا سٿ پاران توهانکي سچي ڪوششن لاءِ جس هجي!&amp;#32؛[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:Candara; color:Skyblue;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  02:39, 30 جنوري 2025 ( يو.ٽي.سي)

== Wikipedia Asian Month 2024 Golden Barnstar ==

&lt;div style=&quot;border: 5px solid #FFD700; background-color: #FAFAD2; margin: 0 auto; padding: 30px; width: 60%; box-shadow: 0 0 15px rgba(0, 0, 0, 0.2); font-family: 'Segoe UI', Tahoma, Geneva, Verdana, sans-serif; border-radius: 25px; display: flex; flex-direction: column; height: auto;&quot;&gt;&lt;!-- Title Section: Golden Award and Wikipedia Asian Month (placed at top) --&gt;&lt;div style=&quot;font-size: 150%; font-weight: bold; text-shadow: 1px 1px 10px rgba(0, 0, 0, 0.4); margin-bottom: 1px; text-align: center;&quot;&gt;Golden Award 
Wikipedia Asian Month 2024
&lt;/div&gt;&lt;!-- Image and Message Section: Image on the right, Message on the left --&gt;&lt;div style=&quot;display: flex; justify-content: space-between; align-items: center; gap: 10px;&quot;&gt;&lt;!-- Reduced the gap between image and text --&gt;        &lt;!-- Congratulations Message (on the left side of the box) --&gt;&lt;div style=&quot;font-size: 120%; color: #333333; text-align: left; line-height: 1.6; max-width: 60%;&quot;&gt; {{ROOTPAGENAME}}

Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month! We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages. We also hope you continue to participate in Asian Month each year, helping to promote and share knowledge about Asia. 

,Sincerely 

Wikipedia Asian Month User Group
&lt;/div&gt;&lt;!-- Image Section (on the right side) --&gt;&lt;div style=&quot;max-width: 180px;&quot;&gt;[[فائل:2024_Wikipedia_Asian_Month_Special_Barnstar.png|239x239 عڪسلون|2024 Wikipedia Asian Month Special Barnstar]]&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~ on behalf of &lt;/nowiki&gt;[[metawiki:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]]&amp;#32؛[[واپرائيندڙ:Betty2407|Betty2407]] ([[واپرائيندڙ بحث:Betty2407|ڳالھ]]) 13:21, 13 مارچ 2025 ( يو.ٽي.سي)

== Follow-Up: Support for Feminism and Folklore 2025 Contributions ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{center|''{{int:please-translate}}''}}
Dear {{PAGENAME}},

I hope this message finds you well.

We noticed that your community has signed up for the [[meta:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore Writing Contest]], but there have been only a few contributions submitted via the [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/ Campwiz tool] so far. We completely understand that challenges may arise, and we’d love to support you and your participants in streamlining the submission process.

To assist your community, here’s a step-by-step guide to adding articles to the campaign. Feel free to share these instructions with your participants:

=== How to Submit Articles via Campwiz ===
'''Tool link:''' https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/

# Access the Tool
#* Visit Campwiz and log in with your Wikimedia account (same as your Wikipedia credentials).
# Select the Campaign
#* Scroll through the list of campaigns and click on your campaign. 
# Add Your Article
#* Click on &quot;'''+ SUBMIT NEW ARTICLE'''&quot; button.
#* Enter the exact title of your article in the “Tiltle” field.
#* Click on &quot;'''CHECK'''&quot; button. 
#* If you have more articles to submit, click on the  '''&quot;SUBMIT ANOTHER&quot;''' button. 
# Check your submissions. 
#* To check if your submissions went through please click on the '''&quot;DETAILS&quot;''' button
#* Click on the '''SUBMISSIONS''' Button to see the list of your submissions. 

=== Need Help? ===
* Technical issues? 
Ensure article titles are spelled correctly and meet the campaign’s theme (feminism, folklore, or gender-related topics).
* Eligibility questions?
New articles must follow Wikipedia’s notability guidelines.
* Still stuck? 
Send an email to '''support@wikilovesfolklore.org'''! You can also reach out on the campaign’s Talk page.

Your commitment to amplifying untold gendered narratives in folklore is invaluable, and we’re excited to see your community’s contributions come to life. Let’s work together to make this campaign a success!

Looking forward to your response,

Best regards,&lt;br&gt;
Stella&lt;br&gt;
Feminism and Folklore Organizer

-[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 07:29, 17 March 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF2&amp;oldid=28410476 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 Jury Evaluation Guidelines &amp; Results Submission ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{center|''{{int:please-translate}}''}}

Dear {{PAGENAME}},

Thank you once again for your commitment and dedication to the [[meta:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]] campaign!

As we near the conclusion of this year’s contest, please follow the official jury guidelines when evaluating submissions:

===Jury Guidelines:===
* Articles must be created or expanded between 1st February and 31st March 2025.
* Minimum article size: 3000 bytes and at least 300 words.
* No poor or machine-translated content.
* Articles must align with the Feminism and Folklore themes (feminism, gender, culture, folklore).
* Articles should not be orphaned – they must be linked to at least one other article.
* Submissions must not violate copyright rules and should follow local notability guidelines.
* All articles must include proper references according to your local Wikipedia’s citation policies.
* Once your local jury process is complete, kindly submit only the top 3 winners on the official results page:

===Submission Link:===
https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Results

Please include the following for each winner:
* Username
* Link to the local user talkpage
* Their ranking (1st, 2nd, or 3rd)

For more information, you can also refer to the main contest page:
https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025

If you need help or have any questions, feel free to reach out.

Warm regards, &lt;br&gt;
Stella Sessy Agbley&lt;br&gt;
Coordinator, Feminism and Folklore

-[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 10:48, 10 April 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF2&amp;oldid=28410476 --&gt;

== Invitation: Gendering the Archive - Building Inclusive Folklore Repositories (April 30th) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{center|''{{int:please-translate}}''}}
Dear {{PAGENAME}},

You are invited to a hands-on session focused on [[meta:Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation | Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation]]. This online workshop will guide participants on how to create, edit, and expand gender-inclusive folklore articles and multimedia archives on Wikipedia and Wikidata. The session will be led by Rebecca Jeannette Nyinawumuntu.

=== Objectives ===
* '''Design Inclusive Repositories:''' Learn best practices for structuring folklore archives that foreground gender perspectives.
* '''Hands-On Editing:''' Practice creating and improving articles and items on Wikipedia and Wikidata with a gender-inclusive lens.
* '''Collaborative Mapping:''' Work in small groups to plan new entries and multimedia uploads that document underrepresented voices.
* '''Advocacy &amp; Outreach:''' Discuss strategies to promote and sustain these repositories within your local and online communities.

=== Details ===
* '''Date:''' 30th April 2025
* '''Day:''' Wednesday
* '''Time:''' 16:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746028800 Check your local time zone])
* '''Venue:''' Online (Zoom)
* '''Speaker:''' Rebecca Jeannette Nyinawumuntu (Co-founder, Wikimedia Rwanda &amp; Community Engagement Director)

=== How to Join ===
* '''Zoom Link:''' [https://us06web.zoom.us/j/89158738825?pwd=ezEgXbAqwq9KEr499DvJxSzZyXSVQX Join here]
* '''Meeting ID:''' 891 5873 8825
* '''Passcode:''' FNF@2025
* '''Add to Calendar:''' [https://zoom.us/meeting/tZ0scuGvrTMiGNH4I3T7EEQmhuFJkuCHL7Ci/ics?meetingMasterEventId=Xv247OBKRMWeJJ9LSbX2hA Add to your calendar] ''''

=== Agenda ===
# Welcome &amp; Introductions: Opening remarks and participant roll-call.
# Presentation: Overview of gender-inclusive principles and examples of folklore archives.
# Hands-On Workshop: Step-by-step editing on Wikipedia and Wikidata—create or expand entries.
# Group Brainstorm: Plan future repository items in breakout groups.
# Q&amp;A &amp; Discussion: Share challenges, solutions, and next steps.
# Closing Remarks: Summarise key takeaways and outline follow-up actions.

We look forward to seeing you there!

Best regards,&lt;br&gt;
Stella&lt;br&gt;
Feminism and Folklore Organiser

-[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 10:28, 24 April 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF2&amp;oldid=28410476 --&gt;

== Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Dear Wikimedian,

Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia.

To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted.

Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only.

If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help.

Warm regards,

[[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;
--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 10:20, 21 جُونِ 2025 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&amp;oldid=28891702 --&gt;

== Thank you for being a medical translator! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2025 Cure Translators Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2025 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&amp;user_group=all&amp;year=2025&amp;month=All joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public.

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider formally joining the organization for 2026]]''', there are no associated costs.
|}

Look forwards to collaborating further in the year ahead. Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:54, 14 فيبروري 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;/div&gt;

(This message was sent to [[:واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Translators_2025&amp;oldid=30070105 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers &amp; Jury ==

Hello {{PAGENAME}}!,

Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts!

To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have:
* Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]:
* Started promoting the campaign within your community.
* Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified.
* Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community.

=== Internet &amp; Childcare Support ===
Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''.

'''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]'''

Requests submitted after this date will not be entertained.

=== Important Participation Guidelines ===

* Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers).
* If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us.

=== Community Engagement ===

* Keep your community active and motivated throughout the campaign.
* Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally.
* In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''.
Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊

Thank you for your collaboration!

''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.''

Feminism and Folklore International Team.

–[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 05:17, 16 فيبروري 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30083330 --&gt;
&lt;/br&gt;
== ٻانھن ٻيلي  ==
مانوارا پيارا ساٿي @[[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] {{ٻانهن ٻيلي وڪيپيڊين بارنسٽار|سنڌي وڪيپيڊيا تي انتظام سنڀالڻ واري ڪم ڪارين ۾ توھانجي  ساٿ، پورهئي ۽ فني مهارت جي سهائتا لاءِ اوھان کي ھي ستارو مڃتا طور ڏنو ويو آهي. آس ڪجي ٿي ته توھان اڳتي به ايئن ئي سنڌي ٻوليءَ ۽ سنڌي وڪيپيڊيا سان ساٿ نڀائيندا. مھرباني 🙏🤍❤️}}&amp;#32؛[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  20:36, 17 فيبروري 2026 ( يو.ٽي.سي)

== مڃتا ۽ ٿورا - گرافڪس ڊيزائننگ ۾ سهڪار لاءِ گرافڪس ڊيزائنر ستارو  ==
مانوارا پيارا ساٿي @[[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] {{گرافڪ ڊزائنر بارنسٽار|اميد ته توهان ٺيڪ ٺاڪ سان هوندؤ. هي نياپو سنڌي وڪيپيڊيا تي توهان جي انمول ۽ تخليقي سيوائن کي ساراهڻ لاءِ لکي رهيو آهيان. ۽ توھان کي ھي مڃتا ستارو ايوارڊ ڏيان ٿو.
توهان پاران مختلف وڪيپيڊيا چٽاڀيٽين، جهڙوڪ:
* ناري واد ۽ لوڪ وارتا (Feminism and Folklore)
* وڪي پريت لوڪ وارتا (Wiki Loves Folklore)
* وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو (Wikipedia Asian Month)
* سنوار ڊوڙ (Edit-a-thons)
انهن سڀني سٽائن/پروگرامن لاءِ جيڪي شاندار گرافڪس ۽ پوسٽر ڊيزائن ڪيا ويا آهن، تن سنڌي وڪيپيڊيا جي ساک کي وڌائڻ ۽ واپرائيندڙن کي ڌيان  ڇڪائڻ ۾ اهم ڪردار نڀايو آهي. توهان جي هن رضاڪارانه جذبي ۽ فني صلاحيتن جي جيتري به مڃتا ڪجي اها گهٽ آهي.
سنڌي وڪيپيڊيا جي برادري توهان جي هن پورهئي کي قدر جي نگاهه سان ڏسي ٿي. اميد ته توهان مستقبل ۾ به پنهنجي فن ذريعي سنڌي ٻوليءَ جي هن ڊجيٽل انسائيڪلوپيڊيا جي سونهن ۾ واڌارو ڪندا رهندا.
جزاڪ الله خير!}} مھرباني 🙏🤍❤️🙏🌹.&amp;#32؛[[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  20:52, 17 فيبروري 2026 ( يو.ٽي.سي)

== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge; padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

Dear Organizer,

I hope this message finds you well.

First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.

As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].

Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.

Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. 

Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.

Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.

Warm regards,

[[User:Tiven2240|Tiven2240]]

on behalf of Feminism and Folklore International Team 

&lt;nowiki&gt;#WeTogether&lt;/nowiki&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 11:57, 11 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30391231 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;You may be eligible to vote in the U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am contacting you because you previously voted in elections related to the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. You may be eligible to vote in the current U4C election, which is open now and closes on 2 June 2026. You can find out more about the candidates and the election on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the election page on Meta]], and from there you can access the vote itself. Your participation in these elections is important to the governance of Wikimedia communities, and your time spent learning about the candidates and voting is appreciated.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:14, 20 مَئي 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30569696 --&gt;

== Wikipedia Asian Month 2025 Golden Barnstar ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
[[File:2025 Wikipedia Asian Month Special Barnstar.png|500px]]&lt;/div&gt;

[[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist2&amp;oldid=30642952 --&gt;

== Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''.

Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages.

Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign.

=== Appreciation Form ===

As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''.

'''Form link''' - 
[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here]

; Deadline
: 22 June 2026

Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process.

=== Thank you ===

We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world.

Congratulations once again on your achievement.

—''Feminism and Folklore International Organizing Team''
&lt;/div&gt;
--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 17:25, 7 جُونِ 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30649454 --&gt;

== Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants.

As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign.

'''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions.

'''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please submit your response by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future!

Regards,

'''Feminism and Folklore Team'''

--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 12:05, 18 جُونِ 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704175 --&gt;

== Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects.

As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions.

As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world.

'''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns!

Best regards,

Feminism and Folklore international Team.

--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 14:31, 18 جُونِ 2026 ( يو.ٽي.سي)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704478 --&gt;

== Let's start preparing for Feminism and Folklore 2027! ==
&lt;div style=&quot;background:#f8f9fa; color:#202122; border:1px solid #a2a9b1; border-radius:4px; padding:20px; margin:10px 0;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Feminism and Folklore organisers,

We are happy to invite you to start preparing for the '''Feminism and Folklore 2027''' edition!

The next Wikimedia Foundation [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant]] application cycle, Cycle 3, starts on '''1 November 2026'''. If you are planning to organise Feminism and Folklore in your country or region in 2027, we encourage you to start working on your project plans, Wikipedia workshops, community activities, local events, and budget ahead of the application period.

In particular, organisers are encouraged to consider activities that support participants in creating and improving Wikipedia articles and other Wikimedia projects related to feminism, women, gender and local cultural heritage. You may also include expenses related to local prizes and other forms of recognition for contributors, where appropriate.

Please review the [[:m:Grants/Rapid|Rapid Grant application process]] and prepare your application for the upcoming cycle.

'''Once you submit your application and it appears on Meta, please share the link to your Rapid Grant application with support{{@}}wikilovesfolklore.org and copy team{{@}}wikilovesfolklore.org.'''

This will allow the Feminism and Folklore team to endorse your application when the Wikimedia Foundation Grants Team reaches out to us for confirmation.

If you have any questions or concerns about the Rapid Grant application process, please contact support{{@}}wikilovesfolklore.org.

Thank you for your continued support and for all the work you do to document and celebrate the knowledge, stories, and contributions of women and gender-diverse communities around the world. We look forward to supporting your applications and working together towards another successful edition!

'''Wiki Loves Folklore International team'''

&lt;/div&gt;
--[[واپرائيندڙ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[واپرائيندڙ بحث:MediaWiki message delivery|ڳالھ]]) 13:54, 3 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&amp;oldid=31123349 --&gt;</text>
      <sha1>dvarr7524fj7pta2kikethe9q1v8hfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاٽ شريف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35959</id>
    <revision>
      <id>416859</id>
      <parentid>288703</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26250" sha1="83jiz5uwkqbvpct6j2qb47mbapyqivw" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دادو ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}}
{{Infobox settlement
| name = پاٽ شريف
| other_name = پاٽ، ڳوٺ پاٽ
| settlement_type = [[ديهه]]
| pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = [[سنڌ]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[دادو ضلعو]]
| subdivision_type3 = تعلقو
| subdivision_name3 = [[دادو تعلقو]]
| population_as_of = 2017ع
| population_total = 9,507
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Census2017&quot;&gt;{{cite report
 |title=Population and Household Detail from Block to Tehsil Level: Dadu District
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2017
 |page=10
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/DADU_BLOCKWISE.pdf
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;
| coordinates = {{coord|26.959159|N|67.875961|E|display=inline,title}}
| timezone = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset = +5
}}

'''پاٽ شريف'''، جنهن کي مختصر طور '''پاٽ''' ({{lang-en|Paat}} يا ''Pat'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي آبادي ۽ ديهه آهي. هي شهر [[سنڌو درياھ]] جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾، دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف ۽ [[دادو ڪئنال]] جي ڀرسان واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D8%A7%D9%BD
 |title=پاٽ
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/854/read/45302
 |title=پاٽ شريف
 |work=پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾ (تحقيقي جائزو)
 |author=گلزار ڪلهوڙو پاٽائي
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان آهي، جيڪي وچئين دور کان [[تصوف]]، ديني تعليم، فارسي ۽ سنڌي علم ۽ ادب جي مرڪزن طور سڃاتيون ويون. پاٽ جي صديقي ۽ سهروردي عالمن جو علمي سلسلو سنڌ کان [[گجرات]]، [[مالوا]] ۽ [[برهانپور]] تائين پکڙيو ۽ برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آبادي '''سنڌي پوره''' جي قيام سان پڻ ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب پاٽ جي آبادي 9,507 هئي، جيڪا 1,707 گهرن ۾ رهندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

==نالو==
پاٽ جي نالي جي بڻ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ تشريح کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هڪ روايت ۾ قديم نالو '''پاتر''' ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي ڪنهن قديم راجا سان منسوب ڪيو ويو، پر اهڙي راجا بابت معتبر تاريخي احوال موجود نه آهي. ٻي روايت لفظ ''پاتر'' کي فارسي لفظ ۽ تخت يا حڪمرانيءَ سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;/&gt;

نياز علي عباسي پنهنجي ''Dadu at a Glance'' ۾ هڪ مقامي لساني تشريح ڏني آهي، جنهن موجب ''پاٽ'' زمين کي پاڻيءَ جي وهڪري يا برسات جي پٽڻ سان لاڳاپيل لفظ ٿي سگهي ٿو. پاٽ جي ڀرسان ''کاٽ'' نالي آبادي ۽ قديم گاج ۽ سنڌو جي وهڪرن کي به هن تشريح جي پسمنظر طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DaduGlance&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbasi
 |first=Niaz Ali
 |title=Dadu at a Glance
 |year=2010
 |pages=64–65
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Dadu_At_A_Glance-Niaz_Ali-Abbasi-2010-Complete.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي ماخذن ۾ نالي جون صورتون '''Pātar''' ۽ ڪڏهن '''Bātar''' پڻ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;&gt;{{cite book
 |last=Haig
 |first=Malcolm Robert
 |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History
 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co.
 |location=London
 |year=1894
 |pages=91–92
 |url=https://books.google.com/books?id=GZgtAAAAMAAJ
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
پاٽ شريف دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف، سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري واري ميداني علائقي ۽ دادو ڪئنال جي ڀرسان واقع آهي. مقامي تاريخ موجب موجوده پاٽ دادو شگر مل ۽ پيارو ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

[[File:Indus River Pakistan.jpg|thumb|[[سنڌو درياھ]]؛ پاٽ جي تاريخ ۽ آبادڪاري درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.]]

سنڌو درياھ جي وهڪري ۾ تاريخي تبديلين پاٽ جي جاگرافيءَ تي وڏو اثر وڌو. پراڻي شهر، جنهن کي '''پاٽ پراڻي''' يا ''Pat Kuhna'' چيو وڃي ٿو، جا آثار موجوده شهر جي اوڀر طرف آهن. ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ قديم دريائي وهڪري جا نشان بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==قديم آثار==
پاٽ جي ڀرپاسي ۾ [[پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن]] وٽ '''[[لوهم جو دڙو]]''' واقع آهي، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي پوئين دور سان منسوب آثار قديمه جو ماڳ آهي. آثار قديمه جي ماهر [[نني گوپال مجمدار|اين. جي. مجمدار]] سنڌ ۾ پنهنجي کوجنائن دوران هن ماڳ جو مطالعو ۽ کوٽائي ڪئي. هتان ٺڪر جون شيون ۽ ٽيراڪوٽا جا نمونا مليا آهن، جيڪي علائقي جي آباديءَ جي تاريخ کي پاٽ جي لکيل وچئين دور واري تاريخ کان گهڻو اڳ تائين وٺي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=N. G.
 |title=Explorations in Sind
 |year=1934
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |location=Delhi
 |page=50
}}&lt;/ref&gt;

==پاٽ پراڻي==
[[File:Sufi Shrine Complex at Pat Sharif.jpg|thumb|پاٽ شريف جي صوفي روايت سان لاڳاپيل مزارن مان هڪ.]]

موجوده شهر کان اڳ واري آبادي کي '''پاٽ پراڻي''' سڏيو وڃي ٿو. 19هين صديءَ جي تاريخدان مالڪم رابرٽ هيگ قديم پاٽ ۽ سنڌو جي پراڻي وهڪري جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو ته همايون جي 1541ع واري سفر وقت سنڌو جو وهڪرو موجوده وهڪري کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

مقامي تحقيق موجب پاٽ پراڻي 1198هه (1783–1784ع) ڌاري ويران ٿي ۽ لڳ ڀڳ چار سال پوءِ 1202هه (1787–1788ع) کان موجوده پاٽ جي آبادڪاري شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt; ٻئي طرف هيگ پراڻي پاٽ جي تباهيءَ کي مدد خان جي مهم سان ڳنڍي 1798ع جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt; ٻنهي بيانن ۾ تاريخي فرق هجڻ ڪري شهر جي منتقليءَ لاءِ قطعي هڪ سال مقرر ڪرڻ بدران ماخذن جو اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==سما دور ۽ صديقي–سهروردي خاندان==
پاٽ جي علمي ۽ صوفيانه تاريخ ۾ صديقي–سهروردي خاندان کي خاص مقام حاصل آهي. محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين سمو، ڄام نندو]] (وفات 914هه/1508ع) جي دور ۾ شيخ شهاب الدين ثاني بن شيخ نورالدين ملتان واري علائقي ڪوٽ ڪرور کان پاٽ آيو. سندس خاندان پنهنجي روحاني ۽ نسبي روايت کي مشهور سهروردي صوفي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (وفات 632هه/1234ع) سان ڳنڍيندو هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ ۾ خانقاهه قائم ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس خاندان مان ڪيترائي عالم، مدرس، صوفي ۽ فقيه پيدا ٿيا. هن خاندان جي عالمن سنڌ کان ٻاهر پنجاب، گجرات، مالوا ۽ هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر ڪري تعليم ۽ تصوف جي تبليغ ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==ارغون دور==
ارغون دور ۾ پاٽ جو علمي ۽ ادبي مقام برقرار رهيو. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پاٽ کي سيوستان يعني [[سيوهڻ]] جي پسگردائيءَ جي آبادين مان ڄاڻايو آهي ۽ فارسي شاعر '''حيدر هروي''' جو احوال ڏنو آهي، جيڪو [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ هرات کان سنڌ آيو، پاٽ ۾ آباد ٿيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;&gt;{{cite book
 |last=قانع ٺٽوي
 |first=مير علي شير
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

[[مرزا قليچ بيگ]] پڻ حيدر هرويءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هو هرات کان سنڌ آيو ۽ پاٽ ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين. سندس شاعريءَ جو ديوان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=مرزا قليچ بيگ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |edition=چوٿون
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

==همايون جو پاٽ ۾ قيام==
پاٽ جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي هتي رهائش آهي. [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ آيو. همايون جي خادم ۽ همعصر مؤرخ [[جوهر آفتابچي]] جي يادگيرين موجب همايون سنڌوءَ جي ڀرپاسي سفر ڪندي پاٽ پهتو، جتي سندس ڀاءُ [[هندال مرزا]] سندس استقبال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jauhar
 |title=Memoirs of Humāyūn
 |chapter=VIII–IX
 |url=https://persian.packhum.org/text/011401020
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

===همايون ۽ حميده بانو جي شادي===
پاٽ خاص طور [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جي شاديءَ سبب مغل تاريخ ۾ مشهور آهي.

[[File:Hamida Banu Begum, wife of Mughal Emperor Humayun.jpg|thumb|[[حميده بانو بيگم]]، همايون جي زال ۽ [[اڪبر اعظم]] جي ماءُ؛ 19هين صديءَ جي هڪ منسوب تصوير.]]

همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] جي ''همايون نامه'' موجب حميده بانو شروعات ۾ شاديءَ لاءِ راضي نه هئي ۽ تقريباً چاليهه ڏينهن تائين کيس راضي ڪرڻ جون ڪوششون ٿينديون رهيون. آخرڪار '''جمادي الاول 948هه'''، يعني '''23 آگسٽ کان 21 سيپٽمبر 1541ع''' جي وچ ۾ هڪ سومر ڏينهن منجهند جو، '''پاتر (پاٽ)''' ۾ سندن نڪاح ٿيو. نڪاح مير ابوالبقا پڙهايو ۽ همايون مهر طور ٻه لک تنڪا مقرر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Begum
 |first=Gulbadan
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |translator=Annette S. Beveridge
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

جوهر آفتابچيءَ جون يادگيريون پڻ پاٽ ۾ همايون جي رهائش ۽ حميده بانو سان سندس شاديءَ جو احوال ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ مغل تاريخ ۾ [[اڪبر اعظم]] جي والدين جي شاديءَ واري هنڌ طور اهميت رکي ٿو. اڪبر پاڻ پوءِ '''4 رجب 949هه / 15 آڪٽوبر 1542ع''' تي [[عمرڪوٽ]] ۾ ڄائو.

==مغل انتظامي دور==
[[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ پاٽ، '''پاتر''' جي نالي سان [[سرڪار سيوهڻ]] جي هڪ '''محل''' يعني روينيو ۽ انتظامي يونٽ طور ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak
 |others=Henry Sullivan Jarrett (translator)
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=340
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

آئين اڪبريءَ موجب پاتر محل مان شاهي خزاني لاءِ '''2,020,884 دام''' روينيو مقرر ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt; مالڪم هيگ جي تجزيي موجب اهو سيوهڻ سرڪار جي سڀ کان وڌيڪ محصول ڏيندڙ محلن مان، بلڪه درج ٿيل انگن موجب سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ محل هو، جنهن مان پاٽ جي ڀرپاسي واري علائقي جي زرعي اهميت جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

بعد واري دور ۾ پاٽ کي '''ڪڪر پرڳڻي''' سان پڻ شامل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==پاٽ ۽ برهانپور==
پاٽ جي تاريخ جو هڪ اهم پر نسبتاً گهٽ مشهور پاسو ان جا [[برهانپور]] سان علمي ۽ صوفيانه لاڳاپا آهن. پاٽ جي صديقي–سهروردي خاندان جا ڪيترائي عالم سنڌ مان گجرات ۽ برهانپور ويا. اتي سندن آبادي ۽ علمي سرگرمين سان هڪ علائقو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ طاهر محدث ۽ سندس ڀاءُ شيخ قاسم سنڌي سهروردي جهڙيون شخصيتون پاٽ ۽ برهانپور جي هن علمي رابطي ۾ نمايان آهن. شيخ قاسم سنڌي سهروردي پاٽ ۾ 981هه/1573ع ۾ وفات ڪئي. سندس اولاد مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]] شطاري ۽ سهروردي صوفي روايتن جي اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌي 998هه/1590ع ۾ پنهنجي چاچي محمد عباس جي وفات کان پوءِ پاٽ آيو ۽ مقامي روحاني سلسلي سان سندس تعلق برقرار رهيو. هو بعد ۾ برهانپور موٽي ويو، جتي 1031هه/1622ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ، سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران عالمن ۽ صوفين جي اچ وڃ ٻنهي علائقن وچ ۾ هڪ اهم علمي نيٽ ورڪ قائم ڪيو.

==تعليم==
پاٽ جي سڃاڻپ رڳو مذهبي مدرسن تائين محدود نه رهي، پر جديد تعليم جي شروعاتي دور ۾ پڻ هن ڳوٺ اهم ڪردار ادا ڪيو.

===قاضي احمدي جي تعليمي تحريڪ===
'''قاضي احمدي''' (پيدائش لڳ ڀڳ 1854ع) پاٽ جي جديد تعليمي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هن لڳ ڀڳ '''1885ع''' ۾ پنهنجي اوطاق واري بنگلي ۾ هڪ پرائمري اسڪول قائم ڪيو، جنهن ۾ ڇوڪرن سان گڏ ڇوڪرين کي پڻ داخلا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%82%D8%A7%D8%B6%D9%8A+%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%8A
 |title=قاضي احمدي
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي تاريخ پراڻي انگريزي وڪيپيڊيا مسودي ۾ ڏنل '''1915ع''' کان مختلف آهي؛ سنڌيانا قاضي احمديءَ جي قائم ڪيل ابتدائي اسڪول لاءِ 1885ع ڌاري تاريخ ڏئي ٿي، تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي واقعي طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

پاٽ ۾ عورتن جي تعليم لاءِ '''عائشه خاتون چنا''' پڻ نمايان هئي. سنڌيانا موجب هوءَ 1885ع ۾ پاٽ ۾ ڄائي ۽ '''1910ع''' ۾ هتي هڪ مڪتب/مدرسو قائم ڪيائين، جتي ڪيترن ڏهاڪن تائين تعليم ڏيندي رهي.&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B9%D8%A7%D8%A6%D8%B4%DB%81+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86+%DA%86%D9%86%D8%A7
 |title=عائشه خاتون چنا
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
1951ع جي پاڪستاني مردم شماريءَ ۾ پاٽ جي آبادي لڳ ڀڳ '''3,500''' ۽ گهرن جو تعداد لڳ ڀڳ '''590''' ڄاڻايو ويو هو. ان وقت ڳوٺ ۾ پرائمري اسڪول، مڊل اسڪول ۽ سينيٽري ڪميٽي پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;&gt;{{cite report
 |title=Census of Pakistan, 1951: Village List
 |publisher=Government of Pakistan
 |year=1951
 |page=3
 |at=Dadu District section
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7445/1/1409_1951_SIN.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي سرڪاري مردم شماريءَ موجب آبادي 9,507 ۽ گهرن جو تعداد 1,707 هو.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ '''پاٽ جي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي'''
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | گهر
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | ماخذ
|-
| 1951ع
| لڳ ڀڳ 3,500
| لڳ ڀڳ 590
| پاڪستان آدمشماري 1951ع&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;/&gt;
|-
| 2017ع
| 9,507
| 1,707
| پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;
|}

==مذهب ۽ صوفي ورثو==
پاٽ شريف جي تاريخ ۾ خانقاهن، مدرسن، مسجدن ۽ صوفي مزارن کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي. ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب پراڻي پاٽ جي مذهبي منظرنامي ۾ صديقي–سهروردي بزرگن جون خانقاهون ۽ مزارون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

پاٽ جي مشهور روحاني ماڳن ۾ '''مخدوم فضل الاهي''' جي درگاهه پڻ شامل آهي. 17 آگسٽ 2016ع تي ان درگاهه جي سجاده نشين مخدوم افتخارالحق کي شاهي بازار ۾ هٿياربندن قتل ڪيو؛ واقعي کان پوءِ شهر ۾ ڪاروبار بند ٿي ويو ۽ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند دادو سول اسپتال پهتا.&lt;ref name=&quot;Dawn2016&quot;&gt;{{cite news
 |title=Pat Sharif shut after shrine custodian gunned down
 |url=https://www.dawn.com/news/1278219
 |work=[[Dawn]]
 |date=18 August 2016
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==زراعت ۽ معيشت==
پاٽ جي چوڌاري سنڌوءَ جي ميداني زمين آهي ۽ علائقي جي زرعي معيشت تي سنڌو درياھ ۽ جديد دور ۾ دادو ڪئنال جي آبپاشيءَ جو اثر رهيو آهي. ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل لاءِ مقرر ڪيل وڏي روينيو رقم مان پڻ مغل دور ۾ هن علائقي جي زرعي پيداوار جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

موجوده شهر ۾ شاهي بازار ۽ پراڻي بازار ٻه تاريخي تجارتي مرڪز رهيا آهن. مقامي تاريخ موجب پراڻي بازار ۾ ورهاڱي کان اڳ هندو ۽ مسلمان واپاري گڏ ڪاروبار ڪندا هئا؛ 1947ع کان پوءِ ان جي تجارتي جوڙجڪ تبديل ٿي ۽ آهستي آهستي نئين يا شاهي بازار اهم مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

==آمدورفت==
پاٽ جي اولهه طرف لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي '''پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن''' واقع آهي. هي علائقو ريل ۽ مقامي روڊن وسيلي دادو ۽ سنڌ جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي.

سنڌو درياھ جي تاريخي آمدورفت ۾ به پاٽ جي اهميت رهي. درياھ جي ٻئي پاسي [[مٺياڻي]] سان ٻيڙين ۽ پتڻن ذريعي آمدورفت ۽ واپار ٿيندو هو.

==مشهور شخصيتون==
پاٽ ڪيترن ئي عالمن، تعليمدانن، اديبن، صوفين ۽ سرڪاري شخصيتن جي اباڻي شهر طور مشهور آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''پاٽ سان لاڳاپيل چونڊ شخصيتون'''
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | شخصيت
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | دور
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | سڃاڻپ
|-
| [[حيدر هروي]]
| 16هين صدي
| فارسي شاعر؛ ارغون دور ۾ پاٽ ۾ آباد ٿيو&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;
|-
| شيخ قاسم سنڌي سهروردي
| وفات 981هه/1573ع
| عالم ۽ سهروردي صوفي&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]]
| وفات 1031هه/1622ع
| سنڌي صوفي، عالم ۽ شطاري بزرگ&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| قاضي احمدي
| 1854ع–؟
| تعليمدان؛ پاٽ ۾ جديد تعليم جي اوائلي بانيڪارن مان&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;/&gt;
|-
| عائشه خاتون چنا
| 1885ع–1975ع
| تعليمدان؛ 1910ع ۾ پاٽ ۾ مڪتب قائم ڪيائين&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;/&gt;
|-
| [[امداد علي امام علي قاضي|علامه آءِ. آءِ. قاضي]]
| 1886ع–1968ع
| عالم، فيلسوف، قانوندان ۽ تعليمدان؛ سندس خاندان جو تعلق پاٽ سان هو
|-
| [[امينه خميساڻي]]
| 1913ع–2007ع
| سنڌي اديبه، مترجم ۽ تعليمدان
|-
| [[اختر علي قاضي]]
| 1944ع–2010ع
| سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير
|}

==ثقافتي ۽ تاريخي اهميت==
پاٽ جي اهميت کي ٽن تاريخي لاڳاپن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: پهريون، سنڌو درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان جڙيل قديم آبادڪاري؛ ٻيو، سما، ارغون ۽ مغل دور ۾ هڪ علمي ۽ زرعي مرڪز؛ ۽ ٽيون، پاٽ جي صديقي–سهروردي عالمن جي وسيلي سنڌ کان برهانپور تائين قائم ٿيل علمي ۽ صوفيانه نيٽ ورڪ.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

همايون ۽ حميده بانو جي 948هه/1541ع واري شادي، ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل جو اندراج، حيدر هروي جهڙن فارسي عالمن جي رهائش ۽ پاٽائي عالمن جي برهانپور ڏانهن منتقلي هن ننڍڙي شهر کي سنڌ، مغل هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفيانه تاريخ سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[لوهم جو دڙو]]
* [[سيوهڻ]]
* [[برهانپور]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[همايون]]
* [[حميده بانو بيگم]]
* [[امداد علي امام علي قاضي]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co. |location=London}}
* {{cite book |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak |title=The Ain-i-Akbari |others=H. S. Jarrett (trans.) |year=1891 |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta}}
* {{cite book |last=Begum |first=Gulbadan |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |translator=Annette S. Beveridge |year=1902 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London}}
* {{cite book |last=مجمدار |first=اين. جي. |title=Explorations in Sind |year=1934}}
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999}}
* {{cite book |last=مير علي شير قانع ٺٽوي |title=تحفة الڪرام |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=2004}}
* گلزار ڪلهوڙو پاٽائي، ''پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾: تحقيقي جائزو''.

[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:دادو تعلقي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]]</text>
      <sha1>83jiz5uwkqbvpct6j2qb47mbapyqivw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416860</id>
      <parentid>416859</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26274" sha1="jjuaf7912mxauuu8ql6y9dam23p7kbh" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دادو ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}}
{{Infobox settlement
| name = پاٽ شريف
| other_name = پاٽ، ڳوٺ پاٽ
| settlement_type = [[ديهه]]
| pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = [[سنڌ]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[دادو ضلعو]]
| subdivision_type3 = تعلقو
| subdivision_name3 = [[دادو تعلقو]]
| population_as_of = 2017ع
| population_total = 9,507
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Census2017&quot;&gt;{{cite report
 |title=Population and Household Detail from Block to Tehsil Level: Dadu District
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2017
 |page=10
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/DADU_BLOCKWISE.pdf
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;
| coordinates = {{coord|26.959159|N|67.875961|E|display=inline,title}}
| timezone = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset = +5
}}

'''پاٽ شريف'''، جنهن کي مختصر طور '''پاٽ''' ({{lang-en|Paat}} يا ''Pat'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي آبادي ۽ ديهه آهي. هي شهر [[سنڌو درياھ]] جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾، دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف ۽ [[دادو ڪئنال]] جي ڀرسان واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D8%A7%D9%BD
 |title=پاٽ
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/854/read/45302
 |title=پاٽ شريف
 |work=پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾ (تحقيقي جائزو)
 |author=گلزار ڪلهوڙو پاٽائي
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان آهي، جيڪي وچئين دور کان [[تصوف]]، ديني تعليم، فارسي ۽ سنڌي علم ۽ ادب جي مرڪزن طور سڃاتيون ويون. پاٽ جي صديقي ۽ سهروردي عالمن جو علمي سلسلو سنڌ کان [[گجرات]]، [[مالوا]] ۽ [[برهانپور]] تائين پکڙيو ۽ برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آبادي '''سنڌي پوره''' جي قيام سان پڻ ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب پاٽ جي آبادي 9,507 هئي، جيڪا 1,707 گهرن ۾ رهندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

==نالو==
پاٽ جي نالي جي بڻ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ تشريح کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هڪ روايت ۾ قديم نالو '''پاتر''' ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي ڪنهن قديم راجا سان منسوب ڪيو ويو، پر اهڙي راجا بابت معتبر تاريخي احوال موجود نه آهي. ٻي روايت لفظ ''پاتر'' کي فارسي لفظ ۽ تخت يا حڪمرانيءَ سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;/&gt;

نياز علي عباسي پنهنجي ''Dadu at a Glance'' ۾ هڪ مقامي لساني تشريح ڏني آهي، جنهن موجب ''پاٽ'' زمين کي پاڻيءَ جي وهڪري يا برسات جي پٽڻ سان لاڳاپيل لفظ ٿي سگهي ٿو. پاٽ جي ڀرسان ''کاٽ'' نالي آبادي ۽ قديم گاج ۽ سنڌو جي وهڪرن کي به هن تشريح جي پسمنظر طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DaduGlance&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbasi
 |first=Niaz Ali
 |title=Dadu at a Glance
 |year=2010
 |pages=64–65
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Dadu_At_A_Glance-Niaz_Ali-Abbasi-2010-Complete.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي ماخذن ۾ نالي جون صورتون '''Pātar''' ۽ ڪڏهن '''Bātar''' پڻ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;&gt;{{cite book
 |last=Haig
 |first=Malcolm Robert
 |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History
 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co.
 |location=London
 |year=1894
 |pages=91–92
 |url=https://books.google.com/books?id=GZgtAAAAMAAJ
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
پاٽ شريف دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف، سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري واري ميداني علائقي ۽ دادو ڪئنال جي ڀرسان واقع آهي. مقامي تاريخ موجب موجوده پاٽ دادو شگر مل ۽ پيارو ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

[[File:Indus River in sindh.jpg|thumb|[[سنڌو درياھ]] جو سنڌ ۾ منظر؛ پاٽ جي تاريخ ۽ آبادڪاري درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.]]

سنڌو درياھ جي وهڪري ۾ تاريخي تبديلين پاٽ جي جاگرافيءَ تي وڏو اثر وڌو. پراڻي شهر، جنهن کي '''پاٽ پراڻي''' يا ''Pat Kuhna'' چيو وڃي ٿو، جا آثار موجوده شهر جي اوڀر طرف آهن. ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ قديم دريائي وهڪري جا نشان بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==قديم آثار==
پاٽ جي ڀرپاسي ۾ [[پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن]] وٽ '''[[لوهم جو دڙو]]''' واقع آهي، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي پوئين دور سان منسوب آثار قديمه جو ماڳ آهي. آثار قديمه جي ماهر [[نني گوپال مجمدار|اين. جي. مجمدار]] سنڌ ۾ پنهنجي کوجنائن دوران هن ماڳ جو مطالعو ۽ کوٽائي ڪئي. هتان ٺڪر جون شيون ۽ ٽيراڪوٽا جا نمونا مليا آهن، جيڪي علائقي جي آباديءَ جي تاريخ کي پاٽ جي لکيل وچئين دور واري تاريخ کان گهڻو اڳ تائين وٺي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=N. G.
 |title=Explorations in Sind
 |year=1934
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |location=Delhi
 |page=50
}}&lt;/ref&gt;

==پاٽ پراڻي==
[[File:Sufi Shrine Complex at Pat Sharif.jpg|thumb|پاٽ شريف جي صوفي روايت سان لاڳاپيل مزارن مان هڪ.]]

موجوده شهر کان اڳ واري آبادي کي '''پاٽ پراڻي''' سڏيو وڃي ٿو. 19هين صديءَ جي تاريخدان مالڪم رابرٽ هيگ قديم پاٽ ۽ سنڌو جي پراڻي وهڪري جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو ته همايون جي 1541ع واري سفر وقت سنڌو جو وهڪرو موجوده وهڪري کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

مقامي تحقيق موجب پاٽ پراڻي 1198هه (1783–1784ع) ڌاري ويران ٿي ۽ لڳ ڀڳ چار سال پوءِ 1202هه (1787–1788ع) کان موجوده پاٽ جي آبادڪاري شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt; ٻئي طرف هيگ پراڻي پاٽ جي تباهيءَ کي مدد خان جي مهم سان ڳنڍي 1798ع جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt; ٻنهي بيانن ۾ تاريخي فرق هجڻ ڪري شهر جي منتقليءَ لاءِ قطعي هڪ سال مقرر ڪرڻ بدران ماخذن جو اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==سما دور ۽ صديقي–سهروردي خاندان==
پاٽ جي علمي ۽ صوفيانه تاريخ ۾ صديقي–سهروردي خاندان کي خاص مقام حاصل آهي. محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين سمو، ڄام نندو]] (وفات 914هه/1508ع) جي دور ۾ شيخ شهاب الدين ثاني بن شيخ نورالدين ملتان واري علائقي ڪوٽ ڪرور کان پاٽ آيو. سندس خاندان پنهنجي روحاني ۽ نسبي روايت کي مشهور سهروردي صوفي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (وفات 632هه/1234ع) سان ڳنڍيندو هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ ۾ خانقاهه قائم ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس خاندان مان ڪيترائي عالم، مدرس، صوفي ۽ فقيه پيدا ٿيا. هن خاندان جي عالمن سنڌ کان ٻاهر پنجاب، گجرات، مالوا ۽ هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر ڪري تعليم ۽ تصوف جي تبليغ ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==ارغون دور==
ارغون دور ۾ پاٽ جو علمي ۽ ادبي مقام برقرار رهيو. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پاٽ کي سيوستان يعني [[سيوهڻ]] جي پسگردائيءَ جي آبادين مان ڄاڻايو آهي ۽ فارسي شاعر '''حيدر هروي''' جو احوال ڏنو آهي، جيڪو [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ هرات کان سنڌ آيو، پاٽ ۾ آباد ٿيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;&gt;{{cite book
 |last=قانع ٺٽوي
 |first=مير علي شير
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

[[مرزا قليچ بيگ]] پڻ حيدر هرويءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هو هرات کان سنڌ آيو ۽ پاٽ ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين. سندس شاعريءَ جو ديوان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=مرزا قليچ بيگ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |edition=چوٿون
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

==همايون جو پاٽ ۾ قيام==
پاٽ جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي هتي رهائش آهي. [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ آيو. همايون جي خادم ۽ همعصر مؤرخ [[جوهر آفتابچي]] جي يادگيرين موجب همايون سنڌوءَ جي ڀرپاسي سفر ڪندي پاٽ پهتو، جتي سندس ڀاءُ [[هندال مرزا]] سندس استقبال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jauhar
 |title=Memoirs of Humāyūn
 |chapter=VIII–IX
 |url=https://persian.packhum.org/text/011401020
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

===همايون ۽ حميده بانو جي شادي===
پاٽ خاص طور [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جي شاديءَ سبب مغل تاريخ ۾ مشهور آهي.

[[File:Hamida Banu Begum, wife of Mughal Emperor Humayun.jpg|thumb|[[حميده بانو بيگم]]، همايون جي زال ۽ [[اڪبر اعظم]] جي ماءُ؛ 19هين صديءَ جي هڪ منسوب تصوير.]]

همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] جي ''همايون نامه'' موجب حميده بانو شروعات ۾ شاديءَ لاءِ راضي نه هئي ۽ تقريباً چاليهه ڏينهن تائين کيس راضي ڪرڻ جون ڪوششون ٿينديون رهيون. آخرڪار '''جمادي الاول 948هه'''، يعني '''23 آگسٽ کان 21 سيپٽمبر 1541ع''' جي وچ ۾ هڪ سومر ڏينهن منجهند جو، '''پاتر (پاٽ)''' ۾ سندن نڪاح ٿيو. نڪاح مير ابوالبقا پڙهايو ۽ همايون مهر طور ٻه لک تنڪا مقرر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Begum
 |first=Gulbadan
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |translator=Annette S. Beveridge
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

جوهر آفتابچيءَ جون يادگيريون پڻ پاٽ ۾ همايون جي رهائش ۽ حميده بانو سان سندس شاديءَ جو احوال ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ مغل تاريخ ۾ [[اڪبر اعظم]] جي والدين جي شاديءَ واري هنڌ طور اهميت رکي ٿو. اڪبر پاڻ پوءِ '''4 رجب 949هه / 15 آڪٽوبر 1542ع''' تي [[عمرڪوٽ]] ۾ ڄائو.

==مغل انتظامي دور==
[[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ پاٽ، '''پاتر''' جي نالي سان [[سرڪار سيوهڻ]] جي هڪ '''محل''' يعني روينيو ۽ انتظامي يونٽ طور ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak
 |others=Henry Sullivan Jarrett (translator)
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=340
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

آئين اڪبريءَ موجب پاتر محل مان شاهي خزاني لاءِ '''2,020,884 دام''' روينيو مقرر ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt; مالڪم هيگ جي تجزيي موجب اهو سيوهڻ سرڪار جي سڀ کان وڌيڪ محصول ڏيندڙ محلن مان، بلڪه درج ٿيل انگن موجب سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ محل هو، جنهن مان پاٽ جي ڀرپاسي واري علائقي جي زرعي اهميت جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

بعد واري دور ۾ پاٽ کي '''ڪڪر پرڳڻي''' سان پڻ شامل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==پاٽ ۽ برهانپور==
پاٽ جي تاريخ جو هڪ اهم پر نسبتاً گهٽ مشهور پاسو ان جا [[برهانپور]] سان علمي ۽ صوفيانه لاڳاپا آهن. پاٽ جي صديقي–سهروردي خاندان جا ڪيترائي عالم سنڌ مان گجرات ۽ برهانپور ويا. اتي سندن آبادي ۽ علمي سرگرمين سان هڪ علائقو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ طاهر محدث ۽ سندس ڀاءُ شيخ قاسم سنڌي سهروردي جهڙيون شخصيتون پاٽ ۽ برهانپور جي هن علمي رابطي ۾ نمايان آهن. شيخ قاسم سنڌي سهروردي پاٽ ۾ 981هه/1573ع ۾ وفات ڪئي. سندس اولاد مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]] شطاري ۽ سهروردي صوفي روايتن جي اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌي 998هه/1590ع ۾ پنهنجي چاچي محمد عباس جي وفات کان پوءِ پاٽ آيو ۽ مقامي روحاني سلسلي سان سندس تعلق برقرار رهيو. هو بعد ۾ برهانپور موٽي ويو، جتي 1031هه/1622ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ، سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران عالمن ۽ صوفين جي اچ وڃ ٻنهي علائقن وچ ۾ هڪ اهم علمي نيٽ ورڪ قائم ڪيو.

==تعليم==
پاٽ جي سڃاڻپ رڳو مذهبي مدرسن تائين محدود نه رهي، پر جديد تعليم جي شروعاتي دور ۾ پڻ هن ڳوٺ اهم ڪردار ادا ڪيو.

===قاضي احمدي جي تعليمي تحريڪ===
'''قاضي احمدي''' (پيدائش لڳ ڀڳ 1854ع) پاٽ جي جديد تعليمي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هن لڳ ڀڳ '''1885ع''' ۾ پنهنجي اوطاق واري بنگلي ۾ هڪ پرائمري اسڪول قائم ڪيو، جنهن ۾ ڇوڪرن سان گڏ ڇوڪرين کي پڻ داخلا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%82%D8%A7%D8%B6%D9%8A+%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%8A
 |title=قاضي احمدي
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي تاريخ پراڻي انگريزي وڪيپيڊيا مسودي ۾ ڏنل '''1915ع''' کان مختلف آهي؛ سنڌيانا قاضي احمديءَ جي قائم ڪيل ابتدائي اسڪول لاءِ 1885ع ڌاري تاريخ ڏئي ٿي، تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي واقعي طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

پاٽ ۾ عورتن جي تعليم لاءِ '''عائشه خاتون چنا''' پڻ نمايان هئي. سنڌيانا موجب هوءَ 1885ع ۾ پاٽ ۾ ڄائي ۽ '''1910ع''' ۾ هتي هڪ مڪتب/مدرسو قائم ڪيائين، جتي ڪيترن ڏهاڪن تائين تعليم ڏيندي رهي.&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B9%D8%A7%D8%A6%D8%B4%DB%81+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86+%DA%86%D9%86%D8%A7
 |title=عائشه خاتون چنا
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
1951ع جي پاڪستاني مردم شماريءَ ۾ پاٽ جي آبادي لڳ ڀڳ '''3,500''' ۽ گهرن جو تعداد لڳ ڀڳ '''590''' ڄاڻايو ويو هو. ان وقت ڳوٺ ۾ پرائمري اسڪول، مڊل اسڪول ۽ سينيٽري ڪميٽي پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;&gt;{{cite report
 |title=Census of Pakistan, 1951: Village List
 |publisher=Government of Pakistan
 |year=1951
 |page=3
 |at=Dadu District section
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7445/1/1409_1951_SIN.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي سرڪاري مردم شماريءَ موجب آبادي 9,507 ۽ گهرن جو تعداد 1,707 هو.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ '''پاٽ جي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي'''
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | گهر
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | ماخذ
|-
| 1951ع
| لڳ ڀڳ 3,500
| لڳ ڀڳ 590
| پاڪستان آدمشماري 1951ع&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;/&gt;
|-
| 2017ع
| 9,507
| 1,707
| پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;
|}

==مذهب ۽ صوفي ورثو==
پاٽ شريف جي تاريخ ۾ خانقاهن، مدرسن، مسجدن ۽ صوفي مزارن کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي. ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب پراڻي پاٽ جي مذهبي منظرنامي ۾ صديقي–سهروردي بزرگن جون خانقاهون ۽ مزارون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

پاٽ جي مشهور روحاني ماڳن ۾ '''مخدوم فضل الاهي''' جي درگاهه پڻ شامل آهي. 17 آگسٽ 2016ع تي ان درگاهه جي سجاده نشين مخدوم افتخارالحق کي شاهي بازار ۾ هٿياربندن قتل ڪيو؛ واقعي کان پوءِ شهر ۾ ڪاروبار بند ٿي ويو ۽ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند دادو سول اسپتال پهتا.&lt;ref name=&quot;Dawn2016&quot;&gt;{{cite news
 |title=Pat Sharif shut after shrine custodian gunned down
 |url=https://www.dawn.com/news/1278219
 |work=[[Dawn]]
 |date=18 August 2016
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==زراعت ۽ معيشت==
پاٽ جي چوڌاري سنڌوءَ جي ميداني زمين آهي ۽ علائقي جي زرعي معيشت تي سنڌو درياھ ۽ جديد دور ۾ دادو ڪئنال جي آبپاشيءَ جو اثر رهيو آهي. ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل لاءِ مقرر ڪيل وڏي روينيو رقم مان پڻ مغل دور ۾ هن علائقي جي زرعي پيداوار جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

موجوده شهر ۾ شاهي بازار ۽ پراڻي بازار ٻه تاريخي تجارتي مرڪز رهيا آهن. مقامي تاريخ موجب پراڻي بازار ۾ ورهاڱي کان اڳ هندو ۽ مسلمان واپاري گڏ ڪاروبار ڪندا هئا؛ 1947ع کان پوءِ ان جي تجارتي جوڙجڪ تبديل ٿي ۽ آهستي آهستي نئين يا شاهي بازار اهم مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

==آمدورفت==
پاٽ جي اولهه طرف لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي '''پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن''' واقع آهي. هي علائقو ريل ۽ مقامي روڊن وسيلي دادو ۽ سنڌ جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي.

سنڌو درياھ جي تاريخي آمدورفت ۾ به پاٽ جي اهميت رهي. درياھ جي ٻئي پاسي [[مٺياڻي]] سان ٻيڙين ۽ پتڻن ذريعي آمدورفت ۽ واپار ٿيندو هو.

==مشهور شخصيتون==
پاٽ ڪيترن ئي عالمن، تعليمدانن، اديبن، صوفين ۽ سرڪاري شخصيتن جي اباڻي شهر طور مشهور آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''پاٽ سان لاڳاپيل چونڊ شخصيتون'''
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | شخصيت
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | دور
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | سڃاڻپ
|-
| [[حيدر هروي]]
| 16هين صدي
| فارسي شاعر؛ ارغون دور ۾ پاٽ ۾ آباد ٿيو&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;
|-
| شيخ قاسم سنڌي سهروردي
| وفات 981هه/1573ع
| عالم ۽ سهروردي صوفي&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]]
| وفات 1031هه/1622ع
| سنڌي صوفي، عالم ۽ شطاري بزرگ&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| قاضي احمدي
| 1854ع–؟
| تعليمدان؛ پاٽ ۾ جديد تعليم جي اوائلي بانيڪارن مان&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;/&gt;
|-
| عائشه خاتون چنا
| 1885ع–1975ع
| تعليمدان؛ 1910ع ۾ پاٽ ۾ مڪتب قائم ڪيائين&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;/&gt;
|-
| [[امداد علي امام علي قاضي|علامه آءِ. آءِ. قاضي]]
| 1886ع–1968ع
| عالم، فيلسوف، قانوندان ۽ تعليمدان؛ سندس خاندان جو تعلق پاٽ سان هو
|-
| [[امينه خميساڻي]]
| 1913ع–2007ع
| سنڌي اديبه، مترجم ۽ تعليمدان
|-
| [[اختر علي قاضي]]
| 1944ع–2010ع
| سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير
|}

==ثقافتي ۽ تاريخي اهميت==
پاٽ جي اهميت کي ٽن تاريخي لاڳاپن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: پهريون، سنڌو درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان جڙيل قديم آبادڪاري؛ ٻيو، سما، ارغون ۽ مغل دور ۾ هڪ علمي ۽ زرعي مرڪز؛ ۽ ٽيون، پاٽ جي صديقي–سهروردي عالمن جي وسيلي سنڌ کان برهانپور تائين قائم ٿيل علمي ۽ صوفيانه نيٽ ورڪ.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

همايون ۽ حميده بانو جي 948هه/1541ع واري شادي، ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل جو اندراج، حيدر هروي جهڙن فارسي عالمن جي رهائش ۽ پاٽائي عالمن جي برهانپور ڏانهن منتقلي هن ننڍڙي شهر کي سنڌ، مغل هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفيانه تاريخ سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[لوهم جو دڙو]]
* [[سيوهڻ]]
* [[برهانپور]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[همايون]]
* [[حميده بانو بيگم]]
* [[امداد علي امام علي قاضي]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co. |location=London}}
* {{cite book |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak |title=The Ain-i-Akbari |others=H. S. Jarrett (trans.) |year=1891 |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta}}
* {{cite book |last=Begum |first=Gulbadan |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |translator=Annette S. Beveridge |year=1902 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London}}
* {{cite book |last=مجمدار |first=اين. جي. |title=Explorations in Sind |year=1934}}
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999}}
* {{cite book |last=مير علي شير قانع ٺٽوي |title=تحفة الڪرام |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=2004}}
* گلزار ڪلهوڙو پاٽائي، ''پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾: تحقيقي جائزو''.

[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:دادو تعلقي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]]</text>
      <sha1>jjuaf7912mxauuu8ql6y9dam23p7kbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416861</id>
      <parentid>416860</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پاٽ پراڻي */</comment>
      <origin>416861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26134" sha1="rdsu9y6kq1ltah1uclk6btc86mwmp0h" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دادو ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}}
{{Infobox settlement
| name = پاٽ شريف
| other_name = پاٽ، ڳوٺ پاٽ
| settlement_type = [[ديهه]]
| pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = [[سنڌ]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[دادو ضلعو]]
| subdivision_type3 = تعلقو
| subdivision_name3 = [[دادو تعلقو]]
| population_as_of = 2017ع
| population_total = 9,507
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Census2017&quot;&gt;{{cite report
 |title=Population and Household Detail from Block to Tehsil Level: Dadu District
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2017
 |page=10
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/DADU_BLOCKWISE.pdf
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;
| coordinates = {{coord|26.959159|N|67.875961|E|display=inline,title}}
| timezone = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset = +5
}}

'''پاٽ شريف'''، جنهن کي مختصر طور '''پاٽ''' ({{lang-en|Paat}} يا ''Pat'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي آبادي ۽ ديهه آهي. هي شهر [[سنڌو درياھ]] جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾، دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف ۽ [[دادو ڪئنال]] جي ڀرسان واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D8%A7%D9%BD
 |title=پاٽ
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/854/read/45302
 |title=پاٽ شريف
 |work=پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾ (تحقيقي جائزو)
 |author=گلزار ڪلهوڙو پاٽائي
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان آهي، جيڪي وچئين دور کان [[تصوف]]، ديني تعليم، فارسي ۽ سنڌي علم ۽ ادب جي مرڪزن طور سڃاتيون ويون. پاٽ جي صديقي ۽ سهروردي عالمن جو علمي سلسلو سنڌ کان [[گجرات]]، [[مالوا]] ۽ [[برهانپور]] تائين پکڙيو ۽ برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آبادي '''سنڌي پوره''' جي قيام سان پڻ ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب پاٽ جي آبادي 9,507 هئي، جيڪا 1,707 گهرن ۾ رهندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

==نالو==
پاٽ جي نالي جي بڻ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ تشريح کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هڪ روايت ۾ قديم نالو '''پاتر''' ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي ڪنهن قديم راجا سان منسوب ڪيو ويو، پر اهڙي راجا بابت معتبر تاريخي احوال موجود نه آهي. ٻي روايت لفظ ''پاتر'' کي فارسي لفظ ۽ تخت يا حڪمرانيءَ سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;/&gt;

نياز علي عباسي پنهنجي ''Dadu at a Glance'' ۾ هڪ مقامي لساني تشريح ڏني آهي، جنهن موجب ''پاٽ'' زمين کي پاڻيءَ جي وهڪري يا برسات جي پٽڻ سان لاڳاپيل لفظ ٿي سگهي ٿو. پاٽ جي ڀرسان ''کاٽ'' نالي آبادي ۽ قديم گاج ۽ سنڌو جي وهڪرن کي به هن تشريح جي پسمنظر طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DaduGlance&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbasi
 |first=Niaz Ali
 |title=Dadu at a Glance
 |year=2010
 |pages=64–65
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Dadu_At_A_Glance-Niaz_Ali-Abbasi-2010-Complete.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي ماخذن ۾ نالي جون صورتون '''Pātar''' ۽ ڪڏهن '''Bātar''' پڻ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;&gt;{{cite book
 |last=Haig
 |first=Malcolm Robert
 |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History
 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co.
 |location=London
 |year=1894
 |pages=91–92
 |url=https://books.google.com/books?id=GZgtAAAAMAAJ
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
پاٽ شريف دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف، سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري واري ميداني علائقي ۽ دادو ڪئنال جي ڀرسان واقع آهي. مقامي تاريخ موجب موجوده پاٽ دادو شگر مل ۽ پيارو ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

[[File:Indus River in sindh.jpg|thumb|[[سنڌو درياھ]] جو سنڌ ۾ منظر؛ پاٽ جي تاريخ ۽ آبادڪاري درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.]]

سنڌو درياھ جي وهڪري ۾ تاريخي تبديلين پاٽ جي جاگرافيءَ تي وڏو اثر وڌو. پراڻي شهر، جنهن کي '''پاٽ پراڻي''' يا ''Pat Kuhna'' چيو وڃي ٿو، جا آثار موجوده شهر جي اوڀر طرف آهن. ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ قديم دريائي وهڪري جا نشان بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==قديم آثار==
پاٽ جي ڀرپاسي ۾ [[پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن]] وٽ '''[[لوهم جو دڙو]]''' واقع آهي، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي پوئين دور سان منسوب آثار قديمه جو ماڳ آهي. آثار قديمه جي ماهر [[نني گوپال مجمدار|اين. جي. مجمدار]] سنڌ ۾ پنهنجي کوجنائن دوران هن ماڳ جو مطالعو ۽ کوٽائي ڪئي. هتان ٺڪر جون شيون ۽ ٽيراڪوٽا جا نمونا مليا آهن، جيڪي علائقي جي آباديءَ جي تاريخ کي پاٽ جي لکيل وچئين دور واري تاريخ کان گهڻو اڳ تائين وٺي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=N. G.
 |title=Explorations in Sind
 |year=1934
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |location=Delhi
 |page=50
}}&lt;/ref&gt;

==پاٽ پراڻي==

موجوده شهر کان اڳ واري آبادي کي '''پاٽ پراڻي''' سڏيو وڃي ٿو. 19هين صديءَ جي تاريخدان مالڪم رابرٽ هيگ قديم پاٽ ۽ سنڌو جي پراڻي وهڪري جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو ته همايون جي 1541ع واري سفر وقت سنڌو جو وهڪرو موجوده وهڪري کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

مقامي تحقيق موجب پاٽ پراڻي 1198هه (1783–1784ع) ڌاري ويران ٿي ۽ لڳ ڀڳ چار سال پوءِ 1202هه (1787–1788ع) کان موجوده پاٽ جي آبادڪاري شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt; ٻئي طرف هيگ پراڻي پاٽ جي تباهيءَ کي مدد خان جي مهم سان ڳنڍي 1798ع جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt; ٻنهي بيانن ۾ تاريخي فرق هجڻ ڪري شهر جي منتقليءَ لاءِ قطعي هڪ سال مقرر ڪرڻ بدران ماخذن جو اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==سما دور ۽ صديقي–سهروردي خاندان==
پاٽ جي علمي ۽ صوفيانه تاريخ ۾ صديقي–سهروردي خاندان کي خاص مقام حاصل آهي. محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين سمو، ڄام نندو]] (وفات 914هه/1508ع) جي دور ۾ شيخ شهاب الدين ثاني بن شيخ نورالدين ملتان واري علائقي ڪوٽ ڪرور کان پاٽ آيو. سندس خاندان پنهنجي روحاني ۽ نسبي روايت کي مشهور سهروردي صوفي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (وفات 632هه/1234ع) سان ڳنڍيندو هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ ۾ خانقاهه قائم ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس خاندان مان ڪيترائي عالم، مدرس، صوفي ۽ فقيه پيدا ٿيا. هن خاندان جي عالمن سنڌ کان ٻاهر پنجاب، گجرات، مالوا ۽ هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر ڪري تعليم ۽ تصوف جي تبليغ ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==ارغون دور==
ارغون دور ۾ پاٽ جو علمي ۽ ادبي مقام برقرار رهيو. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پاٽ کي سيوستان يعني [[سيوهڻ]] جي پسگردائيءَ جي آبادين مان ڄاڻايو آهي ۽ فارسي شاعر '''حيدر هروي''' جو احوال ڏنو آهي، جيڪو [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ هرات کان سنڌ آيو، پاٽ ۾ آباد ٿيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;&gt;{{cite book
 |last=قانع ٺٽوي
 |first=مير علي شير
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

[[مرزا قليچ بيگ]] پڻ حيدر هرويءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هو هرات کان سنڌ آيو ۽ پاٽ ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين. سندس شاعريءَ جو ديوان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=مرزا قليچ بيگ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |edition=چوٿون
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

==همايون جو پاٽ ۾ قيام==
پاٽ جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي هتي رهائش آهي. [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ آيو. همايون جي خادم ۽ همعصر مؤرخ [[جوهر آفتابچي]] جي يادگيرين موجب همايون سنڌوءَ جي ڀرپاسي سفر ڪندي پاٽ پهتو، جتي سندس ڀاءُ [[هندال مرزا]] سندس استقبال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jauhar
 |title=Memoirs of Humāyūn
 |chapter=VIII–IX
 |url=https://persian.packhum.org/text/011401020
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

===همايون ۽ حميده بانو جي شادي===
پاٽ خاص طور [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جي شاديءَ سبب مغل تاريخ ۾ مشهور آهي.

[[File:Hamida Banu Begum, wife of Mughal Emperor Humayun.jpg|thumb|[[حميده بانو بيگم]]، همايون جي زال ۽ [[اڪبر اعظم]] جي ماءُ؛ 19هين صديءَ جي هڪ منسوب تصوير.]]

همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] جي ''همايون نامه'' موجب حميده بانو شروعات ۾ شاديءَ لاءِ راضي نه هئي ۽ تقريباً چاليهه ڏينهن تائين کيس راضي ڪرڻ جون ڪوششون ٿينديون رهيون. آخرڪار '''جمادي الاول 948هه'''، يعني '''23 آگسٽ کان 21 سيپٽمبر 1541ع''' جي وچ ۾ هڪ سومر ڏينهن منجهند جو، '''پاتر (پاٽ)''' ۾ سندن نڪاح ٿيو. نڪاح مير ابوالبقا پڙهايو ۽ همايون مهر طور ٻه لک تنڪا مقرر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Begum
 |first=Gulbadan
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |translator=Annette S. Beveridge
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

جوهر آفتابچيءَ جون يادگيريون پڻ پاٽ ۾ همايون جي رهائش ۽ حميده بانو سان سندس شاديءَ جو احوال ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ مغل تاريخ ۾ [[اڪبر اعظم]] جي والدين جي شاديءَ واري هنڌ طور اهميت رکي ٿو. اڪبر پاڻ پوءِ '''4 رجب 949هه / 15 آڪٽوبر 1542ع''' تي [[عمرڪوٽ]] ۾ ڄائو.

==مغل انتظامي دور==
[[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ پاٽ، '''پاتر''' جي نالي سان [[سرڪار سيوهڻ]] جي هڪ '''محل''' يعني روينيو ۽ انتظامي يونٽ طور ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak
 |others=Henry Sullivan Jarrett (translator)
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=340
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

آئين اڪبريءَ موجب پاتر محل مان شاهي خزاني لاءِ '''2,020,884 دام''' روينيو مقرر ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt; مالڪم هيگ جي تجزيي موجب اهو سيوهڻ سرڪار جي سڀ کان وڌيڪ محصول ڏيندڙ محلن مان، بلڪه درج ٿيل انگن موجب سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ محل هو، جنهن مان پاٽ جي ڀرپاسي واري علائقي جي زرعي اهميت جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

بعد واري دور ۾ پاٽ کي '''ڪڪر پرڳڻي''' سان پڻ شامل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==پاٽ ۽ برهانپور==
پاٽ جي تاريخ جو هڪ اهم پر نسبتاً گهٽ مشهور پاسو ان جا [[برهانپور]] سان علمي ۽ صوفيانه لاڳاپا آهن. پاٽ جي صديقي–سهروردي خاندان جا ڪيترائي عالم سنڌ مان گجرات ۽ برهانپور ويا. اتي سندن آبادي ۽ علمي سرگرمين سان هڪ علائقو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ طاهر محدث ۽ سندس ڀاءُ شيخ قاسم سنڌي سهروردي جهڙيون شخصيتون پاٽ ۽ برهانپور جي هن علمي رابطي ۾ نمايان آهن. شيخ قاسم سنڌي سهروردي پاٽ ۾ 981هه/1573ع ۾ وفات ڪئي. سندس اولاد مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]] شطاري ۽ سهروردي صوفي روايتن جي اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌي 998هه/1590ع ۾ پنهنجي چاچي محمد عباس جي وفات کان پوءِ پاٽ آيو ۽ مقامي روحاني سلسلي سان سندس تعلق برقرار رهيو. هو بعد ۾ برهانپور موٽي ويو، جتي 1031هه/1622ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ، سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران عالمن ۽ صوفين جي اچ وڃ ٻنهي علائقن وچ ۾ هڪ اهم علمي نيٽ ورڪ قائم ڪيو.

==تعليم==
پاٽ جي سڃاڻپ رڳو مذهبي مدرسن تائين محدود نه رهي، پر جديد تعليم جي شروعاتي دور ۾ پڻ هن ڳوٺ اهم ڪردار ادا ڪيو.

===قاضي احمدي جي تعليمي تحريڪ===
'''قاضي احمدي''' (پيدائش لڳ ڀڳ 1854ع) پاٽ جي جديد تعليمي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هن لڳ ڀڳ '''1885ع''' ۾ پنهنجي اوطاق واري بنگلي ۾ هڪ پرائمري اسڪول قائم ڪيو، جنهن ۾ ڇوڪرن سان گڏ ڇوڪرين کي پڻ داخلا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%82%D8%A7%D8%B6%D9%8A+%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%8A
 |title=قاضي احمدي
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي تاريخ پراڻي انگريزي وڪيپيڊيا مسودي ۾ ڏنل '''1915ع''' کان مختلف آهي؛ سنڌيانا قاضي احمديءَ جي قائم ڪيل ابتدائي اسڪول لاءِ 1885ع ڌاري تاريخ ڏئي ٿي، تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي واقعي طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

پاٽ ۾ عورتن جي تعليم لاءِ '''عائشه خاتون چنا''' پڻ نمايان هئي. سنڌيانا موجب هوءَ 1885ع ۾ پاٽ ۾ ڄائي ۽ '''1910ع''' ۾ هتي هڪ مڪتب/مدرسو قائم ڪيائين، جتي ڪيترن ڏهاڪن تائين تعليم ڏيندي رهي.&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B9%D8%A7%D8%A6%D8%B4%DB%81+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86+%DA%86%D9%86%D8%A7
 |title=عائشه خاتون چنا
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
1951ع جي پاڪستاني مردم شماريءَ ۾ پاٽ جي آبادي لڳ ڀڳ '''3,500''' ۽ گهرن جو تعداد لڳ ڀڳ '''590''' ڄاڻايو ويو هو. ان وقت ڳوٺ ۾ پرائمري اسڪول، مڊل اسڪول ۽ سينيٽري ڪميٽي پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;&gt;{{cite report
 |title=Census of Pakistan, 1951: Village List
 |publisher=Government of Pakistan
 |year=1951
 |page=3
 |at=Dadu District section
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7445/1/1409_1951_SIN.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي سرڪاري مردم شماريءَ موجب آبادي 9,507 ۽ گهرن جو تعداد 1,707 هو.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ '''پاٽ جي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي'''
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | گهر
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | ماخذ
|-
| 1951ع
| لڳ ڀڳ 3,500
| لڳ ڀڳ 590
| پاڪستان آدمشماري 1951ع&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;/&gt;
|-
| 2017ع
| 9,507
| 1,707
| پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;
|}

==مذهب ۽ صوفي ورثو==
پاٽ شريف جي تاريخ ۾ خانقاهن، مدرسن، مسجدن ۽ صوفي مزارن کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي. ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب پراڻي پاٽ جي مذهبي منظرنامي ۾ صديقي–سهروردي بزرگن جون خانقاهون ۽ مزارون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

پاٽ جي مشهور روحاني ماڳن ۾ '''مخدوم فضل الاهي''' جي درگاهه پڻ شامل آهي. 17 آگسٽ 2016ع تي ان درگاهه جي سجاده نشين مخدوم افتخارالحق کي شاهي بازار ۾ هٿياربندن قتل ڪيو؛ واقعي کان پوءِ شهر ۾ ڪاروبار بند ٿي ويو ۽ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند دادو سول اسپتال پهتا.&lt;ref name=&quot;Dawn2016&quot;&gt;{{cite news
 |title=Pat Sharif shut after shrine custodian gunned down
 |url=https://www.dawn.com/news/1278219
 |work=[[Dawn]]
 |date=18 August 2016
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==زراعت ۽ معيشت==
پاٽ جي چوڌاري سنڌوءَ جي ميداني زمين آهي ۽ علائقي جي زرعي معيشت تي سنڌو درياھ ۽ جديد دور ۾ دادو ڪئنال جي آبپاشيءَ جو اثر رهيو آهي. ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل لاءِ مقرر ڪيل وڏي روينيو رقم مان پڻ مغل دور ۾ هن علائقي جي زرعي پيداوار جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

موجوده شهر ۾ شاهي بازار ۽ پراڻي بازار ٻه تاريخي تجارتي مرڪز رهيا آهن. مقامي تاريخ موجب پراڻي بازار ۾ ورهاڱي کان اڳ هندو ۽ مسلمان واپاري گڏ ڪاروبار ڪندا هئا؛ 1947ع کان پوءِ ان جي تجارتي جوڙجڪ تبديل ٿي ۽ آهستي آهستي نئين يا شاهي بازار اهم مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

==آمدورفت==
پاٽ جي اولهه طرف لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي '''پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن''' واقع آهي. هي علائقو ريل ۽ مقامي روڊن وسيلي دادو ۽ سنڌ جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي.

سنڌو درياھ جي تاريخي آمدورفت ۾ به پاٽ جي اهميت رهي. درياھ جي ٻئي پاسي [[مٺياڻي]] سان ٻيڙين ۽ پتڻن ذريعي آمدورفت ۽ واپار ٿيندو هو.

==مشهور شخصيتون==
پاٽ ڪيترن ئي عالمن، تعليمدانن، اديبن، صوفين ۽ سرڪاري شخصيتن جي اباڻي شهر طور مشهور آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''پاٽ سان لاڳاپيل چونڊ شخصيتون'''
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | شخصيت
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | دور
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | سڃاڻپ
|-
| [[حيدر هروي]]
| 16هين صدي
| فارسي شاعر؛ ارغون دور ۾ پاٽ ۾ آباد ٿيو&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;
|-
| شيخ قاسم سنڌي سهروردي
| وفات 981هه/1573ع
| عالم ۽ سهروردي صوفي&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]]
| وفات 1031هه/1622ع
| سنڌي صوفي، عالم ۽ شطاري بزرگ&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| قاضي احمدي
| 1854ع–؟
| تعليمدان؛ پاٽ ۾ جديد تعليم جي اوائلي بانيڪارن مان&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;/&gt;
|-
| عائشه خاتون چنا
| 1885ع–1975ع
| تعليمدان؛ 1910ع ۾ پاٽ ۾ مڪتب قائم ڪيائين&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;/&gt;
|-
| [[امداد علي امام علي قاضي|علامه آءِ. آءِ. قاضي]]
| 1886ع–1968ع
| عالم، فيلسوف، قانوندان ۽ تعليمدان؛ سندس خاندان جو تعلق پاٽ سان هو
|-
| [[امينه خميساڻي]]
| 1913ع–2007ع
| سنڌي اديبه، مترجم ۽ تعليمدان
|-
| [[اختر علي قاضي]]
| 1944ع–2010ع
| سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير
|}

==ثقافتي ۽ تاريخي اهميت==
پاٽ جي اهميت کي ٽن تاريخي لاڳاپن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: پهريون، سنڌو درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان جڙيل قديم آبادڪاري؛ ٻيو، سما، ارغون ۽ مغل دور ۾ هڪ علمي ۽ زرعي مرڪز؛ ۽ ٽيون، پاٽ جي صديقي–سهروردي عالمن جي وسيلي سنڌ کان برهانپور تائين قائم ٿيل علمي ۽ صوفيانه نيٽ ورڪ.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

همايون ۽ حميده بانو جي 948هه/1541ع واري شادي، ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل جو اندراج، حيدر هروي جهڙن فارسي عالمن جي رهائش ۽ پاٽائي عالمن جي برهانپور ڏانهن منتقلي هن ننڍڙي شهر کي سنڌ، مغل هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفيانه تاريخ سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[لوهم جو دڙو]]
* [[سيوهڻ]]
* [[برهانپور]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[همايون]]
* [[حميده بانو بيگم]]
* [[امداد علي امام علي قاضي]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co. |location=London}}
* {{cite book |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak |title=The Ain-i-Akbari |others=H. S. Jarrett (trans.) |year=1891 |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta}}
* {{cite book |last=Begum |first=Gulbadan |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |translator=Annette S. Beveridge |year=1902 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London}}
* {{cite book |last=مجمدار |first=اين. جي. |title=Explorations in Sind |year=1934}}
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999}}
* {{cite book |last=مير علي شير قانع ٺٽوي |title=تحفة الڪرام |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=2004}}
* گلزار ڪلهوڙو پاٽائي، ''پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾: تحقيقي جائزو''.

[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:دادو تعلقي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]]</text>
      <sha1>rdsu9y6kq1ltah1uclk6btc86mwmp0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416862</id>
      <parentid>416861</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26167" sha1="mv1imevmxyuuemohn5sbfh9904hukdi" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دادو ضلعي، سنڌ جو تاريخي شهر}}
{{Infobox settlement
| name = پاٽ شريف
| other_name = پاٽ، ڳوٺ پاٽ
| settlement_type = [[ديهه]]
| pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = [[سنڌ]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[دادو ضلعو]]
| subdivision_type3 = تعلقو
| subdivision_name3 = [[دادو تعلقو]]
| population_as_of = 2017ع
| population_total = 9,507
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Census2017&quot;&gt;{{cite report
 |title=Population and Household Detail from Block to Tehsil Level: Dadu District
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2017
 |page=10
 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/sindh/DADU_BLOCKWISE.pdf
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;
| coordinates = {{coord|26.959159|N|67.875961|E|display=inline,title}}
| timezone = [[پاڪستان معياري وقت]]
| utc_offset = +5
}}

'''پاٽ شريف'''، جنهن کي مختصر طور '''پاٽ''' ({{lang-en|Paat}} يا ''Pat'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي آبادي ۽ ديهه آهي. هي شهر [[سنڌو درياھ]] جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾، دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف ۽ [[دادو ڪئنال]] جي ڀرسان واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D8%A7%D9%BD
 |title=پاٽ
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/854/read/45302
 |title=پاٽ شريف
 |work=پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾ (تحقيقي جائزو)
 |author=گلزار ڪلهوڙو پاٽائي
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان آهي، جيڪي وچئين دور کان [[تصوف]]، ديني تعليم، فارسي ۽ سنڌي علم ۽ ادب جي مرڪزن طور سڃاتيون ويون. پاٽ جي صديقي ۽ سهروردي عالمن جو علمي سلسلو سنڌ کان [[گجرات]]، [[مالوا]] ۽ [[برهانپور]] تائين پکڙيو ۽ برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آبادي '''سنڌي پوره''' جي قيام سان پڻ ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب پاٽ جي آبادي 9,507 هئي، جيڪا 1,707 گهرن ۾ رهندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

==نالو==
پاٽ جي نالي جي بڻ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ تشريح کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هڪ روايت ۾ قديم نالو '''پاتر''' ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي ڪنهن قديم راجا سان منسوب ڪيو ويو، پر اهڙي راجا بابت معتبر تاريخي احوال موجود نه آهي. ٻي روايت لفظ ''پاتر'' کي فارسي لفظ ۽ تخت يا حڪمرانيءَ سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPaat&quot;/&gt;

نياز علي عباسي پنهنجي ''Dadu at a Glance'' ۾ هڪ مقامي لساني تشريح ڏني آهي، جنهن موجب ''پاٽ'' زمين کي پاڻيءَ جي وهڪري يا برسات جي پٽڻ سان لاڳاپيل لفظ ٿي سگهي ٿو. پاٽ جي ڀرسان ''کاٽ'' نالي آبادي ۽ قديم گاج ۽ سنڌو جي وهڪرن کي به هن تشريح جي پسمنظر طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DaduGlance&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbasi
 |first=Niaz Ali
 |title=Dadu at a Glance
 |year=2010
 |pages=64–65
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Dadu_At_A_Glance-Niaz_Ali-Abbasi-2010-Complete.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

مغل دور جي ماخذن ۾ نالي جون صورتون '''Pātar''' ۽ ڪڏهن '''Bātar''' پڻ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;&gt;{{cite book
 |last=Haig
 |first=Malcolm Robert
 |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History
 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co.
 |location=London
 |year=1894
 |pages=91–92
 |url=https://books.google.com/books?id=GZgtAAAAMAAJ
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
پاٽ شريف دادو شهر کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر اتر طرف، سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري واري ميداني علائقي ۽ دادو ڪئنال جي ڀرسان واقع آهي. مقامي تاريخ موجب موجوده پاٽ دادو شگر مل ۽ پيارو ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر اوڀر طرف آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

[[File:Indus River in sindh.jpg|thumb|[[سنڌو درياھ]] جو سنڌ ۾ منظر؛ پاٽ جي تاريخ ۽ آبادڪاري درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان ويجهي نموني لاڳاپيل رهي آهي.]]

سنڌو درياھ جي وهڪري ۾ تاريخي تبديلين پاٽ جي جاگرافيءَ تي وڏو اثر وڌو. پراڻي شهر، جنهن کي '''پاٽ پراڻي''' يا ''Pat Kuhna'' چيو وڃي ٿو، جا آثار موجوده شهر جي اوڀر طرف آهن. ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ قديم دريائي وهڪري جا نشان بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==قديم آثار==
پاٽ جي ڀرپاسي ۾ [[پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن]] وٽ '''[[لوهم جو دڙو]]''' واقع آهي، جيڪو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي پوئين دور سان منسوب آثار قديمه جو ماڳ آهي. آثار قديمه جي ماهر [[نني گوپال مجمدار|اين. جي. مجمدار]] سنڌ ۾ پنهنجي کوجنائن دوران هن ماڳ جو مطالعو ۽ کوٽائي ڪئي. هتان ٺڪر جون شيون ۽ ٽيراڪوٽا جا نمونا مليا آهن، جيڪي علائقي جي آباديءَ جي تاريخ کي پاٽ جي لکيل وچئين دور واري تاريخ کان گهڻو اڳ تائين وٺي وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=N. G.
 |title=Explorations in Sind
 |year=1934
 |publisher=Archaeological Survey of India
 |location=Delhi
 |page=50
}}&lt;/ref&gt;

==پاٽ پراڻي==

موجوده شهر کان اڳ واري آبادي کي '''پاٽ پراڻي''' سڏيو وڃي ٿو. 19هين صديءَ جي تاريخدان مالڪم رابرٽ هيگ قديم پاٽ ۽ سنڌو جي پراڻي وهڪري جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو ته همايون جي 1541ع واري سفر وقت سنڌو جو وهڪرو موجوده وهڪري کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

مقامي تحقيق موجب پاٽ پراڻي 1198هه (1783–1784ع) ڌاري ويران ٿي ۽ لڳ ڀڳ چار سال پوءِ 1202هه (1787–1788ع) کان موجوده پاٽ جي آبادڪاري شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt; ٻئي طرف هيگ پراڻي پاٽ جي تباهيءَ کي مدد خان جي مهم سان ڳنڍي 1798ع جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt; ٻنهي بيانن ۾ تاريخي فرق هجڻ ڪري شهر جي منتقليءَ لاءِ قطعي هڪ سال مقرر ڪرڻ بدران ماخذن جو اختلاف بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==سما دور ۽ صديقي–سهروردي خاندان==
پاٽ جي علمي ۽ صوفيانه تاريخ ۾ صديقي–سهروردي خاندان کي خاص مقام حاصل آهي. محقق ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين سمو، ڄام نندو]] (وفات 914هه/1508ع) جي دور ۾ شيخ شهاب الدين ثاني بن شيخ نورالدين ملتان واري علائقي ڪوٽ ڪرور کان پاٽ آيو. سندس خاندان پنهنجي روحاني ۽ نسبي روايت کي مشهور سهروردي صوفي [[شهاب الدين عمر سهروردي]] (وفات 632هه/1234ع) سان ڳنڍيندو هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ ۾ خانقاهه قائم ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس خاندان مان ڪيترائي عالم، مدرس، صوفي ۽ فقيه پيدا ٿيا. هن خاندان جي عالمن سنڌ کان ٻاهر پنجاب، گجرات، مالوا ۽ هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر ڪري تعليم ۽ تصوف جي تبليغ ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==ارغون دور==
ارغون دور ۾ پاٽ جو علمي ۽ ادبي مقام برقرار رهيو. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پاٽ کي سيوستان يعني [[سيوهڻ]] جي پسگردائيءَ جي آبادين مان ڄاڻايو آهي ۽ فارسي شاعر '''حيدر هروي''' جو احوال ڏنو آهي، جيڪو [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ هرات کان سنڌ آيو، پاٽ ۾ آباد ٿيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;&gt;{{cite book
 |last=قانع ٺٽوي
 |first=مير علي شير
 |title=تحفة الڪرام
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=2004
}}&lt;/ref&gt;

[[مرزا قليچ بيگ]] پڻ حيدر هرويءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته هو هرات کان سنڌ آيو ۽ پاٽ ۾ مستقل رهائش اختيار ڪيائين. سندس شاعريءَ جو ديوان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Qaleech&quot;&gt;{{cite book
 |last=مرزا قليچ بيگ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |edition=چوٿون
 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |location=ڄامشورو
 |year=1999
}}&lt;/ref&gt;

==همايون جو پاٽ ۾ قيام==
پاٽ جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي واقعو مغل شهنشاهه [[همايون]] جي هتي رهائش آهي. [[شير شاهه سوري]] هٿان شڪست کان پوءِ همايون سنڌ آيو. همايون جي خادم ۽ همعصر مؤرخ [[جوهر آفتابچي]] جي يادگيرين موجب همايون سنڌوءَ جي ڀرپاسي سفر ڪندي پاٽ پهتو، جتي سندس ڀاءُ [[هندال مرزا]] سندس استقبال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jauhar
 |title=Memoirs of Humāyūn
 |chapter=VIII–IX
 |url=https://persian.packhum.org/text/011401020
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

===همايون ۽ حميده بانو جي شادي===
پاٽ خاص طور [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جي شاديءَ سبب مغل تاريخ ۾ مشهور آهي.

[[File:Hamida Banu Begum, wife of Mughal Emperor Humayun.jpg|thumb|[[حميده بانو بيگم]]، همايون جي زال ۽ [[اڪبر اعظم]] جي ماءُ؛ 19هين صديءَ جي هڪ منسوب تصوير.]]

همايون جي ڀيڻ [[گلبدن بيگم]] جي ''همايون نامه'' موجب حميده بانو شروعات ۾ شاديءَ لاءِ راضي نه هئي ۽ تقريباً چاليهه ڏينهن تائين کيس راضي ڪرڻ جون ڪوششون ٿينديون رهيون. آخرڪار '''جمادي الاول 948هه'''، يعني '''23 آگسٽ کان 21 سيپٽمبر 1541ع''' جي وچ ۾ هڪ سومر ڏينهن منجهند جو، '''پاتر (پاٽ)''' ۾ سندن نڪاح ٿيو. نڪاح مير ابوالبقا پڙهايو ۽ همايون مهر طور ٻه لک تنڪا مقرر ڪيا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Begum
 |first=Gulbadan
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |translator=Annette S. Beveridge
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
}}&lt;/ref&gt;

جوهر آفتابچيءَ جون يادگيريون پڻ پاٽ ۾ همايون جي رهائش ۽ حميده بانو سان سندس شاديءَ جو احوال ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jauhar&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ مغل تاريخ ۾ [[اڪبر اعظم]] جي والدين جي شاديءَ واري هنڌ طور اهميت رکي ٿو. اڪبر پاڻ پوءِ '''4 رجب 949هه / 15 آڪٽوبر 1542ع''' تي [[عمرڪوٽ]] ۾ ڄائو.

==مغل انتظامي دور==
[[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ پاٽ، '''پاتر''' جي نالي سان [[سرڪار سيوهڻ]] جي هڪ '''محل''' يعني روينيو ۽ انتظامي يونٽ طور ''[[آئين اڪبري]]'' ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak
 |others=Henry Sullivan Jarrett (translator)
 |title=The Ain-i-Akbari
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |location=Calcutta
 |year=1891
 |page=340
 |url=https://archive.org/details/ainiakbarivolum00mubgoog
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

آئين اڪبريءَ موجب پاتر محل مان شاهي خزاني لاءِ '''2,020,884 دام''' روينيو مقرر ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt; مالڪم هيگ جي تجزيي موجب اهو سيوهڻ سرڪار جي سڀ کان وڌيڪ محصول ڏيندڙ محلن مان، بلڪه درج ٿيل انگن موجب سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ محل هو، جنهن مان پاٽ جي ڀرپاسي واري علائقي جي زرعي اهميت جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

بعد واري دور ۾ پاٽ کي '''ڪڪر پرڳڻي''' سان پڻ شامل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

==پاٽ ۽ برهانپور==
پاٽ جي تاريخ جو هڪ اهم پر نسبتاً گهٽ مشهور پاسو ان جا [[برهانپور]] سان علمي ۽ صوفيانه لاڳاپا آهن. پاٽ جي صديقي–سهروردي خاندان جا ڪيترائي عالم سنڌ مان گجرات ۽ برهانپور ويا. اتي سندن آبادي ۽ علمي سرگرمين سان هڪ علائقو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ طاهر محدث ۽ سندس ڀاءُ شيخ قاسم سنڌي سهروردي جهڙيون شخصيتون پاٽ ۽ برهانپور جي هن علمي رابطي ۾ نمايان آهن. شيخ قاسم سنڌي سهروردي پاٽ ۾ 981هه/1573ع ۾ وفات ڪئي. سندس اولاد مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]] شطاري ۽ سهروردي صوفي روايتن جي اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌي 998هه/1590ع ۾ پنهنجي چاچي محمد عباس جي وفات کان پوءِ پاٽ آيو ۽ مقامي روحاني سلسلي سان سندس تعلق برقرار رهيو. هو بعد ۾ برهانپور موٽي ويو، جتي 1031هه/1622ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح پاٽ، سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران عالمن ۽ صوفين جي اچ وڃ ٻنهي علائقن وچ ۾ هڪ اهم علمي نيٽ ورڪ قائم ڪيو.

==تعليم==
پاٽ جي سڃاڻپ رڳو مذهبي مدرسن تائين محدود نه رهي، پر جديد تعليم جي شروعاتي دور ۾ پڻ هن ڳوٺ اهم ڪردار ادا ڪيو.

===قاضي احمدي جي تعليمي تحريڪ===
'''قاضي احمدي''' (پيدائش لڳ ڀڳ 1854ع) پاٽ جي جديد تعليمي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب هن لڳ ڀڳ '''1885ع''' ۾ پنهنجي اوطاق واري بنگلي ۾ هڪ پرائمري اسڪول قائم ڪيو، جنهن ۾ ڇوڪرن سان گڏ ڇوڪرين کي پڻ داخلا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%82%D8%A7%D8%B6%D9%8A+%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%8A
 |title=قاضي احمدي
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي تاريخ پراڻي انگريزي وڪيپيڊيا مسودي ۾ ڏنل '''1915ع''' کان مختلف آهي؛ سنڌيانا قاضي احمديءَ جي قائم ڪيل ابتدائي اسڪول لاءِ 1885ع ڌاري تاريخ ڏئي ٿي، تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي واقعي طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

پاٽ ۾ عورتن جي تعليم لاءِ '''عائشه خاتون چنا''' پڻ نمايان هئي. سنڌيانا موجب هوءَ 1885ع ۾ پاٽ ۾ ڄائي ۽ '''1910ع''' ۾ هتي هڪ مڪتب/مدرسو قائم ڪيائين، جتي ڪيترن ڏهاڪن تائين تعليم ڏيندي رهي.&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B9%D8%A7%D8%A6%D8%B4%DB%81+%D8%AE%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%86+%DA%86%D9%86%D8%A7
 |title=عائشه خاتون چنا
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |accessdate=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
1951ع جي پاڪستاني مردم شماريءَ ۾ پاٽ جي آبادي لڳ ڀڳ '''3,500''' ۽ گهرن جو تعداد لڳ ڀڳ '''590''' ڄاڻايو ويو هو. ان وقت ڳوٺ ۾ پرائمري اسڪول، مڊل اسڪول ۽ سينيٽري ڪميٽي پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;&gt;{{cite report
 |title=Census of Pakistan, 1951: Village List
 |publisher=Government of Pakistan
 |year=1951
 |page=3
 |at=Dadu District section
 |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7445/1/1409_1951_SIN.pdf
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

2017ع جي سرڪاري مردم شماريءَ موجب آبادي 9,507 ۽ گهرن جو تعداد 1,707 هو.&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ '''پاٽ جي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي'''
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | گهر
! style=&quot;background:#d5e8d4;&quot; | ماخذ
|-
| 1951ع
| لڳ ڀڳ 3,500
| لڳ ڀڳ 590
| پاڪستان آدمشماري 1951ع&lt;ref name=&quot;Census1951&quot;/&gt;
|-
| 2017ع
| 9,507
| 1,707
| پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس&lt;ref name=&quot;Census2017&quot;/&gt;
|}

==مذهب ۽ صوفي ورثو==
پاٽ شريف جي تاريخ ۾ خانقاهن، مدرسن، مسجدن ۽ صوفي مزارن کي مرڪزي حيثيت حاصل رهي آهي. ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب پراڻي پاٽ جي مذهبي منظرنامي ۾ صديقي–سهروردي بزرگن جون خانقاهون ۽ مزارون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

پاٽ جي مشهور روحاني ماڳن ۾ '''مخدوم فضل الاهي''' جي درگاهه پڻ شامل آهي. 17 آگسٽ 2016ع تي ان درگاهه جي سجاده نشين مخدوم افتخارالحق کي شاهي بازار ۾ هٿياربندن قتل ڪيو؛ واقعي کان پوءِ شهر ۾ ڪاروبار بند ٿي ويو ۽ وڏي تعداد ۾ عقيدتمند دادو سول اسپتال پهتا.&lt;ref name=&quot;Dawn2016&quot;&gt;{{cite news
 |title=Pat Sharif shut after shrine custodian gunned down
 |url=https://www.dawn.com/news/1278219
 |work=[[Dawn]]
 |date=18 August 2016
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==زراعت ۽ معيشت==
پاٽ جي چوڌاري سنڌوءَ جي ميداني زمين آهي ۽ علائقي جي زرعي معيشت تي سنڌو درياھ ۽ جديد دور ۾ دادو ڪئنال جي آبپاشيءَ جو اثر رهيو آهي. ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل لاءِ مقرر ڪيل وڏي روينيو رقم مان پڻ مغل دور ۾ هن علائقي جي زرعي پيداوار جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;

موجوده شهر ۾ شاهي بازار ۽ پراڻي بازار ٻه تاريخي تجارتي مرڪز رهيا آهن. مقامي تاريخ موجب پراڻي بازار ۾ ورهاڱي کان اڳ هندو ۽ مسلمان واپاري گڏ ڪاروبار ڪندا هئا؛ 1947ع کان پوءِ ان جي تجارتي جوڙجڪ تبديل ٿي ۽ آهستي آهستي نئين يا شاهي بازار اهم مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPaat&quot;/&gt;

==آمدورفت==
پاٽ جي اولهه طرف لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي '''پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن''' واقع آهي. هي علائقو ريل ۽ مقامي روڊن وسيلي دادو ۽ سنڌ جي ٻين آبادين سان ڳنڍيل آهي.

سنڌو درياھ جي تاريخي آمدورفت ۾ به پاٽ جي اهميت رهي. درياھ جي ٻئي پاسي [[مٺياڻي]] سان ٻيڙين ۽ پتڻن ذريعي آمدورفت ۽ واپار ٿيندو هو.

==مشهور شخصيتون==
پاٽ ڪيترن ئي عالمن، تعليمدانن، اديبن، صوفين ۽ سرڪاري شخصيتن جي اباڻي شهر طور مشهور آهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''پاٽ سان لاڳاپيل چونڊ شخصيتون'''
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | شخصيت
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | دور
! style=&quot;background:#cfe2f3;&quot; | سڃاڻپ
|-
| [[حيدر هروي]]
| 16هين صدي
| فارسي شاعر؛ ارغون دور ۾ پاٽ ۾ آباد ٿيو&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;
|-
| شيخ قاسم سنڌي سهروردي
| وفات 981هه/1573ع
| عالم ۽ سهروردي صوفي&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي برهانپوري]]
| وفات 1031هه/1622ع
| سنڌي صوفي، عالم ۽ شطاري بزرگ&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;
|-
| قاضي احمدي
| 1854ع–؟
| تعليمدان؛ پاٽ ۾ جديد تعليم جي اوائلي بانيڪارن مان&lt;ref name=&quot;QaziAhmadi&quot;/&gt;
|-
| عائشه خاتون چنا
| 1885ع–1975ع
| تعليمدان؛ 1910ع ۾ پاٽ ۾ مڪتب قائم ڪيائين&lt;ref name=&quot;AishaChanna&quot;/&gt;
|-
| [[امداد علي امام علي قاضي|علامه آءِ. آءِ. قاضي]]
| 1886ع–1968ع
| عالم، فيلسوف، قانوندان ۽ تعليمدان؛ سندس خاندان جو تعلق پاٽ سان هو
|-
| [[امينه خميساڻي]]
| 1913ع–2007ع
| سنڌي اديبه، مترجم ۽ تعليمدان
|-
| [[اختر علي قاضي]]
| 1944ع–2010ع
| سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير
|}

==ثقافتي ۽ تاريخي اهميت==
پاٽ جي اهميت کي ٽن تاريخي لاڳاپن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: پهريون، سنڌو درياھ جي بدلجندڙ وهڪرن سان جڙيل قديم آبادڪاري؛ ٻيو، سما، ارغون ۽ مغل دور ۾ هڪ علمي ۽ زرعي مرڪز؛ ۽ ٽيون، پاٽ جي صديقي–سهروردي عالمن جي وسيلي سنڌ کان برهانپور تائين قائم ٿيل علمي ۽ صوفيانه نيٽ ورڪ.&lt;ref name=&quot;Haig&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

همايون ۽ حميده بانو جي 948هه/1541ع واري شادي، ''آئين اڪبري'' ۾ پاتر محل جو اندراج، حيدر هروي جهڙن فارسي عالمن جي رهائش ۽ پاٽائي عالمن جي برهانپور ڏانهن منتقلي هن ننڍڙي شهر کي سنڌ، مغل هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفيانه تاريخ سان ڳنڍين ٿا.&lt;ref name=&quot;Gulbadan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tuhfat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroSaints&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[دادو]]
* [[دادو ضلعو]]
* [[لوهم جو دڙو]]
* [[سيوهڻ]]
* [[برهانپور]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله|مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[همايون]]
* [[حميده بانو بيگم]]
* [[امداد علي امام علي قاضي]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book |last=Haig |first=Malcolm Robert |title=The Indus Delta Country: A Memoir, Chiefly on Its Ancient Geography and History |year=1894 |publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner &amp; Co. |location=London}}
* {{cite book |last=Abu'l-Fazl ibn Mubarak |title=The Ain-i-Akbari |others=H. S. Jarrett (trans.) |year=1891 |publisher=Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta}}
* {{cite book |last=Begum |first=Gulbadan |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |translator=Annette S. Beveridge |year=1902 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London}}
* {{cite book |last=مجمدار |first=اين. جي. |title=Explorations in Sind |year=1934}}
* {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999}}
* {{cite book |last=مير علي شير قانع ٺٽوي |title=تحفة الڪرام |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=2004}}
* گلزار ڪلهوڙو پاٽائي، ''پاٽ شريف تاريخ جي آئيني ۾: تحقيقي جائزو''.

[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:دادو تعلقي جون آباديون]]
[[زمرو:سنڌ جا شهر]]
[[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]]</text>
      <sha1>mv1imevmxyuuemohn5sbfh9904hukdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox saint</title>
    <ns>10</ns>
    <id>36813</id>
    <revision>
      <id>416873</id>
      <parentid>92316</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4413" sha1="f0gp1rllh1t24l4hlk3qiy1iqdhro4u" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass   = vcard
| child       = {{{child|}}}
| aboveclass  = n
| abovestyle  = background-color:gold;
| above       = {{br separated entries
 | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;display:inline;font-size:77%;font-weight:normal;&quot;&gt;{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;includeonly&gt;&lt;div style=&quot;display:inline;&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;
 | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;display:inline;font-size:77%;font-weight:normal;&quot;&gt;{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 }}

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image|}}}
 |size={{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}
 |sizedefault=frameless
 |upright=1
 |alt={{{alt|}}}
 |suppressplaceholder=yes
}}
| caption     = {{{caption|}}}

| headerstyle = background-color:gold;

| header1     = {{{titles|}}}

| label2      = پيدائش
| data2       = {{br separated entries
 |{{{birth_name|}}}
 |{{{birth_date|}}}
 |{{{birth_place|}}}
 }}

| label3      = اباڻو هنڌ
| data3       = {{{home_town|}}}

| label4      = رهائش
| data4       = {{{residence|}}}

| label5      = وفات
| data5       = {{br separated entries
 |{{{death_date|}}}
 |{{{death_place|}}}
 }}

| label6      = آخري آرامگاهه
| data6       = {{br separated entries
 |{{{resting_place|{{{resting place|}}}}}}
 |{{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}}
 }}

| label7      = {{#if:{{{honoured_in|}}}|عقيدت جو مرڪز|{{#if:{{{honored_in|}}}|عقيدت جو مرڪز|عقيدت جو مرڪز}}}}
| data7       = {{if empty
 |{{{honoured_in|}}}
 |{{{honored_in|}}}
 |{{{venerated_in|}}}
 }}

| label8      = [[Beatification|سعيد قرار ڏنو ويو]]
| data8       = {{#if:{{{beatified_date|}}}
 |{{{beatified_date}}}{{#if:{{{beatified_place|}}}|، {{{beatified_place}}}}}{{#if:{{{beatified_by|}}}|، {{{beatified_by}}} طرفان}}
}}

| label9      = [[Canonization|مقدس قرار ڏنو ويو]]
| data9       = {{#if:{{{canonized_date|}}}
 |{{{canonized_date}}}{{#if:{{{canonized_place|}}}|، {{{canonized_place}}}}}{{#if:{{{canonized_by|}}}|، {{{canonized_by}}} طرفان}}
}}

| label10     = {{nowrap|مکيه [[درگاهه]]}}
| data10      = {{{major_shrine|}}}

| label11     = [[Calendar of saints|يادگار ڏينهن]]
| data11      = {{{feast_day|}}}

| label12     = [[Saint symbolism|علامتون]]
| data12      = {{{attributes|}}}

| label13     = [[Patron saint|سرپرستي]]
| data13      = {{{patronage|}}}

| label14     = تڪرار
| data14      = {{{issues|}}}

| label15     = {{longitem|[[Cult (religious practice)#In Christianity|ڪيٿولڪ عقيدت]] جي پابندي}}
| data15      = {{{suppressed_date|}}}{{#if:{{{suppressed_by|}}}|، {{{suppressed_by}}} طرفان}}

| label16     = اثر ورتائين
| data16      = {{{influences|}}}

| label17     = اثر ڇڏيائين
| data17      = {{{influenced|}}}

| label18     = {{longitem|روايت يا صنف}}
| data18      = {{{tradition|}}}

| label19     = {{nowrap|اهم تصنيفون}}
| data19      = {{{major_works|}}}

| data20      = {{{module|}}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{main other|[[زمرو:نامعلوم پيراميٽرن سان Infobox saint استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}
|preview=هي صفحو [[سانچو:Infobox saint]] ۾ نامعلوم پيراميٽر &quot;_VALUE_&quot; استعمال ڪري ٿو
|ignoreblank=y
| alt
| attributes
| beatified_by
| beatified_date
| beatified_place
| birth_date
| birth_name
| birth_place
| canonized_by
| canonized_date
| canonized_place
| caption
| child
| death_date
| death_place
| feast_day
| home_town
| honored_in
| honorific prefix
| honorific suffix
| honorific_prefix
| honorific_suffix
| honorific-prefix
| honorific-suffix
| honoured_in
| image
| image_size
| imagesize
| influenced
| influences
| issues
| major_shrine
| major_works
| name
| patronage
| residence
| resting place
| resting place coordinates
| resting_place
| resting_place_coordinates
| suppressed_by
| suppressed_date
| titles
| tradition
| venerated_in
| module
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f0gp1rllh1t24l4hlk3qiy1iqdhro4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عروضي شاعري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36908</id>
    <revision>
      <id>416927</id>
      <parentid>246259</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4331" sha1="p5b0sok2260yopezfe2ap1diei4ayda" xml:space="preserve">'''سنڌي شاعريءَ''' (Sindhi Shaairi) ۾ '''عروضي شاعريءَ''' (Prosodic Poetry) جا ابتدائي اھڃاڻ ڪلھوڙن جي دور (1700-1782ع) کان ملن ٿا&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B6%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A|title=عروضي سنڌي شاعري {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;. هن دور ۾ نور محمد خسته ۽ ٻيا نالا ملن ٿا. ھن تحريڪ جا باني علم عروض ۽ فارسيءَ کان متاثر ھئا. ھنن عروض جي مشھور ۽ مقبول صنف ”غزل“ تي طبع ازمائي ڪئي. الف ــ ب رديف وارا مڪمل ديوان لکيا. ان کان علاوه مخمس، مسدس، مثنوي، قطع، مستزاد، رباعيءَ جھڙين عروضي شاعريءَ جي صنفن تي طبع ازمائي ڪئي. سنڌي ٻوليءَ ۾ عروضي شاعريءَ جي باقاعدگي تحريڪي مشڪل ٽالپرن جي دور ۾ نظر اچي ٿي. ھن دور ۾ سيد ثابت علي شاھ ۽ سچل سرمست عروض جا وڏا شاعر ھئا. ھن قسم جي شاعريءَ تي مڪمل فارسي اثر ھو. انگريز دور جا ۽ ورھاڱي کان پوءِ جا ڪيترائي شاعر فارسي تشبيھون ۽ ترڪيبون استعمال ڪرڻ ۾ فخر محسوس ڪندا ھئا. فارسي جي ھن تحريڪ ھيٺ شاعري ۾ ائين محسوس ٿيندو ھو تہ ڄڻ بلبل گل مٿان ڦيرا پائي رھي آھي، پروانو شمع مٿان جلي خاڪ ٿي رھيو آھي، عاشقن جا جيرا ۽ بڪيون پچي رھيا آھن، پيمانا ۽ ميخانا مشتاقن سان ڀرجي ويا آھن، ساقي جي ھٿ ۾ جامَ ۽ پيالا آھن، عاشقن جو وصال، نرگسي نيڻ، خمار، من، مستي، ستمگر دليون، نرگسي اکيون، دراز زُُلف وغيره ھن شاعريءَ ۾ رائج ھئا. ھن قسم جي تحريڪ ۾ [[خليفو گل محمد]]، [[غلام محمد شاھ گدا]]، [[مير عبدالحسين سانگي]]، [[ميون وڏل حيدري]]، [[مرزا قليچ بيگ]]، [[مرزا ٻڍل بيگ]]، [[آغا فتح علي شاھ]]، [[مير گل حسن خان خيرپوري]] ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آھن. اڳتي ھلي ھن عروضي تحريڪ ۾ نمايان تبديلي اچي ويئي. سنڌ جي شاعرن عرب کان ايران ۽ ايران کان [[سنڌ]] تائين پھتل غزل کي ھڪ نئين روپ ۾ بدلائي ڇڏيو. ان ۾ معشوق جي ذڪر، عورتن جي حسن ۽ دانھن بدران صوفياڻيون صلاحون، ناصحاڻا نقطعا، سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ اخلاقي موضوعن جو بيان ٿيڻ لکو ان ڏس ۾ بيشمار شاعرن جو سھڪار شامل رهيو، جن ھن تحريڪ کي وڌايو ۽ ترقي ڏياري. ھن تحريڪ کي سنڌ ۾ کيئلداس ’فاني‘، ڪشنچند ’بيوس‘، شيخ اياز، هري دلگير ۽ ٻين جديد شاعرن هٿي ڏني ۽ سنڌي ٻوليءَ جي مسئلن جي اظھار جو بھترين ذريعو بڻايو. هاڻوڪي زماني ۾ پڻ غزل تي عروضي تحريڪ جو اثر غالب اھي.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B6%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;


سنڌي ٻوليءَ ۾عروضي شاعري جو بنياد وجھندڙ سيد ثابت علي شاهه ڪربلائي آهي&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پهريون%20سنڌي%20عروضي%20شاعر|title=پهريون سنڌي عروضي شاعر : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2023-06-05}}&lt;/ref&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]</text>
      <sha1>p5b0sok2260yopezfe2ap1diei4ayda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برھانپور ڪي سنڌي اولياء</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37597</id>
    <revision>
      <id>416838</id>
      <parentid>249020</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13793" sha1="bbrnc6gz0xsl6ir7e09z91fn8gpjj5l" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name          = برهانپور ڪي سنڌي اولياء
| title_orig    = برہانپور کے سندھی اولیاء
| author        = [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
| country       = [[پاڪستان]]
| language      = [[اردو]]
| subject       = [[تصوف]]، سنڌي صوفي بزرگ، تذڪرو
| genre         = [[تذڪرو]]
| publisher     = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| pub_date      = 1957ع
| media_type    = ڪتاب
}}

'''برهانپور ڪي سنڌي اولياء''' (اردو: '''برہانپور کے سندھی اولیاء'''؛ پڻ '''تذڪره اولياء سنڌ''') [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]] جو اردو ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[سنڌ]] سان تعلق رکندڙ انهن عالمن، صوفين ۽ بزرگن جا احوال گڏ ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف دورن ۾ سنڌ مان لڏي هندستان، خاص طور [[برهانپور]]، وڃي آباد ٿيا يا جن جو برهانپور جي علمي ۽ صوفيانه روايت سان تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو پهريون ڇاپو [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڪراچيءَ پاران 1957ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; بعد ۾ ڪتاب تي مخدوم سليم الله صديقي تعليقات ۽ تحقيقي اضافا لکيا ۽ ان جو تعليقات سميت ڇاپو 2006ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya Ma Taleeqat
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==موضوع ۽ دائرو==
ڪتاب جو بنيادي موضوع برهانپور ۾ رهندڙ يا ان سان لاڳاپيل سنڌي صوفين ۽ عالمن جون سوانح عمريون آهن. ڪتاب ۾ خاص طور انهن سنڌي صوفين ۽ علمي خاندانن جو احوال ڏنو ويو آهي، جن سنڌ مان هندستان ڏانهن هجرت ڪئي ۽ برهانپور جي مذهبي، علمي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

ڪتاب جي مواد کي مجموعي طور مختلف تاريخي دورن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن دورن سان واسطو رکندڙ صوفين جا احوال بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب ۾ پاٽ سان تعلق رکندڙ صوفي خاندانن کي خاص اهميت حاصل آهي، جن مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو خاندان نمايان آهي.

==پاٽ ۽ برهانپور جو تعلق==
[[پاٽ شريف]] سنڌ جي قديم علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. پاٽ سان تعلق رکندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر يا هجرت ڪئي. سنڌالاجيءَ جي هڪ تحقيقي اشاعت موجب شيخ طاهر ۽ شيخ قاسم جهڙا پاٽ جا عالم برهانپور ويا ۽ سندن خاندانن مان مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ جهڙيون شخصيتون برهانپور ۾ وڏي شهرت حاصل ڪري ويون.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |title=A Centre of Learning
 |journal=Research Bulletin of the Institute of Sindhology
 |volume=6
 |year=1976
 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh
 |page=24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي موجودگيءَ سبب برهانپور ۾ سنڌي علمي ۽ صوفيانه روايت جو هڪ مستقل حلقو وجود ۾ آيو. ڪتاب ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' انهيءَ تاريخي رابطي ۽ سنڌي بزرگن جي برهانپور ۾ سرگرمين بابت اهم تذڪراتي مواد گڏ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

==سنڌي پوره==
پاٽ شريف جي ڪجهه بزرگن هندستان ۾ علم ۽ ادب جي جوت جلائي. ڏهين صدي هجريءَ جي انهن عالمن ۾ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو نالو نمايان آهي. انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي نسبت سان برهانپور جي هڪ علائقي کي ''سنڌي پوره'' جي نالي سان سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%BE%D9%88%D8%B1%20%DA%AA%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%20%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1
 |title=برهانپور ڪي سنڌي اولياء
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

برهانپور اڄوڪي [[مڌيا پرديش]]، [[ڀارت]] ۾ واقع آهي. سنڌي پوره جي تاريخ سنڌ کان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==تصنيف جو پسمنظر==
1947ع ۾ [[ورهاڱو|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ برهانپور سان تعلق رکندڙ اديب ۽ محقق سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري ڪراچيءَ ۾ اچي رهيو. [[حسام الدين راشدي|پير حسام الدين راشدي]] جي فرمائش تي هن برهانپور ۾ رهندڙ سنڌي بزرگن ۽ سندن خاندانن بابت مواد گڏ ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ برهانپور ۾ موجود ماڻهن ۽ خاندانن سان خط و ڪتابت ڪئي وئي ۽ اتان حاصل ٿيندڙ روايتن، خانداني معلومات ۽ ٻين تاريخي مواد کي گڏ ڪري ڪتاب مرتب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي طرح ڪتاب رڳو انفرادي صوفين جو تذڪرو نه رهيو، پر سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ ڪيترين صدين دوران قائم ٿيل علمي، مذهبي ۽ ثقافتي رابطن بابت مواد جو مجموعو پڻ بڻجي ويو.

==پهريون ڇاپو==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جو پهريون ڇاپو 1957ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڪراچيءَ پاران شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب جو متبادل عنوان '''تذڪره اولياء سنڌ''' پڻ bibliographic فهرستن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB14420730
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء، المعروف بہ، تذکرۂ اولیای سندھ
 |website=CiNii Books
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

CiNii Books جي فهرست موجب 1957ع واري ڇاپي ۾ 445 متن وارا صفحا ۽ 18 صفحن جون تصويري پليٽون شامل هيون ۽ ڪتاب ۾ bibliographical references پڻ ڏنل هئا.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;/&gt;

==نظرثاني ۽ تعليقات==
پهرئين ڇاپي کان پوءِ [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] ۽ سنڌ جي ٻين عالمن ڪتاب جي ڪجهه حصن ۾ تحقيق ۽ وضاحت جي وڌيڪ ضرورت محسوس ڪئي. [[سنڌي ادبي بورڊ]] بعد ۾ پاٽ جي بزرگن جي خاندان سان تعلق رکندڙ '''مخدوم سليم الله صديقي''' کي ڪتاب تي تعليقات ۽ اضافي تحقيق ڪرڻ جو ڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مخدوم سليم الله صديقي اصل متن سان لاڳاپيل تاريخي ۽ نسب نامي جي مسئلن تي تعليقات تيار ڪيا. انهن تعليقات سان ڪتاب جو نئون ڇاپو '''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''' جي نالي سان 2006ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

2006ع واري ڇاپي جي bibliographic رڪارڊ موجب اهو ڪتاب جو ٽيون ڇاپو هو، جنهن کي سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو ۽ جنهن جا لڳ ڀڳ 454 صفحا هئا.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل صوفي روايت==
ڪتاب ۾ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي صوفين جي ڪيترن نسلن ۽ خاندانن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان خاص اهميت پاٽ جي عالمن ۽ سندن اولاد کي حاصل آهي. جديد bibliographic تعارف ۾ به [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] ۽ سندس خاندان کي ڪتاب ۾ بيان ٿيل نمايان صوفي خاندانن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌيءَ جي وفات 1031ھ (1621–1622ع) ۾ ٿي ۽ کيس ڪتاب ۾ برهانپور سان تعلق رکندڙ سڀ کان مشهور سنڌي صوفين مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Maktabah&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/biography/sufis/632-burhanpur-ke-sindhi-auliya
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya (Urdu)
 |website=Al-Qasim Library
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==سنڌ جي علمي تاريخ لاءِ اهميت==
ڪتاب سنڌ مان هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن ٿيندڙ عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ تذڪراتي ماخذ آهي. سنڌالاجيءَ جي تحقيق ۾ پڻ ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' کي پاٽ جي انهن بزرگن بابت ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي سنڌ مان برهانپور ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

انهيءَ مواد مان پاٽ ۽ برهانپور جي وچ ۾ علمي ۽ صوفيانه لاڳاپن، صوفي خاندانن جي نسب نامن، سندن هجرتن ۽ هندستان ۾ سنڌي مذهبي روايتن جي ڦهلاءَ بابت معلومات ملي ٿي.

ڪتاب جي اهميت سنڌي ادب جي تاريخ تائين پڻ پکڙيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ بابت بحث دوران ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جي حوالي سان برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي بزرگ لاڏجيو جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن جون ڪافيون صوفيانه مجلسن ۾ ڳايون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaKafi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1
 |title=سنڌي شاعري
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ماخذ طور حيثيت==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' بنيادي طور [[تذڪرو|تذڪراتي]] نوعيت جو ڪتاب آهي. ان ڪري ان ۾ تاريخي ۽ سوانحي معلومات سان گڏ بزرگن سان منسوب روايتون، روحاني واقعا، ڪرامتون ۽ خانداني روايتون پڻ اچن ٿيون. اهڙي مواد کي جديد تاريخي تحقيق ۾ ٻين همعصر يا آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

2006ع واري تعليقات واري ڇاپي جي اهميت ان لحاظ کان وڌيڪ آهي ته ان ۾ اصل ڪتاب جي مواد تي بعد واري تحقيق ۽ وضاحتون شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==اشاعتون==
* '''1957ع''' — پهريون ڇاپو، سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، سنڌي ادبي بورڊ، ڪراچي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;
* '''2006ع''' — ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''، اصل مصنف سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري؛ تعليقات ۽ تحقيق: مخدوم سليم الله صديقي؛ سنڌي ادبي بورڊ.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[پاٽ شريف]]
* [[برهانپور]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
* [[حسام الدين راشدي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' — ريخته]
* [https://sufinama.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات'' — صوفي نامہ]

[[زمرو:سنڌ بابت ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:تصوف بابت ڪتاب]]
[[زمرو:اردو ڪتاب]]
[[زمرو:1957ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]]
[[زمرو:برهانپور]]</text>
      <sha1>bbrnc6gz0xsl6ir7e09z91fn8gpjj5l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416840</id>
      <parentid>416838</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13798" sha1="gxytuhhnygksobfs9opguo2zknjy3j2" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name          = برهانپور ڪي سنڌي اولياء
| title_orig    = برہانپور کے سندھی اولیاء
| author        = [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
| country       = [[پاڪستان]]
| language      = [[اردو]]
| subject       = [[تصوف]]، سنڌي صوفي بزرگ، تذڪرو
| genre         = [[تذڪرو]]
| publisher     = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| pub_date      = 1957ع
| media_type    = ڪتاب
}}

'''برهانپور ڪي سنڌي اولياء''' (اردو: '''برہانپور کے سندھی اولیاء'''؛ پڻ '''تذڪره اولياء سنڌ''') [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]] جو اردو ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[سنڌ]] سان تعلق رکندڙ انهن عالمن، صوفين ۽ بزرگن جا احوال گڏ ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف دورن ۾ سنڌ مان لڏي هندستان، خاص طور [[برهانپور]]، وڃي آباد ٿيا يا جن جو برهانپور جي علمي ۽ صوفيانه روايت سان تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو پهريون ڇاپو [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڪراچيءَ پاران 1957ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; بعد ۾ ڪتاب تي مخدوم سليم الله صديقي تعليقات ۽ تحقيقي اضافا لکيا ۽ ان جو تعليقات سميت ڇاپو 2006ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya Ma Taleeqat
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==موضوع ۽ دائرو==
ڪتاب جو بنيادي موضوع برهانپور ۾ رهندڙ يا ان سان لاڳاپيل سنڌي صوفين ۽ عالمن جون سوانح عمريون آهن. ڪتاب ۾ خاص طور انهن سنڌي صوفين ۽ علمي خاندانن جو احوال ڏنو ويو آهي، جن سنڌ مان هندستان ڏانهن هجرت ڪئي ۽ برهانپور جي مذهبي، علمي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

ڪتاب جي مواد کي مجموعي طور مختلف تاريخي دورن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن دورن سان واسطو رکندڙ صوفين جا احوال بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب ۾ پاٽ سان تعلق رکندڙ صوفي خاندانن کي خاص اهميت حاصل آهي، جن مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو خاندان نمايان آهي.

==پاٽ ۽ برهانپور جو تعلق==
[[پاٽ شريف]] سنڌ جي قديم علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. پاٽ سان تعلق رکندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر يا هجرت ڪئي. سنڌالاجيءَ جي هڪ تحقيقي اشاعت موجب شيخ طاهر ۽ شيخ قاسم جهڙا پاٽ جا عالم برهانپور ويا ۽ سندن خاندانن مان مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ جهڙيون شخصيتون برهانپور ۾ وڏي شهرت حاصل ڪري ويون.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |title=A Centre of Learning
 |journal=Research Bulletin of the Institute of Sindhology
 |volume=6
 |year=1976
 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh
 |page=24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي موجودگيءَ سبب برهانپور ۾ سنڌي علمي ۽ صوفيانه روايت جو هڪ مستقل حلقو وجود ۾ آيو. ڪتاب ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' انهيءَ تاريخي رابطي ۽ سنڌي بزرگن جي برهانپور ۾ سرگرمين بابت اهم تذڪراتي مواد گڏ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

==سنڌي پوره==
پاٽ شريف جي ڪجهه بزرگن هندستان ۾ علم ۽ ادب جي جوت جلائي. ڏهين صدي هجريءَ جي انهن عالمن ۾ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو نالو نمايان آهي. انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي نسبت سان برهانپور جي هڪ علائقي کي ''سنڌي پوره'' جي نالي سان سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%BE%D9%88%D8%B1%20%DA%AA%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%20%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1
 |title=برهانپور ڪي سنڌي اولياء
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

برهانپور اڄوڪي [[مڌيا پرديش]]، [[ڀارت]] ۾ واقع آهي. سنڌي پوره جي تاريخ سنڌ کان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==تصنيف جو پسمنظر==
1947ع ۾ [[ورهاڱو|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ برهانپور سان تعلق رکندڙ اديب ۽ محقق سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري ڪراچيءَ ۾ اچي رهيو. [[حسام الدين راشدي|پير حسام الدين راشدي]] جي فرمائش تي هن برهانپور ۾ رهندڙ سنڌي بزرگن ۽ سندن خاندانن بابت مواد گڏ ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ برهانپور ۾ موجود ماڻهن ۽ خاندانن سان خط و ڪتابت ڪئي وئي ۽ اتان حاصل ٿيندڙ روايتن، خانداني معلومات ۽ ٻين تاريخي مواد کي گڏ ڪري ڪتاب مرتب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي طرح ڪتاب رڳو انفرادي صوفين جو تذڪرو نه رهيو، پر سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ ڪيترين صدين دوران قائم ٿيل علمي، مذهبي ۽ ثقافتي رابطن بابت مواد جو مجموعو پڻ بڻجي ويو.

==پهريون ڇاپو==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جو پهريون ڇاپو 1957ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڪراچيءَ پاران شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب جو متبادل عنوان '''تذڪره اولياء سنڌ''' پڻ ببلوگرافڪ فهرستن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB14420730
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء، المعروف بہ، تذکرۂ اولیای سندھ
 |website=CiNii Books
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

CiNii Books جي فهرست موجب 1957ع واري ڇاپي ۾ 445 متن وارا صفحا ۽ 18 صفحن جون تصويري پليٽون شامل هيون ۽ ڪتاب ۾ bibliographical references پڻ ڏنل هئا.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;/&gt;

==نظرثاني ۽ تعليقات==
پهرئين ڇاپي کان پوءِ [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] ۽ سنڌ جي ٻين عالمن ڪتاب جي ڪجهه حصن ۾ تحقيق ۽ وضاحت جي وڌيڪ ضرورت محسوس ڪئي. [[سنڌي ادبي بورڊ]] بعد ۾ پاٽ جي بزرگن جي خاندان سان تعلق رکندڙ '''مخدوم سليم الله صديقي''' کي ڪتاب تي تعليقات ۽ اضافي تحقيق ڪرڻ جو ڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مخدوم سليم الله صديقي اصل متن سان لاڳاپيل تاريخي ۽ نسب نامي جي مسئلن تي تعليقات تيار ڪيا. انهن تعليقات سان ڪتاب جو نئون ڇاپو '''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''' جي نالي سان 2006ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

2006ع واري ڇاپي جي bibliographic رڪارڊ موجب اهو ڪتاب جو ٽيون ڇاپو هو، جنهن کي سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو ۽ جنهن جا لڳ ڀڳ 454 صفحا هئا.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل صوفي روايت==
ڪتاب ۾ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي صوفين جي ڪيترن نسلن ۽ خاندانن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان خاص اهميت پاٽ جي عالمن ۽ سندن اولاد کي حاصل آهي. جديد bibliographic تعارف ۾ به [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] ۽ سندس خاندان کي ڪتاب ۾ بيان ٿيل نمايان صوفي خاندانن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌيءَ جي وفات 1031ھ (1621–1622ع) ۾ ٿي ۽ کيس ڪتاب ۾ برهانپور سان تعلق رکندڙ سڀ کان مشهور سنڌي صوفين مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Maktabah&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/biography/sufis/632-burhanpur-ke-sindhi-auliya
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya (Urdu)
 |website=Al-Qasim Library
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==سنڌ جي علمي تاريخ لاءِ اهميت==
ڪتاب سنڌ مان هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن ٿيندڙ عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ تذڪراتي ماخذ آهي. سنڌالاجيءَ جي تحقيق ۾ پڻ ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' کي پاٽ جي انهن بزرگن بابت ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي سنڌ مان برهانپور ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

انهيءَ مواد مان پاٽ ۽ برهانپور جي وچ ۾ علمي ۽ صوفيانه لاڳاپن، صوفي خاندانن جي نسب نامن، سندن هجرتن ۽ هندستان ۾ سنڌي مذهبي روايتن جي ڦهلاءَ بابت معلومات ملي ٿي.

ڪتاب جي اهميت سنڌي ادب جي تاريخ تائين پڻ پکڙيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ بابت بحث دوران ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جي حوالي سان برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي بزرگ لاڏجيو جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن جون ڪافيون صوفيانه مجلسن ۾ ڳايون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaKafi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1
 |title=سنڌي شاعري
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ماخذ طور حيثيت==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' بنيادي طور [[تذڪرو|تذڪراتي]] نوعيت جو ڪتاب آهي. ان ڪري ان ۾ تاريخي ۽ سوانحي معلومات سان گڏ بزرگن سان منسوب روايتون، روحاني واقعا، ڪرامتون ۽ خانداني روايتون پڻ اچن ٿيون. اهڙي مواد کي جديد تاريخي تحقيق ۾ ٻين همعصر يا آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

2006ع واري تعليقات واري ڇاپي جي اهميت ان لحاظ کان وڌيڪ آهي ته ان ۾ اصل ڪتاب جي مواد تي بعد واري تحقيق ۽ وضاحتون شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==اشاعتون==
* '''1957ع''' — پهريون ڇاپو، سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، سنڌي ادبي بورڊ، ڪراچي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;
* '''2006ع''' — ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''، اصل مصنف سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري؛ تعليقات ۽ تحقيق: مخدوم سليم الله صديقي؛ سنڌي ادبي بورڊ.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[پاٽ شريف]]
* [[برهانپور]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
* [[حسام الدين راشدي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' — ريخته]
* [https://sufinama.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات'' — صوفي نامہ]

[[زمرو:سنڌ بابت ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:تصوف بابت ڪتاب]]
[[زمرو:اردو ڪتاب]]
[[زمرو:1957ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]]
[[زمرو:برهانپور]]</text>
      <sha1>gxytuhhnygksobfs9opguo2zknjy3j2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416841</id>
      <parentid>416840</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13801" sha1="9jejf4qvd8fcnqccababya257wfm0h6" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name          = برهانپور ڪي سنڌي اولياء
| title_orig    = برہانپور کے سندھی اولیاء
| author        = [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
| country       = [[پاڪستان]]
| language      = [[اردو]]
| subject       = [[تصوف]]، سنڌي صوفي بزرگ، تذڪرو
| genre         = [[تذڪرو]]
| publisher     = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| pub_date      = 1957ع
| media_type    = ڪتاب
}}

'''برهانپور ڪي سنڌي اولياء''' (اردو: '''برہانپور کے سندھی اولیاء'''؛ پڻ '''تذڪره اولياء سنڌ''') [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]] جو اردو ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[سنڌ]] سان تعلق رکندڙ انهن عالمن، صوفين ۽ بزرگن جا احوال گڏ ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف دورن ۾ سنڌ مان لڏي هندستان، خاص طور [[برهانپور]]، وڃي آباد ٿيا يا جن جو برهانپور جي علمي ۽ صوفيانه روايت سان تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو پهريون ڇاپو [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڪراچيءَ پاران 1957ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; بعد ۾ ڪتاب تي مخدوم سليم الله صديقي تعليقات ۽ تحقيقي اضافا لکيا ۽ ان جو تعليقات سميت ڇاپو 2006ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya Ma Taleeqat
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==موضوع ۽ دائرو==
ڪتاب جو بنيادي موضوع برهانپور ۾ رهندڙ يا ان سان لاڳاپيل سنڌي صوفين ۽ عالمن جون سوانح عمريون آهن. ڪتاب ۾ خاص طور انهن سنڌي صوفين ۽ علمي خاندانن جو احوال ڏنو ويو آهي، جن سنڌ مان هندستان ڏانهن هجرت ڪئي ۽ برهانپور جي مذهبي، علمي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

ڪتاب جي مواد کي مجموعي طور مختلف تاريخي دورن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن دورن سان واسطو رکندڙ صوفين جا احوال بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب ۾ پاٽ سان تعلق رکندڙ صوفي خاندانن کي خاص اهميت حاصل آهي، جن مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو خاندان نمايان آهي.

==پاٽ ۽ برهانپور جو تعلق==
[[پاٽ شريف]] سنڌ جي قديم علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. پاٽ سان تعلق رکندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر يا هجرت ڪئي. سنڌالاجيءَ جي هڪ تحقيقي اشاعت موجب شيخ طاهر ۽ شيخ قاسم جهڙا پاٽ جا عالم برهانپور ويا ۽ سندن خاندانن مان مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ جهڙيون شخصيتون برهانپور ۾ وڏي شهرت حاصل ڪري ويون.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |title=A Centre of Learning
 |journal=Research Bulletin of the Institute of Sindhology
 |volume=6
 |year=1976
 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh
 |page=24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي موجودگيءَ سبب برهانپور ۾ سنڌي علمي ۽ صوفيانه روايت جو هڪ مستقل حلقو وجود ۾ آيو. ڪتاب ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' انهيءَ تاريخي رابطي ۽ سنڌي بزرگن جي برهانپور ۾ سرگرمين بابت اهم تذڪراتي مواد گڏ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

==سنڌي پوره==
پاٽ شريف جي ڪجهه بزرگن هندستان ۾ علم ۽ ادب جي جوت جلائي. ڏهين صدي هجريءَ جي انهن عالمن ۾ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو نالو نمايان آهي. انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي نسبت سان برهانپور جي هڪ علائقي کي ''سنڌي پوره'' جي نالي سان سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%BE%D9%88%D8%B1%20%DA%AA%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%20%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1
 |title=برهانپور ڪي سنڌي اولياء
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

برهانپور اڄوڪي [[مڌيا پرديش]]، [[ڀارت]] ۾ واقع آهي. سنڌي پوره جي تاريخ سنڌ کان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==تصنيف جو پسمنظر==
1947ع ۾ [[ورهاڱو|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ برهانپور سان تعلق رکندڙ اديب ۽ محقق سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري ڪراچيءَ ۾ اچي رهيو. [[حسام الدين راشدي|پير حسام الدين راشدي]] جي فرمائش تي هن برهانپور ۾ رهندڙ سنڌي بزرگن ۽ سندن خاندانن بابت مواد گڏ ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ برهانپور ۾ موجود ماڻهن ۽ خاندانن سان خط و ڪتابت ڪئي وئي ۽ اتان حاصل ٿيندڙ روايتن، خانداني معلومات ۽ ٻين تاريخي مواد کي گڏ ڪري ڪتاب مرتب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي طرح ڪتاب رڳو انفرادي صوفين جو تذڪرو نه رهيو، پر سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ ڪيترين صدين دوران قائم ٿيل علمي، مذهبي ۽ ثقافتي رابطن بابت مواد جو مجموعو پڻ بڻجي ويو.

==پهريون ڇاپو==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جو پهريون ڇاپو 1957ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڪراچيءَ پاران شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب جو متبادل عنوان '''تذڪره اولياء سنڌ''' پڻ ببلوگرافڪ فهرستن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB14420730
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء، المعروف بہ، تذکرۂ اولیای سندھ
 |website=CiNii Books
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

CiNii Books جي فهرست موجب 1957ع واري ڇاپي ۾ 445 متن وارا صفحا ۽ 18 صفحن جون تصويري پليٽون شامل هيون ۽ ڪتاب ۾ ببلوگرافڪ حوالا پڻ ڏنل هئا.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;/&gt;

==نظرثاني ۽ تعليقات==
پهرئين ڇاپي کان پوءِ [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] ۽ سنڌ جي ٻين عالمن ڪتاب جي ڪجهه حصن ۾ تحقيق ۽ وضاحت جي وڌيڪ ضرورت محسوس ڪئي. [[سنڌي ادبي بورڊ]] بعد ۾ پاٽ جي بزرگن جي خاندان سان تعلق رکندڙ '''مخدوم سليم الله صديقي''' کي ڪتاب تي تعليقات ۽ اضافي تحقيق ڪرڻ جو ڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مخدوم سليم الله صديقي اصل متن سان لاڳاپيل تاريخي ۽ نسب نامي جي مسئلن تي تعليقات تيار ڪيا. انهن تعليقات سان ڪتاب جو نئون ڇاپو '''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''' جي نالي سان 2006ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

2006ع واري ڇاپي جي bibliographic رڪارڊ موجب اهو ڪتاب جو ٽيون ڇاپو هو، جنهن کي سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو ۽ جنهن جا لڳ ڀڳ 454 صفحا هئا.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل صوفي روايت==
ڪتاب ۾ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي صوفين جي ڪيترن نسلن ۽ خاندانن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان خاص اهميت پاٽ جي عالمن ۽ سندن اولاد کي حاصل آهي. جديد bibliographic تعارف ۾ به [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] ۽ سندس خاندان کي ڪتاب ۾ بيان ٿيل نمايان صوفي خاندانن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌيءَ جي وفات 1031ھ (1621–1622ع) ۾ ٿي ۽ کيس ڪتاب ۾ برهانپور سان تعلق رکندڙ سڀ کان مشهور سنڌي صوفين مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Maktabah&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/biography/sufis/632-burhanpur-ke-sindhi-auliya
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya (Urdu)
 |website=Al-Qasim Library
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==سنڌ جي علمي تاريخ لاءِ اهميت==
ڪتاب سنڌ مان هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن ٿيندڙ عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ تذڪراتي ماخذ آهي. سنڌالاجيءَ جي تحقيق ۾ پڻ ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' کي پاٽ جي انهن بزرگن بابت ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي سنڌ مان برهانپور ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

انهيءَ مواد مان پاٽ ۽ برهانپور جي وچ ۾ علمي ۽ صوفيانه لاڳاپن، صوفي خاندانن جي نسب نامن، سندن هجرتن ۽ هندستان ۾ سنڌي مذهبي روايتن جي ڦهلاءَ بابت معلومات ملي ٿي.

ڪتاب جي اهميت سنڌي ادب جي تاريخ تائين پڻ پکڙيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ بابت بحث دوران ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جي حوالي سان برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي بزرگ لاڏجيو جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن جون ڪافيون صوفيانه مجلسن ۾ ڳايون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaKafi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1
 |title=سنڌي شاعري
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ماخذ طور حيثيت==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' بنيادي طور [[تذڪرو|تذڪراتي]] نوعيت جو ڪتاب آهي. ان ڪري ان ۾ تاريخي ۽ سوانحي معلومات سان گڏ بزرگن سان منسوب روايتون، روحاني واقعا، ڪرامتون ۽ خانداني روايتون پڻ اچن ٿيون. اهڙي مواد کي جديد تاريخي تحقيق ۾ ٻين همعصر يا آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

2006ع واري تعليقات واري ڇاپي جي اهميت ان لحاظ کان وڌيڪ آهي ته ان ۾ اصل ڪتاب جي مواد تي بعد واري تحقيق ۽ وضاحتون شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==اشاعتون==
* '''1957ع''' — پهريون ڇاپو، سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، سنڌي ادبي بورڊ، ڪراچي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;
* '''2006ع''' — ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''، اصل مصنف سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري؛ تعليقات ۽ تحقيق: مخدوم سليم الله صديقي؛ سنڌي ادبي بورڊ.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[پاٽ شريف]]
* [[برهانپور]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
* [[حسام الدين راشدي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' — ريخته]
* [https://sufinama.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات'' — صوفي نامہ]

[[زمرو:سنڌ بابت ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:تصوف بابت ڪتاب]]
[[زمرو:اردو ڪتاب]]
[[زمرو:1957ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]]
[[زمرو:برهانپور]]</text>
      <sha1>9jejf4qvd8fcnqccababya257wfm0h6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416842</id>
      <parentid>416841</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13806" sha1="ijdyki8ql72zu4s4wmsmj6m6pwsf5hq" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name          = برهانپور ڪي سنڌي اولياء
| title_orig    = برہانپور کے سندھی اولیاء
| author        = [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
| country       = [[پاڪستان]]
| language      = [[اردو]]
| subject       = [[تصوف]]، سنڌي صوفي بزرگ، تذڪرو
| genre         = [[تذڪرو]]
| publisher     = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| pub_date      = 1957ع
| media_type    = ڪتاب
}}

'''برهانپور ڪي سنڌي اولياء''' (اردو: '''برہانپور کے سندھی اولیاء'''؛ پڻ '''تذڪره اولياء سنڌ''') [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]] جو اردو ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[سنڌ]] سان تعلق رکندڙ انهن عالمن، صوفين ۽ بزرگن جا احوال گڏ ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف دورن ۾ سنڌ مان لڏي هندستان، خاص طور [[برهانپور]]، وڃي آباد ٿيا يا جن جو برهانپور جي علمي ۽ صوفيانه روايت سان تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو پهريون ڇاپو [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڪراچيءَ پاران 1957ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; بعد ۾ ڪتاب تي مخدوم سليم الله صديقي تعليقات ۽ تحقيقي اضافا لکيا ۽ ان جو تعليقات سميت ڇاپو 2006ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya Ma Taleeqat
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==موضوع ۽ دائرو==
ڪتاب جو بنيادي موضوع برهانپور ۾ رهندڙ يا ان سان لاڳاپيل سنڌي صوفين ۽ عالمن جون سوانح عمريون آهن. ڪتاب ۾ خاص طور انهن سنڌي صوفين ۽ علمي خاندانن جو احوال ڏنو ويو آهي، جن سنڌ مان هندستان ڏانهن هجرت ڪئي ۽ برهانپور جي مذهبي، علمي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

ڪتاب جي مواد کي مجموعي طور مختلف تاريخي دورن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن دورن سان واسطو رکندڙ صوفين جا احوال بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب ۾ پاٽ سان تعلق رکندڙ صوفي خاندانن کي خاص اهميت حاصل آهي، جن مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو خاندان نمايان آهي.

==پاٽ ۽ برهانپور جو تعلق==
[[پاٽ شريف]] سنڌ جي قديم علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. پاٽ سان تعلق رکندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر يا هجرت ڪئي. سنڌالاجيءَ جي هڪ تحقيقي اشاعت موجب شيخ طاهر ۽ شيخ قاسم جهڙا پاٽ جا عالم برهانپور ويا ۽ سندن خاندانن مان مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ جهڙيون شخصيتون برهانپور ۾ وڏي شهرت حاصل ڪري ويون.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |title=A Centre of Learning
 |journal=Research Bulletin of the Institute of Sindhology
 |volume=6
 |year=1976
 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh
 |page=24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي موجودگيءَ سبب برهانپور ۾ سنڌي علمي ۽ صوفيانه روايت جو هڪ مستقل حلقو وجود ۾ آيو. ڪتاب ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' انهيءَ تاريخي رابطي ۽ سنڌي بزرگن جي برهانپور ۾ سرگرمين بابت اهم تذڪراتي مواد گڏ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

==سنڌي پوره==
پاٽ شريف جي ڪجهه بزرگن هندستان ۾ علم ۽ ادب جي جوت جلائي. ڏهين صدي هجريءَ جي انهن عالمن ۾ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو نالو نمايان آهي. انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي نسبت سان برهانپور جي هڪ علائقي کي ''سنڌي پوره'' جي نالي سان سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%BE%D9%88%D8%B1%20%DA%AA%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%20%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1
 |title=برهانپور ڪي سنڌي اولياء
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

برهانپور اڄوڪي [[مڌيا پرديش]]، [[ڀارت]] ۾ واقع آهي. سنڌي پوره جي تاريخ سنڌ کان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==تصنيف جو پسمنظر==
1947ع ۾ [[ورهاڱو|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ برهانپور سان تعلق رکندڙ اديب ۽ محقق سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري ڪراچيءَ ۾ اچي رهيو. [[حسام الدين راشدي|پير حسام الدين راشدي]] جي فرمائش تي هن برهانپور ۾ رهندڙ سنڌي بزرگن ۽ سندن خاندانن بابت مواد گڏ ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ برهانپور ۾ موجود ماڻهن ۽ خاندانن سان خط و ڪتابت ڪئي وئي ۽ اتان حاصل ٿيندڙ روايتن، خانداني معلومات ۽ ٻين تاريخي مواد کي گڏ ڪري ڪتاب مرتب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي طرح ڪتاب رڳو انفرادي صوفين جو تذڪرو نه رهيو، پر سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ ڪيترين صدين دوران قائم ٿيل علمي، مذهبي ۽ ثقافتي رابطن بابت مواد جو مجموعو پڻ بڻجي ويو.

==پهريون ڇاپو==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جو پهريون ڇاپو 1957ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڪراچيءَ پاران شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب جو متبادل عنوان '''تذڪره اولياء سنڌ''' پڻ ببلوگرافڪ فهرستن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB14420730
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء، المعروف بہ، تذکرۂ اولیای سندھ
 |website=CiNii Books
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

CiNii Books جي فهرست موجب 1957ع واري ڇاپي ۾ 445 متن وارا صفحا ۽ 18 صفحن جون تصويري پليٽون شامل هيون ۽ ڪتاب ۾ ببلوگرافڪ حوالا پڻ ڏنل هئا.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;/&gt;

==نظرثاني ۽ تعليقات==
پهرئين ڇاپي کان پوءِ [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] ۽ سنڌ جي ٻين عالمن ڪتاب جي ڪجهه حصن ۾ تحقيق ۽ وضاحت جي وڌيڪ ضرورت محسوس ڪئي. [[سنڌي ادبي بورڊ]] بعد ۾ پاٽ جي بزرگن جي خاندان سان تعلق رکندڙ '''مخدوم سليم الله صديقي''' کي ڪتاب تي تعليقات ۽ اضافي تحقيق ڪرڻ جو ڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مخدوم سليم الله صديقي اصل متن سان لاڳاپيل تاريخي ۽ نسب نامي جي مسئلن تي تعليقات تيار ڪيا. انهن تعليقات سان ڪتاب جو نئون ڇاپو '''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''' جي نالي سان 2006ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

2006ع واري ڇاپي جي ببلوگرافڪ رڪارڊ موجب اهو ڪتاب جو ٽيون ڇاپو هو، جنهن کي سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو ۽ جنهن جا لڳ ڀڳ 454 صفحا هئا.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل صوفي روايت==
ڪتاب ۾ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي صوفين جي ڪيترن نسلن ۽ خاندانن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان خاص اهميت پاٽ جي عالمن ۽ سندن اولاد کي حاصل آهي. جديد bibliographic تعارف ۾ به [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] ۽ سندس خاندان کي ڪتاب ۾ بيان ٿيل نمايان صوفي خاندانن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌيءَ جي وفات 1031ھ (1621–1622ع) ۾ ٿي ۽ کيس ڪتاب ۾ برهانپور سان تعلق رکندڙ سڀ کان مشهور سنڌي صوفين مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Maktabah&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/biography/sufis/632-burhanpur-ke-sindhi-auliya
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya (Urdu)
 |website=Al-Qasim Library
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==سنڌ جي علمي تاريخ لاءِ اهميت==
ڪتاب سنڌ مان هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن ٿيندڙ عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ تذڪراتي ماخذ آهي. سنڌالاجيءَ جي تحقيق ۾ پڻ ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' کي پاٽ جي انهن بزرگن بابت ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي سنڌ مان برهانپور ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

انهيءَ مواد مان پاٽ ۽ برهانپور جي وچ ۾ علمي ۽ صوفيانه لاڳاپن، صوفي خاندانن جي نسب نامن، سندن هجرتن ۽ هندستان ۾ سنڌي مذهبي روايتن جي ڦهلاءَ بابت معلومات ملي ٿي.

ڪتاب جي اهميت سنڌي ادب جي تاريخ تائين پڻ پکڙيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ بابت بحث دوران ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جي حوالي سان برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي بزرگ لاڏجيو جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن جون ڪافيون صوفيانه مجلسن ۾ ڳايون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaKafi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1
 |title=سنڌي شاعري
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ماخذ طور حيثيت==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' بنيادي طور [[تذڪرو|تذڪراتي]] نوعيت جو ڪتاب آهي. ان ڪري ان ۾ تاريخي ۽ سوانحي معلومات سان گڏ بزرگن سان منسوب روايتون، روحاني واقعا، ڪرامتون ۽ خانداني روايتون پڻ اچن ٿيون. اهڙي مواد کي جديد تاريخي تحقيق ۾ ٻين همعصر يا آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

2006ع واري تعليقات واري ڇاپي جي اهميت ان لحاظ کان وڌيڪ آهي ته ان ۾ اصل ڪتاب جي مواد تي بعد واري تحقيق ۽ وضاحتون شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==اشاعتون==
* '''1957ع''' — پهريون ڇاپو، سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، سنڌي ادبي بورڊ، ڪراچي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;
* '''2006ع''' — ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''، اصل مصنف سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري؛ تعليقات ۽ تحقيق: مخدوم سليم الله صديقي؛ سنڌي ادبي بورڊ.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[پاٽ شريف]]
* [[برهانپور]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
* [[حسام الدين راشدي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' — ريخته]
* [https://sufinama.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات'' — صوفي نامہ]

[[زمرو:سنڌ بابت ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:تصوف بابت ڪتاب]]
[[زمرو:اردو ڪتاب]]
[[زمرو:1957ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]]
[[زمرو:برهانپور]]</text>
      <sha1>ijdyki8ql72zu4s4wmsmj6m6pwsf5hq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416843</id>
      <parentid>416842</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13811" sha1="t4k2fxb0m706z5nd1sltbklerdj7igc" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name          = برهانپور ڪي سنڌي اولياء
| title_orig    = برہانپور کے سندھی اولیاء
| author        = [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
| country       = [[پاڪستان]]
| language      = [[اردو]]
| subject       = [[تصوف]]، سنڌي صوفي بزرگ، تذڪرو
| genre         = [[تذڪرو]]
| publisher     = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| pub_date      = 1957ع
| media_type    = ڪتاب
}}

'''برهانپور ڪي سنڌي اولياء''' (اردو: '''برہانپور کے سندھی اولیاء'''؛ پڻ '''تذڪره اولياء سنڌ''') [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]] جو اردو ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[سنڌ]] سان تعلق رکندڙ انهن عالمن، صوفين ۽ بزرگن جا احوال گڏ ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف دورن ۾ سنڌ مان لڏي هندستان، خاص طور [[برهانپور]]، وڃي آباد ٿيا يا جن جو برهانپور جي علمي ۽ صوفيانه روايت سان تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو پهريون ڇاپو [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڪراچيءَ پاران 1957ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; بعد ۾ ڪتاب تي مخدوم سليم الله صديقي تعليقات ۽ تحقيقي اضافا لکيا ۽ ان جو تعليقات سميت ڇاپو 2006ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya Ma Taleeqat
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==موضوع ۽ دائرو==
ڪتاب جو بنيادي موضوع برهانپور ۾ رهندڙ يا ان سان لاڳاپيل سنڌي صوفين ۽ عالمن جون سوانح عمريون آهن. ڪتاب ۾ خاص طور انهن سنڌي صوفين ۽ علمي خاندانن جو احوال ڏنو ويو آهي، جن سنڌ مان هندستان ڏانهن هجرت ڪئي ۽ برهانپور جي مذهبي، علمي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

ڪتاب جي مواد کي مجموعي طور مختلف تاريخي دورن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن دورن سان واسطو رکندڙ صوفين جا احوال بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب ۾ پاٽ سان تعلق رکندڙ صوفي خاندانن کي خاص اهميت حاصل آهي، جن مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو خاندان نمايان آهي.

==پاٽ ۽ برهانپور جو تعلق==
[[پاٽ شريف]] سنڌ جي قديم علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. پاٽ سان تعلق رکندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر يا هجرت ڪئي. سنڌالاجيءَ جي هڪ تحقيقي اشاعت موجب شيخ طاهر ۽ شيخ قاسم جهڙا پاٽ جا عالم برهانپور ويا ۽ سندن خاندانن مان مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ جهڙيون شخصيتون برهانپور ۾ وڏي شهرت حاصل ڪري ويون.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |title=A Centre of Learning
 |journal=Research Bulletin of the Institute of Sindhology
 |volume=6
 |year=1976
 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh
 |page=24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي موجودگيءَ سبب برهانپور ۾ سنڌي علمي ۽ صوفيانه روايت جو هڪ مستقل حلقو وجود ۾ آيو. ڪتاب ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' انهيءَ تاريخي رابطي ۽ سنڌي بزرگن جي برهانپور ۾ سرگرمين بابت اهم تذڪراتي مواد گڏ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

==سنڌي پوره==
پاٽ شريف جي ڪجهه بزرگن هندستان ۾ علم ۽ ادب جي جوت جلائي. ڏهين صدي هجريءَ جي انهن عالمن ۾ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو نالو نمايان آهي. انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي نسبت سان برهانپور جي هڪ علائقي کي ''سنڌي پوره'' جي نالي سان سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%BE%D9%88%D8%B1%20%DA%AA%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%20%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1
 |title=برهانپور ڪي سنڌي اولياء
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

برهانپور اڄوڪي [[مڌيا پرديش]]، [[ڀارت]] ۾ واقع آهي. سنڌي پوره جي تاريخ سنڌ کان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==تصنيف جو پسمنظر==
1947ع ۾ [[ورهاڱو|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ برهانپور سان تعلق رکندڙ اديب ۽ محقق سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري ڪراچيءَ ۾ اچي رهيو. [[حسام الدين راشدي|پير حسام الدين راشدي]] جي فرمائش تي هن برهانپور ۾ رهندڙ سنڌي بزرگن ۽ سندن خاندانن بابت مواد گڏ ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ برهانپور ۾ موجود ماڻهن ۽ خاندانن سان خط و ڪتابت ڪئي وئي ۽ اتان حاصل ٿيندڙ روايتن، خانداني معلومات ۽ ٻين تاريخي مواد کي گڏ ڪري ڪتاب مرتب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي طرح ڪتاب رڳو انفرادي صوفين جو تذڪرو نه رهيو، پر سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ ڪيترين صدين دوران قائم ٿيل علمي، مذهبي ۽ ثقافتي رابطن بابت مواد جو مجموعو پڻ بڻجي ويو.

==پهريون ڇاپو==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جو پهريون ڇاپو 1957ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڪراچيءَ پاران شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب جو متبادل عنوان '''تذڪره اولياء سنڌ''' پڻ ببلوگرافڪ فهرستن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB14420730
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء، المعروف بہ، تذکرۂ اولیای سندھ
 |website=CiNii Books
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

CiNii Books جي فهرست موجب 1957ع واري ڇاپي ۾ 445 متن وارا صفحا ۽ 18 صفحن جون تصويري پليٽون شامل هيون ۽ ڪتاب ۾ ببلوگرافڪ حوالا پڻ ڏنل هئا.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;/&gt;

==نظرثاني ۽ تعليقات==
پهرئين ڇاپي کان پوءِ [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] ۽ سنڌ جي ٻين عالمن ڪتاب جي ڪجهه حصن ۾ تحقيق ۽ وضاحت جي وڌيڪ ضرورت محسوس ڪئي. [[سنڌي ادبي بورڊ]] بعد ۾ پاٽ جي بزرگن جي خاندان سان تعلق رکندڙ '''مخدوم سليم الله صديقي''' کي ڪتاب تي تعليقات ۽ اضافي تحقيق ڪرڻ جو ڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مخدوم سليم الله صديقي اصل متن سان لاڳاپيل تاريخي ۽ نسب نامي جي مسئلن تي تعليقات تيار ڪيا. انهن تعليقات سان ڪتاب جو نئون ڇاپو '''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''' جي نالي سان 2006ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

2006ع واري ڇاپي جي ببلوگرافڪ رڪارڊ موجب اهو ڪتاب جو ٽيون ڇاپو هو، جنهن کي سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو ۽ جنهن جا لڳ ڀڳ 454 صفحا هئا.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل صوفي روايت==
ڪتاب ۾ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي صوفين جي ڪيترن نسلن ۽ خاندانن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان خاص اهميت پاٽ جي عالمن ۽ سندن اولاد کي حاصل آهي. جديد ببلوگرافڪ تعارف ۾ به [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] ۽ سندس خاندان کي ڪتاب ۾ بيان ٿيل نمايان صوفي خاندانن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌيءَ جي وفات 1031ھ (1621–1622ع) ۾ ٿي ۽ کيس ڪتاب ۾ برهانپور سان تعلق رکندڙ سڀ کان مشهور سنڌي صوفين مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Maktabah&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/biography/sufis/632-burhanpur-ke-sindhi-auliya
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya (Urdu)
 |website=Al-Qasim Library
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==سنڌ جي علمي تاريخ لاءِ اهميت==
ڪتاب سنڌ مان هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن ٿيندڙ عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ تذڪراتي ماخذ آهي. سنڌالاجيءَ جي تحقيق ۾ پڻ ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' کي پاٽ جي انهن بزرگن بابت ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي سنڌ مان برهانپور ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

انهيءَ مواد مان پاٽ ۽ برهانپور جي وچ ۾ علمي ۽ صوفيانه لاڳاپن، صوفي خاندانن جي نسب نامن، سندن هجرتن ۽ هندستان ۾ سنڌي مذهبي روايتن جي ڦهلاءَ بابت معلومات ملي ٿي.

ڪتاب جي اهميت سنڌي ادب جي تاريخ تائين پڻ پکڙيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ بابت بحث دوران ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جي حوالي سان برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي بزرگ لاڏجيو جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن جون ڪافيون صوفيانه مجلسن ۾ ڳايون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaKafi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1
 |title=سنڌي شاعري
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ماخذ طور حيثيت==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' بنيادي طور [[تذڪرو|تذڪراتي]] نوعيت جو ڪتاب آهي. ان ڪري ان ۾ تاريخي ۽ سوانحي معلومات سان گڏ بزرگن سان منسوب روايتون، روحاني واقعا، ڪرامتون ۽ خانداني روايتون پڻ اچن ٿيون. اهڙي مواد کي جديد تاريخي تحقيق ۾ ٻين همعصر يا آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

2006ع واري تعليقات واري ڇاپي جي اهميت ان لحاظ کان وڌيڪ آهي ته ان ۾ اصل ڪتاب جي مواد تي بعد واري تحقيق ۽ وضاحتون شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==اشاعتون==
* '''1957ع''' — پهريون ڇاپو، سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، سنڌي ادبي بورڊ، ڪراچي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;
* '''2006ع''' — ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''، اصل مصنف سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري؛ تعليقات ۽ تحقيق: مخدوم سليم الله صديقي؛ سنڌي ادبي بورڊ.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[پاٽ شريف]]
* [[برهانپور]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
* [[حسام الدين راشدي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' — ريخته]
* [https://sufinama.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات'' — صوفي نامہ]

[[زمرو:سنڌ بابت ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:تصوف بابت ڪتاب]]
[[زمرو:اردو ڪتاب]]
[[زمرو:1957ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]]
[[زمرو:برهانپور]]</text>
      <sha1>t4k2fxb0m706z5nd1sltbklerdj7igc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416852</id>
      <parentid>416843</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13791" sha1="egd4qh58arumjvnlxizfg5abdkioe83" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name          = برهانپور ڪي سنڌي اولياء
| title_orig    = برہانپور کے سندھی اولیاء
| author        = [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
| country       = [[پاڪستان]]
| language      = [[اردو]]
| subject       = [[تصوف]]، سنڌي صوفي بزرگ، تذڪرو
| genre         = [[تذڪرو]]
| publisher     = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| pub_date      = 1957ع
| media_type    = ڪتاب
}}

'''برهانپور ڪي سنڌي اولياء''' (اردو: '''برہانپور کے سندھی اولیاء'''؛ پڻ '''تذڪره اولياء سنڌ''') [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]] جو اردو ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[سنڌ]] سان تعلق رکندڙ انهن عالمن، صوفين ۽ بزرگن جا احوال گڏ ڪيا ويا آهن، جيڪي مختلف دورن ۾ سنڌ مان لڏي هندستان، خاص طور [[برهانپور]]، وڃي آباد ٿيا يا جن جو برهانپور جي علمي ۽ صوفيانه روايت سان تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو پهريون ڇاپو [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڪراچيءَ پاران 1957ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; بعد ۾ ڪتاب تي مخدوم سليم الله صديقي تعليقات ۽ تحقيقي اضافا لکيا ۽ ان جو تعليقات سميت ڇاپو 2006ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya Ma Taleeqat
 |website=Rekhta
 |publisher=Rekhta Foundation
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==موضوع ۽ دائرو==
ڪتاب جو بنيادي موضوع برهانپور ۾ رهندڙ يا ان سان لاڳاپيل سنڌي صوفين ۽ عالمن جون سوانح عمريون آهن. ڪتاب ۾ خاص طور انهن سنڌي صوفين ۽ علمي خاندانن جو احوال ڏنو ويو آهي، جن سنڌ مان هندستان ڏانهن هجرت ڪئي ۽ برهانپور جي مذهبي، علمي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

ڪتاب جي مواد کي مجموعي طور مختلف تاريخي دورن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ انهن دورن سان واسطو رکندڙ صوفين جا احوال بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب ۾ پاٽ سان تعلق رکندڙ صوفي خاندانن کي خاص اهميت حاصل آهي، جن مان [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو خاندان نمايان آهي.

==پاٽ ۽ برهانپور جو تعلق==
[[پاٽ شريف]] سنڌ جي قديم علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. پاٽ سان تعلق رکندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن سفر يا هجرت ڪئي. سنڌالاجيءَ جي هڪ تحقيقي اشاعت موجب شيخ طاهر ۽ شيخ قاسم جهڙا پاٽ جا عالم برهانپور ويا ۽ سندن خاندانن مان مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ جهڙيون شخصيتون برهانپور ۾ وڏي شهرت حاصل ڪري ويون.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;&gt;{{حوالو رسالو
 |title=A Centre of Learning
 |journal=Research Bulletin of the Institute of Sindhology
 |volume=6
 |year=1976
 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh
 |page=24
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي موجودگيءَ سبب برهانپور ۾ سنڌي علمي ۽ صوفيانه روايت جو هڪ مستقل حلقو وجود ۾ آيو. ڪتاب ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' انهيءَ تاريخي رابطي ۽ سنڌي بزرگن جي برهانپور ۾ سرگرمين بابت اهم تذڪراتي مواد گڏ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

==سنڌي پوره==
پاٽ شريف جي ڪجهه بزرگن هندستان ۾ علم ۽ ادب جي جوت جلائي. ڏهين صدي هجريءَ جي انهن عالمن ۾ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] جو نالو نمايان آهي. انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي نسبت سان برهانپور جي هڪ علائقي کي ''سنڌي پوره'' جي نالي سان سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%BE%D9%88%D8%B1%20%DA%AA%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%20%D8%A7%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%A1
 |title=برهانپور ڪي سنڌي اولياء
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

برهانپور اڄوڪي [[مڌيا پرديش]]، [[ڀارت]] ۾ واقع آهي. سنڌي پوره جي تاريخ سنڌ کان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==تصنيف جو پسمنظر==
1947ع ۾ [[ورهاڱو|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ برهانپور سان تعلق رکندڙ اديب ۽ محقق سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري ڪراچيءَ ۾ اچي رهيو. [[حسام الدين راشدي|پير حسام الدين راشدي]] جي فرمائش تي هن برهانپور ۾ رهندڙ سنڌي بزرگن ۽ سندن خاندانن بابت مواد گڏ ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

معلومات گڏ ڪرڻ لاءِ برهانپور ۾ موجود ماڻهن ۽ خاندانن سان خط و ڪتابت ڪئي وئي ۽ اتان حاصل ٿيندڙ روايتن، خانداني معلومات ۽ ٻين تاريخي مواد کي گڏ ڪري ڪتاب مرتب ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي طرح ڪتاب رڳو انفرادي صوفين جو تذڪرو نه رهيو، پر سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ ڪيترين صدين دوران قائم ٿيل علمي، مذهبي ۽ ثقافتي رابطن بابت مواد جو مجموعو پڻ بڻجي ويو.

==پهريون ڇاپو==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جو پهريون ڇاپو 1957ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڪراچيءَ پاران شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt; ڪتاب جو متبادل عنوان '''تذڪره اولياء سنڌ''' پڻ ببلوگرافڪ فهرستن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB14420730
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء، المعروف بہ، تذکرۂ اولیای سندھ
 |website=CiNii Books
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

CiNii Books جي فهرست موجب 1957ع واري ڇاپي ۾ 445 متن وارا صفحا ۽ 18 صفحن جون تصويري پليٽون شامل هيون ۽ ڪتاب ۾ ببلوگرافڪ حوالا پڻ ڏنل هئا.&lt;ref name=&quot;CiNii&quot;/&gt;

==نظرثاني ۽ تعليقات==
پهرئين ڇاپي کان پوءِ [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] ۽ سنڌ جي ٻين عالمن ڪتاب جي ڪجهه حصن ۾ تحقيق ۽ وضاحت جي وڌيڪ ضرورت محسوس ڪئي. [[سنڌي ادبي بورڊ]] بعد ۾ پاٽ جي بزرگن جي خاندان سان تعلق رکندڙ '''مخدوم سليم الله صديقي''' کي ڪتاب تي تعليقات ۽ اضافي تحقيق ڪرڻ جو ڪم ڏنو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

مخدوم سليم الله صديقي اصل متن سان لاڳاپيل تاريخي ۽ نسب نامي جي مسئلن تي تعليقات تيار ڪيا. انهن تعليقات سان ڪتاب جو نئون ڇاپو '''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''' جي نالي سان 2006ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

2006ع واري ڇاپي جي ببلوگرافڪ رڪارڊ موجب اهو ڪتاب جو ٽيون ڇاپو هو، جنهن کي سنڌي ادبي بورڊ شايع ڪيو ۽ جنهن جا لڳ ڀڳ 454 صفحا هئا.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل صوفي روايت==
ڪتاب ۾ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي صوفين جي ڪيترن نسلن ۽ خاندانن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان خاص اهميت پاٽ جي عالمن ۽ سندن اولاد کي حاصل آهي. جديد ببلوگرافڪ تعارف ۾ به [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]] ۽ سندس خاندان کي ڪتاب ۾ بيان ٿيل نمايان صوفي خاندانن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ سنڌيءَ جي وفات 1031ھ (1621–1622ع) ۾ ٿي ۽ کيس ڪتاب ۾ برهانپور سان تعلق رکندڙ سڀ کان مشهور سنڌي صوفين مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Maktabah&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/biography/sufis/632-burhanpur-ke-sindhi-auliya
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya (Urdu)
 |website=Al-Qasim Library
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==سنڌ جي علمي تاريخ لاءِ اهميت==
ڪتاب سنڌ مان هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن ٿيندڙ عالمن ۽ صوفين جي لڏپلاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ تذڪراتي ماخذ آهي. سنڌالاجيءَ جي تحقيق ۾ پڻ ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' کي پاٽ جي انهن بزرگن بابت ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي، جيڪي سنڌ مان برهانپور ويا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhologyPat&quot;/&gt;

انهيءَ مواد مان پاٽ ۽ برهانپور جي وچ ۾ علمي ۽ صوفيانه لاڳاپن، صوفي خاندانن جي نسب نامن، سندن هجرتن ۽ هندستان ۾ سنڌي مذهبي روايتن جي ڦهلاءَ بابت معلومات ملي ٿي.

ڪتاب جي اهميت سنڌي ادب جي تاريخ تائين پڻ پکڙيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ بابت بحث دوران ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' جي حوالي سان برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي بزرگ لاڏجيو جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن جون ڪافيون صوفيانه مجلسن ۾ ڳايون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaKafi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1
 |title=سنڌي شاعري
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ماخذ طور حيثيت==
''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' بنيادي طور [[تذڪرو|تذڪراتي]] نوعيت جو ڪتاب آهي. ان ڪري ان ۾ تاريخي ۽ سوانحي معلومات سان گڏ بزرگن سان منسوب روايتون، روحاني واقعا، ڪرامتون ۽ خانداني روايتون پڻ اچن ٿيون. اهڙي مواد کي جديد تاريخي تحقيق ۾ ٻين همعصر يا آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.

2006ع واري تعليقات واري ڇاپي جي اهميت ان لحاظ کان وڌيڪ آهي ته ان ۾ اصل ڪتاب جي مواد تي بعد واري تحقيق ۽ وضاحتون شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==اشاعتون==
* '''1957ع''' — پهريون ڇاپو، سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، سنڌي ادبي بورڊ، ڪراچي.&lt;ref name=&quot;Rekhta1957&quot;/&gt;
* '''2006ع''' — ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات''، اصل مصنف سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري؛ تعليقات ۽ تحقيق: مخدوم سليم الله صديقي؛ سنڌي ادبي بورڊ.&lt;ref name=&quot;Rekhta2006&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[پاٽ شريف]]
* [[برهانپور]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[محمد مطيع الله راشد برهانپوري]]
* [[حسام الدين راشدي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء'' — ريخته]
* [https://sufinama.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-ma-taleeqat-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks ''برهانپور ڪي سنڌي اولياء مع تعليقات'' — صوفي نامہ]

[[زمرو:سنڌ بابت ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:تصوف بابت ڪتاب]]
[[زمرو:اردو ڪتاب]]
[[زمرو:1957ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]]
[[زمرو:برهانپور]]</text>
      <sha1>egd4qh58arumjvnlxizfg5abdkioe83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ قاسم بن يوسف سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38829</id>
    <revision>
      <id>416721</id>
      <parentid>256249</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16274" sha1="6cisxy219xy4f9u7or2dn4kwj7zc23p" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ قاسم سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| known_for        = ديني علم، تصوف ۽ شاعري
| birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 981ھ / 1573ع
| death_place      = [[ايلچپور]]، [[برار]]
| resting_place    = [[ايلچپور]]، [[برار]]
| father           = شيخ يوسف سنڌي
| relatives        = [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] (ڀاءُ)
| children         = [[عيسيٰ جندالله]]، شيخ عثمان، شيخ سليمان
| influences       = شيخ بهاءُ الدين
}}

'''شيخ قاسم بن شيخ يوسف سنڌي''' (وفات 981ھ/1573ع) 16هين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي ۽ شاعر هو. سندس تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي هڪ علمي ۽ صوفي خاندان سان هو. هو محدث [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] جو ننڍو ڀاءُ ۽ مشهور صوفي [[عيسيٰ جندالله]]، المعروف مسيح الاولياء، جو والد هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=41–43
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ کيس شيخ طاهر جو ڀاءُ ڄاڻائيندي سندس وفات ايلچپور، برار ۾ لکي آهي.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
شيخ قاسم جو والد شيخ يوسف سنڌي هو ۽ سندس اباڻو وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] هو. سندس وڏو ڀاءُ شيخ طاهر محمد محدث هو، جيڪو پنهنجي دور جو عالم ۽ صوفي هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ قاسم جو خاندان علم، ديني تعليم ۽ تصوف سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

شيخ قاسم جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. سنڌ مان خاندان جي هجرت وقت هو جوانيءَ جي شروعاتي دور ۾ هو ۽ شادي ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

سندس اولاد مان [[عيسيٰ جندالله]] اڳتي هلي برهانپور جي مشهور صوفي عالمن مان ٿيو. سندس ٻين پٽن ۾ شيخ عثمان ۽ شيخ سليمان شامل هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
شيخ قاسم پنهنجي اباڻي وطن سنڌ ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ شيخ طاهر محمد سان گڏ ظاهري ۽ باطني علمن جي تعليم حاصل ڪندو رهيو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب سنڌ ڇڏڻ کان اڳ ئي هو ديني علمن ۾ استعداد ۽ بصيرت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ قاسم، شيخ بهاءُ الدين جو مريد هو، جيڪو ان وقت [[بهاءُ الدين زڪريا|شيخ بهاءُ الدين زڪريا ملتاني]] جي آستاني جو سجاده نشين هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt; ان نسبت سبب شيخ قاسم جو نالو سنڌ جي [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي به کيس سنڌ جي سهروردي بزرگن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

== سنڌ مان هجرت ==
شيخ قاسم پنهنجي وڏي ڀاءُ شيخ طاهر محمد ۽ خاندان جي ٻين فردن سان گڏ سنڌ مان هجرت ڪئي. ان وقت خاندان جي سربراهي ۽ قافلي جي اڳواڻي شيخ طاهر وٽ هئي، تنهنڪري سفر دوران شيخ قاسم پڻ انهن ئي حالتن مان گذريو جن جو ذڪر شيخ طاهر جي سوانح ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هجرت کان پوءِ به ٻنهي ڀائرن جا خاندان گڏ رهيا ۽ هڪٻئي جي خانداني ۽ عملي معاملن ۾ شريڪ رهيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هڪ جديد ثانوي ماخذ پڻ شيخ قاسم کي شيخ طاهر محمد جو ڀاءُ ۽ پاٽ جي ان صوفي خاندان جو فرد ڄاڻائي ٿو، جيڪو پوءِ هندستان جي مختلف علائقن سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://www.thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== برار ۾ زندگي ==
هجرت کان پوءِ شيخ قاسم جي زندگيءَ جو اهم حصو [[برار]] ۾ گذريو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب جڏهن سندس وڏو ڀاءُ شيخ طاهر محمد درس ۽ تدريس ۾ مصروف هو، تڏهن شيخ قاسم جاگير سان لاڳاپيل ڳوٺن جي انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هجرت کان پوءِ سندس وڌيڪ رسمي تعليم بابت تذڪري ۾ تفصيلي ڄاڻ نه ٿي ملي. سندس زندگيءَ بابت موجود احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته هو خانداني ذميوارين ۽ جاگير جي انتظام سان گڏ پنهنجي ديني ۽ صوفيانه زندگي پڻ جاري رکندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

== اولاد ==
شيخ قاسم جا ٽي پٽ ڄاڻايا وڃن ٿا: '''شيخ عيسيٰ'''، '''شيخ عثمان''' ۽ '''شيخ سليمان'''.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;/&gt;

=== عيسيٰ جندالله ===
شيخ قاسم جو پٽ [[عيسيٰ جندالله]]، جيڪو پوءِ '''مسيح الاولياء''' جي لقب سان مشهور ٿيو، خاندان جي نمايان صوفي عالمن مان هو. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ عيسيٰ جندالله کي شيخ طاهر محمد جو ڀائٽيو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب عيسيٰ جي ڄمڻ وقت شيخ قاسم جاگير جي هڪ ڳوٺ ۾ انتظامي ڪم سان ويل هو. سندس غيرموجودگيءَ ۾ شيخ طاهر محمد نئين ڄاول ٻار جو نالو '''عيسيٰ''' رکيو. شيخ قاسم واپس اچڻ تي پٽ جو نالو پسند ڪيو ۽ پنهنجي وڏي ڀاءُ جي فيصلي جو احترام ڪيائين.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

تذڪري ۾ اهو پڻ بيان ٿيل آهي ته عيسيٰ جي ڄمڻ کان اڳ ڪجهه روايتن سبب شيخ قاسم جي دل ۾ ٻار جو نالو '''سليمان''' رکڻ جي خواهش پيدا ٿي هئي، پر وڏي ڀاءُ جي احترام سبب هن عيسيٰ جي نالي ۾ ڪا تبديلي نه ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

عيسيٰ جندالله اڳتي هلي برهانپور جي صوفيانه روايت ۾ نمايان مقام حاصل ڪيو. ڪارل ڊبليو ارنسٽ موجب هو 1031ھ/1622ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس علمي دلچسپين ۾ مراقبو، اسماءِ الاهي ۽ صوفيانه مابعدالطبعيات شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;/&gt;

ڪارل ارنسٽ جي مرتب ڪيل ڪتاب ''Teachings of Sufism'' ۾ عيسيٰ جندالله سان منسوب ٻه تحريرون، ''The Treatise on Meditation'' ۽ ''The Treatise on the Intermediate State''، انگريزي ترجمي ۾ شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;ErnstTeachings&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Teachings of Sufism
 |publisher=Shambhala
 |location=Boston
 |year=1999
 |pages=53–70
 |isbn=9781570623493
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عثمان ۽ سليمان ===
عيسيٰ کان پوءِ شيخ قاسم کي ٻيو پٽ ڄائو. وڏي ڀاءُ جي احترام سبب شيخ قاسم وري شيخ طاهر محمد کي نالو رکڻ لاءِ چيو، جنهن ٻار جو نالو '''عثمان''' رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

بعد ۾ ٽئين پٽ جي ڄمڻ تي شيخ طاهر پاڻ ئي سندس نالو '''سليمان''' رکيو. تذڪري ۾ هن واقعي کي شيخ قاسم جي اڳوڻي خواهش پوري ٿيڻ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

جديد ثانوي ماخذ پڻ عيسيٰ، عثمان ۽ سليمان کي شيخ قاسم جا پٽ ڄاڻائي ٿو. ان موجب سليمان شاعريءَ ۾ '''سيفي''' جو تخلص استعمال ڪندو هو، جڏهن ته عثمان ۽ سليمان خانديش جي حڪمران راجا علي خان سان پڻ وابسته رهيا.&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ تصوف ==
راشد برهانپوري شيخ قاسم کي تقويٰ، عبادت ۽ توڪل سان وابسته شخص طور بيان ڪري ٿو. سندس وڏي ڀاءُ شيخ طاهر محمد سان منسوب بيان موجب شيخ قاسم جو مزاج صوفيانه هو ۽ سندس گفتگو ۽ طرز عمل ۾ نيڪوڪاريءَ جون علامتون نظر اينديون هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

سندس روحاني تربيت جو تعلق شيخ بهاءُ الدين سان ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو شيخ بهاءُ الدين زڪريا ملتاني جي خانقاهه سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt; انهيءَ بنياد تي ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ شيخ قاسم کي سنڌ جي سهروردي صوفي روايت جي بزرگن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

شيخ قاسم جي پنهنجي ڪنهن مستقل صوفيانه تصنيف بابت هن وقت موجود ماخذن مان واضح ڄاڻ نه ٿي ملي.

== شاعري ۽ تاريخ گوئي ==
شيخ قاسم کي شاعريءَ سان پڻ دلچسپي هئي. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب کيس نظم تي دسترس حاصل هئي ۽ هو '''تاريخ گوئي''' ۾ پڻ مهارت رکندو هو. ڪتاب جو مصنف لکي ٿو ته شيخ قاسم جا چيل تاريخي مادا سندس نظر مان گذريا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

سندس ڪنهن مڪمل ديوان يا مستقل شعري مجموعي جي موجودگي بابت ڄاڻ دستياب نه آهي.

== عيسيٰ جندالله سان روحاني روايت ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ عيسيٰ جندالله سان منسوب هڪ روايت موجب جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] کيس پاڻ سان گڏ [[آگرو|آگري]] وٺي ويو ۽ هو اتي جي پابندين کان پريشان هو، تڏهن هن پنهنجي والد شيخ قاسم کي خواب ۾ ڏٺو. روايت موجب شيخ قاسم کيس تسلي ڏني ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ شعر پڙهيو، جنهن جو مفهوم سندس جلد آزاديءَ ڏانهن اشارو هو. ڪجهه وقت کان پوءِ عيسيٰ کي برهانپور موٽڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هي واقعو صوفي تذڪرن ۾ شيخ قاسم جي وفات کان پوءِ واري روحاني اثر بابت محفوظ ٿيل روايت طور بيان ٿيل آهي ۽ ان کي تاريخي واقعي جي آزاد تصديق بدران تذڪراتي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== وفات ==
شيخ قاسم جي وفات [[ايلچپور]]، [[برار]] ۾ ٿي ۽ اتي ئي دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt; سنڌي محقق ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ''سنڌ جا سهروردي بزرگ'' ۾ سندس وفات ايلچپور، برار ۾ ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

عبدالمجيد سنڌي موجب شيخ قاسم 981ھ/1573ع ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس وفات جي جاءِ بابت ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي ''مهراڻ'' ۾ شايع ٿيل تحقيق هڪٻئي جي تائيد ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

هڪ جديد اخباري مضمون ۾ ان جي ابتڙ سندس وفات 1573ع ۾ پاٽ شريف ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;/&gt; پر ايلچپور واري بيان کي ٻن الڳ سنڌي ماخذن جي تائيد حاصل هجڻ سبب هن مضمون ۾ ايلچپور کي سندس وفات ۽ دفن جي جاءِ طور درج ڪيو ويو آهي.

== خاندان جو علمي ۽ صوفيانه اثر ==
شيخ قاسم جي تاريخي اهميت سندس پنهنجي صوفيانه وابستگي سان گڏ سندس خاندان جي پوءِ واري علمي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل آهي. سندس وڏو ڀاءُ شيخ طاهر محمد عالم ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس پٽ عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفيانه تاريخ جي نمايان شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;/&gt;

ارنسٽ جي تحقيق موجب عيسيٰ جندالله جو علمي ڪم مراقبي، اسماءِ الاهي ۽ صوفيانه فڪر جي ٻين موضوعن تي مشتمل هو.&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;/&gt; سندس تحريرن مان ڪجهه جديد دور ۾ انگريزيءَ ۾ ترجمو پڻ ٿيون آهن.&lt;ref name=&quot;ErnstTeachings&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ قاسم ۽ سندس خاندان جي سرگرمين مان سورھين ۽ سترھين صديءَ دوران سنڌ، ملتان، برار ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم علمي ۽ صوفيانه رابطن جو هڪ مثال ملي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[ايلچپور]]
* [[برار]]
* [[برهانپور]]
* [[سهرورديه سلسلو]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[بهاءُ الدين زڪريا]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=41–43
 |language=ur
}}
* {{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Teachings of Sufism
 |publisher=Shambhala
 |location=Boston
 |year=1999
 |isbn=9781570623493
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1573ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>6cisxy219xy4f9u7or2dn4kwj7zc23p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416722</id>
      <parentid>416721</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[قاسم بن يوسف]] کي [[شيخ قاسم بن يوسف سنڌي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>416721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16274" sha1="6cisxy219xy4f9u7or2dn4kwj7zc23p" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ قاسم سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| known_for        = ديني علم، تصوف ۽ شاعري
| birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 981ھ / 1573ع
| death_place      = [[ايلچپور]]، [[برار]]
| resting_place    = [[ايلچپور]]، [[برار]]
| father           = شيخ يوسف سنڌي
| relatives        = [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] (ڀاءُ)
| children         = [[عيسيٰ جندالله]]، شيخ عثمان، شيخ سليمان
| influences       = شيخ بهاءُ الدين
}}

'''شيخ قاسم بن شيخ يوسف سنڌي''' (وفات 981ھ/1573ع) 16هين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي ۽ شاعر هو. سندس تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي هڪ علمي ۽ صوفي خاندان سان هو. هو محدث [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] جو ننڍو ڀاءُ ۽ مشهور صوفي [[عيسيٰ جندالله]]، المعروف مسيح الاولياء، جو والد هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=41–43
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ کيس شيخ طاهر جو ڀاءُ ڄاڻائيندي سندس وفات ايلچپور، برار ۾ لکي آهي.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
شيخ قاسم جو والد شيخ يوسف سنڌي هو ۽ سندس اباڻو وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] هو. سندس وڏو ڀاءُ شيخ طاهر محمد محدث هو، جيڪو پنهنجي دور جو عالم ۽ صوفي هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ قاسم جو خاندان علم، ديني تعليم ۽ تصوف سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

شيخ قاسم جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. سنڌ مان خاندان جي هجرت وقت هو جوانيءَ جي شروعاتي دور ۾ هو ۽ شادي ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

سندس اولاد مان [[عيسيٰ جندالله]] اڳتي هلي برهانپور جي مشهور صوفي عالمن مان ٿيو. سندس ٻين پٽن ۾ شيخ عثمان ۽ شيخ سليمان شامل هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
شيخ قاسم پنهنجي اباڻي وطن سنڌ ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ شيخ طاهر محمد سان گڏ ظاهري ۽ باطني علمن جي تعليم حاصل ڪندو رهيو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب سنڌ ڇڏڻ کان اڳ ئي هو ديني علمن ۾ استعداد ۽ بصيرت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ قاسم، شيخ بهاءُ الدين جو مريد هو، جيڪو ان وقت [[بهاءُ الدين زڪريا|شيخ بهاءُ الدين زڪريا ملتاني]] جي آستاني جو سجاده نشين هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt; ان نسبت سبب شيخ قاسم جو نالو سنڌ جي [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي به کيس سنڌ جي سهروردي بزرگن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

== سنڌ مان هجرت ==
شيخ قاسم پنهنجي وڏي ڀاءُ شيخ طاهر محمد ۽ خاندان جي ٻين فردن سان گڏ سنڌ مان هجرت ڪئي. ان وقت خاندان جي سربراهي ۽ قافلي جي اڳواڻي شيخ طاهر وٽ هئي، تنهنڪري سفر دوران شيخ قاسم پڻ انهن ئي حالتن مان گذريو جن جو ذڪر شيخ طاهر جي سوانح ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هجرت کان پوءِ به ٻنهي ڀائرن جا خاندان گڏ رهيا ۽ هڪٻئي جي خانداني ۽ عملي معاملن ۾ شريڪ رهيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هڪ جديد ثانوي ماخذ پڻ شيخ قاسم کي شيخ طاهر محمد جو ڀاءُ ۽ پاٽ جي ان صوفي خاندان جو فرد ڄاڻائي ٿو، جيڪو پوءِ هندستان جي مختلف علائقن سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://www.thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== برار ۾ زندگي ==
هجرت کان پوءِ شيخ قاسم جي زندگيءَ جو اهم حصو [[برار]] ۾ گذريو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب جڏهن سندس وڏو ڀاءُ شيخ طاهر محمد درس ۽ تدريس ۾ مصروف هو، تڏهن شيخ قاسم جاگير سان لاڳاپيل ڳوٺن جي انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هجرت کان پوءِ سندس وڌيڪ رسمي تعليم بابت تذڪري ۾ تفصيلي ڄاڻ نه ٿي ملي. سندس زندگيءَ بابت موجود احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته هو خانداني ذميوارين ۽ جاگير جي انتظام سان گڏ پنهنجي ديني ۽ صوفيانه زندگي پڻ جاري رکندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

== اولاد ==
شيخ قاسم جا ٽي پٽ ڄاڻايا وڃن ٿا: '''شيخ عيسيٰ'''، '''شيخ عثمان''' ۽ '''شيخ سليمان'''.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;/&gt;

=== عيسيٰ جندالله ===
شيخ قاسم جو پٽ [[عيسيٰ جندالله]]، جيڪو پوءِ '''مسيح الاولياء''' جي لقب سان مشهور ٿيو، خاندان جي نمايان صوفي عالمن مان هو. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ عيسيٰ جندالله کي شيخ طاهر محمد جو ڀائٽيو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب عيسيٰ جي ڄمڻ وقت شيخ قاسم جاگير جي هڪ ڳوٺ ۾ انتظامي ڪم سان ويل هو. سندس غيرموجودگيءَ ۾ شيخ طاهر محمد نئين ڄاول ٻار جو نالو '''عيسيٰ''' رکيو. شيخ قاسم واپس اچڻ تي پٽ جو نالو پسند ڪيو ۽ پنهنجي وڏي ڀاءُ جي فيصلي جو احترام ڪيائين.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

تذڪري ۾ اهو پڻ بيان ٿيل آهي ته عيسيٰ جي ڄمڻ کان اڳ ڪجهه روايتن سبب شيخ قاسم جي دل ۾ ٻار جو نالو '''سليمان''' رکڻ جي خواهش پيدا ٿي هئي، پر وڏي ڀاءُ جي احترام سبب هن عيسيٰ جي نالي ۾ ڪا تبديلي نه ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

عيسيٰ جندالله اڳتي هلي برهانپور جي صوفيانه روايت ۾ نمايان مقام حاصل ڪيو. ڪارل ڊبليو ارنسٽ موجب هو 1031ھ/1622ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس علمي دلچسپين ۾ مراقبو، اسماءِ الاهي ۽ صوفيانه مابعدالطبعيات شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;/&gt;

ڪارل ارنسٽ جي مرتب ڪيل ڪتاب ''Teachings of Sufism'' ۾ عيسيٰ جندالله سان منسوب ٻه تحريرون، ''The Treatise on Meditation'' ۽ ''The Treatise on the Intermediate State''، انگريزي ترجمي ۾ شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;ErnstTeachings&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Teachings of Sufism
 |publisher=Shambhala
 |location=Boston
 |year=1999
 |pages=53–70
 |isbn=9781570623493
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عثمان ۽ سليمان ===
عيسيٰ کان پوءِ شيخ قاسم کي ٻيو پٽ ڄائو. وڏي ڀاءُ جي احترام سبب شيخ قاسم وري شيخ طاهر محمد کي نالو رکڻ لاءِ چيو، جنهن ٻار جو نالو '''عثمان''' رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

بعد ۾ ٽئين پٽ جي ڄمڻ تي شيخ طاهر پاڻ ئي سندس نالو '''سليمان''' رکيو. تذڪري ۾ هن واقعي کي شيخ قاسم جي اڳوڻي خواهش پوري ٿيڻ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

جديد ثانوي ماخذ پڻ عيسيٰ، عثمان ۽ سليمان کي شيخ قاسم جا پٽ ڄاڻائي ٿو. ان موجب سليمان شاعريءَ ۾ '''سيفي''' جو تخلص استعمال ڪندو هو، جڏهن ته عثمان ۽ سليمان خانديش جي حڪمران راجا علي خان سان پڻ وابسته رهيا.&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ تصوف ==
راشد برهانپوري شيخ قاسم کي تقويٰ، عبادت ۽ توڪل سان وابسته شخص طور بيان ڪري ٿو. سندس وڏي ڀاءُ شيخ طاهر محمد سان منسوب بيان موجب شيخ قاسم جو مزاج صوفيانه هو ۽ سندس گفتگو ۽ طرز عمل ۾ نيڪوڪاريءَ جون علامتون نظر اينديون هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

سندس روحاني تربيت جو تعلق شيخ بهاءُ الدين سان ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو شيخ بهاءُ الدين زڪريا ملتاني جي خانقاهه سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt; انهيءَ بنياد تي ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ شيخ قاسم کي سنڌ جي سهروردي صوفي روايت جي بزرگن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

شيخ قاسم جي پنهنجي ڪنهن مستقل صوفيانه تصنيف بابت هن وقت موجود ماخذن مان واضح ڄاڻ نه ٿي ملي.

== شاعري ۽ تاريخ گوئي ==
شيخ قاسم کي شاعريءَ سان پڻ دلچسپي هئي. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب کيس نظم تي دسترس حاصل هئي ۽ هو '''تاريخ گوئي''' ۾ پڻ مهارت رکندو هو. ڪتاب جو مصنف لکي ٿو ته شيخ قاسم جا چيل تاريخي مادا سندس نظر مان گذريا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

سندس ڪنهن مڪمل ديوان يا مستقل شعري مجموعي جي موجودگي بابت ڄاڻ دستياب نه آهي.

== عيسيٰ جندالله سان روحاني روايت ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ عيسيٰ جندالله سان منسوب هڪ روايت موجب جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] کيس پاڻ سان گڏ [[آگرو|آگري]] وٺي ويو ۽ هو اتي جي پابندين کان پريشان هو، تڏهن هن پنهنجي والد شيخ قاسم کي خواب ۾ ڏٺو. روايت موجب شيخ قاسم کيس تسلي ڏني ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ شعر پڙهيو، جنهن جو مفهوم سندس جلد آزاديءَ ڏانهن اشارو هو. ڪجهه وقت کان پوءِ عيسيٰ کي برهانپور موٽڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هي واقعو صوفي تذڪرن ۾ شيخ قاسم جي وفات کان پوءِ واري روحاني اثر بابت محفوظ ٿيل روايت طور بيان ٿيل آهي ۽ ان کي تاريخي واقعي جي آزاد تصديق بدران تذڪراتي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== وفات ==
شيخ قاسم جي وفات [[ايلچپور]]، [[برار]] ۾ ٿي ۽ اتي ئي دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt; سنڌي محقق ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ''سنڌ جا سهروردي بزرگ'' ۾ سندس وفات ايلچپور، برار ۾ ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

عبدالمجيد سنڌي موجب شيخ قاسم 981ھ/1573ع ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس وفات جي جاءِ بابت ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي ''مهراڻ'' ۾ شايع ٿيل تحقيق هڪٻئي جي تائيد ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

هڪ جديد اخباري مضمون ۾ ان جي ابتڙ سندس وفات 1573ع ۾ پاٽ شريف ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;/&gt; پر ايلچپور واري بيان کي ٻن الڳ سنڌي ماخذن جي تائيد حاصل هجڻ سبب هن مضمون ۾ ايلچپور کي سندس وفات ۽ دفن جي جاءِ طور درج ڪيو ويو آهي.

== خاندان جو علمي ۽ صوفيانه اثر ==
شيخ قاسم جي تاريخي اهميت سندس پنهنجي صوفيانه وابستگي سان گڏ سندس خاندان جي پوءِ واري علمي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل آهي. سندس وڏو ڀاءُ شيخ طاهر محمد عالم ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس پٽ عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفيانه تاريخ جي نمايان شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;/&gt;

ارنسٽ جي تحقيق موجب عيسيٰ جندالله جو علمي ڪم مراقبي، اسماءِ الاهي ۽ صوفيانه فڪر جي ٻين موضوعن تي مشتمل هو.&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;/&gt; سندس تحريرن مان ڪجهه جديد دور ۾ انگريزيءَ ۾ ترجمو پڻ ٿيون آهن.&lt;ref name=&quot;ErnstTeachings&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ قاسم ۽ سندس خاندان جي سرگرمين مان سورھين ۽ سترھين صديءَ دوران سنڌ، ملتان، برار ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم علمي ۽ صوفيانه رابطن جو هڪ مثال ملي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[ايلچپور]]
* [[برار]]
* [[برهانپور]]
* [[سهرورديه سلسلو]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[بهاءُ الدين زڪريا]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=41–43
 |language=ur
}}
* {{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Teachings of Sufism
 |publisher=Shambhala
 |location=Boston
 |year=1999
 |isbn=9781570623493
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1573ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>6cisxy219xy4f9u7or2dn4kwj7zc23p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416734</id>
      <parentid>416722</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16281" sha1="hatclt81ap2usk2mg3yotxae9q1viqx" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ قاسم سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| known_for        = ديني علم، تصوف ۽ شاعري
| birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 981ھ / 1573ع
| death_place      = [[ايلچپور]]، [[برار]]
| resting_place    = [[ايلچپور]]، [[برار]]
| father           = شيخ يوسف سنڌي
| relatives        = [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] (ڀاءُ)
| children         = [[عيسيٰ جندالله]]، شيخ عثمان، شيخ سليمان
| influences       = شيخ بهاءُ الدين
}}

'''شيخ قاسم بن شيخ يوسف سنڌي''' (وفات 981ھ/1573ع) 16هين صديءَ جو سنڌي عالم، صوفي ۽ شاعر هو. سندس تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي هڪ علمي ۽ صوفي خاندان سان هو. هو محدث [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] جو ننڍو ڀاءُ ۽ مشهور صوفي [[شیخ عيسيٰ جندالله]]، المعروف مسيح الاولياء، جو والد هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=41–43
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ کيس شيخ طاهر جو ڀاءُ ڄاڻائيندي سندس وفات ايلچپور، برار ۾ لکي آهي.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
شيخ قاسم جو والد شيخ يوسف سنڌي هو ۽ سندس اباڻو وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] هو. سندس وڏو ڀاءُ شيخ طاهر محمد محدث هو، جيڪو پنهنجي دور جو عالم ۽ صوفي هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ قاسم جو خاندان علم، ديني تعليم ۽ تصوف سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

شيخ قاسم جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. سنڌ مان خاندان جي هجرت وقت هو جوانيءَ جي شروعاتي دور ۾ هو ۽ شادي ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

سندس اولاد مان [[عيسيٰ جندالله]] اڳتي هلي برهانپور جي مشهور صوفي عالمن مان ٿيو. سندس ٻين پٽن ۾ شيخ عثمان ۽ شيخ سليمان شامل هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
شيخ قاسم پنهنجي اباڻي وطن سنڌ ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ شيخ طاهر محمد سان گڏ ظاهري ۽ باطني علمن جي تعليم حاصل ڪندو رهيو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب سنڌ ڇڏڻ کان اڳ ئي هو ديني علمن ۾ استعداد ۽ بصيرت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ قاسم، شيخ بهاءُ الدين جو مريد هو، جيڪو ان وقت [[بهاءُ الدين زڪريا|شيخ بهاءُ الدين زڪريا ملتاني]] جي آستاني جو سجاده نشين هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt; ان نسبت سبب شيخ قاسم جو نالو سنڌ جي [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] صوفي روايت سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي به کيس سنڌ جي سهروردي بزرگن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

== سنڌ مان هجرت ==
شيخ قاسم پنهنجي وڏي ڀاءُ شيخ طاهر محمد ۽ خاندان جي ٻين فردن سان گڏ سنڌ مان هجرت ڪئي. ان وقت خاندان جي سربراهي ۽ قافلي جي اڳواڻي شيخ طاهر وٽ هئي، تنهنڪري سفر دوران شيخ قاسم پڻ انهن ئي حالتن مان گذريو جن جو ذڪر شيخ طاهر جي سوانح ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هجرت کان پوءِ به ٻنهي ڀائرن جا خاندان گڏ رهيا ۽ هڪٻئي جي خانداني ۽ عملي معاملن ۾ شريڪ رهيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هڪ جديد ثانوي ماخذ پڻ شيخ قاسم کي شيخ طاهر محمد جو ڀاءُ ۽ پاٽ جي ان صوفي خاندان جو فرد ڄاڻائي ٿو، جيڪو پوءِ هندستان جي مختلف علائقن سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://www.thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== برار ۾ زندگي ==
هجرت کان پوءِ شيخ قاسم جي زندگيءَ جو اهم حصو [[برار]] ۾ گذريو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب جڏهن سندس وڏو ڀاءُ شيخ طاهر محمد درس ۽ تدريس ۾ مصروف هو، تڏهن شيخ قاسم جاگير سان لاڳاپيل ڳوٺن جي انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هجرت کان پوءِ سندس وڌيڪ رسمي تعليم بابت تذڪري ۾ تفصيلي ڄاڻ نه ٿي ملي. سندس زندگيءَ بابت موجود احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته هو خانداني ذميوارين ۽ جاگير جي انتظام سان گڏ پنهنجي ديني ۽ صوفيانه زندگي پڻ جاري رکندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

== اولاد ==
شيخ قاسم جا ٽي پٽ ڄاڻايا وڃن ٿا: '''شيخ عيسيٰ'''، '''شيخ عثمان''' ۽ '''شيخ سليمان'''.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;/&gt;

=== عيسيٰ جندالله ===
شيخ قاسم جو پٽ [[عيسيٰ جندالله]]، جيڪو پوءِ '''مسيح الاولياء''' جي لقب سان مشهور ٿيو، خاندان جي نمايان صوفي عالمن مان هو. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ عيسيٰ جندالله کي شيخ طاهر محمد جو ڀائٽيو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب عيسيٰ جي ڄمڻ وقت شيخ قاسم جاگير جي هڪ ڳوٺ ۾ انتظامي ڪم سان ويل هو. سندس غيرموجودگيءَ ۾ شيخ طاهر محمد نئين ڄاول ٻار جو نالو '''عيسيٰ''' رکيو. شيخ قاسم واپس اچڻ تي پٽ جو نالو پسند ڪيو ۽ پنهنجي وڏي ڀاءُ جي فيصلي جو احترام ڪيائين.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

تذڪري ۾ اهو پڻ بيان ٿيل آهي ته عيسيٰ جي ڄمڻ کان اڳ ڪجهه روايتن سبب شيخ قاسم جي دل ۾ ٻار جو نالو '''سليمان''' رکڻ جي خواهش پيدا ٿي هئي، پر وڏي ڀاءُ جي احترام سبب هن عيسيٰ جي نالي ۾ ڪا تبديلي نه ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

عيسيٰ جندالله اڳتي هلي برهانپور جي صوفيانه روايت ۾ نمايان مقام حاصل ڪيو. ڪارل ڊبليو ارنسٽ موجب هو 1031ھ/1622ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس علمي دلچسپين ۾ مراقبو، اسماءِ الاهي ۽ صوفيانه مابعدالطبعيات شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;/&gt;

ڪارل ارنسٽ جي مرتب ڪيل ڪتاب ''Teachings of Sufism'' ۾ عيسيٰ جندالله سان منسوب ٻه تحريرون، ''The Treatise on Meditation'' ۽ ''The Treatise on the Intermediate State''، انگريزي ترجمي ۾ شامل ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;ErnstTeachings&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Teachings of Sufism
 |publisher=Shambhala
 |location=Boston
 |year=1999
 |pages=53–70
 |isbn=9781570623493
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عثمان ۽ سليمان ===
عيسيٰ کان پوءِ شيخ قاسم کي ٻيو پٽ ڄائو. وڏي ڀاءُ جي احترام سبب شيخ قاسم وري شيخ طاهر محمد کي نالو رکڻ لاءِ چيو، جنهن ٻار جو نالو '''عثمان''' رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

بعد ۾ ٽئين پٽ جي ڄمڻ تي شيخ طاهر پاڻ ئي سندس نالو '''سليمان''' رکيو. تذڪري ۾ هن واقعي کي شيخ قاسم جي اڳوڻي خواهش پوري ٿيڻ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

جديد ثانوي ماخذ پڻ عيسيٰ، عثمان ۽ سليمان کي شيخ قاسم جا پٽ ڄاڻائي ٿو. ان موجب سليمان شاعريءَ ۾ '''سيفي''' جو تخلص استعمال ڪندو هو، جڏهن ته عثمان ۽ سليمان خانديش جي حڪمران راجا علي خان سان پڻ وابسته رهيا.&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ تصوف ==
راشد برهانپوري شيخ قاسم کي تقويٰ، عبادت ۽ توڪل سان وابسته شخص طور بيان ڪري ٿو. سندس وڏي ڀاءُ شيخ طاهر محمد سان منسوب بيان موجب شيخ قاسم جو مزاج صوفيانه هو ۽ سندس گفتگو ۽ طرز عمل ۾ نيڪوڪاريءَ جون علامتون نظر اينديون هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

سندس روحاني تربيت جو تعلق شيخ بهاءُ الدين سان ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو شيخ بهاءُ الدين زڪريا ملتاني جي خانقاهه سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt; انهيءَ بنياد تي ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ شيخ قاسم کي سنڌ جي سهروردي صوفي روايت جي بزرگن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

شيخ قاسم جي پنهنجي ڪنهن مستقل صوفيانه تصنيف بابت هن وقت موجود ماخذن مان واضح ڄاڻ نه ٿي ملي.

== شاعري ۽ تاريخ گوئي ==
شيخ قاسم کي شاعريءَ سان پڻ دلچسپي هئي. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب کيس نظم تي دسترس حاصل هئي ۽ هو '''تاريخ گوئي''' ۾ پڻ مهارت رکندو هو. ڪتاب جو مصنف لکي ٿو ته شيخ قاسم جا چيل تاريخي مادا سندس نظر مان گذريا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

سندس ڪنهن مڪمل ديوان يا مستقل شعري مجموعي جي موجودگي بابت ڄاڻ دستياب نه آهي.

== عيسيٰ جندالله سان روحاني روايت ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ عيسيٰ جندالله سان منسوب هڪ روايت موجب جڏهن مغل شهنشاهه [[اڪبر]] کيس پاڻ سان گڏ [[آگرو|آگري]] وٺي ويو ۽ هو اتي جي پابندين کان پريشان هو، تڏهن هن پنهنجي والد شيخ قاسم کي خواب ۾ ڏٺو. روايت موجب شيخ قاسم کيس تسلي ڏني ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ هڪ شعر پڙهيو، جنهن جو مفهوم سندس جلد آزاديءَ ڏانهن اشارو هو. ڪجهه وقت کان پوءِ عيسيٰ کي برهانپور موٽڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;

هي واقعو صوفي تذڪرن ۾ شيخ قاسم جي وفات کان پوءِ واري روحاني اثر بابت محفوظ ٿيل روايت طور بيان ٿيل آهي ۽ ان کي تاريخي واقعي جي آزاد تصديق بدران تذڪراتي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== وفات ==
شيخ قاسم جي وفات [[ايلچپور]]، [[برار]] ۾ ٿي ۽ اتي ئي دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt; سنڌي محقق ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ''سنڌ جا سهروردي بزرگ'' ۾ سندس وفات ايلچپور، برار ۾ ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

عبدالمجيد سنڌي موجب شيخ قاسم 981ھ/1573ع ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس وفات جي جاءِ بابت ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي ''مهراڻ'' ۾ شايع ٿيل تحقيق هڪٻئي جي تائيد ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Memon1984&quot;/&gt;

هڪ جديد اخباري مضمون ۾ ان جي ابتڙ سندس وفات 1573ع ۾ پاٽ شريف ۾ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TFTQasim&quot;/&gt; پر ايلچپور واري بيان کي ٻن الڳ سنڌي ماخذن جي تائيد حاصل هجڻ سبب هن مضمون ۾ ايلچپور کي سندس وفات ۽ دفن جي جاءِ طور درج ڪيو ويو آهي.

== خاندان جو علمي ۽ صوفيانه اثر ==
شيخ قاسم جي تاريخي اهميت سندس پنهنجي صوفيانه وابستگي سان گڏ سندس خاندان جي پوءِ واري علمي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل آهي. سندس وڏو ڀاءُ شيخ طاهر محمد عالم ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس پٽ عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفيانه تاريخ جي نمايان شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriQasim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;/&gt;

ارنسٽ جي تحقيق موجب عيسيٰ جندالله جو علمي ڪم مراقبي، اسماءِ الاهي ۽ صوفيانه فڪر جي ٻين موضوعن تي مشتمل هو.&lt;ref name=&quot;ErnstQasim&quot;/&gt; سندس تحريرن مان ڪجهه جديد دور ۾ انگريزيءَ ۾ ترجمو پڻ ٿيون آهن.&lt;ref name=&quot;ErnstTeachings&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ قاسم ۽ سندس خاندان جي سرگرمين مان سورھين ۽ سترھين صديءَ دوران سنڌ، ملتان، برار ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم علمي ۽ صوفيانه رابطن جو هڪ مثال ملي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[ايلچپور]]
* [[برار]]
* [[برهانپور]]
* [[سهرورديه سلسلو]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[بهاءُ الدين زڪريا]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=41–43
 |language=ur
}}
* {{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Teachings of Sufism
 |publisher=Shambhala
 |location=Boston
 |year=1999
 |isbn=9781570623493
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1573ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>hatclt81ap2usk2mg3yotxae9q1viqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ سليمان سيفي سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38830</id>
    <revision>
      <id>416724</id>
      <parentid>255824</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16389" sha1="2gwvqybh9g0m8voc1hu0pr8f9unzhep" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ سليمان سيفي سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| known_for        = تصوف، علم، فارسي شاعري ۽ سپهه گري
| birth_date       = 16هين صدي
| birth_place      = [[ايلچپور]]، [[برار]]
| death_date       = 1005ھ / 1596–1597ع
| death_place      = دکن
| father           = [[شيخ قاسم سنڌي]]
| relatives        = [[عيسيٰ جندالله]] (ڀاءُ)، شيخ عثمان (ڀاءُ)، [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] (چاچو)
| teachers         = [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
| influences       = شيخ لشڪر محمد عارف
| occupation       = عالم، صوفي، شاعر، سپاهي
}}

'''شيخ سليمان سيفي سنڌي''' (وفات 1005ھ/1596–1597ع)، جنهن کي '''سليمان سيفي برهانپوري''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سنڌي نسل جو عالم، صوفي، فارسي شاعر ۽ سپاهي هو. سندس تعلق سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] واري علمي ۽ صوفي خاندان سان هو. هو [[شيخ قاسم سنڌي]] جو پٽ، مشهور صوفي [[عيسيٰ جندالله]] جو ننڍو ڀاءُ ۽ محدث [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] جو ڀائٽيو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=44–56
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ميمڻ عبدالمجيد سنڌي کيس ”اهل دل، صوفي، عالم ۽ شاعر“ ڄاڻايو آهي. هو فارسيءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ '''سيفي''' سندس شعري تخلص هو. سندس فارسي رباعين مان ڪجهه سندس ڀاءُ عيسيٰ جندالله جي تصنيف ''عين المعاني'' ۾ محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== خاندان ==
شيخ سليمان جو والد [[شيخ قاسم سنڌي]] هو، جنهن جو تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي علمي ۽ صوفي خاندان سان هو. سندس ڏاڏو شيخ يوسف سنڌي ۽ چاچو [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

سندس ڀائرن ۾ [[عيسيٰ جندالله]] ۽ شيخ عثمان شامل هئا. عيسيٰ جندالله اڳتي هلي برهانپور جي مشهور صوفي عالمن مان ٿيو. جديد تحقيق پڻ عيسيٰ، سليمان ۽ عثمان کي شيخ قاسم جا پٽ ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ سليمان جي پيدائش [[ايلچپور]]، [[برار]] ۾ ٿي ۽ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ عيسيٰ جندالله کان لڳ ڀڳ ٽي سال ننڍو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جي صحيح سال بابت ماخذن ۾ اتفاق نه آهي. صوفي شاعريءَ جي ويب سائيٽ صوفي نامه سندس ڄمڻ لاءِ 1555ع جو سال ۽ امراوتي کي ڄمڻ جي جاءِ ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SufinamaSaifi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sheikh Sulaiman Saifi
 |url=https://sufinama.org/poets/sheikh-sulaiman-saifi/profile
 |website=Sufinama
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ خانداني تذڪري ۾ کيس عيسيٰ جندالله کان ٽي سال ننڍو ڄاڻايو ويو آهي، تنهنڪري سندس ڄمڻ جو قطعي سال مقرر نه آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== نالي رکڻ جي روايت ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ ''ڪشف الحقائق'' جي حوالي سان سليمان جي نالي بابت هڪ خانداني روايت محفوظ آهي. ان موجب عيسيٰ جندالله جي ڄمڻ کان اڳ خاندان ۾ ڪجهه اهڙيون روحاني بشارتون بيان ڪيون ويون، جن کي حضرت سليمان جي نالي ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

عيسيٰ جي ڄمڻ وقت شيخ قاسم گهر کان ٻاهر هو، تنهنڪري شيخ طاهر محمد نئين ڄاول ٻار جو نالو عيسيٰ رکيو. شيخ قاسم جي دل ۾ سليمان نالو رکڻ جي خواهش هئي، پر وڏي ڀاءُ جي احترام سبب هن اعتراض نه ڪيو. سندس ٻئي پٽ جو نالو شيخ طاهر عثمان رکيو، جڏهن ته ٽئين پٽ جي ڄمڻ تي شيخ طاهر پاڻ ئي سندس نالو سليمان رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

هي احوال صوفي تذڪرن ۾ محفوظ خانداني روايت آهي.

== تعليم ==
شيخ سليمان جي ابتدائي تعليم سندس خاندان ۾ ٿي. سندس چاچي شيخ طاهر محمد محدث وٽ هن مروج درسي علم حاصل ڪيا. تذڪري موجب شعور جي عمر تائين هو خاص طور فارسي ادب سميت ان دور جي مروج درسي علمن جي تعليم حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

والد شيخ قاسم جي وفات کان پوءِ سليمان خاندان جي ٻين فردن سان گڏ [[برهانپور]] آيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt; پاٽ جي سنڌي صوفي خاندانن بابت جديد تحقيق پڻ برهانپور ۾ سنڌي مهاجر عالمن ۽ صوفين جي آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن سان '''سنڌي پورا''' نالو وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;/&gt;

== تصوف ==
شيخ سليمان جي پرورش علمي ۽ صوفيانه ماحول ۾ ٿي. سندس والد شيخ قاسم تصوف سان وابسته هو، چاچو شيخ طاهر محمد عالم ۽ محدث هو، جڏهن ته ڀاءُ عيسيٰ جندالله اڳتي هلي هڪ نمايان صوفي عالم بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

سليمان بعد ۾ '''شيخ لشڪر محمد عارف''' جو مريد ٿيو. جديد ثانوي تحقيق پڻ سليمان ۽ سندس ڀاءُ عثمان کي شيخ لشڪر محمد عارف سان وابسته ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;/&gt;

تذڪري موجب سليمان وٽ شروع ۾ ڪو شعري تخلص نه هو. سندس مرشد سندس فوجي مزاج ۽ تلوار سان وابستگيءَ جي مناسبت سان کيس '''سيفي''' تخلص ڏنو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== شاعري ==
شيخ سليمان سيفي فارسيءَ ۾ صوفيانه شاعري ڪندو هو. ميمڻ عبدالمجيد سنڌي کيس عالم، صوفي ۽ شاعر ڄاڻائيندي لکي ٿو ته سندس فارسي رباعيون سندس ڀاءُ عيسيٰ جندالله جي ڪتاب ''عين المعاني'' ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;

راشد برهانپوري جي تحقيق موجب ''عين المعاني'' ۾ مختلف اسماءِ حسنى جي تشريح دوران مضمون جي مناسبت سان سيفي جون رباعيون نقل ٿيل آهن. مصنف کي ڪتاب ۾ سندس نالي سان لڳ ڀڳ ٻارهن رباعيون مليون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

ميمڻ عبدالمجيد سنڌي سندس هڪ رباعي هن ريت نقل ڪئي آهي:&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;

&lt;poem&gt;
صوفی کہ صفا و صفِ حیاتِ دل اوست
زان ہم گزرد چون نگرد بر رخِ دوست
یعنی کہ بود پاک دران حضرتِ قدس
از ہرچہ بود خواہ بد و خواہ نکوست
&lt;/poem&gt;

هن رباعيءَ ۾ صوفيءَ جي باطني پاڪيزگي ۽ حق ڏانهن توجهه جو تصور بيان ٿيل آهي.

=== ''عين المعاني'' ۾ رباعيون ===
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب عيسيٰ جندالله پنهنجي ''عين المعاني'' ۾ سيفي جون رباعيون اسماءِ حسنى ۽ ٻين عرفاني موضوعن جي تشريح دوران استعمال ڪيون آهن. ڪجهه رباعين کان اڳ هن پنهنجي ڀاءُ لاءِ دعائيه ۽ احترام وارا لفظ پڻ لکيا آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

انهن رباعين جا بنيادي موضوع عشق الاهي، معرفت، وحدت، تجلي، نفس کان گذرڻ ۽ عاشق ۽ معشوق جو صوفيانه تعلق آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

''روائح الانفاس'' جي هڪ قلمي نسخي ۾ پڻ سيفي جي هڪ رباعي نقل ٿيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

هن وقت سندس شاعريءَ جو ڪو مڪمل ديوان معلوم نه آهي. موجود مواد گهڻو ڪري رباعين تائين محدود آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== فوجي زندگي ==
تصوف ۽ شاعريءَ سان گڏ شيخ سليمان کي سپهه گريءَ سان پڻ دلچسپي هئي. تذڪري موجب هو جنگي فنن ۾ مهارت رکندو هو ۽ [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمران '''راجا علي خان'''، المعروف عادل شاهه فاروقي، جي فوج ۾ ملازم ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

بعد ۾ هو راجا علي خان جي خاص محافظ دستي سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt; جديد ثانوي تحقيق پڻ سليمان ۽ سندس ڀاءُ عثمان کي راجا علي خان جا محافظ ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;/&gt;

راجا علي خان 16هين صديءَ جي آخر ۾ مغل سلطنت ۽ دکن جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ هو دکن ڏانهن موڪليل مغل لشڪر سان گڏ فوجي مهمن ۾ شامل ٿيو.

== احمد نگر ۽ دکن جون مهمون ==
1590ع واري ڏهاڪي ۾ مغلن [[احمد نگر سلطنت]] خلاف فوجي ڪارروايون ڪيون، جن ۾ شهزادي مراد ۽ [[عبدالرحيم خان خانان]] جهڙا مغل امير شامل هئا. راجا علي خان پڻ مغلن سان فوجي سهڪار ڪيو.

شيخ سليمان پنهنجي فوجي ملازمت سبب راجا علي خان سان گڏ انهن مهمن ۾ شريڪ رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

تذڪري ۾ هڪ اڳئين مهم دوران سليمان جي مارجڻ جي غلط خبر برهانپور پهچڻ جو احوال پڻ ڏنو ويو آهي. روايت موجب عيسيٰ جندالله ان خبر سبب پريشان ٿيو، پر پوءِ سليمان جي زنده ۽ خيريت سان هجڻ جي اطلاع پهتي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== آخري جنگ ۽ وفات ==
شيخ سليمان جي وفات بابت موجود سنڌي ماخذن ۾ تاريخ جي تعين ۾ ڪجهه فرق ملي ٿو.

ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پنهنجي مضمون ''سنڌ جا سهروردي بزرگ'' ۾ لکي ٿو ته شيخ سليمان '''18 جمادي الثاني 1005ھ''' تي اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بيجاپور جي مهم دوران خان خانان جي لشڪر ۾ جنگ ڪندي مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;

ٻئي طرف ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ ''ڪشف الحقائق'' جي حوالي سان بيان ٿيل آهي ته سليمان پنهنجي مرشد کان '''سيفي''' تخلص حاصل ڪرڻ کان پوءِ راجا علي خان فاروقي سان گڏ '''سهيل خان دکني''' خلاف جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

جديد تحقيق پڻ سليمان ۽ سندس ڀاءُ عثمان کي راجا علي خان جا محافظ ڄاڻائيندي لکي ٿي ته ٻئي سهيل خان دکني خلاف جنگ ۾ مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري سندس وفات کي عام طور 1005ھ/1596–1597ع واري دکني فوجي مهمن سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته مختلف ماخذن ۾ مخصوص تاريخ ۽ مهم جي سڃاڻپ ۾ فرق موجود آهي.

== دفن جي جاءِ ==
شيخ سليمان جي قبر جي صحيح جاءِ بابت قطعي معلومات موجود نه آهي. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جو مصنف لکي ٿو ته راجا علي خان جو لاش جنگ کان پوءِ برهانپور آندو ويو، پر سليمان سميت ٻين مارجي ويل سپاهين جا لاش برهانپور آڻڻ جو واضح ذڪر نه ٿو ملي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

ان بنياد تي مصنف امڪان ظاهر ڪري ٿو ته سليمان کي ٻين مارجي ويل سپاهين سان گڏ جنگ واري علائقي يا ان جي ڀرپاسي دفن ڪيو ويو هوندو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt; هيءَ جاءِ قطعي تاريخي ثبوت سان معلوم نه آهي.

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==
شيخ سليمان سيفي جي زندگيءَ ۾ هڪ ئي وقت تصوف، فارسي ادب ۽ فوجي خدمت جا عنصر ملن ٿا. سندس محفوظ رباعيون 16هين صديءَ جي سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ فارسي صوفي شاعرن جي ادبي روايت جو مثال آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;

سندس شاعري محفوظ رهڻ ۾ عيسيٰ جندالله جي ''عين المعاني'' جو اهم ڪردار رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس سڃاتل رباعين جو وڏو حصو انهيءَ تصنيف ۾ نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

شيخ سليمان ۽ سندس خاندان جي سرگرمين مان 16هين صديءَ دوران سنڌ، برار، خانديش ۽ برهانپور وچ ۾ علمي، صوفيانه ۽ سياسي لاڳاپن جو پڻ پتو پوي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[ايلچپور]]
* [[برار]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[راجا علي خان]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[فارسي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=44–56
 |language=ur
}}
* {{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}
* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1005ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1590ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]
[[زمرو:جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهو]]</text>
      <sha1>2gwvqybh9g0m8voc1hu0pr8f9unzhep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416725</id>
      <parentid>416724</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[شيخ سليمان]] کي [[شيخ سليمان سيفي سنڌي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>416724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16389" sha1="2gwvqybh9g0m8voc1hu0pr8f9unzhep" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ سليمان سيفي سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| known_for        = تصوف، علم، فارسي شاعري ۽ سپهه گري
| birth_date       = 16هين صدي
| birth_place      = [[ايلچپور]]، [[برار]]
| death_date       = 1005ھ / 1596–1597ع
| death_place      = دکن
| father           = [[شيخ قاسم سنڌي]]
| relatives        = [[عيسيٰ جندالله]] (ڀاءُ)، شيخ عثمان (ڀاءُ)، [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] (چاچو)
| teachers         = [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
| influences       = شيخ لشڪر محمد عارف
| occupation       = عالم، صوفي، شاعر، سپاهي
}}

'''شيخ سليمان سيفي سنڌي''' (وفات 1005ھ/1596–1597ع)، جنهن کي '''سليمان سيفي برهانپوري''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، سنڌي نسل جو عالم، صوفي، فارسي شاعر ۽ سپاهي هو. سندس تعلق سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] واري علمي ۽ صوفي خاندان سان هو. هو [[شيخ قاسم سنڌي]] جو پٽ، مشهور صوفي [[عيسيٰ جندالله]] جو ننڍو ڀاءُ ۽ محدث [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] جو ڀائٽيو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=44–56
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ميمڻ عبدالمجيد سنڌي کيس ”اهل دل، صوفي، عالم ۽ شاعر“ ڄاڻايو آهي. هو فارسيءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ '''سيفي''' سندس شعري تخلص هو. سندس فارسي رباعين مان ڪجهه سندس ڀاءُ عيسيٰ جندالله جي تصنيف ''عين المعاني'' ۾ محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== خاندان ==
شيخ سليمان جو والد [[شيخ قاسم سنڌي]] هو، جنهن جو تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي علمي ۽ صوفي خاندان سان هو. سندس ڏاڏو شيخ يوسف سنڌي ۽ چاچو [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

سندس ڀائرن ۾ [[عيسيٰ جندالله]] ۽ شيخ عثمان شامل هئا. عيسيٰ جندالله اڳتي هلي برهانپور جي مشهور صوفي عالمن مان ٿيو. جديد تحقيق پڻ عيسيٰ، سليمان ۽ عثمان کي شيخ قاسم جا پٽ ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ سليمان جي پيدائش [[ايلچپور]]، [[برار]] ۾ ٿي ۽ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ عيسيٰ جندالله کان لڳ ڀڳ ٽي سال ننڍو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جي صحيح سال بابت ماخذن ۾ اتفاق نه آهي. صوفي شاعريءَ جي ويب سائيٽ صوفي نامه سندس ڄمڻ لاءِ 1555ع جو سال ۽ امراوتي کي ڄمڻ جي جاءِ ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SufinamaSaifi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sheikh Sulaiman Saifi
 |url=https://sufinama.org/poets/sheikh-sulaiman-saifi/profile
 |website=Sufinama
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ خانداني تذڪري ۾ کيس عيسيٰ جندالله کان ٽي سال ننڍو ڄاڻايو ويو آهي، تنهنڪري سندس ڄمڻ جو قطعي سال مقرر نه آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== نالي رکڻ جي روايت ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ ''ڪشف الحقائق'' جي حوالي سان سليمان جي نالي بابت هڪ خانداني روايت محفوظ آهي. ان موجب عيسيٰ جندالله جي ڄمڻ کان اڳ خاندان ۾ ڪجهه اهڙيون روحاني بشارتون بيان ڪيون ويون، جن کي حضرت سليمان جي نالي ڏانهن اشارو سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

عيسيٰ جي ڄمڻ وقت شيخ قاسم گهر کان ٻاهر هو، تنهنڪري شيخ طاهر محمد نئين ڄاول ٻار جو نالو عيسيٰ رکيو. شيخ قاسم جي دل ۾ سليمان نالو رکڻ جي خواهش هئي، پر وڏي ڀاءُ جي احترام سبب هن اعتراض نه ڪيو. سندس ٻئي پٽ جو نالو شيخ طاهر عثمان رکيو، جڏهن ته ٽئين پٽ جي ڄمڻ تي شيخ طاهر پاڻ ئي سندس نالو سليمان رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

هي احوال صوفي تذڪرن ۾ محفوظ خانداني روايت آهي.

== تعليم ==
شيخ سليمان جي ابتدائي تعليم سندس خاندان ۾ ٿي. سندس چاچي شيخ طاهر محمد محدث وٽ هن مروج درسي علم حاصل ڪيا. تذڪري موجب شعور جي عمر تائين هو خاص طور فارسي ادب سميت ان دور جي مروج درسي علمن جي تعليم حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

والد شيخ قاسم جي وفات کان پوءِ سليمان خاندان جي ٻين فردن سان گڏ [[برهانپور]] آيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt; پاٽ جي سنڌي صوفي خاندانن بابت جديد تحقيق پڻ برهانپور ۾ سنڌي مهاجر عالمن ۽ صوفين جي آباديءَ جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن سان '''سنڌي پورا''' نالو وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;/&gt;

== تصوف ==
شيخ سليمان جي پرورش علمي ۽ صوفيانه ماحول ۾ ٿي. سندس والد شيخ قاسم تصوف سان وابسته هو، چاچو شيخ طاهر محمد عالم ۽ محدث هو، جڏهن ته ڀاءُ عيسيٰ جندالله اڳتي هلي هڪ نمايان صوفي عالم بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

سليمان بعد ۾ '''شيخ لشڪر محمد عارف''' جو مريد ٿيو. جديد ثانوي تحقيق پڻ سليمان ۽ سندس ڀاءُ عثمان کي شيخ لشڪر محمد عارف سان وابسته ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;/&gt;

تذڪري موجب سليمان وٽ شروع ۾ ڪو شعري تخلص نه هو. سندس مرشد سندس فوجي مزاج ۽ تلوار سان وابستگيءَ جي مناسبت سان کيس '''سيفي''' تخلص ڏنو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== شاعري ==
شيخ سليمان سيفي فارسيءَ ۾ صوفيانه شاعري ڪندو هو. ميمڻ عبدالمجيد سنڌي کيس عالم، صوفي ۽ شاعر ڄاڻائيندي لکي ٿو ته سندس فارسي رباعيون سندس ڀاءُ عيسيٰ جندالله جي ڪتاب ''عين المعاني'' ۾ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;

راشد برهانپوري جي تحقيق موجب ''عين المعاني'' ۾ مختلف اسماءِ حسنى جي تشريح دوران مضمون جي مناسبت سان سيفي جون رباعيون نقل ٿيل آهن. مصنف کي ڪتاب ۾ سندس نالي سان لڳ ڀڳ ٻارهن رباعيون مليون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

ميمڻ عبدالمجيد سنڌي سندس هڪ رباعي هن ريت نقل ڪئي آهي:&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;

&lt;poem&gt;
صوفی کہ صفا و صفِ حیاتِ دل اوست
زان ہم گزرد چون نگرد بر رخِ دوست
یعنی کہ بود پاک دران حضرتِ قدس
از ہرچہ بود خواہ بد و خواہ نکوست
&lt;/poem&gt;

هن رباعيءَ ۾ صوفيءَ جي باطني پاڪيزگي ۽ حق ڏانهن توجهه جو تصور بيان ٿيل آهي.

=== ''عين المعاني'' ۾ رباعيون ===
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب عيسيٰ جندالله پنهنجي ''عين المعاني'' ۾ سيفي جون رباعيون اسماءِ حسنى ۽ ٻين عرفاني موضوعن جي تشريح دوران استعمال ڪيون آهن. ڪجهه رباعين کان اڳ هن پنهنجي ڀاءُ لاءِ دعائيه ۽ احترام وارا لفظ پڻ لکيا آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

انهن رباعين جا بنيادي موضوع عشق الاهي، معرفت، وحدت، تجلي، نفس کان گذرڻ ۽ عاشق ۽ معشوق جو صوفيانه تعلق آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

''روائح الانفاس'' جي هڪ قلمي نسخي ۾ پڻ سيفي جي هڪ رباعي نقل ٿيل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

هن وقت سندس شاعريءَ جو ڪو مڪمل ديوان معلوم نه آهي. موجود مواد گهڻو ڪري رباعين تائين محدود آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== فوجي زندگي ==
تصوف ۽ شاعريءَ سان گڏ شيخ سليمان کي سپهه گريءَ سان پڻ دلچسپي هئي. تذڪري موجب هو جنگي فنن ۾ مهارت رکندو هو ۽ [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمران '''راجا علي خان'''، المعروف عادل شاهه فاروقي، جي فوج ۾ ملازم ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

بعد ۾ هو راجا علي خان جي خاص محافظ دستي سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt; جديد ثانوي تحقيق پڻ سليمان ۽ سندس ڀاءُ عثمان کي راجا علي خان جا محافظ ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;/&gt;

راجا علي خان 16هين صديءَ جي آخر ۾ مغل سلطنت ۽ دکن جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مغل شهنشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ هو دکن ڏانهن موڪليل مغل لشڪر سان گڏ فوجي مهمن ۾ شامل ٿيو.

== احمد نگر ۽ دکن جون مهمون ==
1590ع واري ڏهاڪي ۾ مغلن [[احمد نگر سلطنت]] خلاف فوجي ڪارروايون ڪيون، جن ۾ شهزادي مراد ۽ [[عبدالرحيم خان خانان]] جهڙا مغل امير شامل هئا. راجا علي خان پڻ مغلن سان فوجي سهڪار ڪيو.

شيخ سليمان پنهنجي فوجي ملازمت سبب راجا علي خان سان گڏ انهن مهمن ۾ شريڪ رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

تذڪري ۾ هڪ اڳئين مهم دوران سليمان جي مارجڻ جي غلط خبر برهانپور پهچڻ جو احوال پڻ ڏنو ويو آهي. روايت موجب عيسيٰ جندالله ان خبر سبب پريشان ٿيو، پر پوءِ سليمان جي زنده ۽ خيريت سان هجڻ جي اطلاع پهتي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

== آخري جنگ ۽ وفات ==
شيخ سليمان جي وفات بابت موجود سنڌي ماخذن ۾ تاريخ جي تعين ۾ ڪجهه فرق ملي ٿو.

ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پنهنجي مضمون ''سنڌ جا سهروردي بزرگ'' ۾ لکي ٿو ته شيخ سليمان '''18 جمادي الثاني 1005ھ''' تي اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بيجاپور جي مهم دوران خان خانان جي لشڪر ۾ جنگ ڪندي مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;

ٻئي طرف ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ ''ڪشف الحقائق'' جي حوالي سان بيان ٿيل آهي ته سليمان پنهنجي مرشد کان '''سيفي''' تخلص حاصل ڪرڻ کان پوءِ راجا علي خان فاروقي سان گڏ '''سهيل خان دکني''' خلاف جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

جديد تحقيق پڻ سليمان ۽ سندس ڀاءُ عثمان کي راجا علي خان جا محافظ ڄاڻائيندي لکي ٿي ته ٻئي سهيل خان دکني خلاف جنگ ۾ مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;KalhoroSaifi&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري سندس وفات کي عام طور 1005ھ/1596–1597ع واري دکني فوجي مهمن سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته مختلف ماخذن ۾ مخصوص تاريخ ۽ مهم جي سڃاڻپ ۾ فرق موجود آهي.

== دفن جي جاءِ ==
شيخ سليمان جي قبر جي صحيح جاءِ بابت قطعي معلومات موجود نه آهي. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جو مصنف لکي ٿو ته راجا علي خان جو لاش جنگ کان پوءِ برهانپور آندو ويو، پر سليمان سميت ٻين مارجي ويل سپاهين جا لاش برهانپور آڻڻ جو واضح ذڪر نه ٿو ملي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

ان بنياد تي مصنف امڪان ظاهر ڪري ٿو ته سليمان کي ٻين مارجي ويل سپاهين سان گڏ جنگ واري علائقي يا ان جي ڀرپاسي دفن ڪيو ويو هوندو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt; هيءَ جاءِ قطعي تاريخي ثبوت سان معلوم نه آهي.

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==
شيخ سليمان سيفي جي زندگيءَ ۾ هڪ ئي وقت تصوف، فارسي ادب ۽ فوجي خدمت جا عنصر ملن ٿا. سندس محفوظ رباعيون 16هين صديءَ جي سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ فارسي صوفي شاعرن جي ادبي روايت جو مثال آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MemonSaifi&quot;/&gt;

سندس شاعري محفوظ رهڻ ۾ عيسيٰ جندالله جي ''عين المعاني'' جو اهم ڪردار رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس سڃاتل رباعين جو وڏو حصو انهيءَ تصنيف ۾ نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaifi&quot;/&gt;

شيخ سليمان ۽ سندس خاندان جي سرگرمين مان 16هين صديءَ دوران سنڌ، برار، خانديش ۽ برهانپور وچ ۾ علمي، صوفيانه ۽ سياسي لاڳاپن جو پڻ پتو پوي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[ايلچپور]]
* [[برار]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[راجا علي خان]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[فارسي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=44–56
 |language=ur
}}
* {{cite journal
 |last=ميمڻ
 |first=عبدالمجيد سنڌي
 |title=سنڌ جا سهروردي بزرگ
 |journal=مهراڻ
 |volume=33
 |year=1984
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}
* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1005ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1590ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]
[[زمرو:جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهو]]</text>
      <sha1>2gwvqybh9g0m8voc1hu0pr8f9unzhep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوردبين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41045</id>
    <revision>
      <id>417054</id>
      <parentid>314282</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1469" sha1="jsncpxblo2nwijrvaw65jotdmqkstvg" xml:space="preserve">[[فائل:Binocular compound microscope, Carl Zeiss Jena, 1914 (6779276516).jpg|thumb| ڪارل زيئس بائنوڪيولر ڪمپائونڊ مائڪرواسڪوپ]]
{{Infobox laboratory equipment
|name   =خوردبيني
|image  = Compound Microscope (cropped).JPG
|caption  = Microscope
|uses   = ننڍي نموني جي مشاھدي لاءِ
|notable_experiments = گھرڙي جي دريافت
|inventor = 
|related =آپٽتڪل خوردبيني ۽ اليڪٽرانڪ خوردبيني
}}
[[File:Compound Microscope (cropped).JPG|thumb|هڪ گهڻ درجي واري خوردبين]]
'''خوردبين''' (Microscope) جي ايجاد ھڪ ارتقائي عمل مان گذري آهي. سڀ کان پھريون وڏن شيشن يا تڪبيري شيشن جي مدد سان شين کي ڏٺو ويندو هو..ھالينڊ جي شھر برگ ۾ رھندڙ ھڪ عينڪساز  جينسن Jenson سال 1590 ۾ ھڪ خوردبيني ايجاد ڪئي.  1618 ۾ اٽليءَ جي طبعيات جي ماھر گليليو گليلئي پنھنجي ھڪ خوردبيني تيار ڪئي. 1697 ۾ ڪپڙي جي واپاري ليون ھاڪ Leeun Hock پنھنجي ٺاھيل ھڪ طاقتور خوردبيني رائل سوسائٽيءَ جي اڳيان پيش ڪئي
[[فائل:Ernst Ruska Electron Microscope - Deutsches Museum - Munich-edit.jpg|thumb|ارنيسٽ روسڪا جي ٺاھيل ايڪٽران مائڪرواسڪوپ]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>jsncpxblo2nwijrvaw65jotdmqkstvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417055</id>
      <parentid>417054</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1141" sha1="adgfzipn4yxw7kqcuc67skhl9nnlvxk" xml:space="preserve">[[فائل:Binocular compound microscope, Carl Zeiss Jena, 1914 (6779276516).jpg|thumb| ڪارل زيئس بائنوڪيولر ڪمپائونڊ مائڪرواسڪوپ]]
[[File:Compound Microscope (cropped).JPG|thumb|هڪ گهڻ درجي واري خوردبين]]
'''خوردبين''' (Microscope) جي ايجاد ھڪ ارتقائي عمل مان گذري آهي. سڀ کان پھريون وڏن شيشن يا تڪبيري شيشن جي مدد سان شين کي ڏٺو ويندو هو..ھالينڊ جي شھر برگ ۾ رھندڙ ھڪ عينڪساز  جينسن Jenson سال 1590 ۾ ھڪ خوردبيني ايجاد ڪئي.  1618 ۾ اٽليءَ جي طبعيات جي ماھر گليليو گليلئي پنھنجي ھڪ خوردبيني تيار ڪئي. 1697 ۾ ڪپڙي جي واپاري ليون ھاڪ Leeun Hock پنھنجي ٺاھيل ھڪ طاقتور خوردبيني رائل سوسائٽيءَ جي اڳيان پيش ڪئي
[[فائل:Ernst Ruska Electron Microscope - Deutsches Museum - Munich-edit.jpg|thumb|ارنيسٽ روسڪا جي ٺاھيل ايڪٽران مائڪرواسڪوپ]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>adgfzipn4yxw7kqcuc67skhl9nnlvxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417056</id>
      <parentid>417055</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1298" sha1="6edlr7vbk32z7ejjinei0pn6s6psm9h" xml:space="preserve">[[فائل:Binocular compound microscope, Carl Zeiss Jena, 1914 (6779276516).jpg|thumb| ڪارل زيئس بائنوڪيولر ڪمپائونڊ مائڪرواسڪوپ]]
[[File:Compound Microscope (cropped).JPG|thumb|هڪ گهڻ درجي واري خوردبين]]
'''خوردبين''' (Microscope) جي ايجاد ھڪ ارتقائي عمل مان گذري آهي. سڀ کان پھريون وڏن شيشن يا تڪبيري شيشن جي مدد سان شين کي ڏٺو ويندو هو..ھالينڊ جي شھر برگ ۾ رھندڙ ھڪ عينڪساز  جينسن Jenson سال 1590 ۾ ھڪ خوردبيني ايجاد ڪئي.  1618 ۾ اٽليءَ جي طبعيات جي ماھر گليليو گليلئي پنھنجي ھڪ خوردبيني تيار ڪئي. 1697 ۾ ڪپڙي جي واپاري ليون ھاڪ Leeun Hock پنھنجي ٺاھيل ھڪ طاقتور خوردبيني رائل سوسائٽيءَ جي اڳيان پيش ڪئي
[[فائل:Ernst Ruska Electron Microscope - Deutsches Museum - Munich-edit.jpg|thumb|ارنيسٽ روسڪا جي ٺاھيل ايڪٽران مائڪرواسڪوپ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خوردبين]]
[[زمرو:بصريات]]
[[زمرو:بصري اوزار]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:خوردبيني حيات]]</text>
      <sha1>6edlr7vbk32z7ejjinei0pn6s6psm9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417073</id>
      <parentid>417056</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[خوردبيني]] کي [[خوردبين]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1298" sha1="6edlr7vbk32z7ejjinei0pn6s6psm9h" xml:space="preserve">[[فائل:Binocular compound microscope, Carl Zeiss Jena, 1914 (6779276516).jpg|thumb| ڪارل زيئس بائنوڪيولر ڪمپائونڊ مائڪرواسڪوپ]]
[[File:Compound Microscope (cropped).JPG|thumb|هڪ گهڻ درجي واري خوردبين]]
'''خوردبين''' (Microscope) جي ايجاد ھڪ ارتقائي عمل مان گذري آهي. سڀ کان پھريون وڏن شيشن يا تڪبيري شيشن جي مدد سان شين کي ڏٺو ويندو هو..ھالينڊ جي شھر برگ ۾ رھندڙ ھڪ عينڪساز  جينسن Jenson سال 1590 ۾ ھڪ خوردبيني ايجاد ڪئي.  1618 ۾ اٽليءَ جي طبعيات جي ماھر گليليو گليلئي پنھنجي ھڪ خوردبيني تيار ڪئي. 1697 ۾ ڪپڙي جي واپاري ليون ھاڪ Leeun Hock پنھنجي ٺاھيل ھڪ طاقتور خوردبيني رائل سوسائٽيءَ جي اڳيان پيش ڪئي
[[فائل:Ernst Ruska Electron Microscope - Deutsches Museum - Munich-edit.jpg|thumb|ارنيسٽ روسڪا جي ٺاھيل ايڪٽران مائڪرواسڪوپ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خوردبين]]
[[زمرو:بصريات]]
[[زمرو:بصري اوزار]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:خوردبيني حيات]]</text>
      <sha1>6edlr7vbk32z7ejjinei0pn6s6psm9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خليفو نبي بخش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44159</id>
    <revision>
      <id>416888</id>
      <parentid>288327</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22117" sha1="8h6c1eqx61tpd67jo8040rumsf5kob2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي ڪلاسيڪي ۽ صوفي شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = خليفو نبي بخش لغاري
| titles        = خليفو نبي بخش، قاسم
| birth_name    = نبي بخش لغاري
| birth_date    = اندازاً 1189ھ–1190ھ / 1776ع
| birth_place   = ڳوٺ مٺي، [[بدين ضلعو|بدين]]، [[سنڌ]]
| death_date    = اندازاً 1279ھ–1280ھ / 1863ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| tradition     = [[تصوف]]، سنڌي ڪلاسيڪي شاعري
| influences    = [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، پير محمد راشد روضي ڌڻي
| influenced    = خليفو غلام نبي لغاري
| major_works   = ''خليفي صاحب جو رسالو''، ''سسئي پنهون''، ''سر ڪيڏارو''
}}

'''خليفو نبي بخش لغاري''' (تخلص '''قاسم'''؛ اندازاً 1189ھ–1190ھ /
1776ع – 1279ھ–1280ھ / 1863ع) سنڌ جو ڪلاسيڪي، صوفي ۽ رزميه شاعر
هو. سندس تعلق [[لغاري|لغاري بلوچن]] جي سيرڪاڻي شاخ جي بلاچي
پاڙي سان هو. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ کيس خاص طور سندس رسالي،
''سر ڪيڏاري''، سنڌي ۽ سرائڪي شاعري ۽ [[کرڙي جي جنگ]] بابت
رزميه ڪلام سبب اهم مقام حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaNabi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=خليفو+نبي+بخش+لغاري
 |title=خليفو نبي بخش لغاري
 |work=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ ۾ [[تصوف]]، عشق، جماليات، سنڌ جي سماجي زندگي،
سامونڊي واپار، وطن دوستي، رزميه جذبا ۽ پنهنجي دور جي سياسي
واقعن جا عڪس ملن ٿا. جديد تحقيق ۾ کيس سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي
اهم شاعرن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ghumanghro2021&quot;&gt;{{cite journal
 |last=گمانگهرو
 |first=عابده
 |title=خليفو نبي بخش لغاري: سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي دور جو مزاحمتي شاعر
 |journal=ڪارونجهر
 |volume=24
 |year=2021
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ اصل ==
خليفي نبي بخش جو تعلق بلوچن جي '''لغاري''' قبيلي جي
'''سيرڪاڻي''' شاخ جي بلاچي پاڙي سان هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
موجب سيرڪاڻي لغاري ڪلهوڙن جي حڪومت جي آخري ۽ ٽالپرن جي شروعاتي
دور ۾ ديري غازي خان واري لغاري تمن مان لڏي سنڌ آيا هئا. خليفي
نبي بخش جا وڏا موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] واري علائقي ۾ اچي
آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaNabi&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ اڳتي هلي پڻ شاعر ۽ صوفي پيدا ٿيا. ناميارو صوفي
شاعر '''خليفو غلام نبي لغاري''' سندس پوٽو هو، جنهن ننڍپڻ ۾ والد
جي وفات کان پوءِ پنهنجي ڏاڏي خليفي نبي بخش جي سرپرستيءَ ۾ تعليم
۽ تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=خليفو+غلام+نبي+لغاري
 |title=خليفو غلام نبي لغاري
 |work=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ولادت ==
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب خليفو نبي بخش موجوده بدين ضلعي جي
'''ڳوٺ مٺي''' ۾ اندازاً '''1776ع''' ڌاري پيدا ٿيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaNabi&quot;/&gt; هڪ جديد تحقيقي مقالو پڻ سندس حياتيءَ جو
عرصو '''1776ع–1863ع''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ghumanghro2021&quot;/&gt;

1776ع هجري حساب سان تقريباً '''1189ھ–1190ھ''' سان ٺهڪي اچي ٿو.
سندس ولادت جو صحيح ڏينهن ۽ هجري مهينو موجود معتبر ماخذن مان
قطعي طور ثابت نه ٿيڻ سبب ان بابت وڌيڪ مخصوص تاريخ ڏيڻ کان پاسو
ڪرڻ مناسب آهي.

== لقب ”خليفو“ ==
نبي بخش لغاري صوفيانه سلسلي سان گهري وابستگي رکندو هو. ماخذن
موجب هو پير صاحب پاڳاري جي روحاني سلسلي سان وابسته ۽ خاص مريد
هو، جنهن سبب سندس نالي سان '''خليفو''' جو لقب مشهور ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1651/read
 |title=خليفو نبي بخش لغاري
 |work=علمي خزانو
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

پير پاڳارا خاندان بابت سنڌيانا جي مواد مان پڻ خليفي نبي بخش جي
ان روحاني ۽ علمي حلقي سان وابستگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي. پير علي گوهر
شاهه جي دور سان لاڳاپيل احوال ۾ خليفي نبي بخش لغاريءَ جو نالو
اهم معاصر طور اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Pagara&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+پاڳارا+خاندان
 |title=پير پاڳارا خاندان
 |work=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پير محمد راشد روضي ڌڻيءَ سان تعلق ==
خليفي نبي بخش جي روحاني تربيت جو تعلق راشدي-پاڳارا صوفي روايت
سان هو. ادبي ۽ صوفيانه روايتن ۾ کيس [[پير محمد راشد روضي ڌڻي]]
جي مريدن ۽ خليفن مان شمار ڪيو ويو آهي.

انهيءَ نسبت سبب سندس شاعريءَ ۾ روايتي عشقيه موضوعن سان گڏ معرفت،
فنا، فراق، روحاني طلب ۽ دنيا کان بي رغبتيءَ جا موضوع پڻ نمايان
آهن.

== ٽالپر دور ==
خليفي نبي بخش جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي
حڪومت واري دور ۾ گذريو. تحقيقي ماخذ موجب سندس ٽالپر حڪمران
'''مير باگي خان''' سان دوستي هئي ۽ هو مير ناري خان جي درٻاري
ماحول سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Ghumanghro2021&quot;/&gt;

انهيءَ دور جا سياسي واقعا سندس شاعريءَ ۾ محض پس منظر طور نه،
پر ڪٿي ڪٿي سڌي تاريخي ۽ مزاحمتي اظهار جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.
ان جو سڀ کان نمايان مثال سندس ''سر ڪيڏارو'' آهي.

== تخلص ==
خليفو نبي بخش پنهنجي شاعريءَ ۾ '''قاسم''' تخلص استعمال ڪندو هو.
انهيءَ ڪري ادبي ماخذن ۾ سندس نالو '''خليفو نبي بخش قاسم لغاري'''
پڻ لکيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ghumanghro2021&quot;/&gt;

== شاعري ==
خليفو نبي بخش سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي اهم شاعرن مان هو. سندس
شاعريءَ ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ کان پوءِ واري ڪلاسيڪي شعري
روايت جو تسلسل ملي ٿو. بيت، وائي ۽ سُر تي ٻڌل شاعري سندس
ڪلام جا اهم فني روپ آهن.

سنڌي بيت جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ شاهه لطيف کان پوءِ سچل
سرمست، سامي، قادر بخش بيدل ۽ خليفي نبي بخش لغاريءَ کي انهن اهم
شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن بيت وسيلي صوفي ۽ قومي جذبن جو اظهار
ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://bhittaipedia.org/research/article/52
 |title=شاهه لطيف جي شاعريءَ جا فني گهاڙيٽا
 |work=BhittaiPedia
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خليفي صاحب جو رسالو ==
خليفي نبي بخش جي شاعريءَ جو بنيادي مجموعو '''''خليفي صاحب جو
رسالو''''' جي نالي سان مشهور آهي. ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]]
مختلف قلمي نسخن ۽ روايتن جي تحقيق ڪري رسالي کي مرتب ڪيو ۽
[[سنڌي ادبي بورڊ]] ان کي پهريون ڀيرو '''1966ع''' ۾ شايع
ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaNabi&quot;/&gt;

رسالي جي ببليوگرافيائي داخلا موجب 1966ع واري سنڌي ادبي بورڊ جي
ڇاپي ۾ مقدمي سميت خليفي نبي بخش جو ڪلام مرتب ٿيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=خليفي صاحب جو رسالو
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1966
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر بلوچ رسالي جي ترتيب ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي جي
سُرن واري ڪلاسيڪي ترتيب کي بنياد بڻايو، جڏهن ته خليفي جي راڳ جي
روايت بابت چيو وڃي ٿو ته اهو صبح جي راڳن سان شروع ٿيندو
هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaNabi&quot;/&gt;

== سُر ==
خليفي نبي بخش جي رسالي ۾ سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي ۽ شعري روايت سان
لاڳاپيل مختلف سُر شامل آهن. سندس اهم سُرن ۾ '''سُر ڪيڏارو،
سُر سامونڊي، سُر سارنگ، سُر سسئي، سُر ڪلياڻ''' ۽ '''سُر گهاتو'''
خاص اهميت رکن ٿا.

تحقيقي مطالعي موجب سندس رسالي ۾ '''29 سُر، 745 بيت ۽ 101
وايون''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Ghumanghro2021&quot;/&gt;

== سر ڪيڏارو ==
خليفي نبي بخش جي سڀ کان وڌيڪ تاريخي اهميت رکندڙ تخليقن مان
'''سر ڪيڏارو''' آهي. ان ۾ هن '''1834ع''' ۾ لڳل
[[کرڙي جي جنگ]] ۽ ان ۾ وڙهندڙ سنڌي سورمن کي رزميه شاعريءَ جو
موضوع بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaNabi&quot;/&gt;

سنڌيانا موجب نج سنڌي تاريخي ڪردارن کي موضوع بڻائي ڪيڏارو لکڻ
واري اهم روايت ۾ خليفي نبي بخش جو هي ڪلام خاص حيثيت رکي ٿو.
هن غلام مرتضيٰ شاهه، جهان خان مري ۽ ٻين جنگي ڪردارن جي بهادريءَ
کي بيتن ۾ محفوظ ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaNabi&quot;/&gt;

سندس مشهور بيتن مان آهن:

{{quote|
شُجاع! نيڪ صلاح، وٺ ته ويري نه پَسين،&lt;br /&gt;
ڄاڻي هيڪ الله، قلم جنهن جي هٿ ۾.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;

شُجاع! سنڌ مَ ويـﮧ، اوڏا اڏي نجهرا،&lt;br /&gt;
هيءُ تَني جو ڏيـﮧ، حامي حيدر جن جو.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;

شُجاع! ويـہُ مَ سنڌ، اوڏا اڏي نجهرا،&lt;br /&gt;
هتي راوت رِند، وَتن قلعي ڪوڏئا.
|''خليفي صاحب جو رسالو''، مرتب: نبي بخش خان بلوچ}}

انهن بيتن ۾ شاهه شجاع کي سنڌ ۾ اڳتي وڌڻ کان خبردار ڪرڻ ۽ سنڌي
جنگي قوت جي واکاڻ سبب ''ڪيڏاري'' کي خليفي جي مزاحمتي ۽ قومي
شاعريءَ جو اهم مثال سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ghumanghro2021&quot;/&gt;

== کرڙي جي جنگ ==
[[کرڙي جي جنگ]] 1834ع ۾ شاهه شجاع جي لشڪر ۽ سنڌ جي ٽالپرن سان
لاڳاپيل فوجن وچ ۾ ٿي. انهيءَ جنگ جو خليفي نبي بخش جي ذهن ۽
شاعريءَ تي گهرو اثر پيو ۽ هن واقعي کي روايتي مرثيي کان اڳتي
وڌائي سنڌي رزميه شاعريءَ جي صورت ڏني.

سندس مشهور بيت:

{{quote|
کرڙي کائي رَت، ڀَت نه وجهي وات ۾،&lt;br /&gt;
پِڙ ۾ پهلوانن جي، ويٺي پَرکي پَت،&lt;br /&gt;
جَني نيڻ نِسَت، نينهن نه لائي تَن سين.
}}

۾ کرڙيءَ کي علامتي طور اهڙي جنگي ميدان جي صورت ڏني وئي آهي، جيڪو
سورمن جي بهادريءَ جي آزمائش ڪري ٿو.

== سُر سامونڊي ==
'''سر سامونڊي''' خليفي جي شاعريءَ جو ٻيو اهم حصو آهي. هڪ جديد
تحقيقي مطالعي موجب هن سُر ۾ سنڌ جي سامونڊي واپار، واپارين،
سندن زالن ۽ محبوبائن جي جدائي ۽ انتظار، وطن سان محبت ۽ خانداني
جذبن جا عڪس محفوظ ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Samondi2024&quot;&gt;{{cite journal
 |last=چنڙ
 |first=مير سردار
 |title=A Thematical Analysis of Khalifa Nabi Buksh Laghari's Sur Samoondi
 |journal=Keenjhar - Research Journal
 |volume=27
 |year=2024
 |publication-date=31 March 2025
 |language=sd
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/Keenjhar/article/view/7577
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري ''سر سامونڊي'' صرف عشقيه شاعري نه، پر اوڻيهين صديءَ
جي سنڌ جي سامونڊي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جي ادبي عڪاسيءَ جي
حيثيت پڻ رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Samondi2024&quot;/&gt;

== سسئي پنهون ==
خليفي نبي بخش [[سسئي پنهون]] جي مشهور عشقيه داستان کي پڻ پنهنجي
شاعريءَ جو موضوع بڻايو. پير پاڳارا خاندان بابت سنڌيانا جي
تحقيق موجب هن پير علي گوهر شاهه جي دور ۾ '''سسئي پنهون جو داستان
سرائڪي مثنويءَ''' جي صورت ۾ ترتيب ڏنو.&lt;ref name=&quot;Pagara&quot;/&gt;

هيءَ تصنيف سندس گهڻ لساني ادبي قابليت جو اهم مثال آهي ۽ ڏيکاري
ٿي ته سندس تخليقي دائرو سنڌي رسالي تائين محدود نه هو.

== سنڌي، سرائڪي، ڍاٽڪي ۽ هندي ==
خليفي نبي بخش جي شاعري گهڻ لساني هئي. سنڌيانا موجب هن سنڌي
شاعريءَ کان سواءِ '''ڍاٽڪي دوها''' ۽ '''هندي شاعري''' پڻ
ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaNabi&quot;/&gt; سرائڪيءَ ۾ سندس ''سسئي پنهون''
جي مثنوي پڻ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Pagara&quot;/&gt;

انهيءَ گهڻ لساني تخليق مان ان دور جي سنڌ جي ادبي ماحول ۾ سنڌي،
سرائڪي، هندي/هندوي ۽ ٻين پاڙيسري ٻولين جي باهمي رابطي جو اندازو
ٿئي ٿو.

== اردو شاعري ==
خليفو نبي بخش اردوءَ ۾ پڻ شعر چوندو هو. سنڌي ۽ اردو لغتن جي
تاريخ بابت جديد علمي تحقيق ۾ کيس روحل فقير، ثابت علي شاهه،
سچل سرمست، قادر بخش بيدل، حمل فقير لغاري ۽ ٻين سنڌي شاعرن سان
گڏ انهن شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن اردوءَ کي ٻي ادبي ٻوليءَ
طور استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=ٻرڙو
 |first=رياضت
 |title=ٻه-ٻوليائي سنڌي-اردو لغتن جو تجزياتي جائزو (1947–2022ع)
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-172-an-analytical-review-of-sindhiurdu-dictionaries-19472022
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي طرح سندس ادبي شخصيت سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ سان گڏ سنڌ ۾
اردو شاعريءَ جي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي.

== تصوف ۽ عشق ==
خليفي جي شاعريءَ جو ٻيو بنيادي پاسو [[تصوف]] آهي. سندس ڪلام ۾
مجازي ۽ حقيقي عشق، جدائي، طلب، فنا ۽ معرفت جا موضوع بار بار
اچن ٿا.

سندس شاعريءَ ۾ هڪ طرف محبوب لاءِ انساني محبت جا شديد جذبا ملن ٿا
ته ٻئي طرف ساڳي عشقيه لفظيات روحاني طلب ۽ تصوف ڏانهن منتقل ٿيندي
نظر اچي ٿي. جديد تحقيق پڻ سندس ڪلام ۾ دنياوي خواهشن کان
بي رغبتي ۽ صوفيانه فڪر کي نمايان قرار ڏئي ٿي.&lt;ref
name=&quot;Ghumanghro2021&quot;/&gt;

== مزاحمتي فڪر ==
خليفو نبي بخش رڳو صوفي ۽ عشقيه شاعر نه، پر سياسي ۽ مزاحمتي
احساس رکندڙ شاعر پڻ هو. سندس ''ڪيڏارو'' انهيءَ پهلوءَ جو سڀ کان
واضح مثال آهي.

جديد تحقيقي ادب ۾ سندس شاعريءَ ۾ غريب ماڻهن سان همدردي،
سماجي شعور، مذهبي انتهاپسنديءَ کان بيزاري ۽ آزاديءَ سان لاڳاپيل
فڪر جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ghumanghro2021&quot;/&gt;

== موسيقي ۽ راڳ ==
خليفي نبي بخش جي شاعري راڳ سان گهري لاڳاپيل هئي. سنڌيانا موجب
'''خليفي صاحب جو راڳ''' سنڌ جي مخصوص صوفيانه راڳن مان شمار ڪيو
وڃي ٿو. روايت موجب شاهه عبداللطيف جو راڳ شام کان شروع ٿيندو آهي،
جڏهن ته خليفي صاحب جي راڳ بابت روايت آهي ته اهو صبح جي راڳن سان
شروع ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaNabi&quot;/&gt;

ان ڪري خليفي جو رسالو رڳو لکيل شاعريءَ جو مجموعو نه، پر سنڌ جي
زباني ۽ موسيقيائي صوفي روايت سان پڻ ڳنڍيل آهي.

== تاج جويي جو جائزو ==
سنڌي اديب ۽ محقق [[تاج جويو]] خليفي نبي بخش کي سنڌي ڪلاسيڪي
شاعريءَ جي اهم تسلسل طور ڏسي ٿو. پنهنجي ڪتاب ''باهيون بيراڳين
جون'' ۾ هو خليفي جي شاعريءَ کي شاهه لطيف کان پوءِ واري ڪلاسيڪي
روايت سان ڳنڍيندي سندس سُرن جي فني ۽ تاريخي اهميت تي زور ڏئي
ٿو.&lt;ref name=&quot;Joyo&quot;&gt;{{cite book
 |last=جويو
 |first=تاج
 |author-link=تاج جويو
 |title=باهيون بيراڳين جون
 |language=sd
 |pages=66، 73
}}&lt;/ref&gt;

جويي موجب ''ڪيڏاري'' سان گڏ ''ڪلياڻ''، ''گهاتو''، ''سارنگ'' ۽
''سسئي'' جهڙن سُرن کي به خليفي جي دور جي سماجي، اقتصادي ۽ سياسي
تاريخ جي پس منظر ۾ پڙهڻ جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Joyo&quot;/&gt;

== وفات ==
تحقيقي ماخذن ۾ خليفي نبي بخش جي وفات '''1863ع''' ڄاڻايل
آهي.&lt;ref name=&quot;Ghumanghro2021&quot;/&gt; اهو سال هجري حساب سان تقريباً
'''1279ھ–1280ھ''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

سندس وفات جي صحيح ڏينهن ۽ مهيني بابت هتي استعمال ڪيل معتبر
ماخذن ۾ يڪسان قطعي تاريخ نه ملي آهي، تنهنڪري صحيح مهيني جي
تصديق ٿيڻ تائين سال جي حد ڏيڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== ادبي مقام ==
خليفو نبي بخش سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي ان نسل سان تعلق رکي ٿو
جيڪو [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] کان پوءِ پيدا ٿيو. سندس شاعريءَ ۾
لطيفي سُرن جي روايت کي برقرار رکندي پنهنجي دور جي نون تاريخي ۽
سماجي تجربن کي شامل ڪيو ويو.

سندس انفراديت خاص طور ان ڳالهه ۾ آهي ته هن ڪلاسيڪي سُر ۽ بيت جي
هيئت کي سنڌ جي پنهنجي دور جي سياسي تاريخ سان ڳنڍيو. ''سر
ڪيڏارو'' ان جو نمايان مثال آهي، جڏهن ته ''سر سامونڊي'' سنڌ جي
سامونڊي ۽ معاشي زندگيءَ جو ادبي عڪس پيش ڪري ٿو.&lt;ref
name=&quot;Samondi2024&quot;/&gt;

== اثر ۽ ورثو ==
خليفي نبي بخش جو ڪلام سندس وفات کان پوءِ زباني، موسيقيائي ۽
قلمي روايتن وسيلي محفوظ رهيو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پاران
مختلف نسخن کي گڏ ڪري 1966ع ۾ رسالو مرتب ڪرڻ سندس ادبي ورثي جي
تحفظ ۾ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaNabi&quot;/&gt;

اڄ سندس شاعري سنڌي ڪلاسيڪي شاعري، صوفي ادب، سنڌ جي رزميه شاعري،
کرڙيءَ جي جنگ ۽ اوڻيهين صديءَ جي سماجي ۽ معاشي تاريخ جي مطالعي
لاءِ اهم ادبي ماخذ طور پڙهي وڃي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سچل سرمست]]
* [[پير محمد راشد روضي ڌڻي]]
* [[کرڙي جي جنگ]]
* [[سر ڪيڏارو]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[لغاري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=خليفي صاحب جو رسالو
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=حيدرآباد
 |year=1966
 |language=sd
}}

* {{cite book
 |last=جويو
 |first=تاج
 |author-link=تاج جويو
 |title=باهيون بيراڳين جون
 |language=sd
}}

[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ڪلاسيڪي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سرائڪي شاعر]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:بدين ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:1776ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1863ع جون وفاتون]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]</text>
      <sha1>8h6c1eqx61tpd67jo8040rumsf5kob2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اوزار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>46832</id>
    <revision>
      <id>417085</id>
      <parentid>372007</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="300" sha1="7uo9h46wisza3ui1ptr9i077ixd0qey" xml:space="preserve">{{catdab|instruments used to make music|Musical instruments|devices used to inflict pain|Instruments of torture|devices used in medical operations|Surgical instruments|devices used for scientific measurement|Scientific instruments}}
{{wiktionary|instrument}}

[[زمرو:انساني ضرورتون]]</text>
      <sha1>7uo9h46wisza3ui1ptr9i077ixd0qey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417088</id>
      <parentid>417085</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:موسيقي جا اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="342" sha1="3rw54yw45ffl41hojc5inygjoro05po" xml:space="preserve">{{catdab|instruments used to make music|Musical instruments|devices used to inflict pain|Instruments of torture|devices used in medical operations|Surgical instruments|devices used for scientific measurement|Scientific instruments}}
{{wiktionary|instrument}}

[[زمرو:انساني ضرورتون]]
[[زمرو:موسيقي جا اوزار]]</text>
      <sha1>3rw54yw45ffl41hojc5inygjoro05po</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417090</id>
      <parentid>417088</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:طب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="360" sha1="2ocl4slabt7segnx2j3c7vc0yx55hs9" xml:space="preserve">{{catdab|instruments used to make music|Musical instruments|devices used to inflict pain|Instruments of torture|devices used in medical operations|Surgical instruments|devices used for scientific measurement|Scientific instruments}}
{{wiktionary|instrument}}

[[زمرو:انساني ضرورتون]]
[[زمرو:موسيقي جا اوزار]]
[[زمرو:طب]]</text>
      <sha1>2ocl4slabt7segnx2j3c7vc0yx55hs9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417093</id>
      <parentid>417090</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:موسيقي جا اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="nq2acsww3zm07wh8c1m41cpw2gzwdae" xml:space="preserve">{{catdab|instruments used to make music|Musical instruments|devices used to inflict pain|Instruments of torture|devices used in medical operations|Surgical instruments|devices used for scientific measurement|Scientific instruments}}
{{wiktionary|instrument}}

[[زمرو:انساني ضرورتون]]
[[زمرو:طب]]</text>
      <sha1>nq2acsww3zm07wh8c1m41cpw2gzwdae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417094</id>
      <parentid>417093</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:طب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="300" sha1="7uo9h46wisza3ui1ptr9i077ixd0qey" xml:space="preserve">{{catdab|instruments used to make music|Musical instruments|devices used to inflict pain|Instruments of torture|devices used in medical operations|Surgical instruments|devices used for scientific measurement|Scientific instruments}}
{{wiktionary|instrument}}

[[زمرو:انساني ضرورتون]]</text>
      <sha1>7uo9h46wisza3ui1ptr9i077ixd0qey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417095</id>
      <parentid>417094</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انساني سرگرميون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="343" sha1="602hfj28tirluhrbj1cww80m3sx8q23" xml:space="preserve">{{catdab|instruments used to make music|Musical instruments|devices used to inflict pain|Instruments of torture|devices used in medical operations|Surgical instruments|devices used for scientific measurement|Scientific instruments}}
{{wiktionary|instrument}}

[[زمرو:انساني ضرورتون]]
[[زمرو:انساني سرگرميون]]</text>
      <sha1>602hfj28tirluhrbj1cww80m3sx8q23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڌرتي جو وايو منڊل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47200</id>
    <revision>
      <id>417016</id>
      <parentid>210852</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4794" sha1="g8zok1g6ty3x3or1wpp0mxjnz9f2pyv" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>g8zok1g6ty3x3or1wpp0mxjnz9f2pyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417017</id>
      <parentid>417016</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وايو منڊل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4826" sha1="nzd4zavdejo3od3ze95slnsx1wv11bl" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

[[زمرو:وايو منڊل]]</text>
      <sha1>nzd4zavdejo3od3ze95slnsx1wv11bl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417018</id>
      <parentid>417017</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:وايو منڊل]]; added [[Category:وايومنڊل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4825" sha1="6ohg9h9eneyu8qh2gdzi9xjxixc6w7v" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

[[زمرو:وايومنڊل]]</text>
      <sha1>6ohg9h9eneyu8qh2gdzi9xjxixc6w7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417019</id>
      <parentid>417018</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ھوا]] کي [[ڌرتي جو وايو منڊل]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4825" sha1="6ohg9h9eneyu8qh2gdzi9xjxixc6w7v" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

[[زمرو:وايومنڊل]]</text>
      <sha1>6ohg9h9eneyu8qh2gdzi9xjxixc6w7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417021</id>
      <parentid>417019</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5430" sha1="4z39jobs5djz4oldymlr5xx7yiiv9hr" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Earth's atmosphere}}
{{Wikiquote|Air}}
* {{cite EB9 |wstitle= Atmosphere |volume= III |last= Buchan |first= Alexander |author-link=Alexander Buchan (meteorologist)|pages=28-36 |short=1}}
* [https://earth.nullschool.net/ Interactive global map of current atmospheric and ocean surface conditions.]

{{Authority control}}

[[زمرو:ڌرتيء جو وايو منڊل]]
[[زمرو:وايومنڊل]]
[[زمرو:ماحول]]
[[زمرو:آبهوا]]
[[زمرو:واء جي دائنامڪس]]
[[زمرو:ساهه لاء گيسون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپ]]</text>
      <sha1>4z39jobs5djz4oldymlr5xx7yiiv9hr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417022</id>
      <parentid>417021</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:وڊيو ڪلپ]]; added [[Category:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5459" sha1="2s34cs71e8je5ccjodx5r6y7b3xrwio" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Earth's atmosphere}}
{{Wikiquote|Air}}
* {{cite EB9 |wstitle= Atmosphere |volume= III |last= Buchan |first= Alexander |author-link=Alexander Buchan (meteorologist)|pages=28-36 |short=1}}
* [https://earth.nullschool.net/ Interactive global map of current atmospheric and ocean surface conditions.]

{{Authority control}}

[[زمرو:ڌرتيء جو وايو منڊل]]
[[زمرو:وايومنڊل]]
[[زمرو:ماحول]]
[[زمرو:آبهوا]]
[[زمرو:واء جي دائنامڪس]]
[[زمرو:ساهه لاء گيسون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]</text>
      <sha1>2s34cs71e8je5ccjodx5r6y7b3xrwio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417023</id>
      <parentid>417022</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڌرتي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5481" sha1="42bzo09lxb4kmtk8yspvyhgcs5jkol1" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Earth's atmosphere}}
{{Wikiquote|Air}}
* {{cite EB9 |wstitle= Atmosphere |volume= III |last= Buchan |first= Alexander |author-link=Alexander Buchan (meteorologist)|pages=28-36 |short=1}}
* [https://earth.nullschool.net/ Interactive global map of current atmospheric and ocean surface conditions.]

{{Authority control}}

[[زمرو:ڌرتيء جو وايو منڊل]]
[[زمرو:وايومنڊل]]
[[زمرو:ماحول]]
[[زمرو:آبهوا]]
[[زمرو:واء جي دائنامڪس]]
[[زمرو:ساهه لاء گيسون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڌرتي]]</text>
      <sha1>42bzo09lxb4kmtk8yspvyhgcs5jkol1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417024</id>
      <parentid>417023</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5497" sha1="esvbtq441h85kxauts834rdlchlihkd" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''ڌرتيء جو واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي (Earth) جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Earth's atmosphere}}
{{Wikiquote|Air}}
* {{cite EB9 |wstitle= Atmosphere |volume= III |last= Buchan |first= Alexander |author-link=Alexander Buchan (meteorologist)|pages=28-36 |short=1}}
* [https://earth.nullschool.net/ Interactive global map of current atmospheric and ocean surface conditions.]

{{Authority control}}

[[زمرو:ڌرتيء جو وايو منڊل]]
[[زمرو:وايومنڊل]]
[[زمرو:ماحول]]
[[زمرو:آبهوا]]
[[زمرو:واء جي دائنامڪس]]
[[زمرو:ساهه لاء گيسون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڌرتي]]</text>
      <sha1>esvbtq441h85kxauts834rdlchlihkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417025</id>
      <parentid>417024</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تفصيل */</comment>
      <origin>417025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10337" sha1="4055azdehyadvf804lyap1j1nwbzljh" xml:space="preserve">[[Image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|290px|right|Earth's atmospheric [[gas]]es scatter blue light more than other wavelengths, giving [[Earth]] a blue halo when seen from [[space]]]]
'''ڌرتيء جو واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي (Earth) جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

ڌرتيءَ جا مکيه عضوا لِڱ ٽن قسمن جا آهن.
# نهرا
# پَٽڙا ۽ 
# گئسي 
گئسن جي ان ميڙ کي هوا يا فضا سڏجي ٿو، جيڪا ڌرتيءَ جي چوڌاري لباس جيان اوڍيل آهي. اسين ڌرتيءَ جي نهري حصي تي، پاڻياٺ جي پاسي ۾ ۽ هوا منجھه رهون ٿا. فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود آهي، ان ڪري ان کي '''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; به سڏجي ٿو.

ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف / لباس جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه '''تائمنڊل''' (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

'''واءُ منڊل''' (Atmosphere) يا &quot;وايو منڊل&quot; فضا جيئن ته ڌرتي گولي جي هر پاسي موجود هوا يا فضا کي سڏجي ٿو. ڌرتيءَ جي هر پاسي ويڙهيل هن غلاف جي ٿولهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ميل ڪَٿِي وئي آهي. اسين جيڪڏهن ڪپهه جو ايڏو، هڪ هزار ميل اُوچو ۽ ٿُلهو سَٿو ٺاهيون ته ڪپهه جو هيٺيون تهه وڌيڪ گھاٽو، ان کان مٿيون ڪجھه گھٽ گھاٽو ۽ جيئن مٿي تيئن ڇِڊو هوندو. ڌرتيءَ جي هوا به ايئن آهي، ان جا هيٺيان تهه وڌيڪ ڳَورا ۽ گھاٽا ۽ جيئن مٿي تيئن هلڪا ۽ ڇڊا آهن. ڌرتيءَ جي مٿاڇري سان لڳندڙ، هوا جو هيٺيون، وزنائتو ۽ گھاٽي ۾ گھاٽو تهه تائمنڊل (Troposphere) سڏجي ٿو.&lt;ref&gt;
{{Citation |title=ڌرتي منهنجو گهر (ڊاڪٽر محبت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |accessdate=2016-07-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912120203/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Atmosphere Atmosphere - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
{{Short description|Gas layer surrounding Earth}}
{{Redirect|Air}}
{{Pp-semi-indef}}
[[File:Top of Atmosphere.jpg|thumb|upright=1.3|Earth's atmosphere from space, showing a blue layer at the [[stratosphere]], above the clouds of the [[troposphere]]. The [[Moon]] is visible as a crescent in the background.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eol.jsc.nasa.gov/SearchPhotos/photo.pl?mission=ISS013&amp;roll=E&amp;frame=54329 |title=Gateway to Astronaut Photos of Earth |publisher=NASA |access-date=2018-01-29}}&lt;/ref&gt;]]

The '''atmosphere of Earth''' consists of a layer of mixed [[gas]] (commonly referred to as '''air''') that is retained by [[gravity of Earth|gravity]], surrounding the [[Earth]]'s [[planetary surface|surface]]. It contains variable quantities of suspended [[aerosol]]s and [[particulate]]s that create [[weather]] features such as [[cloud]]s and [[haze]]s. The atmosphere serves as a protective buffer between the Earth's surface and [[outer space]]. It shields the surface from most [[meteoroid]]s and ultraviolet [[solar irradiance|solar radiation]], reduces [[diurnal temperature variation]] – the temperature extremes between [[daytime|day]] and [[night]], and keeps it warm through heat retention via the [[greenhouse effect]]. The atmosphere redistributes heat and moisture among different regions via [[air current]]s, and provides the [[atmospheric chemistry|chemical]] and [[climate]] conditions that allow [[life]] to exist and [[evolution|evolve]] on Earth.

By [[mole fraction]] (i.e., by quantity of [[molecule]]s), dry air contains 78.08% [[nitrogen]], 20.95% [[oxygen]], 0.93% [[argon]], 0.04% [[carbon dioxide in Earth's atmosphere|carbon dioxide]], and small amounts of other [[trace gas]]es (see [[#Composition|Composition]] below for more detail).&lt;!-- No ref here, see the Composition section, this intro is a summary--&gt; Air also contains a variable amount of [[water vapor#Water vapor in Earth's atmosphere|water vapor]], on average around 1% at sea level, and 0.4% over the entire atmosphere.

Earth's primordial atmosphere consisted of gases [[accretion (astrophysics)|accreted]] from the [[solar nebula]], but the composition changed significantly over time, affected by many factors such as [[volcanism]], [[outgassing]], [[impact event]]s, [[weathering]] and the [[evolution of life]] (particularly the [[photoautotroph]]s). In the present day, [[human]] activity has [[human impact on the environment#Impacts through the atmosphere|contributed to atmospheric changes]], such as [[anthropogenic climate change|climate change]] (mainly through [[deforestation]] and [[fossil fuel|fossil-fuel]]–related global warming), [[ozone depletion]] and [[acid deposition]].

The atmosphere has a mass of about 5.15{{e|18}}&amp;nbsp;kg,&lt;ref&gt;{{cite book | editor-last=Lide | editor-first=David R. | title=Handbook of Chemistry and Physics | location=Boca Raton, FL | publisher=CRC Press | date=May 28, 1996 | pages=14–17 | edition=77th | isbn=978-0-8493-0477-4 }}&lt;/ref&gt; three quarters of which is within about {{convert|11|km|mi ft|abbr=on}} of the surface. The atmosphere becomes thinner with increasing altitude, with no definite boundary between the atmosphere and outer space. The [[Kármán line]] at {{convert|100|km|mi|abbr=on}} is often used as a conventional definition of the [[edge of space]]. Several [[#Stratification|layers]] can be distinguished in the atmosphere based on characteristics such as temperature and composition, namely the [[troposphere]], [[stratosphere]], [[mesosphere]], [[thermosphere]] (formally the [[ionosphere]]), and [[exosphere]]. Air composition, temperature and [[atmospheric pressure]] vary with [[altitude]]. Air suitable for use in [[photosynthesis]] by [[terrestrial plant]]s and [[respiration (physiology)|respiration]] of [[terrestrial animal]]s is found within the troposphere.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-13 |title=What Is... Earth's Atmosphere? - NASA |url=https://www.nasa.gov/general/what-is-earths-atmosphere/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

The study of Earth's atmosphere and its processes is called [[atmospheric science]] (aerology), and includes multiple subfields, such as [[climatology]] and [[atmospheric physics]]. Early pioneers in the field include [[Léon Teisserenc de Bort]] and [[Richard Assmann]].&lt;ref&gt;{{cite book | last1=Vázquez | first1=M. | last2=Hanslmeier | first2=A. | title=Ultraviolet Radiation in the Solar System | chapter=Historical Introduction | series=Astrophysics and Space Science Library | volume=331 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=OlckxY7BA_0C&amp;pg=PA17 | year=2006 | publisher=Springer Science &amp; Business Media | isbn=978-1-4020-3730-6 | page=17 | bibcode=2005ASSL..331.....V | doi=10.1007/1-4020-3730-9_1 }}&lt;/ref&gt; The study of the historic atmosphere is called [[paleoclimatology]].
==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Earth's atmosphere}}
{{Wikiquote|Air}}
* {{cite EB9 |wstitle= Atmosphere |volume= III |last= Buchan |first= Alexander |author-link=Alexander Buchan (meteorologist)|pages=28-36 |short=1}}
* [https://earth.nullschool.net/ Interactive global map of current atmospheric and ocean surface conditions.]

{{Authority control}}

[[زمرو:ڌرتيء جو وايو منڊل]]
[[زمرو:وايومنڊل]]
[[زمرو:ماحول]]
[[زمرو:آبهوا]]
[[زمرو:واء جي دائنامڪس]]
[[زمرو:ساهه لاء گيسون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڌرتي]]</text>
      <sha1>4055azdehyadvf804lyap1j1nwbzljh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوبلاسٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48603</id>
    <revision>
      <id>416990</id>
      <parentid>388643</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T07:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>9883</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2617" sha1="8rqsebhfvmy4sl4hmwuze29s55chrgn" xml:space="preserve">هڪ '''اوبلاسٽ''' (oblast؛ /ˈɒblɑːst/،/ˈoʊblæst/) [[بلغاريا]] ۽ [[سوويت يونين]] کان پوء جي رياستن، جنهن ۾ [[بيلاروس]]، [[روس]] ۽ [[يوڪرين]] شامل آهن، ۾ [[انتظامي ورهاست]] جو هڪ قسم آهي. تاريخي طور تي، اها اصطلاح [[سلطنت روس|روسي سلطنت]] ۽ [[سوويت يونين]] ۾ استعمال ٿيندي هئي. لفظ &quot;اوبلاسٽ&quot; کي اڪثر &quot;علائقي&quot; يا &quot;صوبي&quot; طور ترجمو ڪيو ويندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ اوبلاسٽ کي [[روسي ٻولي|روسي]] اصطلاح سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.

==اشتقاق==
'''اوبلاسٽ''' يا '''آبلاسٽ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Oblast '''}}({{IPAc-en|UK|ˈ|ɒ|b|l|ɑː|s|t}}, {{IPAc-en|US|ˈ|ɒ|b|l|æ|s|t}})&lt;ref&gt;[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/oblast &quot;Oblast&quot;]. ''[[Collins English Dictionary]]''/''[[Webster's New World College Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; [[بيلاروس]]، [[بلغاريا]]، [[قزاخستان]]، [[ڪرغزستان]]، [[روس]]، [[يوڪرين]]، اڳوڻي [[سوويت يونين]] ۽ اڳوڻي [[يوگوسلاويا جي بادشاهت|يوگوسلاويا]] ۾ 
انتظامي ورھاست جو ھڪ قسم آھي. اھو ايئن آھي جيئن پاڪستان ۾ صوبو ھوندو آھي. آبلاسٽ انگريزي ۾ [[اڌارو لفظ]]&lt;ref&gt;Merriam-Webster Online Dictionary.  2008.  [http://www.merriam-webster.com/dictionary/oblast Entry on &quot;oblast&quot;]&lt;/ref&gt; ۽ انگريزي ۾ ان جي برابر لفظ پراونس (province) يا ريجن (region) آھي. بيلاروس ۾ ان لفظ جو اچار [[وابلاسٽ]] آھي.[[تاجڪستان]]، [[ترڪمانستان]] ۽ [[ازبڪستان]] ۾ صوبي يا اوبلاسٽ لاء [[ولايت]] جو لفظ استعمال ٿيندو آهي، [[جارجيا]] ۾ [[مکاري]] (mkhare) ۽ [[آرمينيا]] ۾ [[مارز]] (marz) لفظ استعمال ڪيو ويندو آهي.

==تاريخ==
==جديد اوبلاسٽ== 
==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikt|oblast}}
* {{cci}}

{{Navboxes
|list = 
{{Slavic terms for administrative divisions}}
{{Types of administrative division}}
}}

{{authority control}}

[[زمرو:اوبلاسٽ]]
[[زمرو:روس جي انتظامي ورهاستون]]
[[زمرو:انتظامي ورهاستن جون قسمون]]
[[زمرو:روسي ٻولي ۾ علاقائي وجود لاء نالو]]
[[زمرو:پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]</text>
      <sha1>8rqsebhfvmy4sl4hmwuze29s55chrgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49234</id>
    <revision>
      <id>417081</id>
      <parentid>255456</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:زراعت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2157" sha1="6j6949yri0ei7pxq8tnchu3j2eejvia" xml:space="preserve">[[فائل:Chikkagowdanakoppalu, Yelwala.jpg|thumb|هَرُ ڪاهڻ]]
'''هَرُ''' [[انگريزي]] (Plough) هر زمين کيڙڻ لاءِ هڪ قسم جو ڪاٺ جو ٺهيل اوزار آهي جيڪو پوري دنيا ۾ استعمال هيٺ رهيو. هَرُ کي ڪي هل به ڪوٺين ٿا جيڪو[[سرائيڪي ٻولي]] ۾ آهي. قديم زماني کان [[سنڌ]] ۾ ڪاٺ جا اهي هَرُ زمين کيڙڻ ۾ ڪم ايندا رهيا آهن جنهن ۾ ڏاند جوٽبا آهن. ڪن علائقن ۾ اُٺ يا ٻيا جانور به هر ڪاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هر جا ٻه مکيه حصا ٿيندا آهن. هڪ هَرُ يا مُٺئي وارو حصو ۽ ٻيو هريھ وارو حصو. پهرئين حصي جي مٿيئين حصي ۾ مُٺيو هوندو آهي ۽ هيٺئين حصي ۾ سوراخ هوندو آهي جنهن کي اوڳ چئبو آهي.اوڳ ۾ لوھ جو گهوٻو پوندو آهي جيڪو زمين کيڙيندو آهي.هريھ اوڳ جي مٿان سوراخ ۾ پوندي آهي. هريھ جي ڇيڙي ۾ سوراخ هوندا آهن جنهن ۾ ڪلِي پوندي آهي. اُن ڪِلِي ۾[[پاڃاري]] ڦاسندي آهي. پاڃاري ۾ وري جانور جوٽبا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%DA%B3%D8%A6%D9%8A%D9%86%20%D9%87%D9%8E%D8%B1%D9%8F%20%D9%88%D9%8E%D9%87%D9%8E%DA%BB%D9%8F|title=اڳئين هَرُ وَهَڻُ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%BE%D9%86%D9%87%D9%86%D8%AC%D9%8A%20%D9%BB%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A%D8%8C%20%D9%BE%D9%86%D9%87%D9%86%D8%AC%D9%88%20%D9%87%D9%8E%D8%B1%D9%8F.|title=پنهنجي ٻَنِي، پنهنجو هَرُ. {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-08-11}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
{{حوالا}}

[[زمرو:زرعي اوزار]]
[[زمرو:زراعت]]</text>
      <sha1>6j6949yri0ei7pxq8tnchu3j2eejvia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زرعي اوزار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>49235</id>
    <revision>
      <id>417082</id>
      <parentid>150416</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="1aafe8fx8l9po7fgjyd9dyvjgbd219c" xml:space="preserve">زرعي اوزار زراعت جي ڪرت ۾ ڪم ايندا آهن.

[[زمرو:اوزار]]</text>
      <sha1>1aafe8fx8l9po7fgjyd9dyvjgbd219c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417083</id>
      <parentid>417082</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:زراعت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="97kr3wdgnc4fwqpsfvx4b82bqyqvyij" xml:space="preserve">زرعي اوزار زراعت جي ڪرت ۾ ڪم ايندا آهن.

[[زمرو:اوزار]]
[[زمرو:زراعت]]</text>
      <sha1>97kr3wdgnc4fwqpsfvx4b82bqyqvyij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:وڪي منصوبو ڪووڊ-19/موت</title>
    <ns>4</ns>
    <id>58008</id>
    <revision>
      <id>416774</id>
      <parentid>415999</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>416774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="533360" sha1="1armsmcjvv6r3ns4xlwa36r6gttzu74" xml:space="preserve">{{WikiProject COVID-19 tabs}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 }
|section=
|sort=P39/Q15124404/P570
|sort_order=desc
|columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! مضمون
! وضاحت
! ڏيھُ
! تاريخ پيدائش
! تاريخ وفات
! فوٽو
|-
| ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ويٽيڪن سٽي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71823|George Bălan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q120621|César Ramón Ortega Herrera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]''
| 
| [[سلووينیا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]
| 
| 
| [[فائل:Smej.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]]
|-
| [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]]
| 
| ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]''
| 
| [[چاڊ]]
| 
| 
| [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q336711|Irinej]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]''
| 
| [[سربيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q370560|David Crosby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]''
| 
| [[سان مارينو|سان مرينو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]''
| 
| [[نائورو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]''
| 
| [[ڪيمرون]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q460071|Hayko]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]''
| 
| [[مونٽي نيگرو]]
| 
| 
| [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520296|John Prine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ اوسيتيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q852791|György Bálint]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]
| 
| 
| [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928446|Reynaert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q965475|John Richardson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q983418|Kamala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1033478|György Handel]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1086279|Christophe]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]
| 
| 
| [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1285622|József Sas]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:EVM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]''
| 
| ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''
| 
| 
| [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1392426|Philaret]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]''
| 
| [[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1625817|James Cross]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''&lt;br/&gt;[[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]''
| 
| [[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2462506|Ty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&amp;w).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]''
| 
| [[سينيگال]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3002872|Cristina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]''
| 
| [[گني]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie &quot;Eddie B&quot; Borysewicz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]''
| 
| [[فجي]]&lt;br/&gt;[[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Lucien Sève (2017).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hassan Firouzabadi 20191.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]''
| 
| [[چلي]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]''
| 
| [[يونان]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]]
|-
| [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Longhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]''
| 
| [[اردن]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]''
| 
| [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]''
| 
| [[چين]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]''
| 
| ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics &amp; Games 2016 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]''
| 
| [[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231508|David Boe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231741|David Bright]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5234349|David Green]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Forrest Compton &quot;The Edge of Night&quot; (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5542916|George Nock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5760107|Higinio Vélez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896166|Hernán Grüber Odremán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]]
|-
| [[فاطما رهبر]]
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6243015|John Keston]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6244212|John Laws]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]''
| 
| ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Peter F. Secchia &amp; Gerald Ford.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's &quot;Quartet&quot; 2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]''
| 
| [[فجي]]
| 
| 
| [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| [[اسٽيو ولھائيٽ]]
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]]
|-
| [[سید منور حسن]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8018795|William Stern]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetillo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Martín Barbero &amp; Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]''
| 
| [[ترڪمانستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017014|František Filip]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]''
| 
| ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]''
| 
| [[سلووينیا]]
| 
| 
| [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12880973|Metropolitan  Aetolia και Acarnania Cosmas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13112872|Narayan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Times &amp; Historical Marker.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]''
| 
| [[اوڙيسا|اوڙيسيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]''
| 
| [[تائيوان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''
| 
| 
| [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''
| 
| 
| [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16205288|David Cook]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1081620|Siam]]''
| 
| 
| [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16526878|André Osi]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]''
| 
| [[قازقستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]''
| 
| [[قازقستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried &amp; Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q180573|South Vietnam]]''
| 
| 
| [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18327523|György Snell]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Igor Bogdanov - 004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Grichka Bogdanov - 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19432890|Abelardo Díaz]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20420208|Al-Qadi Barhoun]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Barhoun.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21035340|Rick May]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]''
| 
| [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]]
| 
| 
| [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Perugini.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471296|Muharram]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16957|East Germany]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]''
| 
| [[بارباڊوس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43274270|Rodela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48719857|Ramu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49250207|Muladi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]''
| 
| [[زيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676348|István Turu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65444883|Prakash Damodar Padgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Prakash padgaonkar-Konkani Vishwakosh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]''
| 
| [[برازيل]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85991691|Imran]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]''
| 
| [[فرانس]]&lt;br/&gt;[[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]''
| 
| [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231414|Barry England]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332046|André Charon]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]''
| 
| [[زمبابوي]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]''
| 
| ''[[:d:Q16957|East Germany]]''&lt;br/&gt;[[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774800|José Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]''
| 
| [[پيرو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92805303|Randall French]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]''
| 
| [[سورينام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]''
| 
| [[جميڪا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94016601|James Andres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]''
| 
| [[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94973282|William Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]''
| 
| [[سويڊن]]&lt;br/&gt;[[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92977116|David Berg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93351605|André Egri]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]''
| 
| [[ايٿوپيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Salvatore Pica - foto Augusto De Luca.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95692819|David Ford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1206012|German Reich]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فجي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887287|John Pope]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888550|John Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889055|David Toren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيپ ورڊي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]''
| 
| [[گني]]
| 
| 
| [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463203|John Treen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464324|William Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]''
| 
| [[گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ازبڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]''
| 
| [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98607844|Franco Gerratana]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]''
| 
| ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100995846|ʻAbd al-Ilāh Nabhān]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynn Kellogg &quot;The Jonathan Winters Show&quot; (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102490912|David Maas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104398451|Jethro]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525544|Robiro Terán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]''
| 
| [[يمن]]&lt;br/&gt;[[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105076376|Richard West]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]''
| 
| [[مالٽا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106202945|José Gregorio Guevara]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]''
| 
| [[ڪمبوڊيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]''
| 
| ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]''
| 
| ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]''
| 
| [[اسٽونيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2227470|Majgaon]]''
| 
| 
| [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106648138|Amris]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою &quot;Пустоцвіт&quot;.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106702173|James Purify]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106771906|James Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q41470|Kurdistan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]''
| 
| ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco &quot;Pancho&quot; Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528924|K Balu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107562373|Orlando Chirinos]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]''
| 
| [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]''
| 
| [[نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]''
| 
| [[بلغاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]''
| 
| [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110607249|Yolanda Tortolero]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110854189|Petipán]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]''
| 
| [[ليٽويا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]&lt;br/&gt;[[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118109323|Craig Welch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]''
| 
| [[بيليز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121571277|Guiller]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124031636|葉明水]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]''
| 
| [[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]''
| 
| [[فرانس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485620|Henry Ventura]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485645|Humberto Silva]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136485840|Jean Carlos Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136724021|Antonio Casas González]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]''
| 
| [[ليٽويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140317413|Şaban Şenateş]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q140869668|Erick Echegaray]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141050484|Patrick Semphere]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q141376071|Charles C. Thieriot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>1armsmcjvv6r3ns4xlwa36r6gttzu74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62470</id>
    <revision>
      <id>417084</id>
      <parentid>269703</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1949" sha1="tog23zytsvds3277osj5x54yk3403r4" xml:space="preserve">'''جنڊ''' ([[انگريزي]]:Grinder) ھڪ قسم جي چڪي آهي جيڪو هٿ سان هلائي آڳاٽي زماني ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جوئر]] يا [[ٻاجهر]] پينهي اٽو ڪرڻ يا اٽو پينهڻ لاءِ ڪم ايندو هو. جنڊ تي اٽو اڪثر ڪري عورتون پيهنديون هيون.  جنڊ کان پوءِ جانڊھ ڪم اچڻ لڳو جنهن ۾ جانور جوٽيو ويندو هو. اڄ به ٻهراڙين ۾ جنڊ يا [[جانڊهه]] جو رواج موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=جنڊ|title=جنڊ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-07}}&lt;/ref&gt;

== بناوت ==
جنڊ جا ٻه پُڙ ٿيڻ جيڪي پٿر جا هوندا آهن. هيٺئين پڙ ۾ لوھ جو ڪِير يا ڪِل هوندو آهي. مٿئين پُڙ ۾ سوراخ ويڪرو هوندو آهي جنهن ۾ ڪاٺ جي مڪڙي هوندي آهي. ان مڪڙي ۾ سوراخ ٿئي ٿو جنهن ۾ هيٺئين پُڙ جو ڪير ايندو آهي. مٿئين پُڙ ۾ ڪاٺ جو هٿيو پوندو آهي جنهن ۾ هٿ وجهي جنڊ ڪاهبو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=هٿيو،%20مٺيو%20جنڊ%20جو|title=هٿيو، مٺيو جنڊ جو {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-07}}&lt;/ref&gt; مڪڙي وٽان کليل حصي ۾ ان وجهبو آهي جنهن کي ٻُڪِي چئبو آهي. جنڊ ماٽ ۾ رکبو آهي جنهن ۾ اٽو گڏ ٿيندو ويندو آهي. ماٽ اڪثر ٺڪر جي ٺهيل هوندي آهي.
== حوالا ==
{{حوالا}}
{{حوالو}}

[[زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا]]
[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]
[[زمرو:اوزار]]</text>
      <sha1>tog23zytsvds3277osj5x54yk3403r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بحث:هائيڊروميٽر</title>
    <ns>1</ns>
    <id>67272</id>
    <revision>
      <id>417069</id>
      <parentid>221222</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[بحث:آب پيما]] کي [[بحث:هائيڊروميٽر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>221222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15" sha1="6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb" xml:space="preserve">{{Talk header}}</text>
      <sha1>6ujz0t3lkt6jsf7d1r360l6l7wj3njb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روحل فقير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69516</id>
    <revision>
      <id>416869</id>
      <parentid>261320</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:21:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18045" sha1="bbfq6p7ay1qcb63fi31qhz2as9qrpyx" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر ۽ صوفي مفڪر}}
{{Infobox religious biography
| name          = روحل فقير
| image         =
| caption       =
| birth_name    = روحل
| birth_date    = اندازاً 1733ع يا 1734ع
| birth_place   = پدما ڀٽ، [[عمرڪوٽ]] ڀرسان، [[سنڌ]]
| death_date    = 1804ع
| death_place   = ڪندڙي، [[سنڌ]]
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[سني اسلام]]
| school        = [[تصوف]]
| father        = شاهو فقير زنگيجو
| occupation    = صوفي، شاعر
| known_for     = صوفي شاعري، وحدت الوجود
| language      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، هندي/هندوي
| resting_place = ڪندڙي شريف
}}

'''روحل فقير''' (اندازاً 1733ع يا 1734ع – 1804ع) سنڌ جو ارڙهين صديءَ جو صوفي، شاعر ۽ صوفي مفڪر هو. هو ذات جو زنگيجو ۽ شاهو فقير جو پٽ هو. سندس شاعريءَ جو مرڪزي فڪري دائرو وحدت، عشق، خودشناسي، انساني برابري ۽ ظاهري مذهبي اختلافن کان مٿانهين روحاني سچائيءَ جي ڳولا آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=124–132
}}&lt;/ref&gt; سنڌي صوفي شاعريءَ بابت جديد تحقيق ۾ کيس سنڌ جي انهن اهم شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن اسلامي تصوف سان گڏ هندستاني ويدانتي فڪر سان پڻ مڪالمو ڪيو.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ جي صوفياڻي شاعري
 |year=2017
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ خاندان ==
روحل فقير جو تعلق '''زنگيجا''' قبيلي سان هو ۽ سندس والد جو نالو '''شاهو فقير''' هو.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt; روايتن موجب شاهو فقير کي ٽي پٽ هئا ۽ روحل انهن مان هڪ هو. سندس خاندان مان پوءِ به ڪيترائي صوفي ۽ شاعر پيدا ٿيا ۽ ڪندڙي هڪ مستقل صوفيانه ادبي مرڪز جي صورت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== ولادت ==
روحل فقير جي ولادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. جديد سنڌي تحقيق موجب سندس پيدائش جو قطعي سال معلوم نه آهي، پر تاريخي واقعن جي ڀيٽ مان سندس ولادت '''1733ع يا 1734ع''' ڌاري ڄاڻائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt; هڪ ٻي روايت سندس ولادت '''1124ھ''' ۾ ڄاڻائي ٿي، جيڪا گريگورين حساب سان تقريباً '''1712ع–1713ع''' ٿئي ٿي؛ تنهنڪري 1124ھ کي 1734ع جو هجري برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

سندس ڄمڻ جي جاءِ بابت به مختلف روايتون آهن. عام طور سندس جنم [[عمرڪوٽ]] ڀرسان '''پدما ڀٽ''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته ڪجهه روايتون سندس اصل وطن کي عمرڪوٽ واري ٿر جي هڪ آبادي سان ڳنڍين ٿيون.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt;

== تعليم ==
روحل فقير پنهنجي دور جي روايتي تعليم حاصل ڪئي. سنڌي ماخذن موجب کيس سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربيءَ جي پڻ چڱي ڄاڻ هئي.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt; سندس محفوظ شاعري ۽ فڪري مواد مان اسلامي تصوف سان گڏ هندستاني مذهبي ۽ فلسفيانه اصطلاحن سان سندس واقفيت پڻ ظاهر ٿئي ٿي.

سندس شاعري سنڌي تائين محدود نه رهي. جديد تحقيق کيس سنڌي، سرائڪي ۽ هندي/هندويءَ ۾ شاعري ڪندڙ شاعر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |title=The Hindu Sufis of South Asia: Partition, Shrine Culture and the Sindhis in India
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2019
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪلهوڙن سان وابستگي ==
روايتن ۽ سوانحي ماخذن موجب روحل فقير ڪجهه وقت [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي حڪومتي انتظام سان وابسته رهيو. هڪ جديد تحقيقي اڀياس موجب هن ڪلهوڙا انتظاميا ۾ مالي معاملن سان لاڳاپيل عهدي تي ڪم ڪيو، پر پوءِ سرڪاري زندگي ڇڏي روحاني زندگي اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

سنڌي روايتي ماخذ پڻ سندس ڪلهوڙا درٻار تائين پهچڻ جو ذڪر ڪن ٿا، پر سندس طبيعت سرڪاري نوڪريءَ ڏانهن مائل نه رهي ۽ آخرڪار هن اها زندگي ڇڏي ڏني.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt;

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
دنياوي ملازمت کان الڳ ٿيڻ کان پوءِ روحل فقير جي زندگيءَ جو بنيادي مرڪز تصوف ۽ روحاني جستجو بڻجي ويو. هن مختلف هنڌن جو سير ڪيو ۽ صوفي بزرگن جي صحبت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

روحل جي روحاني نسبت بابت روايتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد|شاهه عنايت الله صوفي شهيد]] جو نالو گهڻو اچي ٿو، پر تاريخي مسئلو اهو آهي ته شاهه عنايت 1130ھ/1718ع ۾ شهيد ٿيو، جڏهن ته روحل جي وڌيڪ قبول ڪيل ولادت 1733ع–1734ع آهي. ان ڪري ٻنهي جي سڌي استاد-شاگرد ملاقات تاريخي لحاظ کان ممڪن نه ٿي لڳي.

وڌيڪ تفصيلي سنڌي ماخذ موجب روحل [[جهوڪ شريف]] ۾ شاهه عنايت شهيد جي درگاهه سان وابسته ٿيو ۽ اتي شاهه عنايت جي جانشين '''شاهه عزت الله''' جي صحبت ۽ روحاني تربيت حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt; تنهنڪري روحل کي شاهه عنايت جي فڪري ۽ روحاني سلسلي سان وابسته چوڻ، سڌو سندس شاگرد چوڻ کان وڌيڪ محتاط تاريخي بيان آهي.

== سير ۽ سياحت ==
روحل فقير پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سير ۽ سفر ۾ گذاريو. سندس سوانحي روايتن ۾ سنڌ کان ٻاهر سفرن ۽ مختلف مذهبي ۽ علمي شخصيتن سان ملاقاتن جو ذڪر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

هڪ روايت موجب سندس ملاقات جيسلمير جي حڪمران سان پڻ ٿي. سندس علم ۽ روحاني گفتگوءَ کان متاثر ٿي حڪمران کيس پاڻ وٽ رهڻ جي آڇ ڪئي، پر روحل مستقل طور درٻاري زندگي اختيار ڪرڻ بدران سنڌ موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== ڪندڙي ۾ قيام ==
زندگيءَ جي پوئين دور ۾ روحل فقير '''ڪندڙي''' ۾ اچي آباد ٿيو. روايتي احوال موجب سندس روحاني مرشد کيس سفر جاري رکڻ جي هدايت ڪئي هئي، جيستائين ڪنهن نشاني سبب سندس سفر رڪجي وڃي. هڪ هنڌ ڪنڊيدار ٻوٽي ۾ سندس ڪپڙا اٽڪيا، جنهن کي هن پنهنجي قيام جي نشاني سمجهيو؛ انهيءَ واقعي سان ڪندڙي جي نالي کي پڻ روايتي طور ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

ڪندڙي اڳتي هلي روحل فقير ۽ سندس خاندان سان لاڳاپيل صوفيانه ۽ ادبي مرڪز بڻجي وئي. جديد تحقيق ۾ هن ادبي روايت کي '''ڪندڙي اسڪول''' جي نالي سان پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

== مراد فقير ==
[[مراد فقير]] روحل فقير جي ويجهن ساٿين ۽ مائٽن مان هو ۽ سندس فڪري ۽ روحاني اثر هيٺ آيو. جديد تحقيق موجب مراد فقير (1743ع–1796ع) روحل جو مائٽ ۽ ڀيڻويو هو ۽ پاڻ به سنڌي، سرائڪي ۽ هنديءَ ۾ صوفي شاعري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

ڪلهوڙا حڪومت جي خاتمي کان پوءِ روحل ۽ مراد فقير جي خاندانن جي لڏپلاڻ بابت پڻ روايتون ملن ٿيون. مراد فقير جي 1796ع ۾ وفات کان پوءِ روحل جي زندگيءَ ۾ ڪندڙيءَ وارو دور وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== شاعري ==
روحل فقير سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شاعرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڪلام ۾ [[بيت]]، [[وائي]]، [[ڪافي]]، غزل ۽ ٻين صنفن جا نمونا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.baakh.com/public/poets/rohal-faqir?lang=en
 |title=Rohal Faqir
 |website=Baakh
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع عشقِ حقيقي ۽ انسان جي پنهنجي باطن جي سڃاڻپ آهي. سندس فڪر ۾ انسان کي ظاهري رسمن ۽ اختلافن کان اڳتي وڌي پنهنجي اندر موجود حقيقت کي سڃاڻڻ جي تلقين ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

روحل وٽ عشق صرف رومانوي تصور نه، پر معرفت تائين پهچڻ جو روحاني وسيلو آهي. سندس شاعريءَ ۾ عاشق ۽ معشوق، وحدت ۽ ڪثرت، ظاهر ۽ باطن، مرشد ۽ طالب جهڙا صوفيانه استعارا بار بار اچن ٿا.

== وحدت الوجود ==
روحل فقير جي فڪر جو نمايان پاسو [[وحدت الوجود]] سان سندس وابستگي آهي. جديد تحقيق کيس ''وجودي'' صوفي روايت سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ انسان جي اندر الهي حقيقت جي تلاش ۽ پاڻ سڃاڻڻ ذريعي حق جي معرفت تائين پهچڻ جو تصور ملي ٿو. ان فڪري رجحان ۾ انا ۽ نفس کي روحاني راهه جون رڪاوٽون سمجهيو ويو آهي.

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب هڪ ادبي جائزي موجب روحل انهن سنڌي شاعرن مان هو، جن وحدت ۽ ''همه اوست'' جي فڪر کي پنهنجي شاعريءَ ۾ نمايان نموني اظهاريو.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt;

== ويدانت ۽ هندستاني فڪر ==
روحل فقير جي شاعريءَ جي هڪ اهم خصوصيت اسلامي صوفي اصطلاحن سان گڏ هندستاني، خاص طور ويدانتي، فڪري اصطلاحن جو استعمال آهي. هن سبب سندس ڪلام سنڌ جي مسلم ۽ هندو روحاني روايتن جي وچ ۾ فڪري رابطي جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

ايل. ايڇ. اجواڻي سنڌي ادب جي تاريخ جو جائزو وٺندي ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي سنڌي شاعريءَ تي هندي ۽ ويدانتي ادب جي اثر جو ذڪر ڪري ٿو ۽ روحل کي انهيءَ رجحان سان وابسته شاعرن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ajwani
 |first=L. H.
 |title=History of Sindhi Literature
 |year=1970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

روحل جي اهڙي فڪري هم آهنگيءَ سبب سندس ڪلام هندو حلقن ۾ پڻ مقبول ٿيو. ڪجهه عقيدتمند روايتن ۾ کيس [[ڀڳت ڪبير]] سان تشبيهه ڏني وئي يا ڪبير جي روحاني روايت جو تسلسل سمجهيو ويو، پر اهڙي دعويٰ کي تاريخي حقيقت بدران عقيدتمند روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1997
 |page=507
 |isbn=8126003650
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
روحل فقير جي ادبي شخصيت سنڌي تائين محدود نه هئي. سندس ڪلام سنڌي کان سواءِ سرائڪي ۽ هندي/هندويءَ ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt; مختلف ٻولين ۾ سندس شاعري سنڌ جي ارڙهين صديءَ واري گهڻ لساني صوفي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿي.

هندي ڪلام ۾ هندستاني سنت روايت ۽ ويدانتي اصطلاحن جو اثر نسبتاً وڌيڪ نمايان آهي، جڏهن ته سنڌي شاعريءَ ۾ سنڌي صوفي روايت جا مقامي استعارا ۽ اصطلاح پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== تصنيفون ==
روحل فقير سان ڪيترن شعري ۽ صوفيانه متنن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي. سندس ڪلام جو ڪجهه حصو سنڌيءَ ۾ بيتن، واين ۽ ڪافين جي صورت ۾ محفوظ آهي، جڏهن ته هندي/هندوي ڪلام پڻ سندس فڪري ورثي جو اهم حصو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

سندس نالي سان '''آگم وار''' نالي تصنيف جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌي صوفي شاعريءَ بابت ماخذ موجب هيءَ تصنيف سندس هندستاني ۽ ويدانتي فڪر سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt;

== فڪر ==
روحل فقير جي فڪر ۾ مذهبي سڃاڻپ جي ظاهري اختلافن کان وڌيڪ انسان جي اندروني روحاني سڃاڻپ کي اهميت حاصل آهي. سندس ڪلام ۾ نفس، غرور ۽ نفرت ڇڏڻ، محبت اختيار ڪرڻ ۽ حق جي ڳولا ڪرڻ تي زور ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1997
 |page=507
 |isbn=8126003650
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ فڪري خصوصيت سبب روحل جي شاعريءَ ۾ اسلامي تصوف ۽ هندستاني روحاني فلسفي جي اصطلاحن جو گڏيل استعمال ملي ٿو. جديد علمي تحقيق پڻ ڪندڙيءَ واري روحل جي روايت کي سنڌ جي اهڙين صوفي روايتن مان سمجهي ٿي، جن ۾ مذهبي سرحدن کان پار روحاني فڪر جي ڏي وٺ ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

== ڪندڙي صوفي روايت ==
روحل فقير کان پوءِ سندس خاندان ۽ شاگردن ڪندڙيءَ جي صوفيانه ۽ شعري روايت کي جاري رکيو. جديد تحقيق انهيءَ حلقَي کي '''ڪندڙي اسڪول''' طور سڃاڻي ٿي ۽ روحل کي ان جو بنيادي مرڪز قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

سندس فڪري اثر هيٺ يا سندس خانداني ۽ روحاني دائري سان لاڳاپيل شاعرن ۾ مراد فقير، غلام علي فقير، خدا بخش فقير، دريا خان فقير ۽ ٻين جا نالا ڏنا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== وفات ==
روحل فقير '''1804ع''' ۾ وفات ڪئي ۽ ڪندڙيءَ ۾ دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt; سندس وفات جي صحيح هجري تاريخ ۽ مهيني بابت هتي استعمال ڪيل معتبر ماخذن مان قطعي تاريخ ثابت نه ٿي سگهي آهي. 1804ع تقريباً '''1218ھ–1219ھ''' سان ٺهڪي اچي ٿو؛ صحيح مهيني کان سواءِ هڪ ئي هجري سال مقرر ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

سندس مزار ڪندڙي شريف ۾ موجود آهي ۽ سندس صوفيانه روايت سان مسلمانن سان گڏ سنڌي هندو عقيدتمندن جي تاريخي وابستگيءَ جا پڻ مثال ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==
روحل فقير سنڌي صوفي شاعريءَ جي ان دور جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ اسلامي تصوف، وحدت الوجود، مقامي سنڌي روايت ۽ هندستاني ويدانتي فڪر هڪٻئي سان ادبي مڪالمو ڪندا نظر اچن ٿا. سندس گهڻ لساني شاعري ان عمل جو اهم تاريخي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

سندس اهميت رڳو سندس ذاتي ڪلام تائين محدود نه رهي؛ ڪندڙيءَ ۾ سندس خاندان ۽ صوفي حلقو اڳتي هلي شاعرن ۽ درويشن جي هڪ مستقل روايت بڻيو. ان ڪري روحل کي ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[مراد فقير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[ڀڳت ڪبير]]
* [[تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=124–132
}}
* {{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1997
 |page=507
 |isbn=8126003650
}}
* {{cite book
 |last=Ajwani
 |first=L. H.
 |title=History of Sindhi Literature
 |year=1970
 |language=en
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:1804ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>bbfq6p7ay1qcb63fi31qhz2as9qrpyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416870</id>
      <parentid>416869</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18032" sha1="i5uoz1tmszncs9g1bc4u6xzsplc2eea" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر ۽ صوفي مفڪر}}
{{Infobox saint 
| name          = روحل فقير
| image         =
| caption       =
| birth_name    = روحل
| birth_date    = اندازاً 1733ع يا 1734ع
| birth_place   = پدما ڀٽ، [[عمرڪوٽ]] ڀرسان، [[سنڌ]]
| death_date    = 1804ع
| death_place   = ڪندڙي، [[سنڌ]]
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[سني اسلام]]
| school        = [[تصوف]]
| father        = شاهو فقير زنگيجو
| occupation    = صوفي، شاعر
| known_for     = صوفي شاعري، وحدت الوجود
| language      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، هندي/هندوي
| resting_place = ڪندڙي شريف
}}

'''روحل فقير''' (اندازاً 1733ع يا 1734ع – 1804ع) سنڌ جو ارڙهين صديءَ جو صوفي، شاعر ۽ صوفي مفڪر هو. هو ذات جو زنگيجو ۽ شاهو فقير جو پٽ هو. سندس شاعريءَ جو مرڪزي فڪري دائرو وحدت، عشق، خودشناسي، انساني برابري ۽ ظاهري مذهبي اختلافن کان مٿانهين روحاني سچائيءَ جي ڳولا آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=124–132
}}&lt;/ref&gt; سنڌي صوفي شاعريءَ بابت جديد تحقيق ۾ کيس سنڌ جي انهن اهم شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن اسلامي تصوف سان گڏ هندستاني ويدانتي فڪر سان پڻ مڪالمو ڪيو.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;&gt;{{cite book
 |title=سنڌ جي صوفياڻي شاعري
 |year=2017
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ خاندان ==
روحل فقير جو تعلق '''زنگيجا''' قبيلي سان هو ۽ سندس والد جو نالو '''شاهو فقير''' هو.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt; روايتن موجب شاهو فقير کي ٽي پٽ هئا ۽ روحل انهن مان هڪ هو. سندس خاندان مان پوءِ به ڪيترائي صوفي ۽ شاعر پيدا ٿيا ۽ ڪندڙي هڪ مستقل صوفيانه ادبي مرڪز جي صورت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== ولادت ==
روحل فقير جي ولادت جي صحيح تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. جديد سنڌي تحقيق موجب سندس پيدائش جو قطعي سال معلوم نه آهي، پر تاريخي واقعن جي ڀيٽ مان سندس ولادت '''1733ع يا 1734ع''' ڌاري ڄاڻائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt; هڪ ٻي روايت سندس ولادت '''1124ھ''' ۾ ڄاڻائي ٿي، جيڪا گريگورين حساب سان تقريباً '''1712ع–1713ع''' ٿئي ٿي؛ تنهنڪري 1124ھ کي 1734ع جو هجري برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

سندس ڄمڻ جي جاءِ بابت به مختلف روايتون آهن. عام طور سندس جنم [[عمرڪوٽ]] ڀرسان '''پدما ڀٽ''' سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته ڪجهه روايتون سندس اصل وطن کي عمرڪوٽ واري ٿر جي هڪ آبادي سان ڳنڍين ٿيون.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt;

== تعليم ==
روحل فقير پنهنجي دور جي روايتي تعليم حاصل ڪئي. سنڌي ماخذن موجب کيس سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربيءَ جي پڻ چڱي ڄاڻ هئي.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt; سندس محفوظ شاعري ۽ فڪري مواد مان اسلامي تصوف سان گڏ هندستاني مذهبي ۽ فلسفيانه اصطلاحن سان سندس واقفيت پڻ ظاهر ٿئي ٿي.

سندس شاعري سنڌي تائين محدود نه رهي. جديد تحقيق کيس سنڌي، سرائڪي ۽ هندي/هندويءَ ۾ شاعري ڪندڙ شاعر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |title=The Hindu Sufis of South Asia: Partition, Shrine Culture and the Sindhis in India
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2019
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪلهوڙن سان وابستگي ==
روايتن ۽ سوانحي ماخذن موجب روحل فقير ڪجهه وقت [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي حڪومتي انتظام سان وابسته رهيو. هڪ جديد تحقيقي اڀياس موجب هن ڪلهوڙا انتظاميا ۾ مالي معاملن سان لاڳاپيل عهدي تي ڪم ڪيو، پر پوءِ سرڪاري زندگي ڇڏي روحاني زندگي اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

سنڌي روايتي ماخذ پڻ سندس ڪلهوڙا درٻار تائين پهچڻ جو ذڪر ڪن ٿا، پر سندس طبيعت سرڪاري نوڪريءَ ڏانهن مائل نه رهي ۽ آخرڪار هن اها زندگي ڇڏي ڏني.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt;

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
دنياوي ملازمت کان الڳ ٿيڻ کان پوءِ روحل فقير جي زندگيءَ جو بنيادي مرڪز تصوف ۽ روحاني جستجو بڻجي ويو. هن مختلف هنڌن جو سير ڪيو ۽ صوفي بزرگن جي صحبت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

روحل جي روحاني نسبت بابت روايتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد|شاهه عنايت الله صوفي شهيد]] جو نالو گهڻو اچي ٿو، پر تاريخي مسئلو اهو آهي ته شاهه عنايت 1130ھ/1718ع ۾ شهيد ٿيو، جڏهن ته روحل جي وڌيڪ قبول ڪيل ولادت 1733ع–1734ع آهي. ان ڪري ٻنهي جي سڌي استاد-شاگرد ملاقات تاريخي لحاظ کان ممڪن نه ٿي لڳي.

وڌيڪ تفصيلي سنڌي ماخذ موجب روحل [[جهوڪ شريف]] ۾ شاهه عنايت شهيد جي درگاهه سان وابسته ٿيو ۽ اتي شاهه عنايت جي جانشين '''شاهه عزت الله''' جي صحبت ۽ روحاني تربيت حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt; تنهنڪري روحل کي شاهه عنايت جي فڪري ۽ روحاني سلسلي سان وابسته چوڻ، سڌو سندس شاگرد چوڻ کان وڌيڪ محتاط تاريخي بيان آهي.

== سير ۽ سياحت ==
روحل فقير پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سير ۽ سفر ۾ گذاريو. سندس سوانحي روايتن ۾ سنڌ کان ٻاهر سفرن ۽ مختلف مذهبي ۽ علمي شخصيتن سان ملاقاتن جو ذڪر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

هڪ روايت موجب سندس ملاقات جيسلمير جي حڪمران سان پڻ ٿي. سندس علم ۽ روحاني گفتگوءَ کان متاثر ٿي حڪمران کيس پاڻ وٽ رهڻ جي آڇ ڪئي، پر روحل مستقل طور درٻاري زندگي اختيار ڪرڻ بدران سنڌ موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== ڪندڙي ۾ قيام ==
زندگيءَ جي پوئين دور ۾ روحل فقير '''ڪندڙي''' ۾ اچي آباد ٿيو. روايتي احوال موجب سندس روحاني مرشد کيس سفر جاري رکڻ جي هدايت ڪئي هئي، جيستائين ڪنهن نشاني سبب سندس سفر رڪجي وڃي. هڪ هنڌ ڪنڊيدار ٻوٽي ۾ سندس ڪپڙا اٽڪيا، جنهن کي هن پنهنجي قيام جي نشاني سمجهيو؛ انهيءَ واقعي سان ڪندڙي جي نالي کي پڻ روايتي طور ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

ڪندڙي اڳتي هلي روحل فقير ۽ سندس خاندان سان لاڳاپيل صوفيانه ۽ ادبي مرڪز بڻجي وئي. جديد تحقيق ۾ هن ادبي روايت کي '''ڪندڙي اسڪول''' جي نالي سان پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

== مراد فقير ==
[[مراد فقير]] روحل فقير جي ويجهن ساٿين ۽ مائٽن مان هو ۽ سندس فڪري ۽ روحاني اثر هيٺ آيو. جديد تحقيق موجب مراد فقير (1743ع–1796ع) روحل جو مائٽ ۽ ڀيڻويو هو ۽ پاڻ به سنڌي، سرائڪي ۽ هنديءَ ۾ صوفي شاعري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

ڪلهوڙا حڪومت جي خاتمي کان پوءِ روحل ۽ مراد فقير جي خاندانن جي لڏپلاڻ بابت پڻ روايتون ملن ٿيون. مراد فقير جي 1796ع ۾ وفات کان پوءِ روحل جي زندگيءَ ۾ ڪندڙيءَ وارو دور وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== شاعري ==
روحل فقير سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شاعرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڪلام ۾ [[بيت]]، [[وائي]]، [[ڪافي]]، غزل ۽ ٻين صنفن جا نمونا ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.baakh.com/public/poets/rohal-faqir?lang=en
 |title=Rohal Faqir
 |website=Baakh
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ جو مرڪزي موضوع عشقِ حقيقي ۽ انسان جي پنهنجي باطن جي سڃاڻپ آهي. سندس فڪر ۾ انسان کي ظاهري رسمن ۽ اختلافن کان اڳتي وڌي پنهنجي اندر موجود حقيقت کي سڃاڻڻ جي تلقين ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

روحل وٽ عشق صرف رومانوي تصور نه، پر معرفت تائين پهچڻ جو روحاني وسيلو آهي. سندس شاعريءَ ۾ عاشق ۽ معشوق، وحدت ۽ ڪثرت، ظاهر ۽ باطن، مرشد ۽ طالب جهڙا صوفيانه استعارا بار بار اچن ٿا.

== وحدت الوجود ==
روحل فقير جي فڪر جو نمايان پاسو [[وحدت الوجود]] سان سندس وابستگي آهي. جديد تحقيق کيس ''وجودي'' صوفي روايت سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ انسان جي اندر الهي حقيقت جي تلاش ۽ پاڻ سڃاڻڻ ذريعي حق جي معرفت تائين پهچڻ جو تصور ملي ٿو. ان فڪري رجحان ۾ انا ۽ نفس کي روحاني راهه جون رڪاوٽون سمجهيو ويو آهي.

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب هڪ ادبي جائزي موجب روحل انهن سنڌي شاعرن مان هو، جن وحدت ۽ ''همه اوست'' جي فڪر کي پنهنجي شاعريءَ ۾ نمايان نموني اظهاريو.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt;

== ويدانت ۽ هندستاني فڪر ==
روحل فقير جي شاعريءَ جي هڪ اهم خصوصيت اسلامي صوفي اصطلاحن سان گڏ هندستاني، خاص طور ويدانتي، فڪري اصطلاحن جو استعمال آهي. هن سبب سندس ڪلام سنڌ جي مسلم ۽ هندو روحاني روايتن جي وچ ۾ فڪري رابطي جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

ايل. ايڇ. اجواڻي سنڌي ادب جي تاريخ جو جائزو وٺندي ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي سنڌي شاعريءَ تي هندي ۽ ويدانتي ادب جي اثر جو ذڪر ڪري ٿو ۽ روحل کي انهيءَ رجحان سان وابسته شاعرن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Ajwani
 |first=L. H.
 |title=History of Sindhi Literature
 |year=1970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

روحل جي اهڙي فڪري هم آهنگيءَ سبب سندس ڪلام هندو حلقن ۾ پڻ مقبول ٿيو. ڪجهه عقيدتمند روايتن ۾ کيس [[ڀڳت ڪبير]] سان تشبيهه ڏني وئي يا ڪبير جي روحاني روايت جو تسلسل سمجهيو ويو، پر اهڙي دعويٰ کي تاريخي حقيقت بدران عقيدتمند روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1997
 |page=507
 |isbn=8126003650
}}&lt;/ref&gt;

== ٻوليون ==
روحل فقير جي ادبي شخصيت سنڌي تائين محدود نه هئي. سندس ڪلام سنڌي کان سواءِ سرائڪي ۽ هندي/هندويءَ ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt; مختلف ٻولين ۾ سندس شاعري سنڌ جي ارڙهين صديءَ واري گهڻ لساني صوفي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿي.

هندي ڪلام ۾ هندستاني سنت روايت ۽ ويدانتي اصطلاحن جو اثر نسبتاً وڌيڪ نمايان آهي، جڏهن ته سنڌي شاعريءَ ۾ سنڌي صوفي روايت جا مقامي استعارا ۽ اصطلاح پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== تصنيفون ==
روحل فقير سان ڪيترن شعري ۽ صوفيانه متنن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي. سندس ڪلام جو ڪجهه حصو سنڌيءَ ۾ بيتن، واين ۽ ڪافين جي صورت ۾ محفوظ آهي، جڏهن ته هندي/هندوي ڪلام پڻ سندس فڪري ورثي جو اهم حصو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

سندس نالي سان '''آگم وار''' نالي تصنيف جو پڻ ذڪر ملي ٿو. سنڌي صوفي شاعريءَ بابت ماخذ موجب هيءَ تصنيف سندس هندستاني ۽ ويدانتي فڪر سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SufiPoetrySindh&quot;/&gt;

== فڪر ==
روحل فقير جي فڪر ۾ مذهبي سڃاڻپ جي ظاهري اختلافن کان وڌيڪ انسان جي اندروني روحاني سڃاڻپ کي اهميت حاصل آهي. سندس ڪلام ۾ نفس، غرور ۽ نفرت ڇڏڻ، محبت اختيار ڪرڻ ۽ حق جي ڳولا ڪرڻ تي زور ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1997
 |page=507
 |isbn=8126003650
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ فڪري خصوصيت سبب روحل جي شاعريءَ ۾ اسلامي تصوف ۽ هندستاني روحاني فلسفي جي اصطلاحن جو گڏيل استعمال ملي ٿو. جديد علمي تحقيق پڻ ڪندڙيءَ واري روحل جي روايت کي سنڌ جي اهڙين صوفي روايتن مان سمجهي ٿي، جن ۾ مذهبي سرحدن کان پار روحاني فڪر جي ڏي وٺ ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

== ڪندڙي صوفي روايت ==
روحل فقير کان پوءِ سندس خاندان ۽ شاگردن ڪندڙيءَ جي صوفيانه ۽ شعري روايت کي جاري رکيو. جديد تحقيق انهيءَ حلقَي کي '''ڪندڙي اسڪول''' طور سڃاڻي ٿي ۽ روحل کي ان جو بنيادي مرڪز قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

سندس فڪري اثر هيٺ يا سندس خانداني ۽ روحاني دائري سان لاڳاپيل شاعرن ۾ مراد فقير، غلام علي فقير، خدا بخش فقير، دريا خان فقير ۽ ٻين جا نالا ڏنا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== وفات ==
روحل فقير '''1804ع''' ۾ وفات ڪئي ۽ ڪندڙيءَ ۾ دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt; سندس وفات جي صحيح هجري تاريخ ۽ مهيني بابت هتي استعمال ڪيل معتبر ماخذن مان قطعي تاريخ ثابت نه ٿي سگهي آهي. 1804ع تقريباً '''1218ھ–1219ھ''' سان ٺهڪي اچي ٿو؛ صحيح مهيني کان سواءِ هڪ ئي هجري سال مقرر ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

سندس مزار ڪندڙي شريف ۾ موجود آهي ۽ سندس صوفيانه روايت سان مسلمانن سان گڏ سنڌي هندو عقيدتمندن جي تاريخي وابستگيءَ جا پڻ مثال ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==
روحل فقير سنڌي صوفي شاعريءَ جي ان دور جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ اسلامي تصوف، وحدت الوجود، مقامي سنڌي روايت ۽ هندستاني ويدانتي فڪر هڪٻئي سان ادبي مڪالمو ڪندا نظر اچن ٿا. سندس گهڻ لساني شاعري ان عمل جو اهم تاريخي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinRohal&quot;/&gt;

سندس اهميت رڳو سندس ذاتي ڪلام تائين محدود نه رهي؛ ڪندڙيءَ ۾ سندس خاندان ۽ صوفي حلقو اڳتي هلي شاعرن ۽ درويشن جي هڪ مستقل روايت بڻيو. ان ڪري روحل کي ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[مراد فقير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[ڀڳت ڪبير]]
* [[تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=124–132
}}
* {{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1997
 |page=507
 |isbn=8126003650
}}
* {{cite book
 |last=Ajwani
 |first=L. H.
 |title=History of Sindhi Literature
 |year=1970
 |language=en
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:1804ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>i5uoz1tmszncs9g1bc4u6xzsplc2eea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416871</id>
      <parentid>416870</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22780" sha1="smft1waazvnmwub9bqm9q3yxuhjwbbl" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي صوفي، شاعر ۽ صوفي مفڪر}}
{{Infobox saint 
| name             = روحل فقير
| native_name      = صوفي روحل فقير
| birth_name       = روحل
| birth_date       = اندازاً 1734ع
| birth_place      = پدما ڀٽ، [[عمرڪوٽ]] ڀرسان، [[سنڌ]]
| death_date       = 1804ع
| death_place      = ڪندڙي، [[سنڌ]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = [[تصوف]]
| order            = قادري
| father           = شاهو فقير زنگيجو
| occupation       = صوفي، شاعر، سرڪاري عملدار
| known_for        = صوفي شاعري، [[وحدت الوجود]]
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، هندي/هندوي
| resting_place    = ڪندڙي شريف، سنڌ
}}

'''روحل فقير''' (اندازاً 1734ع – 1804ع) ارڙهين صديءَ جو [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] صوفي، شاعر ۽ صوفي مفڪر هو، جنهن جو تعلق زنگيجا قبيلي سان هو. هو [[تصوف]] جي وجودي يا [[وحدت الوجود|وحدت الوجودي]] فڪري روايت سان وابسته هو ۽ سنڌي، سرائڪي ۽ هندي/هندويءَ ۾ شاعري ڪيائين.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |title=The Sufi Paradigm and the Makings of a Vernacular Knowledge in Colonial India: The Case of Sindh (1851–1929)
 |publisher=Palgrave Macmillan
 |year=2020
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; سندس شاعريءَ ۾ عشق، خودشناسي، وحدت، نفس جي نفي، مذهبي رواداري ۽ انسان جي باطني سچائيءَ جي ڳولا اهم موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |year=1997
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |page=507
 |isbn=8126003650
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

روحل فقير کي '''ڪندڙي صوفيانه ادبي روايت''' يا ''ڪندڙي اسڪول'' جو بنيادي شاعر سمجهيو وڃي ٿو. سندس خاندان ۽ روحاني دائري مان ڪيترائي صوفي شاعر پيدا ٿيا، جن سنڌ جي اترئين حصي ۾ هن فڪري روايت کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

== ولادت ۽ خاندان ==
روحل فقير، شاهو فقير زنگيجو جو پٽ هو. سندس ولادت جي قطعي تاريخ بابت ماخذن ۾ اتفاق نه آهي. عام طور سندس پيدائش '''1734ع''' ڌاري عمرڪوٽ ڀرسان '''پدما ڀٽ''' ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; ڪجهه روايتي ماخذ سندس ولادت '''1124ھ''' ۾ ۽ هڪ هنڌ، جيڪو پوءِ ''روحل واءِ'' جي نالي سان مشهور ٿيو، ڄاڻائين ٿا؛ پر 1124ھ گريگورين حساب سان لڳ ڀڳ '''1712ع–1713ع''' ٿئي ٿو ۽ 1734ع سان مطابقت نٿو رکي. تنهنڪري ٻنهي تاريخن کي هڪٻئي جو متبادل قرار ڏيڻ بدران الڳ روايتن طور بيان ڪيو وڃي ٿو.

روايتي احوال موجب سندس ٻه ڀائر سلطان ۽ ميوو هئا.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;&gt;{{cite book
 |last=Muhammad
 |first=Sufi Taj
 |title=Sartaj-e-Kandiri
 |year=1999
 |publisher=Aijaz Publishers
 |location=Lahore
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ علمي پسمنظر ==
روحل فقير پنهنجي دور جي رائج مذهبي ۽ ادبي تعليم حاصل ڪئي. سندس شاعريءَ مان اسلامي تصوف سان گڏ هندستاني فلسفي، ويدانتي فڪر ۽ سنت روايت جي اصطلاحن سان سندس گهري واقفيت ظاهر ٿئي ٿي. هو سنڌيءَ کان سواءِ سرائڪي ۽ هندي/هندويءَ ۾ پڻ شاعري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

ايل. ايڇ. اجواڻي سنڌي ادب ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ دوران هندي ۽ ويدانتي ادب جي اثر جو ذڪر ڪندي روحل کي انهيءَ فڪري ۽ ادبي رجحان جي نمائنده شاعرن مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Ajwani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ajwani
 |first=L. H.
 |title=History of Sindhi Literature
 |year=1970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪلهوڙا درٻار سان وابستگي ==
روحل فقير جو خاندان [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا حڪمرانن]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو. جديد تحقيق موجب سندس والد ڪلهوڙا حڪمرانن جي سرڪاري نظام سان وابسته هو، جڏهن ته روحل پاڻ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] (وفات 1772ع) جي دور ۾ شاهي خزاني سان لاڳاپيل اعليٰ عهدي تي ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

روايتي سوانحي ماخذن ۾ کيس شاهي خزاني جو وزير يا ذميوار عملدار ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt; سرڪاري ملازمت دوران به سندس لاڙو روحاني مسئلن ۽ حقيقت جي ڳولا ڏانهن وڌندو رهيو. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، [[ميان سرفراز ڪلهوڙو|ميان سرفراز ڪلهوڙي]] جي دور ۾، هن آخرڪار درٻاري زندگي ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt;

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
سرڪاري زندگي ڇڏڻ کان پوءِ روحل فقير جي زندگيءَ جو مرڪز روحاني جستجو بڻجي ويو. هو [[جهوڪ شريف]] ويو، جيڪو [[شاهه عنايت شهيد|شاهه عنايت الله صوفي]] جي تحريڪ ۽ صوفي روايت جو اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

روايتي سوانحي مواد روحل کي شاهه عنايت شهيد جي روحاني فيض سان ڳنڍي ٿو، پر جيڪڏهن روحل جي ولادت 1734ع قبول ڪئي وڃي ته شاهه عنايت، جيڪو '''1130ھ/1718ع''' ۾ شهيد ٿيو، سندس سڌو مرشد ٿي نٿو سگهي. هڪ وڌيڪ تفصيلي روايت موجب روحل جهوڪ ۾ شاهه عنايت جي روحاني سلسلي سان وابسته ٿيو ۽ '''شاهه عزت الله''' کان روحاني تربيت ورتائين.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=124–132
}}&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري کيس شاهه عنايت جي '''فڪري ۽ روحاني روايت''' سان وابسته چوڻ تاريخي لحاظ کان وڌيڪ محتاط آهي.

جهوڪ ۾ رهائش دوران سندس رياضت، خلوت ۽ روحاني تربيت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ان دور کان پوءِ سندس شاعري ۽ زندگيءَ ۾ تصوف وڌيڪ نمايان صورت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== شاديون ۽ اولاد ==
روايتي سوانحي احوال موجب روحل فقير ٻه شاديون ڪيون. پهرين شاديءَ مان کيس ٻه پٽ، '''شاهو فقير''' ۽ '''غلام علي فقير'''، ٿيا. ٻي شادي [[مراد فقير]] جي ڀيڻ سان ٿي، جنهن مان '''خدا بخش فقير''' ۽ '''دريا خان فقير''' پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt;

سندس اولاد ۽ مائٽن مان ڪيترن شاعري ۽ تصوف جي روايت کي جاري رکيو، جنهن سبب ڪندڙي اڳتي هلي هڪ خانداني صوفيانه ۽ ادبي مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

== سفر ۽ سفارتي خدمتون ==
روحل فقير گهڻو سير ۽ سفر ڪيو. جديد تحقيق موجب هو ڪلهوڙا حڪومت طرفان ڪيترين [[راجپوت]] رياستن ۾ سفارتي ذميواريون پڻ نڀائيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; روايتي احوالن ۾ سندس جيسلمير، جوڌپور، بيڪانير ۽ ٻين علائقن ڏانهن سفرن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Humayoni&quot;&gt;{{cite book
 |last=همايوني
 |first=نياز
 |title=آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه
 |year=2007
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن سفرن سندس شاعريءَ تي به اثر وڌو. راجستان ۽ ٿر جي لساني ۽ مذهبي ماحول سان واسطي سبب سندس ڪلام ۾ هندي، هندوي ۽ ويدانتي اصطلاحن جو استعمال نمايان نظر اچي ٿو.

== جوڌپور ۽ مهاراجا وجئه سنگهه ==
روحل سان لاڳاپيل مشهور روايتن مان هڪ [[جوڌپور]] جي مهاراجا [[وجئه سنگهه]] سان سندس ملاقات آهي. جديد تحقيق پڻ ڄاڻائي ٿي ته جوڌپور جو مهاراجا روحل جي روحاني شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ سندس عقيدتمند بڻيو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

روايتي احوال موجب روحل جوڌپور ۾ هڪ مهيني کان وڌيڪ رهيو ۽ اتي پنڊتن، ساڌن ۽ ٻين مذهبي عالمن سان روحاني ۽ فلسفيانه گفتگو ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt; سندس هندي تصنيفن ۾ گرو ۽ چيلي جي مڪالمي واري اسلوب کي به انهيءَ وسيع هندستاني فڪري ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي.

== دنياوي زندگيءَ کان ڪناره ڪشي ==
وقت گذرڻ سان روحل فقير درٻاري ۽ سفارتي زندگيءَ کان مڪمل طور ڪناره ڪشي اختيار ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ نفس، انا، لالچ ۽ دنياوي وابستگيءَ کي روحاني معرفت جي راهه جون رڪاوٽون سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;

ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي مرتب ڪيل صوفيانه ڪافين جي مطالعي ۾ روحل جي فڪر کي ''همه اوست'' ۽ وحدت الوجود سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochKafi&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=ڪافيون
 |volume=2
 |year=1992
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== مراد فقير سان تعلق ==
[[مراد فقير]] روحل جي خانداني ۽ روحاني دائري جي اهم شخصيت هو. جديد تحقيق موجب مراد فقير (1743ع–1796ع) روحل جو مائٽ ۽ ڀيڻويو هو ۽ پاڻ به وحدت الوجود جو قائل صوفي شاعر هو. هن سنڌي، سرائڪي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

ڪلهوڙا حڪومت جي زوال کان پوءِ روحل، مراد ۽ سندن خاندانن جي خيرپور واري علائقي ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ملي ٿو. مراد فقير 1796ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ روحل جي زندگيءَ ۾ ڪندڙيءَ وارو آخري دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== ڪندڙي ۾ قيام ==
روايت موجب مراد فقير جي وفات کان پوءِ روحل فقير ڪوٽلي ڇڏي اولهه طرف سفر شروع ڪيو. سندس مرشد کيس چيو هو ته سفر ڪندو رهي، جيستائين ڪا شيءِ کيس روڪي؛ اها ئي سندس مستقل رهائش جي جاءِ هوندي. سفر دوران هڪ ويران هنڌ تي سندس ڪپڙا ڪنڊيدار ٻوٽي ۾ اٽڪي پيا. روحل ان واقعي کي مرشد جي اشاري جي تعميل سمجهي اتي رهائش اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

روايتي طور '''ڪندڙي''' جي نالي کي انهيءَ ''ڪنڊي'' واري واقعي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روحل پنهنجي باقي زندگي اتي گذاري ۽ اهو هنڌ پوءِ سندس خاندان، مريدن ۽ شاعرن جي ڪري هڪ صوفيانه مرڪز بڻجي ويو.

== شاعري ==
روحل فقير سنڌي صوفي شاعريءَ جي وجودي روايت جو اهم شاعر هو. جديد علمي تحقيق موجب هن سنڌي، سرائڪي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪئي ۽ سندس شاعريءَ ۾ ويدانتي ادب جو نمايان اثر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ajwani&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جو مرڪزي تصور '''انسان جي پنهنجي باطن جي سڃاڻپ ذريعي حق جي معرفت''' آهي. عشق سندس فڪر ۾ محض انساني جذبو نه پر روحاني معرفت تائين پهچڻ جو وسيلو آهي. سندس شاعريءَ ۾ عاشق ۽ معشوق، وحدت ۽ ڪثرت، ظاهر ۽ باطن، مرشد ۽ طالب، نفس ۽ معرفت جهڙا صوفيانه تصور بار بار اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

روحل جي ڪلام جو ٻيو نمايان موضوع انسانن جي وچ ۾ مذهبي دشمنيءَ جي نفي آهي. سندس شاعريءَ ۾ هندو ۽ مسلمان جي ظاهري فرق کان مٿي هڪ ئي الهي حقيقت کي سڃاڻڻ جي تلقين ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;

== وحدت الوجود ==
روحل فقير کي جديد تحقيق واضح طور هڪ '''وجودي''' (''wujudi'') صوفي شاعر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; سندس فڪر ۾ ڪائنات جي ظاهري ڪثرت پٺيان هڪ وحداني حقيقت جو تصور نمايان آهي.

سندس شاعريءَ ۾ پنهنجي نفس ۽ انا کان مٿانهون ٿي باطني حقيقت جي معرفت حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو ويو آهي. ''همه اوست'' واري تصور سبب سندس شاعري سنڌي وحدت الوجودي شاعريءَ جي تسلسل ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;BalochKafi&quot;/&gt;

== ويدانت ۽ هندستاني فڪر ==
روحل فقير جي فڪر جي هڪ خاص خصوصيت اسلامي صوفيانه تصورن ۽ هندستاني، خاص طور [[ويدانت|ويدانتي]] فڪر جي اصطلاحن جو ميلاپ آهي. محمد سليم اختر کيس انهن صوفي شاعرن مان شمار ڪري ٿو جن مسلم صوفي تصورن سان ويدانتي عنصرن کي ملائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;&gt;{{cite book
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Islam in South Asia
 |year=1993
 |publisher=Historical and Cultural Research
 |page=245
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس هندي ڪلام ۾ گرو، چيلي، آتم، گيان ۽ ٻين هندستاني فلسفيانه تصورن جو استعمال ملي ٿو. ان سان گڏ سندس بنيادي فڪري ڍانچو عشق، معرفت، وحدت ۽ نفس جي فنا جهڙن اسلامي صوفيانه تصورن سان ڳنڍيل رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ajwani&quot;/&gt;

سندس انهيءَ فڪري هم آهنگيءَ سبب سندس ڪلام مسلمانن سان گڏ هندو حلقن ۾ پڻ مقبول ٿيو. ڪجهه عقيدتمند روايتن ۾ کيس [[ڀڳت ڪبير]] جي روحاني روايت جو تسلسل يا ڪبير جو ٻيهر ظهور به تصور ڪيو ويو؛ اهو عقيدتمند تصور آهي، تاريخي سوانحي حقيقت نه.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;

== ٻوليون ==
روحل فقير گهڻ لساني شاعر هو. سندس مستند ادبي ورثي ۾ سنڌي، سرائڪي ۽ هندي/هندوي ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; سندس هندي شاعريءَ تي سنت ۽ ويدانتي فڪر جو اثر نسبتاً وڌيڪ نمايان آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ سرائڪي شاعريءَ ۾ مقامي صوفيانه شعري روايت جا عنصر ملن ٿا.

ڪجهه روايتي ماخذ کيس فارسيءَ سان پڻ واقف ڄاڻائين ٿا، پر سندس فارسي شاعريءَ جي مقدار ۽ نسبت بابت وڌيڪ تحقيقي تصديق جي ضرورت آهي.

== تصنيفون ==
روحل فقير سان ڪيترين منظوم ۽ صوفيانه تصنيفن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي. روايتي فهرستن ۾ سندس نالي سان هي چار ڪتاب خاص طور ڄاڻايا وڃن ٿا:&lt;ref name=&quot;Sabir&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Sabir
 |first=Shams
 |title=Kandri Je Kabiley Ja Shair
 |journal=World Peoples Review
 |date=October 2007
 |volume=1
 |issue=8
 |page=10
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

* '''من پرٻوڌ''' (''Man Parbodh'')
* '''اُڌڀت گرنٿ''' (''Udhbhit Granth'')
* '''سُورٻ گيان''' (''Surab Giyan'')
* '''آگم ورتا''' (''Agham Warta'')

انهن تصنيفن جا عنوان ئي سندس هندي ۽ هندستاني فلسفيانه فڪر سان لاڳاپي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. سندس شاعري بيتن، ڪافين ۽ ٻين صوفيانه شعري صورتن ۾ پڻ محفوظ ٿي آهي.

== فڪر ۽ پيغام ==
روحل فقير جي شاعريءَ ۾ انسان جي باطني پاڪيزگيءَ کي ظاهري مذهبي سڃاڻپ کان وڌيڪ اهميت ڏني وئي آهي. سندس فڪر ۾ انا، غرور، نفرت ۽ فرقيواريت کي روحاني معرفت جون رڪاوٽون سمجهيو ويو، جڏهن ته عشق، خودشناسي ۽ وحدت کي حق تائين پهچڻ جا وسيلا قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;

انهيءَ سبب سندس شاعري اسلامي تصوف ۽ هندستاني روحاني فلسفي جي وچ ۾ ٿيندڙ تاريخي فڪري رابطي جو اهم مثال سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

== ڪندڙي اسڪول ==
روحل فقير کي جديد تحقيق ۾ '''ڪندڙي اسڪول''' جي صوفي شاعرن جو بنيادي سرچشمو يا باني قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; هن روايت جي خصوصيت اها هئي ته ان سان لاڳاپيل شاعر گهڻو ڪري روحل جي خاندان يا ويجهي روحاني دائري سان تعلق رکندا هئا.

مراد فقير، شاهو فقير، غلام علي فقير، خدا بخش فقير ۽ دريا خان فقير جهڙيون شخصيتون انهيءَ خانداني ۽ ادبي روايت سان وابسته رهيون. اهڙيءَ طرح روحل جو اثر سندس ذاتي شاعريءَ کان اڳتي وڌي هڪ مستقل صوفيانه ادبي حلقو بڻيو.

== وفات ==
روحل فقير '''1804ع''' ۾ لڳ ڀڳ ستر ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ ڪندڙيءَ ۾ دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;Badwi&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪندڙي وارن جو ڪلام
 |year=2006
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |page=18
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt; 1804ع جو سال هجري تقويم جي لڳ ڀڳ '''1218ھ–1219ھ''' سان ٺهڪي اچي ٿو؛ صحيح ڏينهن ۽ مهينو معلوم نه هجڻ سبب ان کي ڪنهن هڪ هجري سال سان قطعي طور ڳنڍڻ مناسب نه آهي.

سندس مزار ڪندڙي شريف ۾ آهي. سندس وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ مريدن ڪندڙيءَ جي صوفيانه روايت کي جاري رکيو.

== عرس ==
روحل فقير جي مزار تي سندس ياد ۾ عرس منعقد ٿيڻ جي روايت آهي. مختلف علائقن مان عقيدتمند ڪندڙي اچن ٿا ۽ سندس صوفيانه ڪلام ڳايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt;

عرس ۽ درگاهه سان لاڳاپيل روايتن ۾ روحل جي اهڙي صوفيانه فڪر جو تسلسل نظر اچي ٿو، جنهن ۾ سندس شاعري مذهبي ۽ سماجي فرق کان مٿانهين محبت ۽ وحدت جو پيغام ڏئي ٿي.

== ادبي اهميت ==
روحل فقير ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي ان گهڻ لساني صوفيانه ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ اسلامي تصوف، سنڌي ادبي روايت، هندي سنت فڪر ۽ ويدانتي فلسفي جي وچ ۾ فڪري ڏي وٺ ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Ajwani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

سندس ادبي اهميت جو ٻيو پاسو ڪندڙي اسڪول جو قيام آهي. روحل کان پوءِ سندس مائٽن، اولاد ۽ ٻين صوفي شاعرن انهيءَ روايت کي اڳتي وڌايو. ان ڪري سندس تاريخي حيثيت صرف هڪ شاعر جي نه، پر سنڌ جي هڪ مخصوص صوفيانه ادبي سلسلي جي بنيادي شخصيت جي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[مراد فقير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[ڀڳت ڪبير]]
* [[تصوف]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=124–132
}}
* {{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪندڙي وارن جو ڪلام
 |year=2006
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
}}
* {{cite book
 |last=همايوني
 |first=نياز
 |title=آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه
 |year=2007
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
}}
* {{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |title=The Sufi Paradigm and the Makings of a Vernacular Knowledge in Colonial India: The Case of Sindh (1851–1929)
 |publisher=Palgrave Macmillan
 |year=2020
}}
* {{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1997
 |isbn=8126003650
}}
* {{cite book
 |last=Ajwani
 |first=L. H.
 |title=History of Sindhi Literature
 |year=1970
}}

{{سنڌي صوفي}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:روحل فقير}}
[[زمرو:1734ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1804ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>smft1waazvnmwub9bqm9q3yxuhjwbbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416874</id>
      <parentid>416871</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22505" sha1="5nnxsoob45qycr6znwocxy93zn88t2v" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي صوفي، شاعر ۽ صوفي مفڪر}}
{{Infobox saint
| name          = روحل فقير
| titles        = صوفي روحل فقير
| birth_name    = روحل
| birth_date    = اندازاً 1734ع
| birth_place   = پدما ڀٽ، [[عمرڪوٽ]] ڀرسان، [[سنڌ]]
| death_date    = 1804ع
| death_place   = ڪندڙي، [[سنڌ]]
| resting_place = ڪندڙي شريف، [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| influences    =
| influenced    =
| tradition     = [[تصوف]]، [[قادري سلسلو]]، صوفي شاعري، [[وحدت الوجود]]
| major_works   =
}}

'''روحل فقير''' (اندازاً 1734ع – 1804ع) ارڙهين صديءَ جو [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] صوفي، شاعر ۽ صوفي مفڪر هو، جنهن جو تعلق زنگيجا قبيلي سان هو. هو [[تصوف]] جي وجودي يا [[وحدت الوجود|وحدت الوجودي]] فڪري روايت سان وابسته هو ۽ سنڌي، سرائڪي ۽ هندي/هندويءَ ۾ شاعري ڪيائين.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;&gt;{{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |title=The Sufi Paradigm and the Makings of a Vernacular Knowledge in Colonial India: The Case of Sindh (1851–1929)
 |publisher=Palgrave Macmillan
 |year=2020
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; سندس شاعريءَ ۾ عشق، خودشناسي، وحدت، نفس جي نفي، مذهبي رواداري ۽ انسان جي باطني سچائيءَ جي ڳولا اهم موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |year=1997
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |page=507
 |isbn=8126003650
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

روحل فقير کي '''ڪندڙي صوفيانه ادبي روايت''' يا ''ڪندڙي اسڪول'' جو بنيادي شاعر سمجهيو وڃي ٿو. سندس خاندان ۽ روحاني دائري مان ڪيترائي صوفي شاعر پيدا ٿيا، جن سنڌ جي اترئين حصي ۾ هن فڪري روايت کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

== ولادت ۽ خاندان ==
روحل فقير، شاهو فقير زنگيجو جو پٽ هو. سندس ولادت جي قطعي تاريخ بابت ماخذن ۾ اتفاق نه آهي. عام طور سندس پيدائش '''1734ع''' ڌاري عمرڪوٽ ڀرسان '''پدما ڀٽ''' ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; ڪجهه روايتي ماخذ سندس ولادت '''1124ھ''' ۾ ۽ هڪ هنڌ، جيڪو پوءِ ''روحل واءِ'' جي نالي سان مشهور ٿيو، ڄاڻائين ٿا؛ پر 1124ھ گريگورين حساب سان لڳ ڀڳ '''1712ع–1713ع''' ٿئي ٿو ۽ 1734ع سان مطابقت نٿو رکي. تنهنڪري ٻنهي تاريخن کي هڪٻئي جو متبادل قرار ڏيڻ بدران الڳ روايتن طور بيان ڪيو وڃي ٿو.

روايتي احوال موجب سندس ٻه ڀائر سلطان ۽ ميوو هئا.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;&gt;{{cite book
 |last=Muhammad
 |first=Sufi Taj
 |title=Sartaj-e-Kandiri
 |year=1999
 |publisher=Aijaz Publishers
 |location=Lahore
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ علمي پسمنظر ==
روحل فقير پنهنجي دور جي رائج مذهبي ۽ ادبي تعليم حاصل ڪئي. سندس شاعريءَ مان اسلامي تصوف سان گڏ هندستاني فلسفي، ويدانتي فڪر ۽ سنت روايت جي اصطلاحن سان سندس گهري واقفيت ظاهر ٿئي ٿي. هو سنڌيءَ کان سواءِ سرائڪي ۽ هندي/هندويءَ ۾ پڻ شاعري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

ايل. ايڇ. اجواڻي سنڌي ادب ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ دوران هندي ۽ ويدانتي ادب جي اثر جو ذڪر ڪندي روحل کي انهيءَ فڪري ۽ ادبي رجحان جي نمائنده شاعرن مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Ajwani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ajwani
 |first=L. H.
 |title=History of Sindhi Literature
 |year=1970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪلهوڙا درٻار سان وابستگي ==
روحل فقير جو خاندان [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا حڪمرانن]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو. جديد تحقيق موجب سندس والد ڪلهوڙا حڪمرانن جي سرڪاري نظام سان وابسته هو، جڏهن ته روحل پاڻ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] (وفات 1772ع) جي دور ۾ شاهي خزاني سان لاڳاپيل اعليٰ عهدي تي ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

روايتي سوانحي ماخذن ۾ کيس شاهي خزاني جو وزير يا ذميوار عملدار ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt; سرڪاري ملازمت دوران به سندس لاڙو روحاني مسئلن ۽ حقيقت جي ڳولا ڏانهن وڌندو رهيو. ميان غلام شاهه جي وفات کان پوءِ، [[ميان سرفراز ڪلهوڙو|ميان سرفراز ڪلهوڙي]] جي دور ۾، هن آخرڪار درٻاري زندگي ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt;

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
سرڪاري زندگي ڇڏڻ کان پوءِ روحل فقير جي زندگيءَ جو مرڪز روحاني جستجو بڻجي ويو. هو [[جهوڪ شريف]] ويو، جيڪو [[شاهه عنايت شهيد|شاهه عنايت الله صوفي]] جي تحريڪ ۽ صوفي روايت جو اهم مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

روايتي سوانحي مواد روحل کي شاهه عنايت شهيد جي روحاني فيض سان ڳنڍي ٿو، پر جيڪڏهن روحل جي ولادت 1734ع قبول ڪئي وڃي ته شاهه عنايت، جيڪو '''1130ھ/1718ع''' ۾ شهيد ٿيو، سندس سڌو مرشد ٿي نٿو سگهي. هڪ وڌيڪ تفصيلي روايت موجب روحل جهوڪ ۾ شاهه عنايت جي روحاني سلسلي سان وابسته ٿيو ۽ '''شاهه عزت الله''' کان روحاني تربيت ورتائين.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=124–132
}}&lt;/ref&gt; انهيءَ ڪري کيس شاهه عنايت جي '''فڪري ۽ روحاني روايت''' سان وابسته چوڻ تاريخي لحاظ کان وڌيڪ محتاط آهي.

جهوڪ ۾ رهائش دوران سندس رياضت، خلوت ۽ روحاني تربيت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ان دور کان پوءِ سندس شاعري ۽ زندگيءَ ۾ تصوف وڌيڪ نمايان صورت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== شاديون ۽ اولاد ==
روايتي سوانحي احوال موجب روحل فقير ٻه شاديون ڪيون. پهرين شاديءَ مان کيس ٻه پٽ، '''شاهو فقير''' ۽ '''غلام علي فقير'''، ٿيا. ٻي شادي [[مراد فقير]] جي ڀيڻ سان ٿي، جنهن مان '''خدا بخش فقير''' ۽ '''دريا خان فقير''' پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt;

سندس اولاد ۽ مائٽن مان ڪيترن شاعري ۽ تصوف جي روايت کي جاري رکيو، جنهن سبب ڪندڙي اڳتي هلي هڪ خانداني صوفيانه ۽ ادبي مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

== سفر ۽ سفارتي خدمتون ==
روحل فقير گهڻو سير ۽ سفر ڪيو. جديد تحقيق موجب هو ڪلهوڙا حڪومت طرفان ڪيترين [[راجپوت]] رياستن ۾ سفارتي ذميواريون پڻ نڀائيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; روايتي احوالن ۾ سندس جيسلمير، جوڌپور، بيڪانير ۽ ٻين علائقن ڏانهن سفرن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Humayoni&quot;&gt;{{cite book
 |last=همايوني
 |first=نياز
 |title=آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه
 |year=2007
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهن سفرن سندس شاعريءَ تي به اثر وڌو. راجستان ۽ ٿر جي لساني ۽ مذهبي ماحول سان واسطي سبب سندس ڪلام ۾ هندي، هندوي ۽ ويدانتي اصطلاحن جو استعمال نمايان نظر اچي ٿو.

== جوڌپور ۽ مهاراجا وجئه سنگهه ==
روحل سان لاڳاپيل مشهور روايتن مان هڪ [[جوڌپور]] جي مهاراجا [[وجئه سنگهه]] سان سندس ملاقات آهي. جديد تحقيق پڻ ڄاڻائي ٿي ته جوڌپور جو مهاراجا روحل جي روحاني شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ سندس عقيدتمند بڻيو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

روايتي احوال موجب روحل جوڌپور ۾ هڪ مهيني کان وڌيڪ رهيو ۽ اتي پنڊتن، ساڌن ۽ ٻين مذهبي عالمن سان روحاني ۽ فلسفيانه گفتگو ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt; سندس هندي تصنيفن ۾ گرو ۽ چيلي جي مڪالمي واري اسلوب کي به انهيءَ وسيع هندستاني فڪري ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي.

== دنياوي زندگيءَ کان ڪناره ڪشي ==
وقت گذرڻ سان روحل فقير درٻاري ۽ سفارتي زندگيءَ کان مڪمل طور ڪناره ڪشي اختيار ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ نفس، انا، لالچ ۽ دنياوي وابستگيءَ کي روحاني معرفت جي راهه جون رڪاوٽون سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;

ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي مرتب ڪيل صوفيانه ڪافين جي مطالعي ۾ روحل جي فڪر کي ''همه اوست'' ۽ وحدت الوجود سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochKafi&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=ڪافيون
 |volume=2
 |year=1992
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== مراد فقير سان تعلق ==
[[مراد فقير]] روحل جي خانداني ۽ روحاني دائري جي اهم شخصيت هو. جديد تحقيق موجب مراد فقير (1743ع–1796ع) روحل جو مائٽ ۽ ڀيڻويو هو ۽ پاڻ به وحدت الوجود جو قائل صوفي شاعر هو. هن سنڌي، سرائڪي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

ڪلهوڙا حڪومت جي زوال کان پوءِ روحل، مراد ۽ سندن خاندانن جي خيرپور واري علائقي ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ملي ٿو. مراد فقير 1796ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ روحل جي زندگيءَ ۾ ڪندڙيءَ وارو آخري دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

== ڪندڙي ۾ قيام ==
روايت موجب مراد فقير جي وفات کان پوءِ روحل فقير ڪوٽلي ڇڏي اولهه طرف سفر شروع ڪيو. سندس مرشد کيس چيو هو ته سفر ڪندو رهي، جيستائين ڪا شيءِ کيس روڪي؛ اها ئي سندس مستقل رهائش جي جاءِ هوندي. سفر دوران هڪ ويران هنڌ تي سندس ڪپڙا ڪنڊيدار ٻوٽي ۾ اٽڪي پيا. روحل ان واقعي کي مرشد جي اشاري جي تعميل سمجهي اتي رهائش اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

روايتي طور '''ڪندڙي''' جي نالي کي انهيءَ ''ڪنڊي'' واري واقعي سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روحل پنهنجي باقي زندگي اتي گذاري ۽ اهو هنڌ پوءِ سندس خاندان، مريدن ۽ شاعرن جي ڪري هڪ صوفيانه مرڪز بڻجي ويو.

== شاعري ==
روحل فقير سنڌي صوفي شاعريءَ جي وجودي روايت جو اهم شاعر هو. جديد علمي تحقيق موجب هن سنڌي، سرائڪي ۽ هنديءَ ۾ شاعري ڪئي ۽ سندس شاعريءَ ۾ ويدانتي ادب جو نمايان اثر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ajwani&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جو مرڪزي تصور '''انسان جي پنهنجي باطن جي سڃاڻپ ذريعي حق جي معرفت''' آهي. عشق سندس فڪر ۾ محض انساني جذبو نه پر روحاني معرفت تائين پهچڻ جو وسيلو آهي. سندس شاعريءَ ۾ عاشق ۽ معشوق، وحدت ۽ ڪثرت، ظاهر ۽ باطن، مرشد ۽ طالب، نفس ۽ معرفت جهڙا صوفيانه تصور بار بار اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniRohal&quot;/&gt;

روحل جي ڪلام جو ٻيو نمايان موضوع انسانن جي وچ ۾ مذهبي دشمنيءَ جي نفي آهي. سندس شاعريءَ ۾ هندو ۽ مسلمان جي ظاهري فرق کان مٿي هڪ ئي الهي حقيقت کي سڃاڻڻ جي تلقين ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;

== وحدت الوجود ==
روحل فقير کي جديد تحقيق واضح طور هڪ '''وجودي''' (''wujudi'') صوفي شاعر قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; سندس فڪر ۾ ڪائنات جي ظاهري ڪثرت پٺيان هڪ وحداني حقيقت جو تصور نمايان آهي.

سندس شاعريءَ ۾ پنهنجي نفس ۽ انا کان مٿانهون ٿي باطني حقيقت جي معرفت حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو ويو آهي. ''همه اوست'' واري تصور سبب سندس شاعري سنڌي وحدت الوجودي شاعريءَ جي تسلسل ۾ اهم حيثيت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;BalochKafi&quot;/&gt;

== ويدانت ۽ هندستاني فڪر ==
روحل فقير جي فڪر جي هڪ خاص خصوصيت اسلامي صوفيانه تصورن ۽ هندستاني، خاص طور [[ويدانت|ويدانتي]] فڪر جي اصطلاحن جو ميلاپ آهي. محمد سليم اختر کيس انهن صوفي شاعرن مان شمار ڪري ٿو جن مسلم صوفي تصورن سان ويدانتي عنصرن کي ملائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Akhtar&quot;&gt;{{cite book
 |last=Akhtar
 |first=Muhammad Saleem
 |title=Islam in South Asia
 |year=1993
 |publisher=Historical and Cultural Research
 |page=245
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس هندي ڪلام ۾ گرو، چيلي، آتم، گيان ۽ ٻين هندستاني فلسفيانه تصورن جو استعمال ملي ٿو. ان سان گڏ سندس بنيادي فڪري ڍانچو عشق، معرفت، وحدت ۽ نفس جي فنا جهڙن اسلامي صوفيانه تصورن سان ڳنڍيل رهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ajwani&quot;/&gt;

سندس انهيءَ فڪري هم آهنگيءَ سبب سندس ڪلام مسلمانن سان گڏ هندو حلقن ۾ پڻ مقبول ٿيو. ڪجهه عقيدتمند روايتن ۾ کيس [[ڀڳت ڪبير]] جي روحاني روايت جو تسلسل يا ڪبير جو ٻيهر ظهور به تصور ڪيو ويو؛ اهو عقيدتمند تصور آهي، تاريخي سوانحي حقيقت نه.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;

== ٻوليون ==
روحل فقير گهڻ لساني شاعر هو. سندس مستند ادبي ورثي ۾ سنڌي، سرائڪي ۽ هندي/هندوي ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; سندس هندي شاعريءَ تي سنت ۽ ويدانتي فڪر جو اثر نسبتاً وڌيڪ نمايان آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ سرائڪي شاعريءَ ۾ مقامي صوفيانه شعري روايت جا عنصر ملن ٿا.

ڪجهه روايتي ماخذ کيس فارسيءَ سان پڻ واقف ڄاڻائين ٿا، پر سندس فارسي شاعريءَ جي مقدار ۽ نسبت بابت وڌيڪ تحقيقي تصديق جي ضرورت آهي.

== تصنيفون ==
روحل فقير سان ڪيترين منظوم ۽ صوفيانه تصنيفن جي نسبت ڪئي وڃي ٿي. روايتي فهرستن ۾ سندس نالي سان هي چار ڪتاب خاص طور ڄاڻايا وڃن ٿا:&lt;ref name=&quot;Sabir&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Sabir
 |first=Shams
 |title=Kandri Je Kabiley Ja Shair
 |journal=World Peoples Review
 |date=October 2007
 |volume=1
 |issue=8
 |page=10
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

* '''من پرٻوڌ''' (''Man Parbodh'')
* '''اُڌڀت گرنٿ''' (''Udhbhit Granth'')
* '''سُورٻ گيان''' (''Surab Giyan'')
* '''آگم ورتا''' (''Agham Warta'')

انهن تصنيفن جا عنوان ئي سندس هندي ۽ هندستاني فلسفيانه فڪر سان لاڳاپي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. سندس شاعري بيتن، ڪافين ۽ ٻين صوفيانه شعري صورتن ۾ پڻ محفوظ ٿي آهي.

== فڪر ۽ پيغام ==
روحل فقير جي شاعريءَ ۾ انسان جي باطني پاڪيزگيءَ کي ظاهري مذهبي سڃاڻپ کان وڌيڪ اهميت ڏني وئي آهي. سندس فڪر ۾ انا، غرور، نفرت ۽ فرقيواريت کي روحاني معرفت جون رڪاوٽون سمجهيو ويو، جڏهن ته عشق، خودشناسي ۽ وحدت کي حق تائين پهچڻ جا وسيلا قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Paniker&quot;/&gt;

انهيءَ سبب سندس شاعري اسلامي تصوف ۽ هندستاني روحاني فلسفي جي وچ ۾ ٿيندڙ تاريخي فڪري رابطي جو اهم مثال سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

== ڪندڙي اسڪول ==
روحل فقير کي جديد تحقيق ۾ '''ڪندڙي اسڪول''' جي صوفي شاعرن جو بنيادي سرچشمو يا باني قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt; هن روايت جي خصوصيت اها هئي ته ان سان لاڳاپيل شاعر گهڻو ڪري روحل جي خاندان يا ويجهي روحاني دائري سان تعلق رکندا هئا.

مراد فقير، شاهو فقير، غلام علي فقير، خدا بخش فقير ۽ دريا خان فقير جهڙيون شخصيتون انهيءَ خانداني ۽ ادبي روايت سان وابسته رهيون. اهڙيءَ طرح روحل جو اثر سندس ذاتي شاعريءَ کان اڳتي وڌي هڪ مستقل صوفيانه ادبي حلقو بڻيو.

== وفات ==
روحل فقير '''1804ع''' ۾ لڳ ڀڳ ستر ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ ڪندڙيءَ ۾ دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;Badwi&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪندڙي وارن جو ڪلام
 |year=2006
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |page=18
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt; 1804ع جو سال هجري تقويم جي لڳ ڀڳ '''1218ھ–1219ھ''' سان ٺهڪي اچي ٿو؛ صحيح ڏينهن ۽ مهينو معلوم نه هجڻ سبب ان کي ڪنهن هڪ هجري سال سان قطعي طور ڳنڍڻ مناسب نه آهي.

سندس مزار ڪندڙي شريف ۾ آهي. سندس وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ مريدن ڪندڙيءَ جي صوفيانه روايت کي جاري رکيو.

== عرس ==
روحل فقير جي مزار تي سندس ياد ۾ عرس منعقد ٿيڻ جي روايت آهي. مختلف علائقن مان عقيدتمند ڪندڙي اچن ٿا ۽ سندس صوفيانه ڪلام ڳايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sartaj&quot;/&gt;

عرس ۽ درگاهه سان لاڳاپيل روايتن ۾ روحل جي اهڙي صوفيانه فڪر جو تسلسل نظر اچي ٿو، جنهن ۾ سندس شاعري مذهبي ۽ سماجي فرق کان مٿانهين محبت ۽ وحدت جو پيغام ڏئي ٿي.

== ادبي اهميت ==
روحل فقير ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي ان گهڻ لساني صوفيانه ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ اسلامي تصوف، سنڌي ادبي روايت، هندي سنت فڪر ۽ ويدانتي فلسفي جي وچ ۾ فڪري ڏي وٺ ٿي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Ajwani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

سندس ادبي اهميت جو ٻيو پاسو ڪندڙي اسڪول جو قيام آهي. روحل کان پوءِ سندس مائٽن، اولاد ۽ ٻين صوفي شاعرن انهيءَ روايت کي اڳتي وڌايو. ان ڪري سندس تاريخي حيثيت صرف هڪ شاعر جي نه، پر سنڌ جي هڪ مخصوص صوفيانه ادبي سلسلي جي بنيادي شخصيت جي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;BoivinParadigm&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[مراد فقير]]
* [[سچل سرمست]]
* [[ڀڳت ڪبير]]
* [[تصوف]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=124–132
}}
* {{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪندڙي وارن جو ڪلام
 |year=2006
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
}}
* {{cite book
 |last=همايوني
 |first=نياز
 |title=آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه
 |year=2007
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
}}
* {{cite book
 |last=Boivin
 |first=Michel
 |title=The Sufi Paradigm and the Makings of a Vernacular Knowledge in Colonial India: The Case of Sindh (1851–1929)
 |publisher=Palgrave Macmillan
 |year=2020
}}
* {{cite book
 |editor-last=Paniker
 |editor-first=K. Ayyappa
 |title=Medieval Indian Literature: An Anthology
 |volume=2
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1997
 |isbn=8126003650
}}
* {{cite book
 |last=Ajwani
 |first=L. H.
 |title=History of Sindhi Literature
 |year=1970
}}

{{سنڌي صوفي}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:روحل فقير}}
[[زمرو:1734ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1804ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:عمرڪوٽ ضلعي جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>5nnxsoob45qycr6znwocxy93zn88t2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>69599</id>
    <revision>
      <id>416994</id>
      <parentid>272552</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪينيڊا جي سياسي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="3md70dt2m1c1o3b98fbs7joja750zrh" xml:space="preserve">
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جي سياسي جاگرافي]]</text>
      <sha1>3md70dt2m1c1o3b98fbs7joja750zrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز پاڪستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76179</id>
    <revision>
      <id>417047</id>
      <parentid>342676</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53330-20</username>
        <id>22950</id>
      </contributor>
      <origin>417047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1797" sha1="l42jta7p21cpur4eeat9azd4kxzz5a4" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو تنظيم
| name = پاڪستان جا طبيب ۽ سرجن جو ڪاليج
| image = College_of_Physicians_&amp;_Surgeons_Pakistanlogo.png
| size = 
| abbreviation = '''CPSP'''
| established = {{start date and age|1962}}
| extinction = 
| type = پبلڪ، ریگولیٹری ڪالیج
| status = 
| purpose = 
| headquarters = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| location = 
| region_served = 
| membership = MCPS, [[Fellow of College of Physicians and Surgeons Pakistan|FCPS]]
| language = 
| leader_title = صدر
| leader_name = پروفیسر خالد مسعود گوندل
| main_organ = 
| parent_organization = 
| affiliations = 
| num_staff = 
| num_volunteers = 
| budget = 
| website = {{url|cpsp.edu.pk}}
| founder = واجد علي خان برڪي
| native_name = College of Physicians and Surgeons Pakistan
}}
'''ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز پاڪستان''' (College of Physicians and Surgeons Pakistan) مختصر طور تي '''CPSP''' هڪ ريگيوليٽري ڪاليج آهي جيڪو سال 1962ع ۾ [[پاڪستان جي پارليامينٽ]] جي هڪ خاص ايڪٽ پاران پوسٽ گريجوئيٽ طبي تعليم ۽ پيشه ورانه ترقي جي نگراني لاءِ قائم ڪيو ويو. اهو طب، سرجري ۽ دندان سازي جي خاصيتن ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ٽريننگ کان پوء سرٽيفڪيٽ پيش ڪري ٿو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان ۾ نگھداشت صحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ موجود ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قائم تعليمي تنظيمون]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ موجود طب ۽ صحت جا ادارا]]</text>
      <sha1>l42jta7p21cpur4eeat9azd4kxzz5a4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417048</id>
      <parentid>417047</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53330-20</username>
        <id>22950</id>
      </contributor>
      <origin>417048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1785" sha1="hq3kqt09sdhfrbhyy3z9bbdmwxxuk3e" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو تنظيم
| name = طبیب و جراح کالج پاکستان
| image = College_of_Physicians_&amp;_Surgeons_Pakistanlogo.png
| size = 
| abbreviation = '''CPSP'''
| established = {{start date and age|1962}}
| extinction = 
| type = پبلڪ، ریگولیٹری ڪالیج
| status = 
| purpose = 
| headquarters = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| location = 
| region_served = 
| membership = MCPS, [[Fellow of College of Physicians and Surgeons Pakistan|FCPS]]
| language = 
| leader_title = صدر
| leader_name = پروفیسر خالد مسعود گوندل
| main_organ = 
| parent_organization = 
| affiliations = 
| num_staff = 
| num_volunteers = 
| budget = 
| website = {{url|cpsp.edu.pk}}
| founder = واجد علي خان برڪي
| native_name = College of Physicians and Surgeons Pakistan
}}
'''ڪاليج آف فزيشنز اينڊ سرجنز پاڪستان''' (College of Physicians and Surgeons Pakistan) مختصر طور تي '''CPSP''' هڪ ريگيوليٽري ڪاليج آهي جيڪو سال 1962ع ۾ [[پاڪستان جي پارليامينٽ]] جي هڪ خاص ايڪٽ پاران پوسٽ گريجوئيٽ طبي تعليم ۽ پيشه ورانه ترقي جي نگراني لاءِ قائم ڪيو ويو. اهو طب، سرجري ۽ دندان سازي جي خاصيتن ۾ پوسٽ گريجوئيٽ ٽريننگ کان پوء سرٽيفڪيٽ پيش ڪري ٿو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان ۾ نگھداشت صحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ موجود ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قائم تعليمي تنظيمون]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ موجود طب ۽ صحت جا ادارا]]</text>
      <sha1>hq3kqt09sdhfrbhyy3z9bbdmwxxuk3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76523</id>
    <revision>
      <id>416995</id>
      <parentid>295878</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4235" sha1="k3uzo7jjwy9t3iucarvbbcf0nhntxbr" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا. ڏهه صوبا آهن:

1. [[البرٽا]]

2. [[برٽش ڪولمبيا]]

3. [[منيٽوبا]] 

4. [[نيو برنزوڪ]] 

5. [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]] 

6. [[نووا اسڪوٽيا]] 

7. [[اونٽاريو]] 

8. [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ]] 

9. [[ڪيوبيڪ]] 

10. [[ساسڪاچيوان]] 

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه وارا علائقا]] 
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}

ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>k3uzo7jjwy9t3iucarvbbcf0nhntxbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416998</id>
      <parentid>416995</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4265" sha1="5g3m9hgutncjd0z1sqv99v2yt083u6v" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا. ڏهه صوبا آهن:

1. [[البرٽا]]

2. [[برٽش ڪولمبيا]]

3. [[منيٽوبا]] 

4. [[نيو برنزوڪ]] 

5. [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]] 

6. [[نووا اسڪوٽيا]] 

7. [[اونٽاريو]] 

8. [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ]] 

9. [[ڪيوبيڪ]] 

10. [[ساسڪاچيوان]] 

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}

ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>5g3m9hgutncjd0z1sqv99v2yt083u6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416999</id>
      <parentid>416998</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4263" sha1="r185gxj673kxbqq3fovzjr1vqhttgw5" xml:space="preserve">{{short description|Top-level subdivisions of Canada}}
{{Infobox subdivision type
| name=ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا
|alt_name=
| map=[[File:Political map of Canada.svg|350px|A map of Canada showing its 10 provinces and 3 territories]]
| category=[[Federated state]]
| current_number={{ubl|10 provinces|3 territories}}
| number_date=
| population_range=
| territory=
| area_range=
| government= [[Constitutional monarchy]] | subdivision=
}}
ڪئناڊا ۾ ڏهه صوبا ۽ ٽي علائقا آهن جيڪي ڪينيڊا جي آئين جي دائري هيٺ ذيلي قومي انتظامي ڊويزنون آهن. 1867 ۾ ڪينيڊين ڪنفيڊريشن ۾، برطانوي اتر آمريڪا جا ٽي صوبا- نيو برنزوڪ، نووا اسڪوٽيا، ۽ ڪئناڊا جو صوبو (جنهن تي ڪنفيڊريشن اونٽاريو ۽ ڪيوبيڪ ۾ ورهايل هئي) - هڪ فيڊريشن ٺاهڻ لاءِ متحد ٿي، ايندڙ وقت ۾ هڪ مڪمل آزاد ملڪ بڻجي ويو. صدي. هن جي تاريخ ۾، ڪئناڊا جون بين الاقوامي سرحدون ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿي چڪيون آهن جيئن هن علائقا ۽ صوبا شامل ڪيا آهن، ان کي علائقي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻائي ڇڏيو آهي. 

ڪينيڊا جي صوبي ۽ علائقي جي وچ ۾ وڏو فرق اهو آهي ته صوبا پنهنجا اختيار ۽ اختيار حاصل ڪن ٿا آئين ايڪٽ، 1867 (اڳوڻي برطانوي نارٿ آمريڪا ايڪٽ، 1867)&lt;ref&gt;Name changed only in Canada by the [[Canada Act 1982]] (UK), s. 1&lt;/ref&gt;  کان، جڏهن ته علائقا وفاقي علائقا آهن جن جون حڪومتون قانون جي مخلوق آهن جن کي اختيار ڏنا ويا آهن. کين ڪئناڊا جي پارليامينٽ طرفان. آئيني ايڪٽ مان وهندڙ طاقتون ڪئناڊا جي حڪومت (وفاقي حڪومت) ۽ صوبائي حڪومتن جي وچ ۾ ورهايل آهن خاص طور تي استعمال ڪرڻ لاءِ. وفاقي حڪومت ۽ صوبن جي وچ ۾ اختيارن جي ورهاڱي ۾ تبديلي لاءِ آئيني ترميم جي ضرورت هوندي آهي، جڏهن ته هڪجهڙي تبديلي جيڪي علائقا متاثر ڪن ٿا، ڪينيڊا جي پارليامينٽ يا حڪومت طرفان هڪ طرفي طور تي ٿي سگهي ٿي. جديد ڪينيڊا جي آئيني نظريي ۾، صوبن کي ڪجهه علائقن ۾ گڏيل خود مختيار سمجهيو وڃي ٿو، آئيني ايڪٽ 1867 جي اندر صوبائي ۽ وفاقي حڪومت جي وچ ۾ ذميواري جي تقسيم جي بنياد تي، ۽ هر صوبي کي اهڙيءَ طرح ڪينيڊين تاج جو پنهنجو نمائندو آهي، ليفٽيننٽ گورنر. علائقا خودمختيار نه آهن، پر ان جي بدران انهن جا اختيار ۽ ذميواريون سڌي طرح وفاقي سطح کان ورهايل آهن، ۽ نتيجي طور، هڪ ڪمشنر آهي جيڪو وفاقي حڪومت جي نمائندگي ڪري ٿو.

'''ڪئناڊا جا صوبا ۽ علائقا''' گڏجي ایراضي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ بڻجن ٿا. ڏهه صوبا آهن:

1. [[البرٽا]]

2. [[برٽش ڪولمبيا]]

3. [[منيٽوبا]] 

4. [[نيو برنزوڪ]] 

5. [[نيوفائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور]] 

6. [[نووا اسڪوٽيا]] 

7. [[اونٽاريو]] 

8. [[پرنس ايڊورڊ ٻيٽ]] 

9. [[ڪيوبيڪ]] 

10. [[ساسڪاچيوان]] 

جڏهن ته ٽي [[علائقو|علائقا]]؛
# [[اتر اولهه علائقا|اتر اولهه وارا علائقا]]
# [[نوناوت|نونئووت]] ۽
# [[يوڪون]] 
آهن.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيڊا]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>r185gxj673kxbqq3fovzjr1vqhttgw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:دوربينون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78697</id>
    <revision>
      <id>417071</id>
      <parentid>283220</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="818krv9veee2mqpayqbw569502my6mj" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:دوربين]]</text>
      <sha1>818krv9veee2mqpayqbw569502my6mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:خلائي دوربينون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78698</id>
    <revision>
      <id>417053</id>
      <parentid>283222</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="9i5lppdniupd3kmt3kshtpo4y89tay1" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}

[[زمرو:دوربين]]
[[زمرو:فلڪيات]]
[[زمرو:خلائي سائنس]]</text>
      <sha1>9i5lppdniupd3kmt3kshtpo4y89tay1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:موسيقي جا اوزار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>80023</id>
    <revision>
      <id>417089</id>
      <parentid>322198</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="fgvdp7481xx8q20me1mxq9yxvr4gty3" xml:space="preserve">[[زمرو:موسيقي]]
[[زمرو:فن مواد]]
[[زمرو:اوزار]]</text>
      <sha1>fgvdp7481xx8q20me1mxq9yxvr4gty3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فضائي دٻاءُ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83042</id>
    <revision>
      <id>417030</id>
      <parentid>319692</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3853" sha1="i0106gkt5xyw14tpnh9z49i90t9b0ac" xml:space="preserve">'''فضائي دٻاءُ''' (Atmospheric Pressure)، جنهن کي هوا جو دٻاءُ يا باروميٽرڪ دٻاءُ (باروميٽر کان پوءِ) پڻ سڏيو ويندو آهي، زمين جي فضائي دائري (atmosphere) جي اندر دٻاءُ آهي. 

معياري يونٽ، اٽاموسفر (علامت: atm) دٻاءُ جو هڪ يونٽ آهي جنهن کي 101,325 پاسڪل (Pa) 101.325 ڪلو پاسڪل(kPa) طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو 1,013.25 ملي بار، 760 ملي ميٽر (Hg)، 29.9212 انچ (Hg) يا 14.696 پسآءِ (psi) جي برابر آهي.
 [[File:Day5pressureforecast.png|thumb|left|Map showing atmospheric pressure in mbar or hPa]]

اي ٽي ايم (atm) يونٽ تقريباً ڌرتيءَ تي سراسري سمنڊ جي سطح جي هوا جي دٻاءُ جي برابر آهي. يعني، سمنڊ جي سطح تي ڌرتيءَ جو هوا جو دٻاءُ تقريباً 1 اي ٽي ايم آهي. 

گهڻن حالتن ۾، هوا جو دٻاءُ هائيڊرو اسٽيٽڪ دٻاءُ جي ويجهو هوندو آهي. جيڪو ماپڻ واري جاءِ (ماپ پوائنٽ) کان مٿي هوا جي وزن جي ڪري ٿيندو آهي. جيئن جيئن اوچائي وڌندي آهي. مٿانهين فضائي ماس گهٽجي ويندو آهي. تنهن ڪري هوا جو دٻاءُ وڌندڙ بلندي سان گهٽجي ويندو آهي. ڇاڪاڻ ته ماحول جي پرت زمين جي اڌ قطر (radius), خاص طور تي گهٽ اوچائي تي گهاٽي ماحولياتي پرت atmospheric layer, جي نسبت پتلي آهي. اوچائي جي ڪم جي طور تي زمين جي ڪشش ثقل جي تيز رفتاري کي مسلسل طور تي اندازو لڳائي سگهجي ٿو ۽ هن زوال ۾ ٿورو حصو وٺندو آهي. دٻاءُ في يونٽ علائقي جي قوت کي ماپيندو آهي، پاسڪل جي SI يونٽن سان (1 پاسڪل = 1 نيوٽن في چورس ميٽر، 1 N/m2). سراسري طور تي، 1 چورس سينٽي ميٽر (cm2) جي ڪراس-سيڪشنل علائقي سان هوا جو هڪ ڪالم. سراسري (اوسط) سمنڊ جي سطح کان زمين جي ماحول جي چوٽي تائين ماپيل، ان جو وزن تقريباً 1.03 ڪلوگرام آهي. ۽ تقريبن 10.1 نيوٽن جي قوت يا &quot;وزن&quot; استعمال ڪري ٿو. نتيجي ۾ 10.1 N/cm2 يا 101 kN/m2 (101 kPa) جو دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو.

دٻاءُ في يونٽ علائقي جي قوت کي ماپي ٿو، پاسڪلن جي SI يونٽن سان (1 پاسڪل = 1 نيوٽن في چورس ميٽر، 1 N/m2). سراسري طور تي، 1 چورس سينٽي ميٽر (cm2) جي ڪراس-سيڪشنل علائقي سان هوا جي هڪ ڪالم جو وزن تقريباً 1.03 ڪلوگرام آهي ۽ تقريباً 10.1 نيوٽن جي قوت يا &quot;وزن&quot; استعمال ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ 10.1 N/cm2 يا 101 kN/m2 (101 kPa) جو دٻاءُ پيدا ٿئي ٿو. 1 in2 جي ڪراس-سيڪشنل علائقي سان هوا جي هڪ ڪالم جو وزن تقريباً 14.7 lbf هوندو، جنهن جي نتيجي ۾ 14.7 lbf/in2 جو دٻاءُ ٿيندو.

==ميڪينزم== 
==اوسط سمنڊ جي سطح جو دٻاءُ==
==مٿاڇري جو دٻاءُ==
==اوچائي ۾ تبديلي== 
==مقامي تبديلي==
==رڪارڊ==
==پاڻي جي کوٽائي جي بنياد تي ماپ== 
==مائع جو اُبلندڙ نقطو== 
==ماپ ۽ نقشا==

==پڻ ڏسو== 
==لنڪس== 
==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:فضائي دٻاء]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:گيس جا قانون]]
[[زمرو:طبيعي مقدارون]] 
[[زمرو:طبيعي خاصيتون]]</text>
      <sha1>i0106gkt5xyw14tpnh9z49i90t9b0ac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل رياستن سان لاڳاپيل فهرستون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>83256</id>
    <revision>
      <id>417000</id>
      <parentid>335660</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="2nx6atllq9mpnwe59mkmfiglxvj0vma" xml:space="preserve">[[زمرو:ملڪن جون فهرستون]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:اتر آمريڪا سان لاڳاپيل فهرستون]]</text>
      <sha1>2nx6atllq9mpnwe59mkmfiglxvj0vma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غلام مصطفيٰ قاسمي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87358</id>
    <revision>
      <id>416967</id>
      <parentid>355531</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28776" sha1="os5apj9ys4si60qz2smcx76idcv2mff" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفسر، محقق، اديب ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جو شارح}}

{{Infobox religious biography
| name             = علامه غلام مصطفيٰ قاسمي
| image            =
| caption          = علامه غلام مصطفيٰ قاسمي
| birth_name       = غلام مصطفيٰ چانڊيو
| birth_date       = 24 جون 1916ع{{efn|ڄم جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ڪجهه سنڌي ماخذ 1916ع ڏين ٿا، جڏهن تہ ''ڊان'' سميت ڪيترائي ٻيا ماخذ 1924ع ڄاڻائين ٿا.}}
| birth_place      = ڳوٺ رئيس ڀنڀو خان چانڊيو، [[ميروخان تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date       = 9 ڊسمبر 2003ع
| death_place      = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = غلام نبي ڪلهوڙي جي مزار ڀرسان، حيدرآباد
| father           = حافظ محمود چانڊيو
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = [[حنفي]]
| occupation       = عالم، مفسر، محقق، استاد، مصنف، مترجم، مرتب
| education        = درس نظامي، مشرقي علوم، طب
| alma_mater       = [[دارالعلوم ديوبند]]
| notable_ideas    = [[شاهه ولي الله دهلوي]] ۽ [[عبيدالله سنڌي]] جي فڪر جي تشريح
| notable_works    = ''تفسير سورة سبا''، ''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت''، ''مفيد الطلبه''، ''الهام الرحماني في تفسير القرآن''
| influences       = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[حسين احمد مدني]]
| awards           = [[ستاره امتياز]]
}}

'''علامه غلام مصطفيٰ قاسمي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Allama Ghulam Mustafa Qasmi}} سنڌ جو ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث]] ۽ [[فقه]] جو عالم، محقق، اديب، مترجم، استاد ۽ [[سنڌيات|سنڌيات جو محقق]] هو. هن پنهنجي علمي زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌي، عربي ۽ فارسي علمي ورثي جي تحقيق، [[شاهه ولي الله دهلوي]] ۽ [[عبيدالله سنڌي]] جي فڪر جي تشريح، قرآن جي تفسير ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ ديني ادب جي واڌاري لاءِ وقف ڪيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=338–344
}}&lt;/ref&gt;

هو [[سنڌ يونيورسٽي]] سان استاد ۽ تحقيقي نگران طور، [[سنڌي ادبي بورڊ]] سان ميمبر ۽ چيئرمين طور ۽ حيدرآباد جي شاهه ولي الله اڪيڊميءَ سان ڊائريڪٽر طور لاڳاپيل رهيو. سندس وفات کان پوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ سندس نالي سان '''علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر''' قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;QasmiChair&quot;&gt;{{cite web
 |title=Allama Ghulam Mustafa Qasmi Chair
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/Keenjhar/about/editorialTeam
 |website=University of Sindh
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خانداني پسمنظر ==
قاسمي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي ميروخان تعلقي جي ڳوٺ رئيس ڀنڀو خان چانڊيي ۾ هڪ ديني گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد '''حافظ محمود چانڊيو''' قرآن جو حافظ، قاري ۽ عالم هو. هو استاد العلماءَ مولانا غلام صديق شهدادڪوٽيءَ جي شروعاتي شاگردن مان هو ۽ قادري سلسلي ۾ سندس خليفي جي حيثيت پڻ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

حافظ محمود پنهنجي علائقي ۾ قرآن جي تعليم لاءِ '''تحفيظ القرآن''' نالي مدرسو قائم ڪيو هو، جنهن مان ڪيترن شاگردن ديني تعليم حاصل ڪئي. غلام مصطفيٰ ننڍي عمر ۾ والد جي وفات کان پوءِ پنهنجي ڏاڏي '''پياري خان''' جي سرپرستيءَ هيٺ پرورش حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

=== ڄم جي سال بابت اختلاف ===
غلام مصطفيٰ قاسميءَ جي ڄم جي سال بابت شايع ٿيل ماخذ هڪجهڙا ناهن. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ڪجهه سنڌي سوانحي ماخذ سندس ڄم '''24 جون 1916ع''' ڄاڻائين ٿا، جڏهن تہ ''ڊان'' ۾ سندس وفات وقت شايع ٿيل سوانح ۽ ڪيترائي بعد وارا ماخذ '''24 جون 1924ع''' ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiWriters&quot;&gt;{{cite web
 |title=غلام مصطفى قاسمي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15951
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;&gt;{{cite news
 |last=Aziz
 |first=Shaikh
 |title=Allama Qasmi passes away
 |url=https://www.dawn.com/news/129004
 |work=Dawn
 |date=11 December 2003
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌسلامت تي موجود سوانح به واضح ڪري ٿي تہ سندس جنم لاءِ 1916ع ۽ 1924ع ٻئي سال مختلف ماخذن ۾ لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiWriters&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ==
قاسميءَ قرآن پاڪ جا ابتدائي سبق پنهنجي خانداني ماحول ۾ حاصل ڪيا. قرآن جا اٺ پارا ناظره پڙهڻ کان پوءِ فارسيءَ جي تعليم شروع ڪيائين. سندس شروعاتي استادن ۾ '''مولانا فتح محمد سيراڻي''' ۽ '''مولانا خوش محمد ميروخاني''' شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiWriters&quot;/&gt;

اڳتي هلي هو ڪور سليمان جي مدرسي '''دارالفيض''' ۾ داخل ٿيو، جتي مولانا عبدالڪريم ڪورائيءَ وٽ تعليم ورتائين. استاد سان گڏ مختلف مدرسن ڏانهن منتقل ٿيندي عربي، فارسي، منطق، فقه ۽ ٻين روايتي علمن جي تعليم حاصل ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

طالب علميءَ جي دور ۾ سندس علمي استعداد ايتري وڌي وئي جو پاڻ کان هيٺين درجن جي شاگردن کي سبق پڻ پڙهائيندو هو. پير بخش ڀٽيءَ واري مدرسي ۾ تعليم جا آخري مرحلا مڪمل ڪرڻ کان پوءِ دستاربندي ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ==
اعليٰ ديني تعليم لاءِ قاسمي [[دارالعلوم ديوبند]] ويو. اتي سندس علمي تربيت حديث، تفسير، فقه، فلسفي ۽ منطق ۾ وڌيڪ پختي ٿي. هن دور ۾ [[حسين احمد مدني]] سميت ديوبند جي عالمن کان علم حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

ديوبند واري دور سندس فڪري زندگيءَ لاءِ پڻ اهم ثابت ٿيو. هتي سندس لاڳاپو اهڙي علمي ماحول سان ٿيو، جنهن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۽ سماجي مسئلن تي به بحث ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== دهليءَ ۾ تعليم ۽ طب ==
ديوبند کان پوءِ قاسمي دهليءَ جي هڪ اورينٽل تعليمي اداري ۾ مشرقي علمن جي وڌيڪ تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ طب جي تعليم پڻ ورتائين. سنڌي سوانحي ماخذن موجب هن '''حڪيم الحڪماءَ/فاضل طب''' جي سند پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhiWriters&quot;/&gt;

سندس علمي دلچسپين جو دائرو رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نه رهيو؛ عربي، فارسي، منطق، فلسفي، طب، تاريخ، سنڌي ادب ۽ سماجي فڪر به سندس مطالعي جا اهم شعبا بڻيا.

== عبيدالله سنڌيءَ سان تعلق ==
قاسميءَ جي فڪري زندگيءَ تي [[عبيدالله سنڌي|مولانا عبيدالله سنڌي]] جو گهرو اثر پيو. عبيدالله سنڌي سنڌ واپس اچڻ کان پوءِ پنهنجي فڪري ۽ تعليمي سرگرمين لاءِ جيڪي ادارا قائم ڪيا، قاسمي انهن سان لاڳاپيل ٿيو ۽ '''بيت الحڪمت''' ۾ پڻ درس ڏنائين.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي، سياسي ۽ معاشي فڪر جي تشريح ۾ قاسميءَ جي دلچسپي به وڏي حد تائين عبيدالله سنڌيءَ جي علمي روايت سان ڳنڍيل هئي. سندس ڪتاب '''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت''' انهيءَ فڪري لاڳاپي جو اهم مثال آهي.

''ڊان'' سندس وفات وقت کيس شاهه ولي الله جي فلسفي جو عالم قرار ڏيندي لکيو تہ هن حيدرآباد ۾ شاهه ولي الله اڪيڊمي قائم ڪري ولي اللهي فڪر جي مطالعي ۽ اشاعت کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== درس ۽ تدريس ==
سنڌ موٽڻ کان پوءِ قاسميءَ تدريس کي پنهنجي بنيادي علمي سرگرمي بڻايو. هن شڪارپور تعلقي جي '''مدرسي دارالسعادت، گوري پهوڙ''' ۾ استاد طور ڪم ڪيو. ان کان پوءِ مدرسه مظهر العلوم، بيت الحڪمت ۽ ٻين ديني ادارن ۾ پڻ پڙهايائين.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هو '''قاسم العلوم''' جو صدر پڻ رهيو. بعد ۾ ڪراچيءَ جي [[سنڌ مسلم ڪاليج]] ۾ اسلاميات پڙهايائين ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ سان به تدريس ۽ تحقيق جي حوالي سان ڊگهو تعلق قائم ٿيس.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== سنڌ يونيورسٽي ۽ تحقيقي رهنمائي ==
قاسمي سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ اعزازي ۽ وزيٽنگ پروفيسر طور ڪم ڪيو. سندس خاص علمي ڪردار تحقيقي شاگردن جي رهنمائي هو.

سندس نگرانيءَ هيٺ پي ايڇ ڊي ڪندڙ محققن جي صحيح تعداد بابت ماخذ مختلف انگ ڏين ٿا. ڪجهه ماخذ 50 کان وڌيڪ پي ايڇ ڊي اسڪالرن جو ذڪر ڪن ٿا، جڏهن تہ قاسمي پاڻ 2002ع جي هڪ تقريب ۾ چيو هو تہ هو '''هڪ سئو پي ايڇ ڊي محققن''' جو رهنما رهي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn2002&quot;&gt;{{cite news
 |title=Tribute paid to Allama Qasmi
 |url=https://www.dawn.com/news/52383
 |work=Dawn
 |date=13 August 2002
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ علمي رهنمائيءَ سندس اثر کي مدرسي جي روايتي دائري کان اڳتي وڌائي جديد يونيورسٽي تحقيق تائين پهچايو.

== شاهه ولي الله اڪيڊمي ==
حيدرآباد ۾ قاسمي '''شاهه ولي الله اڪيڊمي''' سان ڊگهي عرصي تائين لاڳاپيل رهيو ۽ ان جي ڊائريڪٽر طور ڪم ڪيائين. اڪيڊميءَ جو بنيادي علمي رخ شاهه ولي الله دهلوي ۽ مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر، اسلامي سماجي فلسفي ۽ ديني علوم جي تحقيق ۽ اشاعت هو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

قاسميءَ هن اداري وسيلي شاهه ولي الله جي عربي ۽ فارسي تصنيفن جي ترجمي، تشريح ۽ اشاعت ۾ حصو ورتو. سندس ڪيترن ترجمن ۽ تحقيقي ڪتابن جو تعلق پڻ انهيءَ فڪري منصوبي سان هو.

== رسالا ۽ ادارت ==
قاسمي علمي صحافت سان پڻ وابسته رهيو. هن سنڌي تحقيقي رسالي '''الرحيم''' ۽ اردو رسالي '''الولي''' جي ادارت ڪئي. اهي رسالا خاص طور اسلامي فڪر، شاهه ولي الله، عبيدالله سنڌي، تاريخ ۽ ديني تحقيق بابت مضمون شايع ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

هو ٽه ماهي '''[[مهراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''' جي ادارتي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو. اهڙيءَ طرح سندس علمي سرگرمي ڪتابن سان گڏ رسالن ۽ تحقيقي مقالن تائين پکڙيل هئي.

== سنڌي ادبي بورڊ ==
قاسميءَ جو [[سنڌي ادبي بورڊ]] سان تعلق ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل هو. بورڊ جي سرڪاري تاريخ موجب هو ان جي اڳوڻن بورڊن ۾ ميمبر رهيو.&lt;ref name=&quot;SABMembers&quot;&gt;{{cite web
 |title=Members
 |url=https://sindhiadabiboard.net/members/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

27 آڪٽوبر 1977ع تي هو سنڌي ادبي بورڊ جو چيئرمين ٿيو ۽ '''22 جنوري 1989ع''' تائين انهيءَ عهدي تي رهيو.&lt;ref name=&quot;SABChair&quot;&gt;{{cite web
 |title=Chairmen
 |url=https://sindhiadabiboard.net/chair-men/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس چيئرمين شپ واري عرصي ۾ بورڊ سنڌي تاريخ، ادب، لغت، لوڪ ادب ۽ قديم متنن جي اشاعت جاري رکي.

== قرآن ۽ تفسير تي ڪم ==
قاسميءَ جي علمي ڪم جو اهم شعبو قرآن پاڪ جي تفسير ۽ ترجمو هو. سندس ڪتابن ۾ '''تفسير سورة سبا''' ۽ '''الهام الرحماني في تفسير القرآن''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

هن قرآن جي سنڌي ترجمن ۽ تفسيرن جي تدوين ۽ حاشيه نويسيءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس ڪم ۾ قرآن جي لغوي ۽ فقهي تشريح سان گڏ سماجي ۽ اخلاقي پهلو پڻ نمايان هئا.

== سنڌ جي قديم ديني ادب تي تحقيق ==
قاسمي سنڌ جي پراڻي اسلامي علمي ورثي جي تحقيق ۾ پڻ سرگرم رهيو. هن سنڌ جي قديم عالمن جي عربي، فارسي ۽ سنڌي تحريرن کي ڳولي، متعارف ڪرائڻ ۽ ڪيترن متنن جي تدوين يا ترجمي ۾ حصو ورتو.

سندس تحقيقي دلچسپيءَ ۾ سنڌ جي مفسرن، فقيهن ۽ صوفين جو ڪم شامل هو. اهڙي تحقيق وسيلي هن سنڌ جي ديني علمي روايت کي برصغير جي وسيع اسلامي علمي تاريخ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

== شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مطالعو ==
قاسمي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي فڪر ۽ تصوف جو پڻ مطالعو ڪيو. سندس علمي ڪم ۾ ''شاهه جو رسالو'' جي ترتيب ۽ شاهه جي صوفيانه فڪر جي تشريح شامل آهي.

''ڊان'' موجب ڀٽائي ۽ تصوف جي مطالعي قاسميءَ کي شاهه جي فڪر تي هڪ تفصيلي تحقيقي نوٽ لکڻ ڏانهن آندو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== سياسي سرگرميون ==
طالب علمي ۽ نوجوانيءَ ۾ قاسمي سياسي تحريڪن سان به وابسته رهيو. هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قنبر تعلقي واري تنظيم ۽ پوءِ ضلعي لاڙڪاڻي جي تنظيم سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هن سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان ڌار ڪرڻ واري تحريڪ ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌ جي جدائيءَ جي سياسي تحريڪ دوران '''سنڌ آزاد پارٽي''' جي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== فلسطين تحريڪ ==
1930ع واري ڏهاڪي ۾ فلسطين جي سياسي صورتحال خلاف سنڌ ۾ ٿيندڙ تحريڪن دوران مختلف شهرن ۾ فلسطين ڪاميٽيون قائم ٿيون. ڪتابي ماخذ موجب قاسميءَ کي '''فلسطين ڪاميٽي قنبر''' جو ناظم مقرر ڪيو ويو ۽ هن عرب فلسطينين جي حمايت ۾ ٿيندڙ سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== عبيدالله سنڌيءَ جون سياسي تنظيمون ==
قاسمي مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي '''جمنا نربدا سنڌ ساگر پارٽي''' سان پڻ وابسته رهيو. هو '''جمعيت الطلباءَ سنڌ''' جي سرگرمين ۾ به شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

انهيءَ دور ۾ سندس سياسي فڪر ۾ آزاديءَ جي تحريڪ، سامراج مخالفت، اسلامي سماجي انصاف ۽ سنڌ جي سياسي حقن جا موضوع گڏ نظر اچن ٿا.

== پرڏيهي علمي سفر ==
قاسمي علمي ۽ ادبي مقصدن لاءِ مختلف ملڪن جا سفر پڻ ڪيا. 2002ع ۾ پنهنجي اعزاز ۾ ٿيل هڪ تقريب ۾ هن چيو تہ هن [[ماسڪو]]، [[چين]]، [[هندستان]] ۽ ٻين ملڪن جي سفرن دوران سنڌ جي ادب کي متعارف ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Dawn2002&quot;/&gt;

ساڳي تقريب ۾ سندس شاگرد ڊاڪٽر غلام علي الانا چيو تہ ايران، سعودي عرب، افغانستان ۽ ڪينيا مان عالم ساڻس علمي ملاقات لاءِ ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2002&quot;/&gt;

== تصنيفون، ترجما ۽ ترتيبون ==
قاسمي عربي، فارسي، سنڌي ۽ اردوءَ ۾ تصنيف، ترجمي، تدوين ۽ حاشيه نويسي ڪئي. سندس ڪم تفسير، فلسفي، منطق، تصوف، شاهه ولي الله جي فڪر، سنڌي ادب ۽ اسلامي سماجي فڪر تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#365F91;color:white;font-size:120%;&quot; | '''علامه غلام مصطفيٰ قاسميءَ جون چونڊ علمي تصنيفون ۽ ترتيبون'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#E8E0F0;&quot; | موضوع/نوعيت
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | ٻولي يا ڪم
|-
| ''تفسير سورة سبا''
| قرآن جي تفسير
| سنڌي
|-
| ''الهام الرحماني في تفسير القرآن''
| تفسير
| —
|-
| ''پاره عم''
| قرآن جو ترجمو
| سنڌي
|-
| ''شاهه جو رسالو''
| ترتيب ۽ تحقيق
| سنڌي
|-
| ''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت''
| شاهه ولي الله جو سماجي فلسفو
| سنڌي
|-
| ''سطعات''
| شاهه ولي الله جي تصنيف
| ترجمو
|-
| ''مفيد الطلبه''
| منطق
| عربي
|-
| ''مختصر قدوري''
| فقه
| عربي مقدمو ۽ حاشيا
|-
| ''تأليف ابو الحسن صغير سنڌي''
| تحقيق
| عربي مقدمو ۽ حاشيا
|-
| ''ڪچڪول نامه''
| علمي متن
| فارسي
|-
| ''معان النظر''
| علمي تصنيف
| عربي
|-
| ''لمحات''
| اسلامي فڪر
| عربي
|-
| ''قطعات''
| ادبي ڪم
| فارسي
|-
| ''الطاف القدوس''
| تصوف
| فارسي
|-
| ''تأويل الأحاديث''
| شاهه ولي الله جو فڪر
| عربي/اردو ترجمو
|-
| ''تفہيمات الاهيہ''
| شاهه ولي الله جو فڪر
| عربي، ٻه جلد
|-
| ''فتح الرحمان''
| قرآن پاڪ
| فارسي متن تي حاشيا/سنڌي ترجمي سان ڪم
|}

== علمي فڪر ==
قاسميءَ جي فڪر ۾ روايتي اسلامي علمن ۽ جديد سماجي سوالن کي هڪٻئي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. هو خاص طور [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي ان فڪري روايت کان متاثر هو، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ فقه سان گڏ معاشرت، معيشت ۽ سياسي تنظيم جو مطالعو پڻ شامل هو.

مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي اثر هيٺ هن ولي اللهي فڪر کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ تي خاص ڌيان ڏنو. سندس ''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت'' انهيءَ رخ جي نمايان تصنيف آهي.

== تحقيقي شاگرد ۽ اثر ==
قاسميءَ جو شاگردن تي اثر سندس علمي ورثي جو اهم حصو آهي. هن روايتي ديني شاگردن سان گڏ يونيورسٽي سطح جي محققن جي پڻ رهنمائي ڪئي.

2002ع جي هڪ تقريب ۾ سندس شاگرد ڊاڪٽر غلام علي الانا ۽ ڊاڪٽر حبيب الله صديقي سندس تدريس ۽ تحقيق جي خدمتن کي خراج پيش ڪيو. قاسمي پاڻ ان موقعي تي چيو تہ هو هڪ سئو پي ايڇ ڊي محققن جي رهنمائي ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn2002&quot;/&gt;

== سنڌي ٻولي ۽ لغت ==
قاسمي سنڌي لغت سازيءَ جي منصوبن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. ''بنيادي سنڌي لغت'' ۽ ان جي وڌايل صورت جي تياريءَ ۾ شريڪ ايڊيٽر طور سندس نالو ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

انهيءَ ڪم مان سندس علمي دلچسپيءَ جو ٻيو رخ ظاهر ٿئي ٿو: هو ديني علوم سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي لغوي، ادبي ۽ تحقيقي ترقيءَ ۾ به سرگرم هو.

== سرڪاري ۽ قومي ادارا ==
قاسمي مرڪزي [[رويت هلال ڪميٽي پاڪستان|رويت هلال ڪميٽي]] جي چيئرمين طور پڻ ڪم ڪيو. مختلف سوانحي ذريعن ۾ سندس هن عهدي جو دور 1977ع کان 1989ع تائين ڄاڻايو ويو آهي.

هو هجري ڪميٽي ۽ ٻين قومي علمي ادارن سان پڻ وابسته رهيو ۽ هڪ عرصي لاءِ مجلس شوريٰ سان به سندس تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== اعزاز ==
پاڪستان حڪومت قاسميءَ کي علمي، ادبي ۽ ديني خدمتن جي اعتراف ۾ '''[[ستاره امتياز]]''' سان نوازيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%;margin:auto;text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214;color:white;font-size:115%;&quot; | '''اهم اعزاز ۽ علمي يادگار'''
! style=&quot;background:#F3E5AB;&quot; | اعزاز/يادگار
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | نوعيت
|-
| [[ستاره امتياز]]
| حڪومت پاڪستان
| قومي سول اعزاز
|-
| علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر
| [[سنڌ يونيورسٽي]]
| سندس نالي سان تحقيقي مرڪز
|}

== وفات ==
علامه غلام مصطفيٰ قاسمي '''9 ڊسمبر 2003ع''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي. ''ڊان'' 11 ڊسمبر 2003ع تي سندس وفات جي خبر شايع ڪندي کيس ولي اللهي فلسفي جي اهم عالم ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جي آخري نسل جي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

کيس حيدرآباد ۾ '''غلام نبي ڪلهوڙي''' جي مزار جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.

== وفات کان پوءِ علمي ورثو ==
سندس وفات کان ڪجهه هفتن اندر ڪراچيءَ ۾ ٿيل يادگيري تقريب ۾ عالمن سندس سنڌ جي ادب، تاريخ، تهذيب ۽ تحقيق لاءِ خدمتن کي ياد ڪيو. ڪراچي يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلر ان موقعي تي قاسميءَ جا اڻڇپيل ڪتاب شايع ڪرائڻ جو پڻ اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;DawnMemorial&quot;&gt;{{cite news
 |title=A.A. Brohi, Allama Qasmi remembered
 |url=https://www.dawn.com/news/346597
 |work=Dawn
 |date=2 January 2004
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر ==
سندس وفات کان پوءِ [[سنڌ يونيورسٽي]] ۾ سندس نالي سان '''علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر''' قائم ڪئي وئي. يونيورسٽيءَ جي رڪارڊ موجب چيئر سنڌي شعبي سان لاڳاپيل تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;QasmiChair&quot;/&gt;

چيئر قاسميءَ جي زندگي ۽ علمي ورثي سان گڏ سنڌي ادب ۽ اسلامي مطالعي تي ڪتابن، سيمينارن ۽ تحقيقي سرگرمين جو اهتمام ڪندي رهي آهي. 2009ع تائين چيئر اٺ ڪتاب شايع ڪري چڪي هئي، اٺ گولڊ ميڊل ڏئي چڪي هئي ۽ قاسميءَ جي سنڌي، اردو ۽ انگريزيءَ ۾ مستند سوانح شايع ڪرڻ جو منصوبو پڻ جوڙيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DawnChair&quot;&gt;{{cite news
 |title=Qasmi Chair: a movement for education
 |url=https://www.dawn.com/news/872641/qasmi-chair-a-movement-for-education
 |work=Dawn
 |date=28 September 2009
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ يونيورسٽيءَ جي جديد رڪارڊ ۾ پڻ علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر هڪ فعال تحقيقي اداري طور موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=University of Sindh
 |url=https://news.usindh.edu.pk/Web/news_detail?id=2087
 |website=University of Sindh
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ سوانحي خاڪو ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F5597;color:white;font-size:120%;&quot; | '''علامه غلام مصطفيٰ قاسمي: زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | لاڳاپيل هنڌ/ادارو
|-
| 1916ع يا 1924ع
| 24 جون تي پيدائش
| رئيس ڀنڀو خان چانڊيو، ميروخان
|-
| نوجواني
| روايتي ديني تعليم ۽ دستاربندي
| سنڌ جا مختلف مدرسا
|-
| —
| اعليٰ ديني تعليم
| [[دارالعلوم ديوبند]]
|-
| —
| مشرقي علوم ۽ طب جي تعليم
| دهلي
|-
| —
| عبيدالله سنڌيءَ جي علمي تحريڪ سان وابستگي
| بيت الحڪمت
|-
| —
| اسلاميات جي تدريس
| سنڌ مسلم ڪاليج، ڪراچي
|-
| —
| ڊائريڪٽر
| شاهه ولي الله اڪيڊمي، حيدرآباد
|-
| 27 آڪٽوبر 1977ع
| سنڌي ادبي بورڊ جو چيئرمين ٿيو
| ڄامشورو
|-
| 22 جنوري 1989ع
| سنڌي ادبي بورڊ جي چيئرمين شپ ختم
| ڄامشورو
|-
| 2002ع
| پنهنجي تحقيقي ۽ بين الاقوامي علمي سرگرمين بابت آخري دور جون اهم تقريرون
| حيدرآباد
|-
| 9 ڊسمبر 2003ع
| وفات
| حيدرآباد
|-
| 2004ع کان پوءِ
| علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر
| سنڌ يونيورسٽي، ڄامشورو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عبيدالله سنڌي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[حسين احمد مدني]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[سنڌيات]]
* [[رويت هلال ڪميٽي پاڪستان]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 338–344.
* علامه غلام مصطفيٰ قاسمي، ''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت''.
* علامه غلام مصطفيٰ قاسمي، ''تفسير سورة سبا''.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:قاسمي، غلام مصطفيٰ}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي مفسر]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌيات جا ماهر]]
[[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا چيئرمين]]
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جون شخصيتون]]
[[زمرو:دارالعلوم ديوبند جا شاگرد]]
[[زمرو:ستاره امتياز حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:2003ع ۾ وفات ڪندڙ]]</text>
      <sha1>os5apj9ys4si60qz2smcx76idcv2mff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416968</id>
      <parentid>416967</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28749" sha1="qyzqllp2i2eqocp6o1b3gw9nz8te67u" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفسر، محقق، اديب ۽ شاهه ولي الله جي فڪر جو شارح}}

{{Infobox religious biography
| name             = علامه غلام مصطفيٰ قاسمي
| image            =
| caption          = علامه غلام مصطفيٰ قاسمي
| birth_name       = غلام مصطفيٰ چانڊيو
| birth_date       = 24 جون 1916ع{{efn|ڄم جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ڪجهه سنڌي ماخذ 1916ع ڏين ٿا، جڏهن تہ ''ڊان'' سميت ڪيترائي ٻيا ماخذ 1924ع ڄاڻائين ٿا.}}
| birth_place      = ڳوٺ رئيس ڀنڀو خان چانڊيو، [[ميروخان تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date       = 9 ڊسمبر 2003ع
| death_place      = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = غلام نبي ڪلهوڙي جي مزار ڀرسان، حيدرآباد
| father           = حافظ محمود چانڊيو
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = [[حنفي]]
| occupation       = عالم، مفسر، محقق، استاد، مصنف، مترجم، مرتب
| education        = درس نظامي، مشرقي علوم، طب
| alma_mater       = [[دارالعلوم ديوبند]]
| notable_ideas    = [[شاهه ولي الله دهلوي]] ۽ [[عبيدالله سنڌي]] جي فڪر جي تشريح
| notable_works    = ''تفسير سورة سبا''، ''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت''، ''مفيد الطلبه''، ''الهام الرحماني في تفسير القرآن''
| influences       = [[شاهه ولي الله دهلوي]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[حسين احمد مدني]]
| awards           = [[ستاره امتياز]]
}}

'''علامه غلام مصطفيٰ قاسمي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Allama Ghulam Mustafa Qasmi}} سنڌ جو ناميارو [[اسلامي عالم]]، [[تفسير|مفسر]]، [[حديث]] ۽ [[فقه]] جو عالم، محقق، اديب، مترجم، استاد ۽ [[سنڌيات|سنڌيات جو محقق]] هو. هن پنهنجي علمي زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌي، عربي ۽ فارسي علمي ورثي جي تحقيق، [[شاهه ولي الله دهلوي]] ۽ [[عبيدالله سنڌي]] جي فڪر جي تشريح، قرآن جي تفسير ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ ديني ادب جي واڌاري لاءِ وقف ڪيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=338–344
}}&lt;/ref&gt;

هو [[سنڌ يونيورسٽي]] سان استاد ۽ تحقيقي نگران طور، [[سنڌي ادبي بورڊ]] سان ميمبر ۽ چيئرمين طور ۽ حيدرآباد جي شاهه ولي الله اڪيڊميءَ سان ڊائريڪٽر طور لاڳاپيل رهيو. سندس وفات کان پوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ سندس نالي سان '''علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر''' قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;QasmiChair&quot;&gt;{{cite web
 |title=Allama Ghulam Mustafa Qasmi Chair
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/Keenjhar/about/editorialTeam
 |website=University of Sindh
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خانداني پسمنظر ==
قاسمي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي ميروخان تعلقي جي ڳوٺ رئيس ڀنڀو خان چانڊيي ۾ هڪ ديني گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد '''حافظ محمود چانڊيو''' قرآن جو حافظ، قاري ۽ عالم هو. هو استاد العلماءَ مولانا غلام صديق شهدادڪوٽيءَ جي شروعاتي شاگردن مان هو ۽ قادري سلسلي ۾ سندس خليفي جي حيثيت پڻ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

حافظ محمود پنهنجي علائقي ۾ قرآن جي تعليم لاءِ '''تحفيظ القرآن''' نالي مدرسو قائم ڪيو هو، جنهن مان ڪيترن شاگردن ديني تعليم حاصل ڪئي. غلام مصطفيٰ ننڍي عمر ۾ والد جي وفات کان پوءِ پنهنجي ڏاڏي '''پياري خان''' جي سرپرستيءَ هيٺ پرورش حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

=== ڄم جي سال بابت اختلاف ===
غلام مصطفيٰ قاسميءَ جي ڄم جي سال بابت شايع ٿيل ماخذ هڪجهڙا ناهن. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ڪجهه سنڌي سوانحي ماخذ سندس ڄم '''24 جون 1916ع''' ڄاڻائين ٿا، جڏهن تہ ''ڊان'' ۾ سندس وفات وقت شايع ٿيل سوانح ۽ ڪيترائي بعد وارا ماخذ '''24 جون 1924ع''' ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiWriters&quot;&gt;{{cite web
 |title=غلام مصطفى قاسمي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15951
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;&gt;{{cite news
 |last=Aziz
 |first=Shaikh
 |title=Allama Qasmi passes away
 |url=https://www.dawn.com/news/129004
 |work=Dawn
 |date=11 December 2003
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌسلامت تي موجود سوانح به واضح ڪري ٿي تہ سندس جنم لاءِ 1916ع ۽ 1924ع ٻئي سال مختلف ماخذن ۾ لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiWriters&quot;/&gt;

== ابتدائي تعليم ==
قاسميءَ قرآن پاڪ جا ابتدائي سبق پنهنجي خانداني ماحول ۾ حاصل ڪيا. قرآن جا اٺ پارا ناظره پڙهڻ کان پوءِ فارسيءَ جي تعليم شروع ڪيائين. سندس شروعاتي استادن ۾ '''مولانا فتح محمد سيراڻي''' ۽ '''مولانا خوش محمد ميروخاني''' شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiWriters&quot;/&gt;

اڳتي هلي هو ڪور سليمان جي مدرسي '''دارالفيض''' ۾ داخل ٿيو، جتي مولانا عبدالڪريم ڪورائيءَ وٽ تعليم ورتائين. استاد سان گڏ مختلف مدرسن ڏانهن منتقل ٿيندي عربي، فارسي، منطق، فقه ۽ ٻين روايتي علمن جي تعليم حاصل ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

طالب علميءَ جي دور ۾ سندس علمي استعداد ايتري وڌي وئي جو پاڻ کان هيٺين درجن جي شاگردن کي سبق پڻ پڙهائيندو هو. پير بخش ڀٽيءَ واري مدرسي ۾ تعليم جا آخري مرحلا مڪمل ڪرڻ کان پوءِ دستاربندي ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== دارالعلوم ديوبند ==
اعليٰ ديني تعليم لاءِ قاسمي [[دارالعلوم ديوبند]] ويو. اتي سندس علمي تربيت حديث، تفسير، فقه، فلسفي ۽ منطق ۾ وڌيڪ پختي ٿي. هن دور ۾ [[حسين احمد مدني]] سميت ديوبند جي عالمن کان علم حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

ديوبند واري دور سندس فڪري زندگيءَ لاءِ پڻ اهم ثابت ٿيو. هتي سندس لاڳاپو اهڙي علمي ماحول سان ٿيو، جنهن ۾ مذهبي تعليم سان گڏ هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۽ سماجي مسئلن تي به بحث ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== دهليءَ ۾ تعليم ۽ طب ==
ديوبند کان پوءِ قاسمي دهليءَ جي هڪ اورينٽل تعليمي اداري ۾ مشرقي علمن جي وڌيڪ تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ طب جي تعليم پڻ ورتائين. سنڌي سوانحي ماخذن موجب هن '''حڪيم الحڪماءَ/فاضل طب''' جي سند پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhiWriters&quot;/&gt;

سندس علمي دلچسپين جو دائرو رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نه رهيو؛ عربي، فارسي، منطق، فلسفي، طب، تاريخ، سنڌي ادب ۽ سماجي فڪر به سندس مطالعي جا اهم شعبا بڻيا.

== عبيدالله سنڌيءَ سان تعلق ==
قاسميءَ جي فڪري زندگيءَ تي [[عبيدالله سنڌي|مولانا عبيدالله سنڌي]] جو گهرو اثر پيو. عبيدالله سنڌي سنڌ واپس اچڻ کان پوءِ پنهنجي فڪري ۽ تعليمي سرگرمين لاءِ جيڪي ادارا قائم ڪيا، قاسمي انهن سان لاڳاپيل ٿيو ۽ '''بيت الحڪمت''' ۾ پڻ درس ڏنائين.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

شاهه ولي الله دهلويءَ جي سماجي، سياسي ۽ معاشي فڪر جي تشريح ۾ قاسميءَ جي دلچسپي به وڏي حد تائين عبيدالله سنڌيءَ جي علمي روايت سان ڳنڍيل هئي. سندس ڪتاب '''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت''' انهيءَ فڪري لاڳاپي جو اهم مثال آهي.

''ڊان'' سندس وفات وقت کيس شاهه ولي الله جي فلسفي جو عالم قرار ڏيندي لکيو تہ هن حيدرآباد ۾ شاهه ولي الله اڪيڊمي قائم ڪري ولي اللهي فڪر جي مطالعي ۽ اشاعت کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== درس ۽ تدريس ==
سنڌ موٽڻ کان پوءِ قاسميءَ تدريس کي پنهنجي بنيادي علمي سرگرمي بڻايو. هن شڪارپور تعلقي جي '''مدرسي دارالسعادت، گوري پهوڙ''' ۾ استاد طور ڪم ڪيو. ان کان پوءِ مدرسه مظهر العلوم، بيت الحڪمت ۽ ٻين ديني ادارن ۾ پڻ پڙهايائين.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هو '''قاسم العلوم''' جو صدر پڻ رهيو. بعد ۾ ڪراچيءَ جي [[سنڌ مسلم ڪاليج]] ۾ اسلاميات پڙهايائين ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ سان به تدريس ۽ تحقيق جي حوالي سان ڊگهو تعلق قائم ٿيس.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== سنڌ يونيورسٽي ۽ تحقيقي رهنمائي ==
قاسمي سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ اعزازي ۽ وزيٽنگ پروفيسر طور ڪم ڪيو. سندس خاص علمي ڪردار تحقيقي شاگردن جي رهنمائي هو.

سندس نگرانيءَ هيٺ پي ايڇ ڊي ڪندڙ محققن جي صحيح تعداد بابت ماخذ مختلف انگ ڏين ٿا. ڪجهه ماخذ 50 کان وڌيڪ پي ايڇ ڊي اسڪالرن جو ذڪر ڪن ٿا، جڏهن تہ قاسمي پاڻ 2002ع جي هڪ تقريب ۾ چيو هو تہ هو '''هڪ سئو پي ايڇ ڊي محققن''' جو رهنما رهي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn2002&quot;&gt;{{cite news
 |title=Tribute paid to Allama Qasmi
 |url=https://www.dawn.com/news/52383
 |work=Dawn
 |date=13 August 2002
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ علمي رهنمائيءَ سندس اثر کي مدرسي جي روايتي دائري کان اڳتي وڌائي جديد يونيورسٽي تحقيق تائين پهچايو.

== شاهه ولي الله اڪيڊمي ==
حيدرآباد ۾ قاسمي '''شاهه ولي الله اڪيڊمي''' سان ڊگهي عرصي تائين لاڳاپيل رهيو ۽ ان جي ڊائريڪٽر طور ڪم ڪيائين. اڪيڊميءَ جو بنيادي علمي رخ شاهه ولي الله دهلوي ۽ مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي فڪر، اسلامي سماجي فلسفي ۽ ديني علوم جي تحقيق ۽ اشاعت هو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

قاسميءَ هن اداري وسيلي شاهه ولي الله جي عربي ۽ فارسي تصنيفن جي ترجمي، تشريح ۽ اشاعت ۾ حصو ورتو. سندس ڪيترن ترجمن ۽ تحقيقي ڪتابن جو تعلق پڻ انهيءَ فڪري منصوبي سان هو.

== رسالا ۽ ادارت ==
قاسمي علمي صحافت سان پڻ وابسته رهيو. هن سنڌي تحقيقي رسالي '''الرحيم''' ۽ اردو رسالي '''الولي''' جي ادارت ڪئي. اهي رسالا خاص طور اسلامي فڪر، شاهه ولي الله، عبيدالله سنڌي، تاريخ ۽ ديني تحقيق بابت مضمون شايع ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

هو ٽه ماهي '''[[مهراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''' جي ادارتي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو. اهڙيءَ طرح سندس علمي سرگرمي ڪتابن سان گڏ رسالن ۽ تحقيقي مقالن تائين پکڙيل هئي.

== سنڌي ادبي بورڊ ==
قاسميءَ جو [[سنڌي ادبي بورڊ]] سان تعلق ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل هو. بورڊ جي سرڪاري تاريخ موجب هو ان جي اڳوڻن بورڊن ۾ ميمبر رهيو.&lt;ref name=&quot;SABMembers&quot;&gt;{{cite web
 |title=Members
 |url=https://sindhiadabiboard.net/members/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

27 آڪٽوبر 1977ع تي هو سنڌي ادبي بورڊ جو چيئرمين ٿيو ۽ '''22 جنوري 1989ع''' تائين انهيءَ عهدي تي رهيو.&lt;ref name=&quot;SABChair&quot;&gt;{{cite web
 |title=Chairmen
 |url=https://sindhiadabiboard.net/chair-men/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس چيئرمين شپ واري عرصي ۾ بورڊ سنڌي تاريخ، ادب، لغت، لوڪ ادب ۽ قديم متنن جي اشاعت جاري رکي.

== قرآن ۽ تفسير تي ڪم ==
قاسميءَ جي علمي ڪم جو اهم شعبو قرآن پاڪ جي تفسير ۽ ترجمو هو. سندس ڪتابن ۾ '''تفسير سورة سبا''' ۽ '''الهام الرحماني في تفسير القرآن''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

هن قرآن جي سنڌي ترجمن ۽ تفسيرن جي تدوين ۽ حاشيه نويسيءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس ڪم ۾ قرآن جي لغوي ۽ فقهي تشريح سان گڏ سماجي ۽ اخلاقي پهلو پڻ نمايان هئا.

== سنڌ جي قديم ديني ادب تي تحقيق ==
قاسمي سنڌ جي پراڻي اسلامي علمي ورثي جي تحقيق ۾ پڻ سرگرم رهيو. هن سنڌ جي قديم عالمن جي عربي، فارسي ۽ سنڌي تحريرن کي ڳولي، متعارف ڪرائڻ ۽ ڪيترن متنن جي تدوين يا ترجمي ۾ حصو ورتو.

سندس تحقيقي دلچسپيءَ ۾ سنڌ جي مفسرن، فقيهن ۽ صوفين جو ڪم شامل هو. اهڙي تحقيق وسيلي هن سنڌ جي ديني علمي روايت کي برصغير جي وسيع اسلامي علمي تاريخ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.

== شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مطالعو ==
قاسمي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي فڪر ۽ تصوف جو پڻ مطالعو ڪيو. سندس علمي ڪم ۾ ''شاهه جو رسالو'' جي ترتيب ۽ شاهه جي صوفيانه فڪر جي تشريح شامل آهي.

''ڊان'' موجب ڀٽائي ۽ تصوف جي مطالعي قاسميءَ کي شاهه جي فڪر تي هڪ تفصيلي تحقيقي نوٽ لکڻ ڏانهن آندو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== سياسي سرگرميون ==
طالب علمي ۽ نوجوانيءَ ۾ قاسمي سياسي تحريڪن سان به وابسته رهيو. هو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي قنبر تعلقي واري تنظيم ۽ پوءِ ضلعي لاڙڪاڻي جي تنظيم سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هن سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان ڌار ڪرڻ واري تحريڪ ۾ پڻ حصو ورتو. سنڌ جي جدائيءَ جي سياسي تحريڪ دوران '''سنڌ آزاد پارٽي''' جي سرگرمين سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== فلسطين تحريڪ ==
1930ع واري ڏهاڪي ۾ فلسطين جي سياسي صورتحال خلاف سنڌ ۾ ٿيندڙ تحريڪن دوران مختلف شهرن ۾ فلسطين ڪاميٽيون قائم ٿيون. ڪتابي ماخذ موجب قاسميءَ کي '''فلسطين ڪاميٽي قنبر''' جو ناظم مقرر ڪيو ويو ۽ هن عرب فلسطينين جي حمايت ۾ ٿيندڙ سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== عبيدالله سنڌيءَ جون سياسي تنظيمون ==
قاسمي مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي '''جمنا نربدا سنڌ ساگر پارٽي''' سان پڻ وابسته رهيو. هو '''جمعيت الطلباءَ سنڌ''' جي سرگرمين ۾ به شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

انهيءَ دور ۾ سندس سياسي فڪر ۾ آزاديءَ جي تحريڪ، سامراج مخالفت، اسلامي سماجي انصاف ۽ سنڌ جي سياسي حقن جا موضوع گڏ نظر اچن ٿا.

== پرڏيهي علمي سفر ==
قاسمي علمي ۽ ادبي مقصدن لاءِ مختلف ملڪن جا سفر پڻ ڪيا. 2002ع ۾ پنهنجي اعزاز ۾ ٿيل هڪ تقريب ۾ هن چيو تہ هن [[ماسڪو]]، [[چين]]، [[هندستان]] ۽ ٻين ملڪن جي سفرن دوران سنڌ جي ادب کي متعارف ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Dawn2002&quot;/&gt;

ساڳي تقريب ۾ سندس شاگرد ڊاڪٽر غلام علي الانا چيو تہ ايران، سعودي عرب، افغانستان ۽ ڪينيا مان عالم ساڻس علمي ملاقات لاءِ ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2002&quot;/&gt;

== تصنيفون، ترجما ۽ ترتيبون ==
قاسمي عربي، فارسي، سنڌي ۽ اردوءَ ۾ تصنيف، ترجمي، تدوين ۽ حاشيه نويسي ڪئي. سندس ڪم تفسير، فلسفي، منطق، تصوف، شاهه ولي الله جي فڪر، سنڌي ادب ۽ اسلامي سماجي فڪر تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#365F91;color:white;font-size:120%;&quot; | '''علامه غلام مصطفيٰ قاسميءَ جون چونڊ علمي تصنيفون ۽ ترتيبون'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#E8E0F0;&quot; | موضوع/نوعيت
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | ٻولي يا ڪم
|-
| ''تفسير سورة سبا''
| قرآن جي تفسير
| سنڌي
|-
| ''الهام الرحماني في تفسير القرآن''
| تفسير
| —
|-
| ''پاره عم''
| قرآن جو ترجمو
| سنڌي
|-
| ''شاهه جو رسالو''
| ترتيب ۽ تحقيق
| سنڌي
|-
| ''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت''
| شاهه ولي الله جو سماجي فلسفو
| سنڌي
|-
| ''سطعات''
| شاهه ولي الله جي تصنيف
| ترجمو
|-
| ''مفيد الطلبه''
| منطق
| عربي
|-
| ''مختصر قدوري''
| فقه
| عربي مقدمو ۽ حاشيا
|-
| ''تأليف ابو الحسن صغير سنڌي''
| تحقيق
| عربي مقدمو ۽ حاشيا
|-
| ''ڪچڪول نامه''
| علمي متن
| فارسي
|-
| ''معان النظر''
| علمي تصنيف
| عربي
|-
| ''لمحات''
| اسلامي فڪر
| عربي
|-
| ''قطعات''
| ادبي ڪم
| فارسي
|-
| ''الطاف القدوس''
| تصوف
| فارسي
|-
| ''تأويل الأحاديث''
| شاهه ولي الله جو فڪر
| عربي/اردو ترجمو
|-
| ''تفہيمات الاهيہ''
| شاهه ولي الله جو فڪر
| عربي، ٻه جلد
|-
| ''فتح الرحمان''
| قرآن پاڪ
| فارسي متن تي حاشيا/سنڌي ترجمي سان ڪم
|}

== علمي فڪر ==
قاسميءَ جي فڪر ۾ روايتي اسلامي علمن ۽ جديد سماجي سوالن کي هڪٻئي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. هو خاص طور [[شاهه ولي الله دهلوي]] جي ان فڪري روايت کان متاثر هو، جنهن ۾ قرآن، حديث ۽ فقه سان گڏ معاشرت، معيشت ۽ سياسي تنظيم جو مطالعو پڻ شامل هو.

مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي اثر هيٺ هن ولي اللهي فڪر کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ تي خاص ڌيان ڏنو. سندس ''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت'' انهيءَ رخ جي نمايان تصنيف آهي.

== تحقيقي شاگرد ۽ اثر ==
قاسميءَ جو شاگردن تي اثر سندس علمي ورثي جو اهم حصو آهي. هن روايتي ديني شاگردن سان گڏ يونيورسٽي سطح جي محققن جي پڻ رهنمائي ڪئي.

2002ع جي هڪ تقريب ۾ سندس شاگرد ڊاڪٽر غلام علي الانا ۽ ڊاڪٽر حبيب الله صديقي سندس تدريس ۽ تحقيق جي خدمتن کي خراج پيش ڪيو. قاسمي پاڻ ان موقعي تي چيو تہ هو هڪ سئو پي ايڇ ڊي محققن جي رهنمائي ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Dawn2002&quot;/&gt;

== سنڌي ٻولي ۽ لغت ==
قاسمي سنڌي لغت سازيءَ جي منصوبن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. ''بنيادي سنڌي لغت'' ۽ ان جي وڌايل صورت جي تياريءَ ۾ شريڪ ايڊيٽر طور سندس نالو ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

انهيءَ ڪم مان سندس علمي دلچسپيءَ جو ٻيو رخ ظاهر ٿئي ٿو: هو ديني علوم سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي لغوي، ادبي ۽ تحقيقي ترقيءَ ۾ به سرگرم هو.

== سرڪاري ۽ قومي ادارا ==
قاسمي مرڪزي [[رويت هلال ڪميٽي پاڪستان|رويت هلال ڪميٽي]] جي چيئرمين طور پڻ ڪم ڪيو. مختلف سوانحي ذريعن ۾ سندس هن عهدي جو دور 1977ع کان 1989ع تائين ڄاڻايو ويو آهي.

هو هجري ڪميٽي ۽ ٻين قومي علمي ادارن سان پڻ وابسته رهيو ۽ هڪ عرصي لاءِ مجلس شوريٰ سان به سندس تعلق رهيو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

== اعزاز ==
پاڪستان حڪومت قاسميءَ کي علمي، ادبي ۽ ديني خدمتن جي اعتراف ۾ '''[[ستاره امتياز]]''' سان نوازيو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:75%;margin:auto;text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#704214;color:white;font-size:115%;&quot; | '''اهم اعزاز ۽ علمي يادگار'''
! style=&quot;background:#F3E5AB;&quot; | اعزاز/يادگار
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | ادارو
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | نوعيت
|-
| [[ستاره امتياز]]
| حڪومت پاڪستان
| قومي سول اعزاز
|-
| علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر
| [[سنڌ يونيورسٽي]]
| سندس نالي سان تحقيقي مرڪز
|}

== وفات ==
علامه غلام مصطفيٰ قاسمي '''9 ڊسمبر 2003ع''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي. ''ڊان'' 11 ڊسمبر 2003ع تي سندس وفات جي خبر شايع ڪندي کيس ولي اللهي فلسفي جي اهم عالم ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جي آخري نسل جي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;DawnDeath&quot;/&gt;

کيس حيدرآباد ۾ '''غلام نبي ڪلهوڙي''' جي مزار جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.

== وفات کان پوءِ علمي ورثو ==
سندس وفات کان ڪجهه هفتن اندر ڪراچيءَ ۾ ٿيل يادگيري تقريب ۾ عالمن سندس سنڌ جي ادب، تاريخ، تهذيب ۽ تحقيق لاءِ خدمتن کي ياد ڪيو. ڪراچي يونيورسٽيءَ جي وائيس چانسلر ان موقعي تي قاسميءَ جا اڻڇپيل ڪتاب شايع ڪرائڻ جو پڻ اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;DawnMemorial&quot;&gt;{{cite news
 |title=A.A. Brohi, Allama Qasmi remembered
 |url=https://www.dawn.com/news/346597
 |work=Dawn
 |date=2 January 2004
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر ==
سندس وفات کان پوءِ [[سنڌ يونيورسٽي]] ۾ سندس نالي سان '''علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر''' قائم ڪئي وئي. يونيورسٽيءَ جي رڪارڊ موجب چيئر سنڌي شعبي سان لاڳاپيل تحقيقي اداري طور ڪم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;QasmiChair&quot;/&gt;

چيئر قاسميءَ جي زندگي ۽ علمي ورثي سان گڏ سنڌي ادب ۽ اسلامي مطالعي تي ڪتابن، سيمينارن ۽ تحقيقي سرگرمين جو اهتمام ڪندي رهي آهي. 2009ع تائين چيئر اٺ ڪتاب شايع ڪري چڪي هئي، اٺ گولڊ ميڊل ڏئي چڪي هئي ۽ قاسميءَ جي سنڌي، اردو ۽ انگريزيءَ ۾ مستند سوانح شايع ڪرڻ جو منصوبو پڻ جوڙيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;DawnChair&quot;&gt;{{cite news
 |title=Qasmi Chair: a movement for education
 |url=https://www.dawn.com/news/872641/qasmi-chair-a-movement-for-education
 |work=Dawn
 |date=28 September 2009
 |access-date=4 October 2026
 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ يونيورسٽيءَ جي جديد رڪارڊ ۾ پڻ علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر هڪ فعال تحقيقي اداري طور موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=University of Sindh
 |url=https://news.usindh.edu.pk/Web/news_detail?id=2087
 |website=University of Sindh
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== چونڊ سوانحي خاڪو ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#2F5597;color:white;font-size:120%;&quot; | '''علامه غلام مصطفيٰ قاسمي: زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | لاڳاپيل هنڌ/ادارو
|-
| 1916ع يا 1924ع
| 24 جون تي پيدائش
| رئيس ڀنڀو خان چانڊيو، ميروخان
|-
| نوجواني
| روايتي ديني تعليم ۽ دستاربندي
| سنڌ جا مختلف مدرسا
|-
| —
| اعليٰ ديني تعليم
| [[دارالعلوم ديوبند]]
|-
| —
| مشرقي علوم ۽ طب جي تعليم
| دهلي
|-
| —
| عبيدالله سنڌيءَ جي علمي تحريڪ سان وابستگي
| بيت الحڪمت
|-
| —
| اسلاميات جي تدريس
| سنڌ مسلم ڪاليج، ڪراچي
|-
| —
| ڊائريڪٽر
| شاهه ولي الله اڪيڊمي، حيدرآباد
|-
| 27 آڪٽوبر 1977ع
| سنڌي ادبي بورڊ جو چيئرمين ٿيو
| ڄامشورو
|-
| 22 جنوري 1989ع
| سنڌي ادبي بورڊ جي چيئرمين شپ ختم
| ڄامشورو
|-
| 2002ع
| پنهنجي تحقيقي ۽ بين الاقوامي علمي سرگرمين بابت آخري دور جون اهم تقريرون
| حيدرآباد
|-
| 9 ڊسمبر 2003ع
| وفات
| حيدرآباد
|-
| 2004ع کان پوءِ
| علامه غلام مصطفيٰ قاسمي چيئر
| سنڌ يونيورسٽي، ڄامشورو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[عبيدالله سنڌي]]
* [[شاهه ولي الله دهلوي]]
* [[حسين احمد مدني]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[سنڌ يونيورسٽي]]
* [[دارالعلوم ديوبند]]
* [[سنڌيات]]
* [[رويت هلال ڪميٽي پاڪستان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 338–344.
* علامه غلام مصطفيٰ قاسمي، ''سماجي انصاف ۽ اجتماعيت''.
* علامه غلام مصطفيٰ قاسمي، ''تفسير سورة سبا''.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:قاسمي، غلام مصطفيٰ}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي مفسر]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌيات جا ماهر]]
[[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا چيئرمين]]
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جون شخصيتون]]
[[زمرو:دارالعلوم ديوبند جا شاگرد]]
[[زمرو:ستاره امتياز حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:2003ع ۾ وفات ڪندڙ]]</text>
      <sha1>qyzqllp2i2eqocp6o1b3gw9nz8te67u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وايومنڊل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>89715</id>
    <revision>
      <id>417009</id>
      <parentid>354158</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ماحول]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="qcjt7mbvyc7l34lfxm554yz0pddr1dh" xml:space="preserve">[[زمرو:فضا]]
[[زمرو:خلا]]
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ارضيات]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:موسميات]]
[[زمرو:ماحول]]</text>
      <sha1>qcjt7mbvyc7l34lfxm554yz0pddr1dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالقادر بيدل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90478</id>
    <revision>
      <id>416893</id>
      <parentid>356885</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13909" sha1="kzq4iu8x16mksg9nsth5ygz6ip32wx8" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name        = عبدالـقادر بيدل
| image       = File:Narendra Modi’s gift to the President of Tajikistan, Mr. Emomali Rahmon a miniature painting of tomb of the 17th century Indian poet Abdul Qadir Bedil, at the Qasr-e-Millat, in Dushanbe, Tajikistan on July 13, 2015.jpg
| image_size  = 300px
| caption     = عبدالـقادر بيدل جي مقبري جي ننڍڙي تصويرڪاري
| pseudonym   = 
| birth_date  = {{birth-date|1642}}
| birth_place = [[پٽنه]]، [[بهار صوبو]]، [[مغليہ سلطنت]]
|death_date  = 1720
| death_place = [[دهلي]]، [[مغليہ سلطنت]]
| resting_place  = دهلي، [[ڀارت]]
| occupation  = شاعر ۽ صوفي/عارف
| nationality = 
| period      = 
| genre       = 
| subject     = 
| movement    = 
| signature   = 
}}
'''ابوالمعانيٰ مرزا عبدالـقادر بيدل''' ({{lang|fa|مولانا ابوالمعانی مرزا عبدالقادر بیدل}}، يا '''بيدل'''، جنهن کي '''بيدل دهلوي''' ({{lang|fa|بیدل دهلوی}}؛ 1642–1720) ۽ '''بيدل عظيم آبادي''' به چيو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kumar|first1=Abhay|title=The Book Of Bihari Literature|date=2022|publisher=Harper Collins|isbn=9789356291508|page=152|url=https://books.google.com/books?id=ZkCIEAAAQBAJ&amp;q=bedil+azimabadi}}&lt;/ref&gt; هڪ ڀارتي [[صوفي]] هو، ۽ کيس [[هند-فارسي]] شاعريءَ جي وڏن شاعرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي, [[امير خسرو]] کان پوءِ, جنهن پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو [[اورنگزيب]]، ڇهين [[مغليه بادشاھ]]، جي دورِ حڪومت ۾ گذاريو.&lt;ref&gt;Kovacs, Hajnalka. &quot;‘The Tavern of the Manifestation of Realities’: The ‘Masnavi Muhit-i azam’by Mirza Abd al-Qadir Bedil (1644–1720).&quot; PhD diss., University of Chicago (2013).}. p.2&lt;/ref&gt; هو [[هندي اسلوب (شاعري)|هندي اسلوب]] واري [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعريءَ جي پوئين مرحلي جو سڀ کان اهم نمائندو هو، ۽ هن اسڪول جو سڀ کان ڏکيو ۽ چيلينجنگ شاعر سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;M. Sidiqqi: [http://www.iranicaonline.org/articles/bidel-bedil-mirza-abd-al-qader-b Abdul-Qādir Bīdel]. [[اينسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]]. 1989. Vol. IV, Fasc. 3, pp. 244-246&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
بيدل [[عظيم آباد]] (اڄ وارو [[پٽنه]]) ۾ [[ڀارت]] اندر ميرزا عبد الخالق (وفات 1648) جي گهر پيدا ٿيو، جيڪو اڳوڻو ترڪي سپاهي هو ۽ [[برلاس]] قبيلي (چاڳتايي) سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot; /&gt;{{sfn|Feuillebois|2015}}{{sfn|Pandari|Hirtenstein|Negahban|2013}} خاندان جا نسل اصل ۾ [[بخارا]] شهر ۾ [[ماوراءالنھر]] اندر رهندا هئا، پوءِ ڀارت منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot; /&gt;{{sfn|Pandari|Hirtenstein|Negahban|2013}} بيدل جي مادري ٻولي [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] هئي، پر هو [[اردو]] (ان وقت ''ريختا'' سڏبي هئي)، [[سنسڪرت]] ۽ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] به ڳالهائيندو هو؛ گڏوگڏ فارسي ۽ عربي به، جيڪي هن پرائمري اسڪول ۾ سکيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot; /&gt;
بيدل گهڻو ڪري فارسي ۾ [[غزل]] ۽ [[رباعي]] (چوپائي) لکي، ڇو ته اها شاهي درٻار جي ٻولي هئي، جيڪا هن ننڍپڻ ۾ سکيا هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot; /&gt; هو شاعريءَ جي 16 ڪتابن جو ليکڪ هو، جن ۾ لڳ ڀڳ 147,000 شعر شامل آهن ۽ انهن ۾ انهيءَ ٻوليءَ ۾ ڪيتريون ئي [[مثنوي]]ون به شامل آهن. کيس [[فارسي ادب]] اندر ''هندي شاعريءَ جي اسڪول'' جو اهم شاعر سمجهيو ويندو آهي، ۽ سندس پنهنجو جدا ۽ منفرد اسلوب قرار ڏنو ويندو آهي. [[مرزا غالب]] ۽ [[محمد اقبال|اقبالِ لاهوري]] ٻنهي تي سندس اثر رهيو. سندس ڪتابن ۾ ''طلسمِ حيرت'' (طلسم حيرت)، ''طورِ معرفت'' (طور معرفت)، ''چهار عنصر'' (چهار عنصر) ۽ ''رقعات'' (رقعات) شامل آهن.
ممڪن آهي ته اهڙي مخلوط مذهبي ماحول ۾ پرورش سبب، بيدل جا خيال پنهنجن همعصر شاعرن جي ڀيٽ ۾ گهڻو وڌيڪ روادار هئا. هو پنهنجي زماني جي قائم عقيدن کي بنا سوچ قبول ڪرڻ بدران [[آزاد فڪري|آزاد سوچ]] کي ترجيح ڏيندو هو، عام ماڻهن جو پاسو وٺندو هو ۽ اُن پادرين/عالمن کي رد ڪندو هو جن کي هو اڪثر بدعنوان سمجهندو هو.
بيدل جي شاعري [[افغانستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] ۾ وڏي قدر سان ڏٺي وڃي ٿي. بيدل 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايران]] ۾ ٻيهر نمايان ٿيو. ادبي نقادن [[محمد رضا شفيعي ڪدڪني]] ۽ [[شمس لنگرودي|شمس لنگرودي]] ايران ۾ بيدل جي ٻيهر عروج ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ايران بيدل تي ٻه بين الاقوامي ڪانفرنسون به اسپانسر ڪيون.&lt;ref&gt;''International Seminar on Mirza Bedil'', March 2003, Tehran, [http://www.iranhouseindia.com/year03/bedil.htm LINK] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928214018/http://www.iranhouseindia.com/year03/bedil.htm|date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;
فارسي شاعريءَ جي هندي اسڪول، خاص طور بيدل جي شاعريءَ تي، اُن جي پيچيده ۽ اشارتي معنائن سبب تنقيد به ڪئي ويندي آهي. ان ڪري اها شاعري ايران جي ڀيٽ ۾ افغانستان، تاجڪستان، پاڪستان ۽ ڀارت ۾ وڌيڪ پسند ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Mehrnews.com, ''Reasons for Bedil's unfamiliarity in Iran'', Tehran 1385, [http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=351274 LINK]&lt;/ref&gt; افغانستان ۾ بيدل جي شاعريءَ جي مطالعي لاءِ هڪ الڳ ۽ خاص روايت موجود آهي، جنهن کي ''بيدل شناسي''  چيو ويندو آهي، ۽ جيڪي ماڻهو سندس شاعري پڙهن ۽ سمجهن، تن کي ''بيدل شناس''  چيو ويندو آهي. سندس غزلون [[مرڪزي ايشيا]] ۾ [[افغانستان جي موسيقي|هند-فارسي ڪلاسيڪي موسيقي]] ۾ به اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ڪيترن افغان ڪلاسيڪي موسيقارن (جهڙوڪ [[محمد حسين سرهانگ]] ۽ [[ناشناس]]) بيدل جون [[غزل]]ون ڳايون آهن.

== قبر ==
سندس قبر، جنهن کي ''باغِ بيدل'' چيو ويندو آهي، [[پراڻو قلعو]] جي سامهون، [[مٿورا روڊ، دهلي|مٿورا روڊ]] تي [[ميجر ڌيان چند نيشنل اسٽيڊيم|ميجر ڌيان چند نيشنل اسٽيڊيم]] جي دروازن ۽ مٿورا روڊ تي پيادل پل جي ڀرسان [[دهلي]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=pahar&gt;{{cite news|title=In the lanes of Zauq and Ghalib|url=http://www.expressindia.com/latest-news/in-the-lanes-of-zauq-and-ghalib/434583/|publisher=[[انڊين ايڪسپريس]]|date=15 March 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121091428/http://www.expressindia.com/latest-news/in-the-lanes-of-zauq-and-ghalib/434583/|archivedate=2012-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Kim Arora|date=Jul 26, 2011|title=Hidden in a park in heart of Delhi, Persian poet's grave lies forgotten {{!}} Delhi News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/hidden-in-a-park-in-heart-of-delhi-persian-poets-grave-lies-forgotten/articleshow/9365885.cms|access-date=2022-08-25|website=The Times of India|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪم ==
* بيدل، عبدالقادر. ''آوازهائي بيدل: نثرِ ادبي (رقعات – نڪات – اشارات – چار عنصر)''. ايڊيٽر: اڪبر بهدروند. تهران: نگاه، 1386هـ ش [2007].
* بيدل، عبدالقادر. ''ڪليات''. لکنو: نوال ڪشور، 1287هـ [1870 يا 1871].
* بيدل، عبدالقادر. ''غزلياتِ بيدل دهلوي''. ايڊيٽر: اڪبر بهدوند. شيراز: نويدِ شيراز، 1387هـ ش [2008 يا 2009].

== ڪتابيات ==
* احمد، محمد بوهاري حاجي. “وحدت الوجود جا خيال عبدالقادر بيدل (فارسي)، ابراهيم حقي ارزوروملو (عثماني ترڪي)، ۽ حمزه فانسوري (ملئي) جي شاعريءَ ۾.” پي ايڇ ڊي مقالو، 1990.
* فاروقي، شمس الرحمان. “شهر ۾ هڪ اجنبي: سبڪِ هندي جي شاعرياتي جماليات.” ''ساليانو اردو مطالعات'' 19، شمارو 1 (2004): 93.
* فڪرت، نسيم. ''ميرزا عبدالقادر بيدل جون باطني ڪنجيون''. ايم اي مقالو، يونيورسٽي آف جارجيا، 2018.
* غني، عبدالغني. ''زندگي ۽ ڪارناما: عبدالقادر بيدل''. لاهور: پبلشرز يونائيٽيڊ، 1960.
* اقبال، علامه محمد. ''بيدل بر روشنيِ برگسن''. ايڊيٽر: تحسين فراقِي. لاهور: يونيورسل بڪس/اقبال اڪيڊمي پاڪستان، 1988.
* ڪيشومورتي، پرشانت. ''ديرين مغلي دهليءَ ۾ فارسي تصنيف ۽ ڪينوني حيثيت: هڪ ٻيڙيءَ جي تعمير''. روٽليج، 2016.
* ڪوواچس، هجنالڪا. ''”حقيقتن جي ظهور جي سراءِ“: مثنوي محيطِ اعظم از ميرزا عبدالقادر بيدل (1644–1720)''. پي ايڇ ڊي مقالو، يونيورسٽي آف شڪاگو، 2013.
* صديقي، محمد معظّم. ''هند-فارسي صوفي شاعر ميرزا عبدالقادر بيدل جو جائزو، خاص طور سندس اهم ڪتاب ”عرفان“ جي حوالي سان''. يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، 1975.
* زِپولي، رڪارڊو. “بيدل جي ’طورِ معرفت‘ جو ڪمپيوٽر مدد سان تجزيو.” ''انيالي دي ڪا فوسڪاري: غير ملڪي ٻولين ۽ ادب جي فيڪلٽي جو جائزو''، 2005، جلد 44 (3)، ص. 123–138.
* زِپولي، رڪارڊو. ''عڪسِ فارس – Reflections of Persia''. وينيزيا: لائبريريا ايڊيٽريس ڪافوسڪارينا، 2013.
* {{EI3|last=Feuillebois|first=Ève|year=2015|title=Bīdil, ʿAbd al-Qādir|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/bidil-abd-al-qadir-COM_25304}}
* {{Encyclopaedia Islamica|last1=Pandari|first1=Yadollah Jalali|last2=Hirtenstein|first2=Stephen|last3=Negahban|first3=Farzin|year=2013|title=Bīdil (Bedil)|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/bidil-bedil-COM_000000125}}


== حوالا ==
{{Reflist|2}}

=== نوٽس ===
{{Reflist|35em|group=lower-roman}}

* ايرڪينوف، ا. “ڪلاسيڪي فارسي ليکڪن (حافظ، جامي، بيدل) جي ڪمن جا مسودا: 17هين–19هين صديءَ جي وچ ايشيا جي نقلن جو مقداري جائزو.” ايران: سوالات ۽ ڄاڻ. يورپي ايرانيات مطالعي جي چوٿين ڪانگريس (سوسائٽي ايرانولوجيڪا يوروپيا)، پيرس، 6–10 سيپٽمبر 1999. جلد ٻيون: وچئين ۽ جديد دور. [ڪاهييه دو اسٽوڊيا ايرانڪا 26]، ايم. سزوپّه (ايڊيٽر). ايسوسيئيشن پور لاوانسمان ديز ايتيو ايرانين–پيٽرز پريس. پيرس–ليڊن، 2002، ص. 213–228.
* گولڊ، آر. “بيدل.” ''انسائيڪلوپيڊيا آف انڊين ريليجنز''. ايڊيٽر: اروند شرما. نيو يارڪ: اسپرنگر، 2013.
* آر. ايم. چوپرا، ''عظيم شاعرِ فارسي ڪلاسيڪي''. اسپررو پبليڪيشن، ڪولڪتا، 2014، ({{ISBN|978-81-89140-75-5}})
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Wikiquote}}
* [https://www.bbc.com/persian/arts/story/2006/12/061202_s-ors-e-bidel بيدل دهلوي تي بين الاقوامي ڪانگريس (تهران 2006)] (بي بي سي فارسي)
* [ابوالمعالي بيدل – اردو ۾ مختصر مضمون http://sites.google.com/site/mirzabedil/home2]
* [https://www.scribd.com/doc/26462858/Deewan-e-Bedil بيدل جو ديوان (اسڪين ڪيل مستند نسخو، جاويد حسين پاران اپلوڊ ڪيل)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720143109/http://www.scribd.com/doc/26462858/Deewan-e-Bedil|date=20 July 2013}}
* [http://ganjoor.net/bidel/ بيدل جا شعر (فارسي)]
* [https://www.nasimfekrat.com/search/label/Bidel بيدل جا چونڊ مصرعا ۽ رباعيون]

{{Persian literature}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Bidel, Abdul-Qadir}}
[[زمرو:1642ع جا ڄم]]
[[زمرو:1720ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا فارسي-ٻولي شاعر]]
[[زمرو:ڀارتي صوفي]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا ڀارتي مسلمان]]
[[زمرو:دهلي جا شاعر]]
[[زمرو:مغليہ سلطنت جا شاعر]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا ڀارتي شاعر]]
[[زمرو:پٽنه جا ليکڪ]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا ڀارتي شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا فارسي-ٻولي شاعر]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا ڀارتي مرد ليکڪ]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا ڀارتي مرد ليکڪ]]</text>
      <sha1>kzq4iu8x16mksg9nsth5ygz6ip32wx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416894</id>
      <parentid>416893</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26574" sha1="srk0wiew6jv2vfrprzm0w0i4nzwj8as" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هند-فارسي صوفي، مفڪر ۽ فارسي شاعر (1644–1720ع)}}
{{ٻيا نالا|بيدل دهلوي}}
{{Infobox writer
| name             = ابوالمعاني مرزا عبدالقادر بيدل
| image            = Narendra Modi’s gift to the President of Tajikistan, Mr. Emomali Rahmon a miniature painting of tomb of the 17th century Indian poet Abdul Qadir Bedil, at the Qasr-e-Millat, in Dushanbe, Tajikistan on July 13, 2015.jpg
| caption          = بيدل سان منسوب مقبري جي ننڍي تصوير؛ 2015ع ۾ ڀارت طرفان تاجڪستان جي صدر کي تحفي طور ڏني وئي
| native_name      = میرزا عبدالقادر بیدل
| native_name_lang = fa
| birth_name       = مرزا عبدالقادر بن عبدالخالق ارلاس
| birth_date       = 1054هه / 1644ع
| birth_place      = [[عظيم آباد]] (هاڻوڪو [[پٽنه]])، [[بهار]]، [[مغليه سلطنت]]
| death_date       = 4 صفر 1133هه / ڊسمبر 1720ع
| death_place      = [[دهلي]]، [[مغليه سلطنت]]
| occupation       = [[شاعر]]، [[صوفي]]، نثر نويس، مفڪر
| language         = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| movement         = [[سبڪ هندي]]
| notableworks     = ''چهار عنصر''، ''عرفان''، ''محيط اعظم''، ''طلسم حيرت''، ''طور معرفت''، ''رقعات''، ''نڪات''
| influences       = [[تصوف]]، [[فارسي ادب]]، [[ابن عربي]]
| influenced       = [[مرزا غالب]]، [[محمد اقبال]] ۽ وچ ايشيا جا ڪيترائي فارسي ۽ تاجڪ شاعر
}}

'''ابوالمعاني مرزا عبدالقادر بيدل''' (فارسي: '''میرزا عبدالقادر بیدل'''؛
1054هه/1644ع – 4 صفر 1133هه/ڊسمبر 1720ع)، عام طرح '''بيدل'''،
'''بيدل دهلوي''' ۽ '''بيدل عظيم آبادي''' جي نالن سان مشهور، مغليه هندستان
جو فارسي ٻوليءَ جو [[صوفي]] شاعر، نثر نويس ۽ مفڪر هو. هو فارسي شاعريءَ
جي [[سبڪ هندي]] يا هندي اسلوب جي پوئين دور جي سڀ کان اهم نمائندن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Siddiqi
 |first=Moazzam
 |title=Bīdel, ʿAbd-al-Qāder
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=IV
 |pages=244–246
 |year=1989
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bidel-bedil-mirza-abd-al-qader-b/
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ferhâdî
 |first=Abdülgafûr Revân
 |title=Bîdil
 |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |year=1992
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/bidil
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بيدل جي شاعري پنهنجي گهري فڪري نوعيت، صوفيانه فڪر، پيچيده استعارن،
معنيٰ آفريني ۽ غير معمولي خيال بنديءَ سبب سڃاتي وڃي ٿي. سندس اثر
هندستان تائين محدود نه رهيو، پر [[افغانستان]]، [[تاجڪستان]]،
[[ازبڪستان]] ۽ ٻين وچ ايشيائي فارسي ادبي روايتن تائين پکڙجي ويو.
اينسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا موجب وچ ايشيا ۾ ايندڙ نسلن جي شاعرن تي سندس
اثر ايترو وڌيو، جو ارڙهين صديءَ جي پوئين حصي تائين ماوراءالنهر ۾ سندس
نظم ۽ نثر جي تقليد هڪ باقاعده ادبي رجحان بڻجي چڪي هئي.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== نالو ۽ نسب ==
سندس پورو نالو '''مرزا عبدالقادر بن عبدالخالق ارلاس''' هو ۽ ادبي تخلص
'''بيدل''' اختيار ڪيائين. کيس '''ابوالمعاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو
وڃي ٿو. سندس خاندان ترڪ نسل جي [[برلاس]] يا ارلاس قبيلي سان واسطو
رکندڙ هو، جنهن جون پاڙون وچ ايشيا سان لاڳاپيل هيون.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

سندس والد مرزا عبدالخالق اڳ ۾ سپاهي هو. TDV اسلام انسائيڪلوپيڊيا موجب
هو پوءِ فوجي زندگي ڇڏي [[قادري سلسلو|قادري طريقي]] سان وابسته ٿيو ۽
پنهنجي مرشد مولانا ڪمال جي صلاح سان پٽ جو نالو [[عبدالقادر جيلاني]]
جي نالي تي عبدالقادر رکيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== ڄم ۽ ننڍپڻ ==
بيدل 1054هه، مطابق 1644ع ۾ [[عظيم آباد]]، هاڻوڪي [[پٽنه]]، بهار ۾
ڄائو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt; ڪجهه پراڻن يا ثانوي
ذريعن ۾ سندس ڄم 1642ع لکيل آهي، پر جديد علمي انسائيڪلوپيڊيائي
ماخذن ۾ 1054هه/1644ع کي وڌيڪ قبوليت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ننڍپڻ ۾ ئي سندس والدين وفات ڪري ويا، جنهن کان پوءِ سندس پرورش سندس
چاچي '''مرزا قلندر''' ڪئي، جيڪو پاڻ به شاعري ڪندو هو. چاچي وسيلي بيدل
پنهنجي دور جي صوفين ۽ عالمن جي صحبت ۾ آيو، جنهن سندس فڪري ۽ روحاني
تشڪيل تي گهرو اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ايرانڪا موجب بيدل ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پهرين شاعري ڪئي. هن
فارسي ۽ عربيءَ سان گڏ پنهنجي ماحول جون ٻيون ٻوليون پڻ سکيون ۽
ڪلاسيڪي فارسي شاعرن جو وسيع مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ٻوليون ۽ تعليم ==
بيدل جي علمي ۽ لساني ماحول تي هندستان جي گهڻ لساني ثقافت جو گهرو اثر
هو. ايرانڪا موجب سندس مادري ٻولي بنگالي هئي؛ ان کان سواءِ هو ريختي
(اردو/هندستاني)، ترڪي ۽ سنسڪرت کان به واقف هو، جڏهن ته فارسي ۽ عربي
جي تعليم ننڍپڻ ۾ حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فارسي سندس بنيادي ادبي ٻولي بڻجي ۽ سندس تقريباً سمورو اهم منظوم ۽
منثور سرمايو فارسيءَ ۾ آهي.

== دهلي ۽ عملي زندگي ==
1075هه/1664ع ڌاري بيدل [[دهلي]] منتقل ٿيو. ايرانڪا موجب دهلي اچڻ
کان پوءِ سندس شاعريءَ ۾ سبڪ هنديءَ جون خاصيتون وڌيڪ نمايان ٿيڻ
لڳيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ڪجهه وقت هن شهزادي محمد اعظم جي فوجي ملازمت پڻ ڪئي، پر جڏهن کانئس
شهزادي جي تعريف ۾ قصيدا لکڻ جي گهر ڪئي وئي ته هن ملازمت ڇڏڻ کي
ترجيح ڏني. ان هوندي به مغليه درٻار جي ڪيترن اميرن ۽ علمي شخصيتن سان
سندس تعلقات قائم رهيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

بيدل هندستان جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو ۽ مسلمانن سان گڏ ٻين مذهبي
روايتن جي عالمن سان پڻ رابطي ۾ آيو. سندس شاگردن ۽ ادبي حلقي ۾ هندو
فارسي شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;IranicaHindu&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Hindu Persian Poets
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hindu-persian-poets/
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== صوفيانه ۽ فلسفيانه فڪر ==
بيدل جي فڪر جو بنيادي پس منظر [[تصوف]] هو. سندس مثنوين ۽ غزلن ۾
وجود، انسان، روح، ڪائنات، خدا ۽ مادي دنيا جي باهمي لاڳاپن بابت سوال
بار بار سامهون اچن ٿا. خاص ڪري ''محيط اعظم'' ۾ [[وحدت الوجود]] جي
فڪري روايت ۽ [[ابن عربي]] سان لاڳاپيل تصورن جا واضح اثر ڏسجن
ٿا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس شاعري رڳو وجداني صوفيانه اظهار نه آهي؛ ان ۾ فڪري شڪ،
خودشناسي، انساني وجود جي مسئلن ۽ باطني مشاهدي کي پڻ وڏي اهميت ڏني
وئي آهي. ايرانڪا بيدل جي شاعريءَ ۾ انسان ۽ ٻين موجودات کي مسلسل
روحاني حرڪت ۽ جستجو ۾ ڏيکارڻ کي سندس فڪر جي اهم خاصيت قرار ڏئي
ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هندستان جي مختلف مذهبي ۽ فلسفيانه روايتن سان رابطي سبب سندس تحريرن
۾ هندستاني فڪر جا حوالا پڻ ملن ٿا. مثال طور ''عرفان'' ۾ تناسخ ۽
هندستاني سماج سان لاڳاپيل ٻين موضوعن تي پڻ بحث ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ادبي اسلوب ==
بيدل کي [[سبڪ هندي]] جي سڀ کان اهم ۽ ساڳئي وقت سڀ کان ڏکين شاعرن
مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس شاعريءَ ۾ معنيٰ آفريني، تجريد، استعاري،
لفظي مناسبت، متضاد تصورن جي گڏيل استعمال ۽ غير متوقع تشبيهن جي
گهڻائي ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس ٻوليءَ جي هڪ ٻي خاصيت هندستاني ماحول مان ورتل لفظن، محاورن،
قدرتي منظرن، ٻوٽن ۽ جانورن جي تصويرڪشي آهي. هو انهن مشاهدن کي اڪثر
اخلاقي يا صوفيانه نتيجي تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[محمد رضا شفيعي ڪدڪني]] پنهنجي تحقيق ''شاعر آئينه‌ها'' ۾ بيدل کي
سبڪ هنديءَ جي مڪمل نمائندن مان شمار ڪيو آهي.

== تصنيفون ==
بيدل جو ادبي سرمايو غير معمولي طور وسيع آهي. سندس ڪليات جي ڪابل
واري مرتب ڇاپي ۾ شاعريءَ جا ٽي جلد ۽ نثر جو هڪ جلد شامل آهي؛
ايرانڪا موجب منظوم سرمايو لڳ ڀڳ 147,000 شعرن تي مشتمل آهي.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#fce7f3;&quot; | موضوع / خصوصيت
|-
| '''ديوان بيدل'''
| غزل، قصيدا، رباعيون وغيره
| مختلف دور
| بيدل جي فارسي غزلن ۽ ٻين مختصر شعري صنفن جو وڏو مجموعو
|-
| '''محيط اعظم'''
| مثنوي / ساقي نامو
| 1078هه / 1667ع
| تخليق، انسان ۽ وحدت الوجود بابت فلسفيانه ۽ صوفيانه مثنوي
|-
| '''طلسم حيرت'''
| مثنوي
| 1080هه / 1669ع
| روح، جسم، تخليق ۽ معرفت بابت تمثيلي مثنوي
|-
| '''طور معرفت'''
| مثنوي
| 1099هه / 1687–1688ع
| بيرات جي جبلن ۽ برساتي موسم جي پس منظر ۾ عرفاني مشاهدو
|-
| '''عرفان'''
| مثنوي
| 1124هه / 1712ع
| سندس سڀ کان ڊگهي ۽ مشهور فلسفيانه-عرفاني مثنوين مان هڪ
|-
| '''چهار عنصر'''
| خودسوانحي ۽ صوفيانه نثر
| شروعات لڳ ڀڳ 1094هه/1682ع؛ مڪمل 1116هه/1704ع
| زندگي، صوفي تجربا، شاعري، فلسفو ۽ ذاتي مشاهدا
|-
| '''نڪات'''
| نثر ۽ نظم
| —
| فلسفيانه، عرفاني ۽ ڪجهه سماجي موضوع
|-
| '''رقعات'''
| خط
| —
| اميرن، استادن ۽ شاگردن ڏانهن لکيل خطن جو مجموعو
|}

=== محيط اعظم ===
''محيط اعظم'' بيدل جي شروعاتي اهم مثنوين مان آهي، جيڪا
1078هه/1667ع ۾ لکي وئي. ان ۾ ڪائنات جي وجود ۾ اچڻ کي صوفيانه
علامتن وسيلي بيان ڪيو ويو آهي ۽ وحدت الوجود جي فڪر جو نمايان اثر
آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هن مثنويءَ جا پراڻا نسخا هندستان ۽ وچ ايشيا کان ٻاهر به محفوظ آهن.
[[برٽش لائبريري]] ۾ محفوظ Or 14614 مخطوطو ''محيط اعظم'' يا
''ساقي نامه'' جو فارسي نسخو آهي، جنهن کي ڪيٽلاگ ۾ فلسفيانه ۽
تعليمي مثنوي قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BLMuhit&quot;&gt;{{cite web
 |title=Or 14614: Muḥīṭ-i aʻẓam by Bīdil
 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue
 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343360
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== طلسم حيرت ===
''طلسم حيرت'' 1080هه/1669ع ۾ تصنيف ٿيل تمثيلي مثنوي آهي. ان ۾ خدا
جي ذات ۽ صفتن، تخليق، جسم ۽ روح جي لاڳاپن ۽ انسان جي روحاني
مشڪلاتن تي بحث ٿيل آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ [[فريدالدين عطار]] جي
''منطق الطير'' سان فڪري مشابهتون بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

=== طور معرفت ===
''طور معرفت'' بيدل 1099هه/1687–1688ع ۾ بيرات جي جبلن ۾ پنهنجي
ساٿي نواب شڪرالله خان وٽ رهائش دوران لکيو. مثنويءَ ۾ برساتي موسم،
جبلن ۽ فطرت جي منظرن کي عرفاني مشاهدي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

=== عرفان ===
''عرفان'' 1124هه/1712ع ۾ لکيل بيدل جي سڀ کان ڊگهي ۽ مشهور مثنوين
مان آهي. ان ۾ روح جي ماقبل وجود، مادي دنيا، انساني تخليق ۽ روحاني
ارتقا جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

=== چهار عنصر ===
''چهار عنصر'' بيدل جي زندگي ۽ فڪر کي سمجهڻ لاءِ بنيادي ماخذن مان
آهي. اهو فارسي مسجع نثر ۾ لکيل خودسوانحي، فلسفيانه ۽ عرفاني ڪتاب
آهي. ايرانڪا جي الڳ مطالعي موجب بيدل غالباً 1094هه/1682ع ۾ ان تي
ڪم شروع ڪيو ۽ 1116هه/1704ع ۾ مڪمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chahar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Qasemi
 |first=Sharif Husain
 |title=Čahār Onṣor
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=IV
 |pages=623–624
 |year=1990
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cahar-onsor/
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب چار ''عنصرن'' ۾ ورهايل آهي. پهرئين حصي ۾ بيدل پنهنجي جوانيءَ
۾ صوفين ۽ درويشن سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو؛ ٻئي ۾ شاعري ۽ فنِ
شاعري؛ ٽئين ۾ فلسفيانه، عرفاني ۽ مابعدالطبيعي مسئلا؛ جڏهن ته چوٿين
۾ پنهنجي زندگيءَ جي واقعن ۽ پنهنجي زماني جي غير معمولي واقعن کي
بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Chahar&quot;/&gt;

[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ''چهار عنصر'' جو هڪ تاريخي اسڪين ٿيل نسخو پڻ
موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chahar Unsur
 |website=Wikimedia Commons
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chahar_Unsur_(IA_in.ernet.dli.2015.351995).pdf
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ادبي حلقو ۽ شاگرد ==
دهليءَ ۾ بيدل جي چوڌاري فارسي شاعرن، عالمن ۽ فڪر سان دلچسپي رکندڙن
جو حلقو پيدا ٿيو. ان حلقي جي هڪ اهم خصوصيت اها هئي ته ان ۾ مسلمانن
سان گڏ ڪيترائي هندو فارسي شاعر پڻ شامل هئا.

انهن ۾ آنند رام ''مخلص''، لالا امانت راءِ ''امانت''، شيو رام داس
''حيا'' ۽ لالا سُک راج ''سبقت'' جهڙا شاعر شامل هئا. انهن مان ڪن
بيدل جي نثر ۽ شاعريءَ جي نمونن تي پنهنجون تصنيفون پڻ لکيون.&lt;ref
name=&quot;IranicaHindu&quot;/&gt;

== غالب تي اثر ==
[[مرزا غالب]] جي شروعاتي فارسي ۽ اردو شاعريءَ تي بيدل جو نمايان
اثر ڏٺو ويو آهي. غالب پنهنجي شعر ۾ بيدل کي پنهنجي شعري راهه جو
رهبر پڻ قرار ڏنو. جديد تنقيد البت غالب ۽ بيدل جي لاڳاپي کي رڳو
سڌي تقليد بدران فڪري ۽ اسلوبي اثر جي وڌيڪ پيچيده صورت طور ڏسي
ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ghalib and Bedil: Intellectual Harmony or Merely Stylistic Influence?
 |website=Rekhta
 |url=https://rekhta.org/scholar/ghalib-and-bedil-intellectual-harmony-or-merely-stylistic-influence
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== محمد اقبال تي اثر ==
[[محمد اقبال]] پڻ بيدل جي فڪر مان متاثر ٿيو. ايرانڪا موجب اقبال تي
بيدل جو اثر خالص ادبي تقليد کان وڌيڪ فڪري نوعيت جو هو ۽ خاص طور
اقبال جي خوديءَ جي تصور سان ان جا لاڳاپا ڏٺا ويا آهن.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== افغانستان ۽ وچ ايشيا ۾ اثر ==
[[افغانستان]] ۾ بيدل جي مطالعي، پڙهڻ ۽ سندس شعرن جي تشريح جي هڪ
مضبوط روايت پيدا ٿي، جنهن کي عام طور '''بيدل خواني''' يا
'''بيدل شناسي''' چيو وڃي ٿو. ايرانڪا موجب افغانستان جي شهري ۽
ڳوٺاڻن ادبي حلقن ۾ سندس شعر ۽ فڪر پڙهڻ جون گڏجاڻيون هڪ زنده روايت
طور جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

افغان فارسي ادب ۾ سبڪ هنديءَ جي واڌ ويجهه تي بيدل جو ايترو اثر
رهيو جو کيس ان علائقي ۾ هڪ نئين شعري اسڪول جي باني جهڙي حيثيت
حاصل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Afghanistan xii. Literature
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-xii-literature/
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[بخارا]] ۽ [[ماوراءالنهر]] ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران بيدل
جي تقليد وسيع ٿي. سندس ڪتاب تعليمي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا ۽ سندس
شعر عوامي ۽ موسيقيائي روايتن ۾ پڻ داخل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[File:Stamp of Afghanistan - 1970 - Colnect 431979 - 250th Anniversary of the Death of Mirza Abdul Quader Bedel.jpeg|thumb|افغانستان پاران 1970ع ۾ بيدل جي وفات جي 250هين ورسيءَ تي جاري ڪيل ٽپال ٽڪيٽ.]]

== مخطوطا ۽ اشاعت ==
بيدل جي تصنيفن جا ڪيترائي تاريخي مخطوطا دنيا جي مختلف ڪتب خانن ۾
محفوظ آهن. برٽش لائبريريءَ ۾ سندس ''ديوان'' جو ارڙهين صديءَ جو
فارسي مخطوطو Or 12987 محفوظ آهي، جيڪو ڪيٽلاگ موجب خوقند ۾ لکيل
سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Or 12987: Dīvān by Mīrzā ‘Abd al-Qādir Bīdil
 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue
 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343245
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

سندس ڪليات جون مختلف ڇاپيون هندستان، افغانستان ۽ ايران ۾ شايع ٿيون.
ايرانڪا موجب ڪابل مان 1341–1344هه ش/1962–1965ع ۾ ڇپيل ڪليات چار
جلدن تي مشتمل هئي، جن مان ٽي جلد شاعري ۽ هڪ جلد نثر تي ٻڌل
هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== وفات ==
بيدل 1133هه/1720ع ۾ [[دهلي]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt; فارسي روايتن ۾ سندس وفات لاءِ 4 صفر 1133هه پڻ
ڏنو ويو آهي. ڪجهه جديد حوالن ۾ عيسوي سال 1721ع لکيو ويو آهي؛
اهو اختلاف هجري ۽ عيسوي سنن جي تبديلي ۽ پراڻن ماخذن جي مختلف
روايتن سبب آهي.

== قبر ۽ مدفن بابت اختلاف ==
بيدل جي اصل قبر جو هنڌ هڪ تاريخي اختلافي مسئلو آهي. سندس وفات کان
پوءِ کيس دهليءَ ۾ دفن ڪيو ويو هو. ايرانڪا موجب سندس اصل قبر ڪجهه
وقت تائين عقيدتمندن جي زيارتگاهه رهي، پر [[نادر شاهه]]، مرهٽن ۽
افغان حملن کان پوءِ دهليءَ جي تباهين دوران قبر بار بار متاثر ٿي ۽
آخرڪار ان جو اصل نشان گم ٿي ويو. ايرانڪا هاڻوڪي بيدل سان منسوب
دهليءَ واري قبر کي نسبتاً جديد تعمير قرار ڏئي ٿي.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

دهليءَ ۾ [[پراڻو قلعو]] ۽ مٿورا روڊ ڀرسان هڪ جاءِ اڄ
'''باغِ بيدل''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ بيدل سان منسوب يادگار
اتي موجود آهي. ان نسبت جي تاريخي صحت بابت محققن ۾ اختلاف رهيو
آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي بيدل جي يقيني اصل قبر قرار ڏيڻ
درست نه آهي.

[[File:Narendra Modi’s gift to the President of Tajikistan, Mr. Emomali Rahmon a miniature painting of tomb of the 17th century Indian poet Abdul Qadir Bedil, at the Qasr-e-Millat, in Dushanbe, Tajikistan on July 13, 2015.jpg|thumb|بيدل سان منسوب مقبري جي ننڍي تصويرڪاري؛ ڀارتي وزيراعظم نريندر مودي 2015ع ۾ اها تصوير تاجڪستان جي صدر امام علي رحمان کي تحفي طور ڏني.]]

افغان روايت ۾ وري اها دعويٰ پڻ موجود رهي آهي ته بيدل جا باقيات
بعد ۾ ڪابل جي خواجه رواش ڏانهن منتقل ڪيا ويا؛ پر هن دعويٰ تي
علمي اتفاق موجود نه آهي. ان ڪري ٻنهي روايتن کي تاريخي اختلاف طور
بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي.

== ورثو ==
بيدل جو ادبي ورثو هند-فارسي ادب کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. سندس
شاعريءَ جو اثر افغانستان، تاجڪستان ۽ ماوراءالنهر جي فارسي ادبي
روايتن تي ڪيترن نسلن تائين برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

تاجڪ ۽ وچ ايشيائي ادب ۾ پڻ سندس اسلوب جي پيروي ڪئي وئي. مثال طور
ايرانڪا موجب [[صدرالدين عيني]] پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات ۾
بيدل جي طرز تي غزل لکيا هئا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

بيدل جي تاريخي اهميت جو هڪ جديد مثال 1970ع ۾ افغانستان طرفان سندس
وفات جي 250هين ورسيءَ جي موقعي تي جاري ڪيل يادگاري ٽپال ٽڪيٽ
آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Category:Abdul-Qādir Bedil
 |website=Wikimedia Commons
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abdul-Q%C4%81dir_Bedil
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ ڀارتي وزيراعظم [[نريندر مودي]] تاجڪستان جي صدر
[[امام علي رحمان]] کي بيدل سان منسوب مقبري جي ننڍي تصويرڪاري
تحفي طور ڏني، جيڪا هندستان کان ٻاهر، خاص ڪري تاجڪستان ۾ بيدل جي
مسلسل ثقافتي اهميت جي هڪ جديد علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Narendra Modi’s gift to the President of Tajikistan: a miniature painting of tomb of Abdul Qadir Bedil
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=Prime Minister's Office, Government of India
 |date=13 July 2015
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Narendra_Modi%E2%80%99s_gift_to_the_President_of_Tajikistan,_Mr._Emomali_Rahmon_a_miniature_painting_of_tomb_of_the_17th_century_Indian_poet_Abdul_Qadir_Bedil,_at_the_Qasr-e-Millat,_in_Dushanbe,_Tajikistan_on_July_13,_2015.jpg
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سبڪ هندي]]
* [[فارسي ادب]]
* [[تصوف]]
* [[مرزا غالب]]
* [[محمد اقبال]]
* [[امير خسرو]]
* [[مغليه سلطنت]]

== حوالا ==
{{حوالا|30em}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Ghani |first=Abdul |title=Life and Works of Abdul Qadir Bedil |location=Lahore |publisher=Publishers United |year=1960}}
* {{cite book |last=Shafīʿī Kadkanī |first=Muḥammad Riżā |title=Shāʻir-i āyinahʹhā: barrasī-i sabk-i Hindī va shiʻr-i Bīdil |location=Tehran |publisher=Muʼassasah-ʼi Intishārāt-i Āgāh}}
* {{cite thesis |last=Kovacs |first=Hajnalka |title=The Tavern of the Manifestation of Realities: The Masnavi Muhit-i azam by Mirza Abd al-Qadir Bedil (1644–1720) |type=PhD dissertation |publisher=University of Chicago |year=2013}}
* {{cite book |last=Keshavmurthy |first=Prashant |title=Persian Authorship and Canonicity in Late Mughal Delhi: Building an Ark |publisher=Routledge |year=2016}}
* {{cite book |last=Chopra |first=R. M. |title=Great Poets of Classical Persian |publisher=Sparrow Publication |location=Kolkata |year=2014 |isbn=978-81-89140-75-5}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/bidel-bedil-mirza-abd-al-qader-b/ بيدل بابت Encyclopaedia Iranica جو مضمون]
* [https://islamansiklopedisi.org.tr/bidil بيدل بابت TDV اسلام انسائيڪلوپيڊيا جو مضمون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abdul-Q%C4%81dir_Bedil وڪيميڊيا ڪامنز تي عبدالقادر بيدل]
* [https://ganjoor.net/bidel/ گنجور تي بيدل جو فارسي ڪلام]

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:بيدل، عبدالقادر}}

[[زمرو:1644ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1720ع جون وفاتون]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:ڀارتي صوفي]]
[[زمرو:هند-فارسي ادب]]
[[زمرو:سبڪ هندي جا شاعر]]
[[زمرو:مغليه سلطنت جا شاعر]]
[[زمرو:دهلي جا شاعر]]
[[زمرو:پٽنه جا ماڻهو]]
[[زمرو:فارسي نثر نويس]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]</text>
      <sha1>srk0wiew6jv2vfrprzm0w0i4nzwj8as</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416895</id>
      <parentid>416894</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26575" sha1="jx8tiddrbp0qti8fcnxqzrtyd11hy5c" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|هند-فارسي صوفي، مفڪر ۽ فارسي شاعر (1644–1720ع)}}

{{Infobox writer
| name             = ابوالمعاني مرزا عبدالقادر بيدل
| image            = Narendra Modi’s gift to the President of Tajikistan, Mr. Emomali Rahmon a miniature painting of tomb of the 17th century Indian poet Abdul Qadir Bedil, at the Qasr-e-Millat, in Dushanbe, Tajikistan on July 13, 2015.jpg
| caption          = بيدل سان منسوب مقبري جي ننڍي تصوير؛ 2015ع ۾ ڀارت طرفان تاجڪستان جي صدر کي تحفي طور ڏني وئي
| native_name      = میرزا عبدالقادر بیدل
| native_name_lang = fa
| birth_name       = مرزا عبدالقادر بن عبدالخالق ارلاس
| birth_date       = 1054هه / 1644ع
| birth_place      = [[عظيم آباد]] (هاڻوڪو [[پٽنه]])، [[بهار]]، [[مغليه سلطنت]]
| death_date       = 4 صفر 1133هه / ڊسمبر 1720ع
| death_place      = [[دهلي]]، [[مغليه سلطنت]]
| occupation       = [[شاعر]]، [[صوفي]]، نثر نويس، مفڪر
| language         = [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| movement         = [[سبڪ هندي]]
| notableworks     = ''چهار عنصر''، ''عرفان''، ''محيط اعظم''، ''طلسم حيرت''، ''طور معرفت''، ''رقعات''، ''نڪات''
| influences       = [[تصوف]]، [[فارسي ادب]]، [[ابن عربي]]
| influenced       = [[مرزا غالب]]، [[محمد اقبال]] ۽ وچ ايشيا جا ڪيترائي فارسي ۽ تاجڪ شاعر
}}

'''ابوالمعاني مرزا عبدالقادر بيدل''' {{ٻيا نالا|بيدل دهلوي}} (فارسي: '''میرزا عبدالقادر بیدل'''؛
1054هه/1644ع – 4 صفر 1133هه/ڊسمبر 1720ع)، عام طرح '''بيدل'''،
'''بيدل دهلوي''' ۽ '''بيدل عظيم آبادي''' جي نالن سان مشهور، مغليه هندستان
جو فارسي ٻوليءَ جو [[صوفي]] شاعر، نثر نويس ۽ مفڪر هو. هو فارسي شاعريءَ
جي [[سبڪ هندي]] يا هندي اسلوب جي پوئين دور جي سڀ کان اهم نمائندن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Siddiqi
 |first=Moazzam
 |title=Bīdel, ʿAbd-al-Qāder
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=IV
 |pages=244–246
 |year=1989
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bidel-bedil-mirza-abd-al-qader-b/
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ferhâdî
 |first=Abdülgafûr Revân
 |title=Bîdil
 |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |year=1992
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/bidil
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بيدل جي شاعري پنهنجي گهري فڪري نوعيت، صوفيانه فڪر، پيچيده استعارن،
معنيٰ آفريني ۽ غير معمولي خيال بنديءَ سبب سڃاتي وڃي ٿي. سندس اثر
هندستان تائين محدود نه رهيو، پر [[افغانستان]]، [[تاجڪستان]]،
[[ازبڪستان]] ۽ ٻين وچ ايشيائي فارسي ادبي روايتن تائين پکڙجي ويو.
اينسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا موجب وچ ايشيا ۾ ايندڙ نسلن جي شاعرن تي سندس
اثر ايترو وڌيو، جو ارڙهين صديءَ جي پوئين حصي تائين ماوراءالنهر ۾ سندس
نظم ۽ نثر جي تقليد هڪ باقاعده ادبي رجحان بڻجي چڪي هئي.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== نالو ۽ نسب ==
سندس پورو نالو '''مرزا عبدالقادر بن عبدالخالق ارلاس''' هو ۽ ادبي تخلص
'''بيدل''' اختيار ڪيائين. کيس '''ابوالمعاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو
وڃي ٿو. سندس خاندان ترڪ نسل جي [[برلاس]] يا ارلاس قبيلي سان واسطو
رکندڙ هو، جنهن جون پاڙون وچ ايشيا سان لاڳاپيل هيون.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

سندس والد مرزا عبدالخالق اڳ ۾ سپاهي هو. TDV اسلام انسائيڪلوپيڊيا موجب
هو پوءِ فوجي زندگي ڇڏي [[قادري سلسلو|قادري طريقي]] سان وابسته ٿيو ۽
پنهنجي مرشد مولانا ڪمال جي صلاح سان پٽ جو نالو [[عبدالقادر جيلاني]]
جي نالي تي عبدالقادر رکيو.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;

== ڄم ۽ ننڍپڻ ==
بيدل 1054هه، مطابق 1644ع ۾ [[عظيم آباد]]، هاڻوڪي [[پٽنه]]، بهار ۾
ڄائو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt; ڪجهه پراڻن يا ثانوي
ذريعن ۾ سندس ڄم 1642ع لکيل آهي، پر جديد علمي انسائيڪلوپيڊيائي
ماخذن ۾ 1054هه/1644ع کي وڌيڪ قبوليت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ننڍپڻ ۾ ئي سندس والدين وفات ڪري ويا، جنهن کان پوءِ سندس پرورش سندس
چاچي '''مرزا قلندر''' ڪئي، جيڪو پاڻ به شاعري ڪندو هو. چاچي وسيلي بيدل
پنهنجي دور جي صوفين ۽ عالمن جي صحبت ۾ آيو، جنهن سندس فڪري ۽ روحاني
تشڪيل تي گهرو اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ايرانڪا موجب بيدل ڏهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي پهرين شاعري ڪئي. هن
فارسي ۽ عربيءَ سان گڏ پنهنجي ماحول جون ٻيون ٻوليون پڻ سکيون ۽
ڪلاسيڪي فارسي شاعرن جو وسيع مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ٻوليون ۽ تعليم ==
بيدل جي علمي ۽ لساني ماحول تي هندستان جي گهڻ لساني ثقافت جو گهرو اثر
هو. ايرانڪا موجب سندس مادري ٻولي بنگالي هئي؛ ان کان سواءِ هو ريختي
(اردو/هندستاني)، ترڪي ۽ سنسڪرت کان به واقف هو، جڏهن ته فارسي ۽ عربي
جي تعليم ننڍپڻ ۾ حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فارسي سندس بنيادي ادبي ٻولي بڻجي ۽ سندس تقريباً سمورو اهم منظوم ۽
منثور سرمايو فارسيءَ ۾ آهي.

== دهلي ۽ عملي زندگي ==
1075هه/1664ع ڌاري بيدل [[دهلي]] منتقل ٿيو. ايرانڪا موجب دهلي اچڻ
کان پوءِ سندس شاعريءَ ۾ سبڪ هنديءَ جون خاصيتون وڌيڪ نمايان ٿيڻ
لڳيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

ڪجهه وقت هن شهزادي محمد اعظم جي فوجي ملازمت پڻ ڪئي، پر جڏهن کانئس
شهزادي جي تعريف ۾ قصيدا لکڻ جي گهر ڪئي وئي ته هن ملازمت ڇڏڻ کي
ترجيح ڏني. ان هوندي به مغليه درٻار جي ڪيترن اميرن ۽ علمي شخصيتن سان
سندس تعلقات قائم رهيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

بيدل هندستان جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو ۽ مسلمانن سان گڏ ٻين مذهبي
روايتن جي عالمن سان پڻ رابطي ۾ آيو. سندس شاگردن ۽ ادبي حلقي ۾ هندو
فارسي شاعر پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;IranicaHindu&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Hindu Persian Poets
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hindu-persian-poets/
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== صوفيانه ۽ فلسفيانه فڪر ==
بيدل جي فڪر جو بنيادي پس منظر [[تصوف]] هو. سندس مثنوين ۽ غزلن ۾
وجود، انسان، روح، ڪائنات، خدا ۽ مادي دنيا جي باهمي لاڳاپن بابت سوال
بار بار سامهون اچن ٿا. خاص ڪري ''محيط اعظم'' ۾ [[وحدت الوجود]] جي
فڪري روايت ۽ [[ابن عربي]] سان لاڳاپيل تصورن جا واضح اثر ڏسجن
ٿا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس شاعري رڳو وجداني صوفيانه اظهار نه آهي؛ ان ۾ فڪري شڪ،
خودشناسي، انساني وجود جي مسئلن ۽ باطني مشاهدي کي پڻ وڏي اهميت ڏني
وئي آهي. ايرانڪا بيدل جي شاعريءَ ۾ انسان ۽ ٻين موجودات کي مسلسل
روحاني حرڪت ۽ جستجو ۾ ڏيکارڻ کي سندس فڪر جي اهم خاصيت قرار ڏئي
ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هندستان جي مختلف مذهبي ۽ فلسفيانه روايتن سان رابطي سبب سندس تحريرن
۾ هندستاني فڪر جا حوالا پڻ ملن ٿا. مثال طور ''عرفان'' ۾ تناسخ ۽
هندستاني سماج سان لاڳاپيل ٻين موضوعن تي پڻ بحث ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== ادبي اسلوب ==
بيدل کي [[سبڪ هندي]] جي سڀ کان اهم ۽ ساڳئي وقت سڀ کان ڏکين شاعرن
مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس شاعريءَ ۾ معنيٰ آفريني، تجريد، استعاري،
لفظي مناسبت، متضاد تصورن جي گڏيل استعمال ۽ غير متوقع تشبيهن جي
گهڻائي ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس ٻوليءَ جي هڪ ٻي خاصيت هندستاني ماحول مان ورتل لفظن، محاورن،
قدرتي منظرن، ٻوٽن ۽ جانورن جي تصويرڪشي آهي. هو انهن مشاهدن کي اڪثر
اخلاقي يا صوفيانه نتيجي تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[محمد رضا شفيعي ڪدڪني]] پنهنجي تحقيق ''شاعر آئينه‌ها'' ۾ بيدل کي
سبڪ هنديءَ جي مڪمل نمائندن مان شمار ڪيو آهي.

== تصنيفون ==
بيدل جو ادبي سرمايو غير معمولي طور وسيع آهي. سندس ڪليات جي ڪابل
واري مرتب ڇاپي ۾ شاعريءَ جا ٽي جلد ۽ نثر جو هڪ جلد شامل آهي؛
ايرانڪا موجب منظوم سرمايو لڳ ڀڳ 147,000 شعرن تي مشتمل آهي.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#fce7f3;&quot; | موضوع / خصوصيت
|-
| '''ديوان بيدل'''
| غزل، قصيدا، رباعيون وغيره
| مختلف دور
| بيدل جي فارسي غزلن ۽ ٻين مختصر شعري صنفن جو وڏو مجموعو
|-
| '''محيط اعظم'''
| مثنوي / ساقي نامو
| 1078هه / 1667ع
| تخليق، انسان ۽ وحدت الوجود بابت فلسفيانه ۽ صوفيانه مثنوي
|-
| '''طلسم حيرت'''
| مثنوي
| 1080هه / 1669ع
| روح، جسم، تخليق ۽ معرفت بابت تمثيلي مثنوي
|-
| '''طور معرفت'''
| مثنوي
| 1099هه / 1687–1688ع
| بيرات جي جبلن ۽ برساتي موسم جي پس منظر ۾ عرفاني مشاهدو
|-
| '''عرفان'''
| مثنوي
| 1124هه / 1712ع
| سندس سڀ کان ڊگهي ۽ مشهور فلسفيانه-عرفاني مثنوين مان هڪ
|-
| '''چهار عنصر'''
| خودسوانحي ۽ صوفيانه نثر
| شروعات لڳ ڀڳ 1094هه/1682ع؛ مڪمل 1116هه/1704ع
| زندگي، صوفي تجربا، شاعري، فلسفو ۽ ذاتي مشاهدا
|-
| '''نڪات'''
| نثر ۽ نظم
| —
| فلسفيانه، عرفاني ۽ ڪجهه سماجي موضوع
|-
| '''رقعات'''
| خط
| —
| اميرن، استادن ۽ شاگردن ڏانهن لکيل خطن جو مجموعو
|}

=== محيط اعظم ===
''محيط اعظم'' بيدل جي شروعاتي اهم مثنوين مان آهي، جيڪا
1078هه/1667ع ۾ لکي وئي. ان ۾ ڪائنات جي وجود ۾ اچڻ کي صوفيانه
علامتن وسيلي بيان ڪيو ويو آهي ۽ وحدت الوجود جي فڪر جو نمايان اثر
آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

هن مثنويءَ جا پراڻا نسخا هندستان ۽ وچ ايشيا کان ٻاهر به محفوظ آهن.
[[برٽش لائبريري]] ۾ محفوظ Or 14614 مخطوطو ''محيط اعظم'' يا
''ساقي نامه'' جو فارسي نسخو آهي، جنهن کي ڪيٽلاگ ۾ فلسفيانه ۽
تعليمي مثنوي قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BLMuhit&quot;&gt;{{cite web
 |title=Or 14614: Muḥīṭ-i aʻẓam by Bīdil
 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue
 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343360
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== طلسم حيرت ===
''طلسم حيرت'' 1080هه/1669ع ۾ تصنيف ٿيل تمثيلي مثنوي آهي. ان ۾ خدا
جي ذات ۽ صفتن، تخليق، جسم ۽ روح جي لاڳاپن ۽ انسان جي روحاني
مشڪلاتن تي بحث ٿيل آهي. ان جي جوڙجڪ ۾ [[فريدالدين عطار]] جي
''منطق الطير'' سان فڪري مشابهتون بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

=== طور معرفت ===
''طور معرفت'' بيدل 1099هه/1687–1688ع ۾ بيرات جي جبلن ۾ پنهنجي
ساٿي نواب شڪرالله خان وٽ رهائش دوران لکيو. مثنويءَ ۾ برساتي موسم،
جبلن ۽ فطرت جي منظرن کي عرفاني مشاهدي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

=== عرفان ===
''عرفان'' 1124هه/1712ع ۾ لکيل بيدل جي سڀ کان ڊگهي ۽ مشهور مثنوين
مان آهي. ان ۾ روح جي ماقبل وجود، مادي دنيا، انساني تخليق ۽ روحاني
ارتقا جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

=== چهار عنصر ===
''چهار عنصر'' بيدل جي زندگي ۽ فڪر کي سمجهڻ لاءِ بنيادي ماخذن مان
آهي. اهو فارسي مسجع نثر ۾ لکيل خودسوانحي، فلسفيانه ۽ عرفاني ڪتاب
آهي. ايرانڪا جي الڳ مطالعي موجب بيدل غالباً 1094هه/1682ع ۾ ان تي
ڪم شروع ڪيو ۽ 1116هه/1704ع ۾ مڪمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chahar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Qasemi
 |first=Sharif Husain
 |title=Čahār Onṣor
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=IV
 |pages=623–624
 |year=1990
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cahar-onsor/
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب چار ''عنصرن'' ۾ ورهايل آهي. پهرئين حصي ۾ بيدل پنهنجي جوانيءَ
۾ صوفين ۽ درويشن سان ملاقاتن جو ذڪر ڪري ٿو؛ ٻئي ۾ شاعري ۽ فنِ
شاعري؛ ٽئين ۾ فلسفيانه، عرفاني ۽ مابعدالطبيعي مسئلا؛ جڏهن ته چوٿين
۾ پنهنجي زندگيءَ جي واقعن ۽ پنهنجي زماني جي غير معمولي واقعن کي
بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Chahar&quot;/&gt;

[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ''چهار عنصر'' جو هڪ تاريخي اسڪين ٿيل نسخو پڻ
موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Chahar Unsur
 |website=Wikimedia Commons
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chahar_Unsur_(IA_in.ernet.dli.2015.351995).pdf
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ادبي حلقو ۽ شاگرد ==
دهليءَ ۾ بيدل جي چوڌاري فارسي شاعرن، عالمن ۽ فڪر سان دلچسپي رکندڙن
جو حلقو پيدا ٿيو. ان حلقي جي هڪ اهم خصوصيت اها هئي ته ان ۾ مسلمانن
سان گڏ ڪيترائي هندو فارسي شاعر پڻ شامل هئا.

انهن ۾ آنند رام ''مخلص''، لالا امانت راءِ ''امانت''، شيو رام داس
''حيا'' ۽ لالا سُک راج ''سبقت'' جهڙا شاعر شامل هئا. انهن مان ڪن
بيدل جي نثر ۽ شاعريءَ جي نمونن تي پنهنجون تصنيفون پڻ لکيون.&lt;ref
name=&quot;IranicaHindu&quot;/&gt;

== غالب تي اثر ==
[[مرزا غالب]] جي شروعاتي فارسي ۽ اردو شاعريءَ تي بيدل جو نمايان
اثر ڏٺو ويو آهي. غالب پنهنجي شعر ۾ بيدل کي پنهنجي شعري راهه جو
رهبر پڻ قرار ڏنو. جديد تنقيد البت غالب ۽ بيدل جي لاڳاپي کي رڳو
سڌي تقليد بدران فڪري ۽ اسلوبي اثر جي وڌيڪ پيچيده صورت طور ڏسي
ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Ghalib and Bedil: Intellectual Harmony or Merely Stylistic Influence?
 |website=Rekhta
 |url=https://rekhta.org/scholar/ghalib-and-bedil-intellectual-harmony-or-merely-stylistic-influence
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== محمد اقبال تي اثر ==
[[محمد اقبال]] پڻ بيدل جي فڪر مان متاثر ٿيو. ايرانڪا موجب اقبال تي
بيدل جو اثر خالص ادبي تقليد کان وڌيڪ فڪري نوعيت جو هو ۽ خاص طور
اقبال جي خوديءَ جي تصور سان ان جا لاڳاپا ڏٺا ويا آهن.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== افغانستان ۽ وچ ايشيا ۾ اثر ==
[[افغانستان]] ۾ بيدل جي مطالعي، پڙهڻ ۽ سندس شعرن جي تشريح جي هڪ
مضبوط روايت پيدا ٿي، جنهن کي عام طور '''بيدل خواني''' يا
'''بيدل شناسي''' چيو وڃي ٿو. ايرانڪا موجب افغانستان جي شهري ۽
ڳوٺاڻن ادبي حلقن ۾ سندس شعر ۽ فڪر پڙهڻ جون گڏجاڻيون هڪ زنده روايت
طور جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

افغان فارسي ادب ۾ سبڪ هنديءَ جي واڌ ويجهه تي بيدل جو ايترو اثر
رهيو جو کيس ان علائقي ۾ هڪ نئين شعري اسڪول جي باني جهڙي حيثيت
حاصل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Afghanistan xii. Literature
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-xii-literature/
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[بخارا]] ۽ [[ماوراءالنهر]] ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران بيدل
جي تقليد وسيع ٿي. سندس ڪتاب تعليمي حلقن ۾ پڙهيا ويندا هئا ۽ سندس
شعر عوامي ۽ موسيقيائي روايتن ۾ پڻ داخل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[File:Stamp of Afghanistan - 1970 - Colnect 431979 - 250th Anniversary of the Death of Mirza Abdul Quader Bedel.jpeg|thumb|افغانستان پاران 1970ع ۾ بيدل جي وفات جي 250هين ورسيءَ تي جاري ڪيل ٽپال ٽڪيٽ.]]

== مخطوطا ۽ اشاعت ==
بيدل جي تصنيفن جا ڪيترائي تاريخي مخطوطا دنيا جي مختلف ڪتب خانن ۾
محفوظ آهن. برٽش لائبريريءَ ۾ سندس ''ديوان'' جو ارڙهين صديءَ جو
فارسي مخطوطو Or 12987 محفوظ آهي، جيڪو ڪيٽلاگ موجب خوقند ۾ لکيل
سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Or 12987: Dīvān by Mīrzā ‘Abd al-Qādir Bīdil
 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue
 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004343245
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

سندس ڪليات جون مختلف ڇاپيون هندستان، افغانستان ۽ ايران ۾ شايع ٿيون.
ايرانڪا موجب ڪابل مان 1341–1344هه ش/1962–1965ع ۾ ڇپيل ڪليات چار
جلدن تي مشتمل هئي، جن مان ٽي جلد شاعري ۽ هڪ جلد نثر تي ٻڌل
هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

== وفات ==
بيدل 1133هه/1720ع ۾ [[دهلي]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;TDV&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt; فارسي روايتن ۾ سندس وفات لاءِ 4 صفر 1133هه پڻ
ڏنو ويو آهي. ڪجهه جديد حوالن ۾ عيسوي سال 1721ع لکيو ويو آهي؛
اهو اختلاف هجري ۽ عيسوي سنن جي تبديلي ۽ پراڻن ماخذن جي مختلف
روايتن سبب آهي.

== قبر ۽ مدفن بابت اختلاف ==
بيدل جي اصل قبر جو هنڌ هڪ تاريخي اختلافي مسئلو آهي. سندس وفات کان
پوءِ کيس دهليءَ ۾ دفن ڪيو ويو هو. ايرانڪا موجب سندس اصل قبر ڪجهه
وقت تائين عقيدتمندن جي زيارتگاهه رهي، پر [[نادر شاهه]]، مرهٽن ۽
افغان حملن کان پوءِ دهليءَ جي تباهين دوران قبر بار بار متاثر ٿي ۽
آخرڪار ان جو اصل نشان گم ٿي ويو. ايرانڪا هاڻوڪي بيدل سان منسوب
دهليءَ واري قبر کي نسبتاً جديد تعمير قرار ڏئي ٿي.&lt;ref
name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

دهليءَ ۾ [[پراڻو قلعو]] ۽ مٿورا روڊ ڀرسان هڪ جاءِ اڄ
'''باغِ بيدل''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي ۽ بيدل سان منسوب يادگار
اتي موجود آهي. ان نسبت جي تاريخي صحت بابت محققن ۾ اختلاف رهيو
آهي؛ تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي بيدل جي يقيني اصل قبر قرار ڏيڻ
درست نه آهي.

[[File:Narendra Modi’s gift to the President of Tajikistan, Mr. Emomali Rahmon a miniature painting of tomb of the 17th century Indian poet Abdul Qadir Bedil, at the Qasr-e-Millat, in Dushanbe, Tajikistan on July 13, 2015.jpg|thumb|بيدل سان منسوب مقبري جي ننڍي تصويرڪاري؛ ڀارتي وزيراعظم نريندر مودي 2015ع ۾ اها تصوير تاجڪستان جي صدر امام علي رحمان کي تحفي طور ڏني.]]

افغان روايت ۾ وري اها دعويٰ پڻ موجود رهي آهي ته بيدل جا باقيات
بعد ۾ ڪابل جي خواجه رواش ڏانهن منتقل ڪيا ويا؛ پر هن دعويٰ تي
علمي اتفاق موجود نه آهي. ان ڪري ٻنهي روايتن کي تاريخي اختلاف طور
بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي.

== ورثو ==
بيدل جو ادبي ورثو هند-فارسي ادب کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. سندس
شاعريءَ جو اثر افغانستان، تاجڪستان ۽ ماوراءالنهر جي فارسي ادبي
روايتن تي ڪيترن نسلن تائين برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

تاجڪ ۽ وچ ايشيائي ادب ۾ پڻ سندس اسلوب جي پيروي ڪئي وئي. مثال طور
ايرانڪا موجب [[صدرالدين عيني]] پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات ۾
بيدل جي طرز تي غزل لکيا هئا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

بيدل جي تاريخي اهميت جو هڪ جديد مثال 1970ع ۾ افغانستان طرفان سندس
وفات جي 250هين ورسيءَ جي موقعي تي جاري ڪيل يادگاري ٽپال ٽڪيٽ
آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Category:Abdul-Qādir Bedil
 |website=Wikimedia Commons
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abdul-Q%C4%81dir_Bedil
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

2015ع ۾ ڀارتي وزيراعظم [[نريندر مودي]] تاجڪستان جي صدر
[[امام علي رحمان]] کي بيدل سان منسوب مقبري جي ننڍي تصويرڪاري
تحفي طور ڏني، جيڪا هندستان کان ٻاهر، خاص ڪري تاجڪستان ۾ بيدل جي
مسلسل ثقافتي اهميت جي هڪ جديد علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Narendra Modi’s gift to the President of Tajikistan: a miniature painting of tomb of Abdul Qadir Bedil
 |website=Wikimedia Commons
 |publisher=Prime Minister's Office, Government of India
 |date=13 July 2015
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Narendra_Modi%E2%80%99s_gift_to_the_President_of_Tajikistan,_Mr._Emomali_Rahmon_a_miniature_painting_of_tomb_of_the_17th_century_Indian_poet_Abdul_Qadir_Bedil,_at_the_Qasr-e-Millat,_in_Dushanbe,_Tajikistan_on_July_13,_2015.jpg
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سبڪ هندي]]
* [[فارسي ادب]]
* [[تصوف]]
* [[مرزا غالب]]
* [[محمد اقبال]]
* [[امير خسرو]]
* [[مغليه سلطنت]]

== حوالا ==
{{حوالا|30em}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Ghani |first=Abdul |title=Life and Works of Abdul Qadir Bedil |location=Lahore |publisher=Publishers United |year=1960}}
* {{cite book |last=Shafīʿī Kadkanī |first=Muḥammad Riżā |title=Shāʻir-i āyinahʹhā: barrasī-i sabk-i Hindī va shiʻr-i Bīdil |location=Tehran |publisher=Muʼassasah-ʼi Intishārāt-i Āgāh}}
* {{cite thesis |last=Kovacs |first=Hajnalka |title=The Tavern of the Manifestation of Realities: The Masnavi Muhit-i azam by Mirza Abd al-Qadir Bedil (1644–1720) |type=PhD dissertation |publisher=University of Chicago |year=2013}}
* {{cite book |last=Keshavmurthy |first=Prashant |title=Persian Authorship and Canonicity in Late Mughal Delhi: Building an Ark |publisher=Routledge |year=2016}}
* {{cite book |last=Chopra |first=R. M. |title=Great Poets of Classical Persian |publisher=Sparrow Publication |location=Kolkata |year=2014 |isbn=978-81-89140-75-5}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/bidel-bedil-mirza-abd-al-qader-b/ بيدل بابت Encyclopaedia Iranica جو مضمون]
* [https://islamansiklopedisi.org.tr/bidil بيدل بابت TDV اسلام انسائيڪلوپيڊيا جو مضمون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abdul-Q%C4%81dir_Bedil وڪيميڊيا ڪامنز تي عبدالقادر بيدل]
* [https://ganjoor.net/bidel/ گنجور تي بيدل جو فارسي ڪلام]

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:بيدل، عبدالقادر}}

[[زمرو:1644ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1720ع جون وفاتون]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:ڀارتي صوفي]]
[[زمرو:هند-فارسي ادب]]
[[زمرو:سبڪ هندي جا شاعر]]
[[زمرو:مغليه سلطنت جا شاعر]]
[[زمرو:دهلي جا شاعر]]
[[زمرو:پٽنه جا ماڻهو]]
[[زمرو:فارسي نثر نويس]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]</text>
      <sha1>jx8tiddrbp0qti8fcnxqzrtyd11hy5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103412</id>
    <revision>
      <id>416856</id>
      <parentid>415989</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="5gl4fhrfpnp250mgovjdkht42b1f0bk" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]]
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا ۾ پاڻي جا جسم]]</text>
      <sha1>5gl4fhrfpnp250mgovjdkht42b1f0bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽيمز درياھه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103529</id>
    <revision>
      <id>416735</id>
      <parentid>416663</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* وڌيڪ معلومات */</comment>
      <origin>416735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10861" sha1="cr1dz9gi1t9pt8z8wxz8gkvuh9lllg5" xml:space="preserve">{{Infobox River|name=ٽيمز درياھه &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;River Thames|name_native=|name_native_lang=|name_other=|name_etymology=پروٽو-سيلٽڪ لفظ &quot;ٽيمئسا&quot; (tamēssa) جنهن جو مطلب شايد ”اونداهو“ آهي.|image=London Thames Sunset panorama - Feb 2008.jpg|image_size=320|image_caption=ٽيمز سينٽرل [[لنڊن]] ۾ ۽ ٽاور برج|map=Thames map.svg|map_size=320|map_caption=ڏاکڻي [[انگلينڊ]] ۾ ٽيمز جو وهڪرو|pushpin_map=|pushpin_map_size=320|pushpin_map_caption=|subdivision_type1=[[ملڪ]]|subdivision_name1=[[انگلينڊ]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=ڪائونٽيون|subdivision_name3=گلوسسٽرشائر، ولٽشائر، آڪسفورڊشائر، برڪشائر، بڪنگهم شائر، سرئ گريٽر لنڊن، ڪينٽ، ايسيڪس|subdivision_type4=|subdivision_name4=|subdivision_type5=شھر/قصبا|subdivision_name5=ڪرڪليڊ، ليچليڊ، آڪسفورڊ، ايبينگڊن، والنگفورڊ، ريڊنگ، هينلي-آن-ٽيمز، مارلو، ميڊن هيڊ، ونڊسر، اسٽينز-اپان-ٽيمز، والٽن-آن-ٽيمز، سنبري-آن-ٽيمز، ڪنگسٽن اپان ٽيمز، [[لنڊن]] (بشمول ٽوڪنهام ۽ &quot;دي سٽي&quot;)، ڊيگنهام، ايرٿ، ڊارٽفورڊ، گريز، گريوز اينڊ|length={{تحویل|346|km|mi|abbr=on}}|width_min=|width_avg=|width_max=|depth_min=|depth_avg=|depth_max=|discharge1_location=London|discharge1_min=|discharge1_avg={{تحویل|65.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|discharge1_max={{تحویل|370|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|discharge2_location=entering [[اوکسفرڈ]]|discharge2_min=|discharge2_avg={{تحویل|17.6|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|discharge2_max=|discharge3_location=leaving Oxford|discharge3_min=|discharge3_avg={{تحویل|24.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|discharge3_max=|discharge4_location=Reading|discharge4_min=|discharge4_avg={{تحویل|39.7|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|discharge4_max=|discharge5_location=Windsor|discharge5_min=|discharge5_avg={{تحویل|59.3|m3/s|cuft/s|abbr=on}}|discharge5_max=&lt;!-- BASIN FEATURES --&gt;|source1=|source1_location=ٽيمز هيڊ، گلوسسٽرشائر، برطانيا|source1_coordinates={{Coord|51.69426|N|2.02972|W|display=inline|format=dms}}|source1_elevation={{تحویل|110|m|abbr=on}}|source2=|source2_location=اُلن ووڊ، گلوسسٽرشائر، برطانيا|source2_coordinates={{Coord|51|50|47.7|N|2|04|39.8|W|display=inline|format=dms}}|source2_elevation={{تحویل|214|m|abbr=on}}|mouth=[[Thames Estuary]]، [[بحیرہ شمال]]|mouth_location=[[ساوتھاینڈ-آن-سی]]، Essex, UK|mouth_coordinates={{Coord|51.4989|N|0.6087|E|display=inline,title|format=dms}}|mouth_elevation={{تحویل|0|m|abbr=on}}|progression=|river_system=|basin_size={{تحویل|12935|km2|abbr=on}}|tributaries_left=|tributaries_right=|custom_label=|custom_data=|extra=}}
'''ٽيمز درياھه (Thames River؛''' {{IPAc-en|t|ɛ|m|z|audio=En-uk-Thames.ogg}} {{Respell|TEMZ|'}}) گڏيل بادشاهت ۾ هڪ درياهه آهي، جنهن جي ڪناري تي ان جو گاديءَ جو هنڌ [[لنڊن]] واقع آهي. هي درياهه ڪوٽسوالڊ ٽڪرين کان اڀرندو آهي ۽ ان جون شروعاتي شاخون ليڊ ڍنڍ تي ملن ٿيون. درياهه تي پندرهن پل آهن، جن ۾ لنڊن برج، [[ايلبرٽ برج]]، ويسٽ منسٽر برج، واٽر لو برج ۽ ٽاور برج شامل آهن. درياهه جي هيٺان گاڏين لاء ٻه وڏي سرنگون ۽ پيادلن لاءِ ٻه ننڍي سرنگون آهن. درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻہ پل، ڊولوچ ۽ گريوزنڊ، ٺاهيا ويا آهن. ٻيڙين جي اچ وڃ ڪان سواء، ٿيمس تي ڪشتي جي ڊوڙ جا مقابلا پڻ ٿين ٿا.

درياهه گلوسسٽر شائر ۾ ٽيمز هيڊ تي نڪرندو آهي ۽ ٽيمز کاڙي ذريعي ٽلبري، ايسيڪس ۽ گريوزنڊ، ڪينٽ جي ويجهو [[اتر سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. اولهه کان، اهو [[آڪسفورڊ]] (جتي ڪڏهن ڪڏهن ان کي آئسس سڏيو ويندو آهي)، ريڊنگ، هينلي-آن-ٿيمس ۽ ونڊسر مان وهندو آهي. ٽيمز سڄي [[گريٽر لنڊن]] کي به نيڪال ڪري ٿو.  

درياهه جي هيٺين پهچ کي &quot;ٽائيڊ وي&quot; سڏيو ويندو آهي، جيڪو ٽيڊنگٽن لاڪ تائين ان جي ڊگهي لهر جي پهچ مان نڪتل آهي. ان جي لهر واري حصي ۾ ان جي [[لنڊن]] جي حصي جو گهڻو حصو شامل آهي ۽ ان ۾ 23 فوٽ (7 ميٽر) جو جوار ۽ زوال آهي. آڪسفورڊ کان وهڪري تائين، ٽيمز 55 ميٽر (180 فوٽ) گهٽجي ٿو. برطانيه جي مکيه زمين جي ڪجهه سڪل حصن مان گذرندي ۽ پيئڻ جي پاڻي لاءِ تمام گهڻو خلاصو ڪيو ويو آهي، ٽيمز جو خارج ٿيڻ ان جي ڊيگهه ۽ ويڪر کي نظر ۾ رکندي گهٽ آهي: سيورن ۾ هڪ ننڍڙو [[نيڪال جو طاس|نيڪال]] [[نيڪال جو طاس|جو طاس]] هجڻ جي باوجود سراسري طور تي تقريبن ٻه ڀيرا وڏو خارج ٿيڻ آهي. [[اسڪاٽلينڊ]] ۾، ٽائي ندي ٽيمز جي سراسري خارج ٿيڻ کان ٻيڻي کان وڌيڪ حاصل ڪري ٿي جيڪا 60 سيڪڙو ننڍي آهي. 

ان جي رستي سان گڏ 45 ڪشتين ۽ ٻيڙين لاء لاڪ آهن جن سان گڏ وير آهن. ان جو ڪيچمينٽ علائقو ڏکڻ اوڀر جو هڪ وڏو حصو ۽ اولهه انگلينڊ جو هڪ ننڍڙو حصو ڍڪي ٿو. درياهه کي گهٽ ۾ گهٽ 50 نالي وارين شاخن مان کارايو ويندو آهي. درياهه ۾ 80 کان وڌيڪ ٻيٽ آهن. ان جي پاڻي جي تازي پاڻي کان تقريبن سامونڊي پاڻي تائين مختلف هجڻ سان، ٿيمس مختلف قسم جي جهنگلي جيوت کي سهارو ڏئي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل خاص سائنسي دلچسپي جا ڪيترائي هنڌ آهن، جن مان سڀ کان وڏو اتر ڪينٽ دلدل ۾ آهي ۽ 20.4 چورس ميل (5,289 هيڪٽر) کي ڍڪي ٿو. 

== نالو ==

== تاريخ ==

== وهڪرو ==

== ارضيات ==

== جهنگلي جيوت ==

== انساني تاريخ: ==

== فعاليت ==

== آلودگي ==

== رانديون ==

== ٽيمز، آرٽس ۾ ==

== وڏيون ٻوڏ ۽ خشڪي جا واقعا ==

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات==
* {{cite book |publisher=Chatto &amp; Windus |isbn=978-0-7011-7284-8 |last=Ackroyd |first=Peter |title=Thames: sacred river |location=London |year=2007 |oclc=137313198}}
* {{cite book |edition=4th |publisher=Imray Laurie Norie &amp; Wilson |isbn=978-0-85288-892-6 |last=Cove-Smith |first=Chris |title=The River Thames book: a guide to the Thames from the Barrier to Cricklade with the River Wey, Basingstoke Canal and Kennet &amp; Avon Canal to Great Bedwyn |location=St. Ives, UK |year=2006 |oclc=67613526}}
* {{cite book |publisher=David &amp; Charles |isbn=978-0-7153-8005-5 |last=Dix |first=Frank L. |title=Royal river highway: a history of the passenger boats and services on the River Thames |location=Newton Abbot, UK / North Pomfret, VT |year=1985 |oclc=14355016}}
* {{cite journal |doi=10.1080/00438243.1997.9980367 |issn=0043-8243 |volume=29 |pages=130–146 |last=Milne |first=Gustav |author2=Martin Bates |author3=Mike D. Webber |title=Problems, potential and partial solutions: an archaeological study of the tidal Thames, England |journal=World Archaeology |issue=1–special issue, &quot;Riverine archaeology&quot;, ed. James Graham–Campbell |date=June 1997}}
* {{cite journal |last=Oliver |first=Stuart |title=Navigability and the improvement of the river Thames, 1605–1815 |journal=Geographical Journal |volume=176 |issue=2 |pages=164–177 |date=June 2010 |issn=0016-7398 |bibcode=2010GeogJ.176..164O |doi=10.1111/j.1475-4959.2010.00354.x}}
* {{cite book |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-531492-2 |last=Sinclair |first=Mick |title=The Thames: a cultural history |location=Oxford; New York |year=2007 |oclc=77520502 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/thamesculturalhi00sinc}}
* {{cite book |edition=[1st ed.], new impression |publisher=David &amp; Charles |isbn=978-0-7153-4233-6 |volume=2: locks and weirs |last=Thacker |first=Fred S. |title=The Thames Highway |location=Newton Abbot |year=1968 |oclc=55209571 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/thameshighway0000thac}}
* {{cite book |publisher=Gresham |isbn=978-0-946095-05-6 |title=The Royal river: the Thames, from source to sea: descriptive, historical, pictorial |location=Henley-on-Thames |date=1983 |orig-year=1885 |oclc=17631247}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wiktionary|tamas}}
{{Commons category|River Thames}}
{{Wikisource|Special:Search/Thames|Thames}}
* [http://thames.me.uk/ Where Thames Smooth Waters Glide – Pictures and history and tides and poetry and conditions]
* [http://www.riverthamessociety.org.uk/ The River Thames Society]
* [http://thames-path.org.uk/ Thames Path National Trail]
* [http://riverthames.org.uk/ River Thames London Hired Boats and News Blog] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20220930043016/https://riverthames.org.uk/ |date=30 September 2022}}
* [https://www.bbc.co.uk/mediacentre/proginfo/2017/32/in-search-of-arcadia BBC 4 documentary ''In search of Arcadia'' features the river]
{{River Thames}}

{{Portal|United Kingdom|Transport|England}}

{{Authority control}}
[[زمرو:ٿيمز درياھه]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:سرئ ۾ اچ وڃ]]
[[زمرو:يورپ ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:ٽيمز جو نيڪال جو طاس]]
[[زمرو:گلوسسٽر شائر ۾ اچ وڃ]]
[[زمرو:برڪشائر جا درياهه|ٿيمز، درياهه]] [[زمرو:بڪنگهم شائر جا درياهه|ٿيمز، درياهه]] [[زمرو:ايسڪس جا درياهه|ٿيمز، درياهه]] [[زمرو:گلوسسٽر شائر جا درياهه|ٿيمز، درياهه]] [[زمرو:ڪينٽ جا درياهه|ٿيمز، درياهه]] [[زمرو:لنڊن جا درياهه|ٿيمز، درياهه]] [[زمرو:آڪسفورڊ شائر جا درياهه|ٿيمز، درياهه]] [[زمرو:سرَي جا درياهه|ٿيمز، درياهه]] 
[[زمرو:ولٽ شائر جا درياهه|ٿيمز، درياهه]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ دريائي اچ وڃ|ٿيمز]] [[زمرو:لنڊن ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ|ٿيمز، درياهه]]</text>
      <sha1>cr1dz9gi1t9pt8z8wxz8gkvuh9lllg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ممباسا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103571</id>
    <revision>
      <id>416672</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1377833743|Mombasa]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>416672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4354" sha1="nq4wtfvz2r1koli89s882e0i1x0tgim" xml:space="preserve">{{Other uses}}

'''ممباسا''' (Mombasa؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}} {{Respell|mom|BASS|ə}}) &lt;templatestyles src=&quot;Module:IPA/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{IPAc-en|alsoUS|-|ˈ|b|ɑː|s|ə}} {{respell|-|BAH|sə}}) is a coastal city in southeastern [[Kenya]] along the [[Indian Ocean]]. It was the first capital of [[British East Africa]], before [[Nairobi]] was elevated to capital status in 1907. It now serves as the capital of [[Mombasa County]]. Buildings in the Central Business District are blue and white, representing the Indian Ocean.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290 &quot;All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily&quot;]. ''www.businessdailyafrica.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 November&lt;/span&gt; 2025&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;{{citation needed|date=October 2022}}
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[Wikipedia:Citation needed|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (October 2022)&quot;&gt;citation needed&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt; It is the country's oldest ({{circa}} 900 A.D.) and second-largest [[List of cities in Kenya|city]]&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. &lt;/ref&gt; after Nairobi, with a population of about 1,208,333 people according to the 2019 census.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;

[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو. 

نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.</text>
      <sha1>nq4wtfvz2r1koli89s882e0i1x0tgim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416673</id>
      <parentid>416672</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4408" sha1="i78cm9x0lkea80hqvem5ikyq5sdfok2" xml:space="preserve">{{Other uses}}

'''ممباسا''' (Mombasa؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}} {{Respell|mom|BASS|ə}}) &lt;templatestyles src=&quot;Module:IPA/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{IPAc-en|alsoUS|-|ˈ|b|ɑː|s|ə}} {{respell|-|BAH|sə}}) is a coastal city in southeastern [[Kenya]] along the [[Indian Ocean]]. It was the first capital of [[British East Africa]], before [[Nairobi]] was elevated to capital status in 1907. It now serves as the capital of [[Mombasa County]]. Buildings in the Central Business District are blue and white, representing the Indian Ocean.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290 &quot;All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily&quot;]. ''www.businessdailyafrica.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;16 November&lt;/span&gt; 2025&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;{{citation needed|date=October 2022}}
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[Wikipedia:Citation needed|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (October 2022)&quot;&gt;citation needed&lt;/span&gt;]]''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt; It is the country's oldest ({{circa}} 900 A.D.) and second-largest [[List of cities in Kenya|city]]&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. &lt;/ref&gt; after Nairobi, with a population of about 1,208,333 people according to the 2019 census.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;

[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو. 

نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.</text>
      <sha1>i78cm9x0lkea80hqvem5ikyq5sdfok2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416674</id>
      <parentid>416673</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="hoa3qpe63pujfqrwg338l8ta94nialp" xml:space="preserve">{{Other uses}}

'''ممباسا''' (&lt;small&gt;Mombasa&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}}) [[ڪينيا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾، [[هندي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هڪ ساحلي شهر آهي. سال &lt;small&gt;1907&lt;/small&gt;ع ۾ [[نيروبي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ کان اڳ، هي برٽش ايسٽ آفريڪا (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;East&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Africa&lt;/small&gt;) جو پهريون گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي اها ممباسا ڪائونٽي جي گاديءَ واري شهر طور ڪم ڪري ٿو. ان جي مرڪزي ڪاروباري علائقي (&lt;small&gt;Central&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Business&lt;/small&gt; &lt;small&gt;District&lt;/small&gt;) جون عمارتون نيري ۽ اڇي رنگ جون آهن، جيڪي هندي سمنڊ جي عڪاسي ڪن ٿيون. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt; هي ملڪ جو قديم ترين (لڳ ڀڳ &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; عيسوي) ۽ نيروبي کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي،&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. &lt;/ref&gt; جنهن جي آبادي سال &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,08,333&lt;/small&gt; ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو. 

نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.

== حوالا ==</text>
      <sha1>hoa3qpe63pujfqrwg338l8ta94nialp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416675</id>
      <parentid>416674</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8257" sha1="aazgb9ulu6gaiknrnxpuk3nfv263hlc" xml:space="preserve">{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| official_name = Mombasa
| nicknames = {{Flatlist|
* Mwambao
* Arab Town
* The city of dreams
* The blue and white city
* The city that never sleeps
* Gateway to East Africa
* The old capital
 }}
| type = [[List of cities in Kenya|City]] and [[Counties of Kenya|city county]]
| population_demonym = 
| image = {{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| motto = 
| pushpin_map = Kenya#Horn of Africa#Africa
| pushpin_caption = Location within Kenya##Location within the Horn of Africa##Location within Africa
| pushpin_relief = 1
| mapframe = yes
| mapframe-id = Q1112885
| mapframe-wikidata = yes
| map_size = 
| map_caption = Location of Mombasa
| subdivision_type = County
| subdivision_type1 = [[counties of Kenya|County]]
| subdivision_name = {{flag|Kenya}}
| subdivision_name1 = [[Mombasa County]]
| established_title = Founded
| established_date = 900 AD
| government_type = [[County Government]]
| governing_body = County Assembly
| leader_title = Governor
| leader_name = Abdulsamad Shariff Nassir
| area_total_km2 = 
| area_land_km2 = 219.9
| area_water_km2 = 
| population_rank = [[List_of_cities_and_towns_in_Kenya_by_population|2nd]] in Kenya
| population_total = 1311860&lt;ref&gt;[https://citypopulation.de/en/kenya/admin/coast/01__mombasa/]&lt;/ref&gt;
| population_as_of = 2020
| population_note = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |date=13 November 2019 }}; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
| population_urban = 1388449&lt;ref&gt;[https://populationstat.com/kenya/mombasa]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5495
| population_metro = 1553000&lt;ref&gt;[https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population]&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| demographics_type1 = GDP (PPP)
| demographics1_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics1_info1 = {{increase }} $13.132 billion ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])(2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=31 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics1_info2 = {{increase }} $10,227 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| demographics_type2 = GDP (NOMINAL)

| 
| demographics2_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics2_info1 = {{increase}} $4.822 billion (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])

| 
| demographics2_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics2_info2 = {{increase}} $3,755 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| area_code = 020
| time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| mapframe-zoom = 9
| coordinates = {{coord|4|03|S|39|40|E|region:KE|display=inline,title}}
| elevation_ft = 
| elevation_m = 50
| footnotes = 
| custom_label1_sec1 = Climate
| custom_data1_sec1 = [[Tropical savanna climate|Aw]]
| website = {{URL|https://www.mombasa.go.ke/|mombasa.go.ke}}
}}
'''ممباسا''' (&lt;small&gt;Mombasa&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}}) [[ڪينيا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾، [[هندي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هڪ ساحلي شهر آهي. سال &lt;small&gt;1907&lt;/small&gt;ع ۾ [[نيروبي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ کان اڳ، هي برٽش ايسٽ آفريڪا (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;East&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Africa&lt;/small&gt;) جو پهريون گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي اها ممباسا ڪائونٽي جي گاديءَ واري شهر طور ڪم ڪري ٿو. ان جي مرڪزي ڪاروباري علائقي (&lt;small&gt;Central&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Business&lt;/small&gt; &lt;small&gt;District&lt;/small&gt;) جون عمارتون نيري ۽ اڇي رنگ جون آهن، جيڪي هندي سمنڊ جي عڪاسي ڪن ٿيون. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt; هي ملڪ جو قديم ترين (لڳ ڀڳ &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; عيسوي) ۽ نيروبي کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي،&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. &lt;/ref&gt; جنهن جي آبادي سال &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,08,333&lt;/small&gt; ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو. 

نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.

== حوالا ==</text>
      <sha1>aazgb9ulu6gaiknrnxpuk3nfv263hlc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416676</id>
      <parentid>416675</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9002" sha1="dx7g78z0exdd7yyfxzm87mvntcc96cc" xml:space="preserve">{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| official_name = ممباسا&lt;br&gt;
Mombasa
| nicknames = {{Flatlist|
* Mwambao
* Arab Town
* The city of dreams
* The blue and white city
* The city that never sleeps
* Gateway to East Africa
* The old capital
 }}
| type = [[شهر|شهر ۽ شهري ڪائونٽي]]
| population_demonym = 
| image = {{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| motto = 
| pushpin_map = 
| pushpin_caption = 
| pushpin_relief = 1
| mapframe = yes
| mapframe-id = Q1112885
| mapframe-wikidata = yes
| map_size = 
| map_caption = Location of Mombasa
| subdivision_type = County
| subdivision_type1 = [[counties of Kenya|County]]
| subdivision_name = {{flag|Kenya}}
| subdivision_name1 = [[Mombasa County]]
| established_title = Founded
| established_date = 900 AD
| government_type = [[County Government]]
| governing_body = County Assembly
| leader_title = Governor
| leader_name = Abdulsamad Shariff Nassir
| area_total_km2 = 
| area_land_km2 = 219.9
| area_water_km2 = 
| population_rank = [[List_of_cities_and_towns_in_Kenya_by_population|2nd]] in Kenya
| population_total = 1311860&lt;ref&gt;[https://citypopulation.de/en/kenya/admin/coast/01__mombasa/]&lt;/ref&gt;
| population_as_of = 2020
| population_note = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |date=13 November 2019 }}; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
| population_urban = 1388449&lt;ref&gt;[https://populationstat.com/kenya/mombasa]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5495
| population_metro = 1553000&lt;ref&gt;[https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population]&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| demographics_type1 = GDP (PPP)
| demographics1_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics1_info1 = {{increase }} $13.132 billion ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])(2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=31 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics1_info2 = {{increase }} $10,227 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| demographics_type2 = GDP (NOMINAL)

| 
| demographics2_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics2_info1 = {{increase}} $4.822 billion (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])

| 
| demographics2_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics2_info2 = {{increase}} $3,755 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| area_code = 020
| time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| mapframe-zoom = 9
| coordinates = {{coord|4|03|S|39|40|E|region:KE|display=inline,title}}
| elevation_ft = 
| elevation_m = 50
| footnotes = 
| custom_label1_sec1 = Climate
| custom_data1_sec1 = [[Tropical savanna climate|Aw]]
| website = {{URL|https://www.mombasa.go.ke/|mombasa.go.ke}}
|image_skyline={{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}}}
'''ممباسا''' (&lt;small&gt;Mombasa&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}}) [[ڪينيا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾، [[هندي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هڪ ساحلي شهر آهي. سال &lt;small&gt;1907&lt;/small&gt;ع ۾ [[نيروبي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ کان اڳ، هي برٽش ايسٽ آفريڪا (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;East&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Africa&lt;/small&gt;) جو پهريون گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي اها ممباسا ڪائونٽي جي گاديءَ واري شهر طور ڪم ڪري ٿو. ان جي مرڪزي ڪاروباري علائقي (&lt;small&gt;Central&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Business&lt;/small&gt; &lt;small&gt;District&lt;/small&gt;) جون عمارتون نيري ۽ اڇي رنگ جون آهن، جيڪي هندي سمنڊ جي عڪاسي ڪن ٿيون. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt; هي ملڪ جو قديم ترين (لڳ ڀڳ &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; عيسوي) ۽ نيروبي کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي،&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. &lt;/ref&gt; جنهن جي آبادي سال &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,08,333&lt;/small&gt; ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو.

نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.

== حوالا ==</text>
      <sha1>dx7g78z0exdd7yyfxzm87mvntcc96cc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416677</id>
      <parentid>416676</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9002" sha1="jtrlwljuvjbmub7mgm5e2w3rx05ch2f" xml:space="preserve">{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| official_name = ممباسا&lt;br&gt;
Mombasa
| nicknames = {{Flatlist|
* Mwambao
* Arab Town
* The city of dreams
* The blue and white city
* The city that never sleeps
* Gateway to East Africa
* The old capital
 }}
| type = [[شهر|شهر ۽ شهري ڪائونٽي]]
| population_demonym = 
| image = {{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| motto = 
| pushpin_map = 
| pushpin_caption = 
| pushpin_relief = 1
| mapframe = yes
| mapframe-id = Q1112885
| mapframe-wikidata = yes
| map_size = 
| map_caption = Location of Mombasa
| subdivision_type = County
| subdivision_type1 = [[counties of Kenya|County]]
| subdivision_name = {{flag|Kenya}}
| subdivision_name1 = [[Mombasa County]]
| established_title = Founded
| established_date = 900 AD
| government_type = [[County Government]]
| governing_body = County Assembly
| leader_title = Governor
| leader_name = Abdulsamad Shariff Nassir
| area_total_km2 = 
| area_land_km2 = 219.9
| area_water_km2 = 
| population_rank = [[List_of_cities_and_towns_in_Kenya_by_population|2nd]] in Kenya
| population_total = 1311860&lt;ref&gt;[https://citypopulation.de/en/kenya/admin/coast/01__mombasa/]&lt;/ref&gt;
| population_as_of = 2020
| population_note = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |date=13 November 2019 }}; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
| population_urban = 1388449&lt;ref&gt;[https://populationstat.com/kenya/mombasa]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5495
| population_metro = 1553000&lt;ref&gt;[https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population]&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| demographics_type1 = GDP (PPP)
| demographics1_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics1_info1 = {{increase }} $13.132 billion ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])(2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=31 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics1_info2 = {{increase }} $10,227 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| demographics_type2 = GDP (NOMINAL)

| 
| demographics2_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics2_info1 = {{increase}} $4.822 billion (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])

| 
| demographics2_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics2_info2 = {{increase}} $3,755 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| area_code = 020
| time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| mapframe-zoom = 9
| coordinates = {{coord|4|03|S|39|40|E|region:KE|display=inline,title}}
| elevation_ft = 
| elevation_m = 50
| footnotes = 
| custom_label1_sec1 = Climate
| custom_data1_sec1 = [[Tropical savanna climate|Aw]]
| website = {{URL|https://www.mombasa.go.ke/|mombasa.go.ke}}
|image_skyline={{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}}}
'''ممباسا''' (&lt;small&gt;Mombasa&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}}) [[ڪينيا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾، [[هندي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هڪ ساحلي شهر آهي. سال &lt;small&gt;1907&lt;/small&gt;ع ۾ [[نيروبي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ کان اڳ، هي برٽش ايسٽ آفريڪا (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;East&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Africa&lt;/small&gt;) جو پهريون گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي اها ممباسا ڪائونٽي جي گاديءَ واري شهر طور ڪم ڪري ٿو. ان جي مرڪزي ڪاروباري علائقي (&lt;small&gt;Central&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Business&lt;/small&gt; &lt;small&gt;District&lt;/small&gt;) جون عمارتون نيري ۽ اڇي رنگ جون آهن، جيڪي هندي سمنڊ جي عڪاسي ڪن ٿيون. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt; هي ملڪ جو قديم ترين (لڳ ڀڳ &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; عيسوي) ۽ نيروبي کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي،&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. &lt;/ref&gt; جنهن جي آبادي سال &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,08,333&lt;/small&gt; ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;

[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو.
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.

== حوالا ==</text>
      <sha1>jtrlwljuvjbmub7mgm5e2w3rx05ch2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416678</id>
      <parentid>416677</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>416678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9173" sha1="csxh8hef4pbv0aihqhm56injlx2jlas" xml:space="preserve">{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| official_name = ممباسا&lt;br&gt;
Mombasa
| nicknames = {{Flatlist|
* Mwambao
* Arab Town
* The city of dreams
* The blue and white city
* The city that never sleeps
* Gateway to East Africa
* The old capital
 }}
| type = [[شهر|شهر ۽ شهري ڪائونٽي]]
| population_demonym = 
| image = {{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| motto = 
| pushpin_map = 
| pushpin_caption = 
| pushpin_relief = 1
| mapframe = yes
| mapframe-id = Q1112885
| mapframe-wikidata = yes
| map_size = 
| map_caption = Location of Mombasa
| subdivision_type = County
| subdivision_type1 = [[counties of Kenya|County]]
| subdivision_name = {{flag|Kenya}}
| subdivision_name1 = [[Mombasa County]]
| established_title = Founded
| established_date = 900 AD
| government_type = [[County Government]]
| governing_body = County Assembly
| leader_title = Governor
| leader_name = Abdulsamad Shariff Nassir
| area_total_km2 = 
| area_land_km2 = 219.9
| area_water_km2 = 
| population_rank = [[List_of_cities_and_towns_in_Kenya_by_population|2nd]] in Kenya
| population_total = 1311860&lt;ref&gt;[https://citypopulation.de/en/kenya/admin/coast/01__mombasa/]&lt;/ref&gt;
| population_as_of = 2020
| population_note = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |date=13 November 2019 }}; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
| population_urban = 1388449&lt;ref&gt;[https://populationstat.com/kenya/mombasa]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5495
| population_metro = 1553000&lt;ref&gt;[https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population]&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| demographics_type1 = GDP (PPP)
| demographics1_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics1_info1 = {{increase }} $13.132 billion ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])(2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=31 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics1_info2 = {{increase }} $10,227 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| demographics_type2 = GDP (NOMINAL)

| 
| demographics2_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics2_info1 = {{increase}} $4.822 billion (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])

| 
| demographics2_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics2_info2 = {{increase}} $3,755 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| area_code = 020
| time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| mapframe-zoom = 9
| coordinates = {{coord|4|03|S|39|40|E|region:KE|display=inline,title}}
| elevation_ft = 
| elevation_m = 50
| footnotes = 
| custom_label1_sec1 = Climate
| custom_data1_sec1 = [[Tropical savanna climate|Aw]]
| website = {{URL|https://www.mombasa.go.ke/|mombasa.go.ke}}
|image_skyline={{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}}}
'''ممباسا''' (&lt;small&gt;Mombasa&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}}) [[ڪينيا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾، [[هندي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هڪ ساحلي شهر آهي. سال &lt;small&gt;1907&lt;/small&gt;ع ۾ [[نيروبي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ کان اڳ، هي برٽش ايسٽ آفريڪا (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;East&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Africa&lt;/small&gt;) جو پهريون گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي اها ممباسا ڪائونٽي جي گاديءَ واري شهر طور ڪم ڪري ٿو. ان جي مرڪزي ڪاروباري علائقي (&lt;small&gt;Central&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Business&lt;/small&gt; &lt;small&gt;District&lt;/small&gt;) جون عمارتون نيري ۽ اڇي رنگ جون آهن، جيڪي هندي سمنڊ جي عڪاسي ڪن ٿيون. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt; هي ملڪ جو قديم ترين (لڳ ڀڳ &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; عيسوي) ۽ نيروبي کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي،&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. &lt;/ref&gt; جنهن جي آبادي سال &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,08,333&lt;/small&gt; ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;

[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو.
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mombasa}}
* [https://www.mombasa.go.ke/ Mombasa County Government]

{{Authority control}}</text>
      <sha1>csxh8hef4pbv0aihqhm56injlx2jlas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416679</id>
      <parentid>416678</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>416679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9881" sha1="ep9rvvutd6brbtpwxnpg3ehricx9jfm" xml:space="preserve">{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| official_name = ممباسا&lt;br&gt;
Mombasa
| nicknames = {{Flatlist|
* Mwambao
* Arab Town
* The city of dreams
* The blue and white city
* The city that never sleeps
* Gateway to East Africa
* The old capital
 }}
| type = [[شهر|شهر ۽ شهري ڪائونٽي]]
| population_demonym = 
| image = {{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| motto = 
| pushpin_map = 
| pushpin_caption = 
| pushpin_relief = 1
| mapframe = yes
| mapframe-id = Q1112885
| mapframe-wikidata = yes
| map_size = 
| map_caption = Location of Mombasa
| subdivision_type = County
| subdivision_type1 = [[counties of Kenya|County]]
| subdivision_name = {{flag|Kenya}}
| subdivision_name1 = [[Mombasa County]]
| established_title = Founded
| established_date = 900 AD
| government_type = [[County Government]]
| governing_body = County Assembly
| leader_title = Governor
| leader_name = Abdulsamad Shariff Nassir
| area_total_km2 = 
| area_land_km2 = 219.9
| area_water_km2 = 
| population_rank = [[List_of_cities_and_towns_in_Kenya_by_population|2nd]] in Kenya
| population_total = 1311860&lt;ref&gt;[https://citypopulation.de/en/kenya/admin/coast/01__mombasa/]&lt;/ref&gt;
| population_as_of = 2020
| population_note = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |date=13 November 2019 }}; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
| population_urban = 1388449&lt;ref&gt;[https://populationstat.com/kenya/mombasa]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5495
| population_metro = 1553000&lt;ref&gt;[https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population]&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| demographics_type1 = GDP (PPP)
| demographics1_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics1_info1 = {{increase }} $13.132 billion ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])(2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=31 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics1_info2 = {{increase }} $10,227 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| demographics_type2 = GDP (NOMINAL)

| 
| demographics2_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics2_info1 = {{increase}} $4.822 billion (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])

| 
| demographics2_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics2_info2 = {{increase}} $3,755 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| area_code = 020
| time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| mapframe-zoom = 9
| coordinates = {{coord|4|03|S|39|40|E|region:KE|display=inline,title}}
| elevation_ft = 
| elevation_m = 50
| footnotes = 
| custom_label1_sec1 = Climate
| custom_data1_sec1 = [[Tropical savanna climate|Aw]]
| website = {{URL|https://www.mombasa.go.ke/|mombasa.go.ke}}
|image_skyline={{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}}}
'''ممباسا''' (&lt;small&gt;Mombasa&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}}) [[ڪينيا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾، [[هندي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هڪ ساحلي شهر آهي. سال &lt;small&gt;1907&lt;/small&gt;ع ۾ [[نيروبي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ کان اڳ، هي برٽش ايسٽ آفريڪا (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;East&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Africa&lt;/small&gt;) جو پهريون گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي اها ممباسا ڪائونٽي جي گاديءَ واري شهر طور ڪم ڪري ٿو. ان جي مرڪزي ڪاروباري علائقي (&lt;small&gt;Central&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Business&lt;/small&gt; &lt;small&gt;District&lt;/small&gt;) جون عمارتون نيري ۽ اڇي رنگ جون آهن، جيڪي هندي سمنڊ جي عڪاسي ڪن ٿيون. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt; هي ملڪ جو قديم ترين (لڳ ڀڳ &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; عيسوي) ۽ نيروبي کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي،&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. &lt;/ref&gt; جنهن جي آبادي سال &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,08,333&lt;/small&gt; ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;

[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو.
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mombasa}}
* [https://www.mombasa.go.ke/ Mombasa County Government]

{{Authority control}}

[[زمرو:ممباسا| ]] 
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ ساحلي آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]</text>
      <sha1>ep9rvvutd6brbtpwxnpg3ehricx9jfm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416709</id>
      <parentid>416679</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>416709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9863" sha1="25ibh8tj1y6ui0db6gmdzkra20utvv1" xml:space="preserve">{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| official_name = ممباسا&lt;br&gt;
Mombasa
| nicknames = {{Flatlist|
* Mwambao
* Arab Town
* The city of dreams
* The blue and white city
* The city that never sleeps
* Gateway to East Africa
* The old capital
 }}
| type = [[شهر|شهر ۽ شهري ڪائونٽي]]
| population_demonym = 
| image = {{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}
| image_flag = 
| flag_size = 
| image_shield = 
| shield_size = 
| motto = 
| pushpin_map = 
| pushpin_caption = 
| pushpin_relief = 1
| mapframe = yes
| mapframe-id = Q1112885
| mapframe-wikidata = yes
| map_size = 
| map_caption = Location of Mombasa
| subdivision_type = County
| subdivision_type1 = [[counties of Kenya|County]]
| subdivision_name = {{flag|Kenya}}
| subdivision_name1 = [[Mombasa County]]
| established_title = Founded
| established_date = 900 AD
| government_type = [[County Government]]
| governing_body = County Assembly
| leader_title = Governor
| leader_name = Abdulsamad Shariff Nassir
| area_total_km2 = 
| area_land_km2 = 219.9
| area_water_km2 = 
| population_rank = [[List_of_cities_and_towns_in_Kenya_by_population|2nd]] in Kenya
| population_total = 1311860&lt;ref&gt;[https://citypopulation.de/en/kenya/admin/coast/01__mombasa/]&lt;/ref&gt;
| population_as_of = 2020
| population_note = 
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |date=13 November 2019 }}; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;
| population_urban = 1388449&lt;ref&gt;[https://populationstat.com/kenya/mombasa]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 5495
| population_metro = 1553000&lt;ref&gt;[https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21708/mombasa/population]&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| demographics_type1 = GDP (PPP)
| demographics1_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics1_info1 = {{increase }} $13.132 billion ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])(2022)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knbs.or.ke/gross-county-product/ |title=GCP |access-date=31 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics1_info2 = {{increase }} $10,227 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| demographics_type2 = GDP (NOMINAL)

| 
| demographics2_title1 = [[GDP|Total]]
| demographics2_info1 = {{increase}} $4.822 billion (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])

| 
| demographics2_title2 = [[GDP|Per Capita]]
| demographics2_info2 = {{increase}} $3,755 (2022) ([[List of counties of Kenya by GCP|2nd]])
| area_code = 020
| time_zone = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset = +3
| mapframe-zoom = 9
| coordinates = {{coord|4|03|S|39|40|E|region:KE|display=inline,title}}
| elevation_ft = 
| elevation_m = 50
| footnotes = 
| custom_label1_sec1 = Climate
| custom_data1_sec1 = [[Tropical savanna climate|Aw]]
| website = {{URL|https://www.mombasa.go.ke/|mombasa.go.ke}}
|image_skyline={{multiple image
| border        = infobox
| total_width   = 270
| perrow        = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1        = Mombasa_Island.jpg
| caption1      = Aerial view of the Island
| image2        = Sir Mbarak Hinawy Road, 2025 (01).jpg
| caption2      = [[Mombasa Old Town|Mji Wa Kale]]
| image3        = FORT JESUS.jpg
| caption3      = [[Fort Jesus]]
| image4        = Mombasa tusks, 2025 (08).jpg
| caption4      = [[Mombasa tusks]]
| image5        = Voyager Beach Resort from Nyali Beach, Mombasa, Kenya.jpg
| caption5      = Nyali beach
| image6        = Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg
| caption6      = [[Mandhry Mosque]]
| image7        = Haller Park 02.jpg
| caption7      = [[Haller Park (Kenya)|Haller Park]]
| image8        = ACK Mombasa Memorial Cathedral, 2025 (01).jpg
| caption8      = Mombasa Memorial Cathedral
}}}}
'''ممباسا''' (&lt;small&gt;Mombasa&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|m|ɒ|m|ˈ|b|æ|s|ə}}) [[ڪينيا]] جي ڏکڻ اوڀر ۾، [[هندي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هڪ ساحلي شهر آهي. سال &lt;small&gt;1907&lt;/small&gt;ع ۾ [[نيروبي]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائڻ کان اڳ، هي برٽش ايسٽ آفريڪا (&lt;small&gt;British&lt;/small&gt; &lt;small&gt;East&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Africa&lt;/small&gt;) جو پهريون گاديءَ جو هنڌ هو. هاڻي اها ممباسا ڪائونٽي جي گاديءَ واري شهر طور ڪم ڪري ٿو. ان جي مرڪزي ڪاروباري علائقي (&lt;small&gt;Central&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Business&lt;/small&gt; &lt;small&gt;District&lt;/small&gt;) جون عمارتون نيري ۽ اڇي رنگ جون آهن، جيڪي هندي سمنڊ جي عڪاسي ڪن ٿيون. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Mombasa CBD buildings to have one colour - Business Daily|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/news/counties/all-mombasa-cbd-buildings-to-have-one-colour-2193290|access-date=2025-11-16|website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt; هي ملڪ جو قديم ترين (لڳ ڀڳ &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; عيسوي) ۽ نيروبي کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو شهر آهي،&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook, 2012&quot;&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2219.html#ke The World Factbook]. &lt;/ref&gt; جنهن جي آبادي سال &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري مطابق لڳ ڀڳ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,08,333&lt;/small&gt; ماڻهن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;KNBS&quot;&gt;[https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county ''2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County'']. [https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county Archived] 13 November 2019 at the [[Wayback Machine]]; retrieved 7 November 2019.&lt;/ref&gt;

[[هندي سمنڊ]] تي ممباسا جو مقام ان کي هڪ تاريخي واپاري مرڪز بڻايو  ۽ ان جي اسٽريٽجڪ مقام جي ڪري ڪيترن ئي ملڪن طرفان ڪنٽرول ڪيو ويو آهي. [[ڪينيا]] جي اسڪول جي تاريخ جي ڪتابن ۾ ممباسا جي بنياد کي سال 900ع قرار ڏنو ويو آهي. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-05-24|archivedate=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; اهو 12هين صدي ۾ ضرور هڪ خوشحال واپاري شهر هوندو، جيئن عرب جاگرافيدان [[محمد الادريسي|الادريسي]] سال 1151ع ۾ ان جو ذڪر ڪيو آهي. اهو تقريباً 14هين صدي جي شروعات کان وٺي سال 1513ع ۾ سلطنت جي خاتمي تائين [[ڪلوا سلطنت]] جو حصو هو. ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي پٿر جي مسجد، منارا، {{Circa}} 1300 ۾ ٺهي هئي. سال 1570ع ۾ ٺهيل مانڌري مسجد ۾ هڪ مينار آهي جنهن ۾ علائقائي طور تي مخصوص اوگي محراب آهي. بعد ۾ 17هين صدي جي آخر ۾ هي شهر عماني سلطنت جي قبضي ۽ ڪنٽرول هيٺ آيو.
[[Category:Articles with unsourced statements from October 2022]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
نوآبادياتي دور کان اڳ جي آخر ۾، اهو هڪ زراعت تي ٻڌل شهر هو، جيڪو هاٿي ڏند جي واپار جي چوڌاري غلامن جي مزدوري تي انحصار ڪندو هو. شروعاتي جديد دور ۾، ممباسا هندي سمنڊ جي پيچيده ۽ دور رس واپاري نيٽ ورڪن ۾ هڪ اهم واپاري مرڪز هو. ان وقت ان جي مکيه برآمدات هاٿيء ڏند، [[ٻاجهر|باجرو]]، تل ۽ ناريل شامل هئا. 

اڄ، ممباسا هڪ سياحت تي ٻڌل شهر آهي ۽ هڪ تمام وڏي [[بندرگاھ|بندرگاهه]] ۽ هڪ بين الاقوامي هوائي اڏي سان [[State House (Kenya)|رياستي گهرن]] مان هڪ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ڪتابيات==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mombasa}}
* [https://www.mombasa.go.ke/ Mombasa County Government]

{{Authority control}}

[[زمرو:ممباسا| ]] 
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:ممباسا ڪائونٽي]]
[[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]]
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]]  
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]]  
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع جا قيام]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]]</text>
      <sha1>25ibh8tj1y6ui0db6gmdzkra20utvv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ممباسا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103572</id>
    <revision>
      <id>416680</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ساحلي آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]]  [[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]]  [[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]]  زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽...</comment>
      <origin>416680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="677" sha1="ayry8ejymb2norvxco10nz1s9c46lrl" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ ساحلي آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]</text>
      <sha1>ayry8ejymb2norvxco10nz1s9c46lrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416681</id>
      <parentid>416680</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ڪينيا ۾ ساحلي آبادي وارا علائقا]]; added [[Category:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="661" sha1="br52h8vuvh4chgw31m0fq2sqc5n8sw8" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]</text>
      <sha1>br52h8vuvh4chgw31m0fq2sqc5n8sw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416682</id>
      <parentid>416681</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="716" sha1="no3efp4erwjmdz1p1ochqor7yt38h5g" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>no3efp4erwjmdz1p1ochqor7yt38h5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416683</id>
      <parentid>416682</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪينيا ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="0w3psf6f1ntbqnb044gdhqmtj1w3d66" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]</text>
      <sha1>0w3psf6f1ntbqnb044gdhqmtj1w3d66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416684</id>
      <parentid>416683</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:برطانوي نوآباديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="797" sha1="122jqi0uyuo3ue90hoc4ci1h3qp7070" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]</text>
      <sha1>122jqi0uyuo3ue90hoc4ci1h3qp7070</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416685</id>
      <parentid>416684</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:35:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:يورپي نوآباديات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="840" sha1="28m2xpxtu8cptird6fnhtlcf09nop80" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]
[[زمرو:يورپي نوآباديات]]</text>
      <sha1>28m2xpxtu8cptird6fnhtlcf09nop80</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416686</id>
      <parentid>416685</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پرتگالي سلطنت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="879" sha1="gb762pnfu82dds1wcnm92gov0oyormd" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]
[[زمرو:يورپي نوآباديات]]
[[زمرو:پرتگالي سلطنت]]</text>
      <sha1>gb762pnfu82dds1wcnm92gov0oyormd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416687</id>
      <parentid>416686</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="941" sha1="jja5zmpdjo3w3lzj2wrznb91r6ssm5h" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]
[[زمرو:يورپي نوآباديات]]
[[زمرو:پرتگالي سلطنت]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>jja5zmpdjo3w3lzj2wrznb91r6ssm5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416688</id>
      <parentid>416687</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آفريڪا جي سياسي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="994" sha1="5z18fafzd2n89rqxog3o5cogkdqbrjv" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]
[[زمرو:يورپي نوآباديات]]
[[زمرو:پرتگالي سلطنت]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جي سياسي تاريخ]]</text>
      <sha1>5z18fafzd2n89rqxog3o5cogkdqbrjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416689</id>
      <parentid>416688</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:1824ع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1014" sha1="bfyrgjusi5a5ec907g6yxhcphkttopb" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]
[[زمرو:يورپي نوآباديات]]
[[زمرو:پرتگالي سلطنت]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:1824ع]]</text>
      <sha1>bfyrgjusi5a5ec907g6yxhcphkttopb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416690</id>
      <parentid>416689</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1009" sha1="reis98g9a2mxl7oyjootcdbbvm7eaws" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع جا قيام]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]
[[زمرو:يورپي نوآباديات]]
[[زمرو:پرتگالي سلطنت]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:1824ع]]</text>
      <sha1>reis98g9a2mxl7oyjootcdbbvm7eaws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416691</id>
      <parentid>416690</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:برطانوي سلطنت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1048" sha1="ivlacpsqg4p9ums9ivcswtub8rv0xp4" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]

[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] 
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع جا قيام]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]
[[زمرو:يورپي نوآباديات]]
[[زمرو:پرتگالي سلطنت]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:آفريڪا جي سياسي تاريخ]]
[[زمرو:1824ع]]
[[زمرو:برطانوي سلطنت]]</text>
      <sha1>ivlacpsqg4p9ums9ivcswtub8rv0xp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416692</id>
      <parentid>416691</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="654" sha1="ltmr6x6n37mzzwajjyije55g15g25v0" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:مومباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]]
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]]  
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع جا قيام]]</text>
      <sha1>ltmr6x6n37mzzwajjyije55g15g25v0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416693</id>
      <parentid>416692</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="652" sha1="4oj3aq09938gniwwaw4lmewnh4dfpme" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:ممباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]]
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]]  
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع جا قيام]]</text>
      <sha1>4oj3aq09938gniwwaw4lmewnh4dfpme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416697</id>
      <parentid>416693</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="707" sha1="5ro9l9tiuzk82lwxrrqumjwxcnri0jy" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:ممباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:سواحلي شهري-رياستون]]
[[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]]  
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]
[[زمرو:هندي سمنڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] 
[[زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] 
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع جا قيام]]
[[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]]</text>
      <sha1>5ro9l9tiuzk82lwxrrqumjwxcnri0jy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416708</id>
      <parentid>416697</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>416708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="6zkt6v461th5eei9c40ltpjtclo2yx7" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:ممباسا ڪائونٽي]] 
[[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] 
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ بندرگاهه وارا شهر]]</text>
      <sha1>6zkt6v461th5eei9c40ltpjtclo2yx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ممباسا ڪائونٽي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103573</id>
    <revision>
      <id>416694</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا]] [[زمرو:ڪينيا جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>416694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="1l8si1ai0gsazo7f73hziw4mj5o12zt" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ڪينيا جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>1l8si1ai0gsazo7f73hziw4mj5o12zt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سواحلي شهري-رياستون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103574</id>
    <revision>
      <id>416695</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:شهري رياستون]]</comment>
      <origin>416695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="3ae1fmuycjrz4jstdtdoonnejp53u3a" xml:space="preserve">[[زمرو:شهري رياستون]]</text>
      <sha1>3ae1fmuycjrz4jstdtdoonnejp53u3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103575</id>
    <revision>
      <id>416696</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پرتگالي سلطنت]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]]</comment>
      <origin>416696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="6kkjuezdwbxbaf726a3fdmraycx9uk0" xml:space="preserve">[[زمرو:پرتگالي سلطنت]]
[[زمرو:يورپي نوآباديات]]</text>
      <sha1>6kkjuezdwbxbaf726a3fdmraycx9uk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪوسٽ صوبي ۾ آبادي وارا علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103576</id>
    <revision>
      <id>416698</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪوسٽ صوبو]] [[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]</comment>
      <origin>416698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="qbvrjjvxnhbywr1m7kjnvsmbyd82n81" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪوسٽ صوبو]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>qbvrjjvxnhbywr1m7kjnvsmbyd82n81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪوسٽ صوبو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103577</id>
    <revision>
      <id>416699</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا جا صوبا]]</comment>
      <origin>416699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="1xzcy0fuxo3nf7dg1a3x39aydof1p2a" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا جا صوبا]]</text>
      <sha1>1xzcy0fuxo3nf7dg1a3x39aydof1p2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪينيا جا صوبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103578</id>
    <revision>
      <id>416700</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا]]</comment>
      <origin>416700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="fsvfjk2rcbompa0admar85shctyvqhu" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]</text>
      <sha1>fsvfjk2rcbompa0admar85shctyvqhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪينيا ۾ ڪائونٽي جا مرڪزي شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103579</id>
    <revision>
      <id>416701</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]] [[زمرو:ڪينيا جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>416701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="0j29pzcdlnr2lob7c50bln2yxdbjup4" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:ڪينيا جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>0j29pzcdlnr2lob7c50bln2yxdbjup4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416702</id>
      <parentid>416701</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ڪينيا جون ڪائونٽيون]]; added [[Category:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="e8xqmqczt637haefdrs5qlgxm2kadq2" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا ۾ شهر]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>e8xqmqczt637haefdrs5qlgxm2kadq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103580</id>
    <revision>
      <id>416703</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1824ع]]</comment>
      <origin>416703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="81gsqeifts5h5xhska0g7ui37d8q2fm" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ 1824ع]]</text>
      <sha1>81gsqeifts5h5xhska0g7ui37d8q2fm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416705</id>
      <parentid>416703</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T12:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="kmdeadqhnhiobpgv1t1aaerb4hqepwm" xml:space="preserve">[[زمرو:برطانوي نوآباديون]]
[[زمرو:آفريڪا جي سياسي تاريخ]]</text>
      <sha1>kmdeadqhnhiobpgv1t1aaerb4hqepwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا ۾ 1824ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103581</id>
    <revision>
      <id>416704</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1824ع]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]</comment>
      <origin>416704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="rotfkxdtp43vxdvbi4gvepx3ub3mzcd" xml:space="preserve">[[زمرو:1824ع]]
[[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>rotfkxdtp43vxdvbi4gvepx3ub3mzcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع جا قيام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103582</id>
    <revision>
      <id>416706</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] [[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع]]</comment>
      <origin>416706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="9duu3a0xq606y2fwqcszmuku22jbm41" xml:space="preserve">[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]
[[زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع]]</text>
      <sha1>9duu3a0xq606y2fwqcszmuku22jbm41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برطانوي سلطنت ۾ 1824ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103583</id>
    <revision>
      <id>416707</id>
      <timestamp>2026-10-03T12:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1824ع]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]]</comment>
      <origin>416707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="3cx6jszcqvxbh4e6efku2dkzgwioh6d" xml:space="preserve">[[زمرو:1824ع]]
[[زمرو:برطانوي سلطنت]]</text>
      <sha1>3cx6jszcqvxbh4e6efku2dkzgwioh6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ طاھر محمد سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103584</id>
    <revision>
      <id>416710</id>
      <timestamp>2026-10-03T13:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ طاهر محمد | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | known_for        = ديني علم، تصوف، تدريس ۽ تفسير | birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]] | father           = شيخ يوسف سنڌي | relatives        = شيخ طيب (ڀاءُ)، شيخ قاسم (ڀاءُ) | influences       = شيخ شهاب الدين سنڌي، شي...</comment>
      <origin>416710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12720" sha1="98r8uaacws9su4m8c5ws3oytxtxczlt" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ طاهر محمد
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| known_for        = ديني علم، تصوف، تدريس ۽ تفسير
| birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]]
| father           = شيخ يوسف سنڌي
| relatives        = شيخ طيب (ڀاءُ)، شيخ قاسم (ڀاءُ)
| influences       = شيخ شهاب الدين سنڌي، شيخ معروف، شيخ عثمان، محمد غوث گوالياري
}}

'''شيخ طاهر محمد''' سنڌ سان تعلق رکندڙ عالم، صوفي ۽ مفسر هو، جيڪو بعد ۾ [[برهانپور]] سان لاڳاپيل ٿيو. هو شيخ يوسف سنڌي جو پٽ ۽ سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جو رهواسي هو. سندس خاندان علم ۽ تصوف سان وابسته هو. ''برهانپور جا سنڌي اولياء'' جي مصنف سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، شيخ طاهر محمد جي تعليم، علمي سفرن، تصوف سان وابستگي، سنڌ مان لڏپلاڻ ۽ سندس علمي تصنيفن بابت تفصيلي احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=27–40
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
شيخ طاهر محمد، شيخ يوسف سنڌي جو فرزند هو. سندس اباڻو وطن سنڌ جو قصبو [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] هو. تذڪري موجب پاٽ ان دور ۾ ديني علمن ۽ علمي سرگرمين جو اهم مرڪز هو ۽ شيخ طاهر جو خاندان پڻ علمي ۽ روحاني روايتن سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

سندس ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي ڄاڻ دستياب نه آهي. سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، ملا حسن غوثي جي بيان جي بنياد تي لکي ٿو ته جوانيءَ جي شروعات تائين شيخ طاهر محمد مروج عربي ۽ فارسي درسي علمن ۾ تعليم حاصل ڪري چڪو هو ۽ اڳتي اعليٰ ديني ڪتابن جي مطالعي ۽ تدريس ڏانهن متوجه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== تعليم ۽ علمي سفر ==
تذڪري ۾ بيان ٿيل روايت موجب شيخ طاهر محمد علم حاصل ڪرڻ جي شوق ۾ [[شيخ شهاب الدين سنڌي]] وٽ ويو ۽ کانئس منطق جو مشهور ڪتاب ''شرح شمسيه'' پڙهڻ جي خواهش ظاهر ڪيائين. شيخ شهاب الدين کيس ان جي بدران [[ابو حامد محمد الغزالي|امام محمد غزالي]] جي ''منهاج العابدين'' پڙهڻ جي صلاح ڏني. ان سفر ۾ شيخ طاهر سان سندس وڏو ڀاءُ شيخ طيب ۽ والد شيخ يوسف پڻ گڏ هئا.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ذڪر ڪيل ڪتاب جي ڪاپي موجود نه هجڻ سبب، روايت موجب، انهن گڏجي لڳ ڀڳ ٻن هفتن اندر ڪتاب جو نقل تيار ڪيو ۽ پوءِ ان جو درس شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

شيخ طاهر پنهنجي علمي جستجو جاري رکندي پنهنجي سؤٽن شيخ معروف ۽ شيخ عثمان وٽ پڻ ويو. تذڪري موجب اهي ٻئي پنهنجي دور جا عالم ۽ صوفي هئا. شيخ طاهر انهن وٽ تصوف سان لاڳاپيل هڪ ڪتاب جو درس ورتو ۽ سندن صحبت مان تصوف جي مسئلن ۽ اصطلاحن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== علمي ۽ روحاني زندگي ==
شيخ طاهر محمد جي تعليم رڳو ظاهري ديني علمن تائين محدود نه رهي، پر هو تصوف ۽ روحاني تربيت ڏانهن پڻ متوجه ٿيو. سندس خاندان جا ڪيترائي فرد پڻ علم ۽ تصوف سان وابسته هئا. تذڪري ۾ سندس علم سان گڏ تقويٰ ۽ مذهبي احتياط جو به ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

والد ۽ وڏي ڀاءُ جي وفات کان پوءِ خاندان جي ذميواري شيخ طاهر محمد تي آئي. هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ [[شيخ قاسم]] جي پرورش ۽ تعليم ۾ پڻ مدد ڪئي. تذڪري موجب شيخ قاسم به جوانيءَ تائين ديني علمن ۾ چڱي مهارت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== سنڌ مان لڏپلاڻ ==
شيخ طاهر محمد پنهنجي خاندان سميت سنڌ ڇڏي ڏکڻ طرف هجرت ڪئي. ''برهانپور جا سنڌي اولياء'' ۾ اڳين تذڪرن جي بنياد تي هن هجرت کي ان دور جي سنڌ جي سياسي بيچيني سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪتاب ۾ ''ڪشف الحقائق'' مان هڪ فارسي عبارت پڻ نقل ڪئي وئي آهي، جنهن موجب [[همايون]] جي سنڌ ۾ اچڻ کان پوءِ پيدا ٿيل حالتن دوران خاندان پاٽ مان لڏي ويو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ملا حسن غوثي سان منسوب روايت ۾ هن لڏپلاڻ لاءِ 950هه جو زمانو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt; تذڪري جو مصنف اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته ان دور ۾ سنڌ، خاص طور پاٽ ۽ ان جي آسپاس، سياسي ۽ فوجي انتشار کان متاثر ٿي رهيو هو. بهرحال، شيخ طاهر جي لڏپلاڻ جي سببن بابت تذڪري ۾ روحاني نوعيت جون روايتون پڻ شامل آهن، جن کي تاريخي حقيقت بدران تذڪري جي روايت طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== احمد آباد ۾ قيام ==
سنڌ مان نڪرڻ کان پوءِ شيخ طاهر محمد پنهنجي خاندان سان منزلون طئي ڪندي [[گجرات]] پهتو. برسات جي موسم شروع ٿيڻ سبب هن [[احمد آباد]] ۾ ڪجهه وقت رهڻ جو ارادو ڪيو، جيئن سفر جي ٿڪاوٽ لهي ۽ برساتن کان پوءِ اڳتي سفر ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ان وقت مشهور صوفي [[محمد غوث گوالياري]] پڻ احمد آباد ۾ موجود هو. سندس شهرت ٻڌي شيخ طاهر محمد پنهنجي ننڍي ڀاءُ شيخ قاسم سان گڏ محمد غوث جي مجلس ۾ ويو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

تذڪري ۾ بيان ڪيل روايت موجب محمد غوث شيخ طاهر ڏانهن ڏسي صوفيانه تمثيل ۾ چيو ته سندس ”شيشو تمام صاف آهي، جيڪڏهن ان ۾ گل رنگ شراب ڀري وڃي ته بهتر ٿيندو“. شيخ طاهر ان تمثيلي اظهار کي لفظي معنيٰ ۾ ورتو ۽ پنهنجي سخت مذهبي احتياط سبب ان ڳالهه کان ناخوش ٿيو. هو مجلس مان واپس آيو ۽ جلد ئي احمد آباد ڇڏڻ جو ارادو ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

بعد واري تذڪري جي روايت مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمد غوث جي ”شراب“ واري تشبيهه مان مراد صوفيانه معرفت يا روحاني فيض هو، نه حقيقي شراب.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== سفر دوران نالي جو واقعو ==
احمد آباد ڇڏڻ کان پوءِ شيخ طاهر جو قافلو برسات دوران سفر ڪندو رهيو. رستي ۾ هڪ جبلائي نالو تيز برسات سبب چاڙهه ۾ هو، جنهن ڪري قافلو اڳتي وڌي نه سگهيو. تذڪري موجب عام طور اهو نالو ڪجهه ڪلاڪن ۾ لهي ويندو هو، پر ان موقعي تي ڪيترن ڏينهن تائين پاڻي گهٽ نه ٿيو. قافلي کي ويجهي ڳوٺ ۾ ترسڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

تذڪري ۾ هن واقعي کي شيخ طاهر جي روحاني سفر سان ڳنڍيندڙ روايتون پڻ بيان ٿيل آهن. اهڙيون روايتون صوفي تذڪرن جي روايتي اسلوب جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== تصوف ==
شيخ طاهر محمد جي شخصيت ۾ ديني علمن ۽ تصوف ٻنهي جو اثر نمايان هو. سندس ابتدائي تربيت ۾ قرآن، حديث، عربي ۽ فارسي درسيات سان گڏ منطق ۽ تصوف جي ڪتابن جو مطالعو شامل هو. شيخ شهاب الدين سنڌي، شيخ معروف ۽ شيخ عثمان جهڙن عالمن ۽ صوفين سان سندس تعلق سندس فڪري ۽ روحاني تربيت ۾ اهم رهيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

محمد غوث گوالياري سان ملاقات بابت تذڪري ۾ بيان ڪيل واقعو پڻ شيخ طاهر جي روحاني زندگيءَ جي احوال جو اهم حصو آهي. هن واقعي ۾ سندس مذهبي احتياط ۽ محمد غوث جي تمثيلي صوفيانه زبان جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== علمي خدمتون ۽ تصنيفون ==
شيخ طاهر محمد تدريس سان گڏ تصنيف ۽ تاليف سان پڻ وابسته هو. ''برهانپور جا سنڌي اولياء'' ۾ سندس علمي قابليت ۽ تصنيفي ڪم جو ذڪر ڪندي سندس هڪ تفسير مان عربي عبارت جو نمونو پڻ نقل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ان تفسير کي ماخذ ۾ '''تفسير مجمع البحار''' جي نالي سان ڄاڻايو ويو آهي. تذڪري ۾ ڏنل نموني مان معلوم ٿئي ٿو ته شيخ طاهر قرآن جي تفسير ۾ لغوي، عقلي، اخلاقي ۽ صوفيانه تشريح کي گڏ استعمال ڪيو. مثال طور {{قرآن|2|10}} جي عبارت ''في قلوبهم مرض'' جي تشريح ڪندي هن جسماني بيماري ۽ روحاني يا اخلاقي بيماريءَ جي وچ ۾ تمثيلي نسبت بيان ڪئي ۽ جهل، خراب عقيدي، شهوت، ڪاوڙ ۽ نفساني خواهشن کي قلب جي روحاني بيمارين سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

تفسير جي نقل ڪيل عبارت ۾ [[ابو حامد محمد الغزالي|امام غزالي]] جي ''احياء علوم الدين'' سميت ٻين علمي ۽ صوفيانه ماخذن ڏانهن پڻ اشارا ملن ٿا. ان مان شيخ طاهر جي تفسير ۾ تصوف، اخلاق ۽ نفس جي اصلاح سان لاڳاپيل بحثن جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== علمي فڪر ==
''تفسير مجمع البحار'' مان نقل ڪيل عبارت موجب شيخ طاهر انسان جي دل کي روحاني ۽ اخلاقي زندگيءَ جو مرڪز سمجهندو هو. هن جسماني مرض جي مثال ذريعي روحاني مرض جي تشريح ڪئي ۽ ڪفر، غلط عقيدي، جهالت، ڪاوڙ، شهوت ۽ نفساني خواهشن کي دل جي اعتدال کان هٽڻ جا سبب ڄاڻايو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

سندس تفسير ۾ عقل، دل ۽ نفس جي باهمي تعلق، علم ۽ حڪمت، عبادت، نفس جي اصلاح ۽ اخلاقي تربيت جهڙن موضوعن تي پڻ بحث ملي ٿو. نقل ڪيل عبارت ۾ اک، ڪن ۽ ٻين جسماني عضون جي مثالن وسيلي دل جي روحاني ادراڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[محمد غوث گوالياري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[اسلامي تفسير]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ''، سنڌي ادبي بورڊ، ڪراچي، ص 27–40.

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:قرآن جا مفسر]]
[[زمرو:برهانپور]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>98r8uaacws9su4m8c5ws3oytxtxczlt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416711</id>
      <parentid>416710</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21645" sha1="763pbt2r8rzmkimnx3jgprfl77yja2l" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ طاهر محمد
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = 
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| known_for        = حديث، تفسير، تصوف ۽ تدريس
| birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1004ھ / 1595–1596ع
| death_place      = [[برهانپور]]
| father           = شيخ يوسف سنڌي
| relatives        = شيخ طيب (ڀاءُ)، شيخ قاسم (ڀاءُ)
| teachers         = شيخ شهاب الدين سنڌي، شيخ معروف، شيخ عثمان
| influences       = [[محمد غوث گوالياري]]
}}

'''شيخ طاهر محمد سنڌي''' (وفات 1004ھ/1595–1596ع)، جنهن جو ذڪر ڪجهه ماخذن ۾ '''طاهر محمد محدث''' جي نالي سان پڻ ملي ٿو، سنڌ سان تعلق رکندڙ مسلمان عالم، محدث، صوفي ۽ مصنف هو. سندس اباڻو وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] هو، جتان هو پنهنجي خاندان سان لڏي پهرين [[گجرات]] ۽ پوءِ هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن ويو. آخرڪار 982ھ/1574–75ع ۾ [[برهانپور]] ۾ اچي آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; سندس علمي سرگرمين ۾ [[حديث]]، [[تفسير]]، اسلامي اخلاق ۽ [[تصوف]] شامل هئا. هو [[محمد غوث گوالياري]] سان وابسته ٿيو ۽ برهانپور جي [[شطاري سلسلو|شطاري]] علمي ۽ صوفيانه روايت جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

سنڌي عالم سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري پنهنجي ڪتاب ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' ۾ شيخ طاهر محمد جي خاندان، تعليم، علمي سفر، سنڌ مان لڏپلاڻ، محمد غوث سان ملاقات ۽ سندس تصنيفي سرگرمين جو تفصيلي احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=27–40
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
شيخ طاهر محمد، شيخ يوسف سنڌي جو فرزند هو. سندس خاندان جو تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب پاٽ ان دور ۾ ديني تعليم ۽ علمي سرگرمين جو مرڪز هو ۽ شيخ طاهر جو خاندان پڻ علم ۽ تصوف سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

سندس ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي معلومات دستياب نه آهي. راشد برهانپوري، ملا حسن غوثي جي روايت جي بنياد تي لکي ٿو ته جوانيءَ جي شروعات تائين شيخ طاهر مروج عربي ۽ فارسي درسي علمن جي تعليم حاصل ڪري چڪو هو ۽ ان کان پوءِ اعليٰ ديني ڪتابن جي مطالعي ڏانهن متوجه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

سندس ڀائرن ۾ شيخ طيب ۽ شيخ قاسم جو ذڪر ملي ٿو. خاندان جا ٻيا فرد پڻ ديني تعليم سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ طاهر محمد پنهنجي تعليم جاري رکڻ لاءِ مختلف عالمن وٽ ويو. تذڪري موجب هو علم حاصل ڪرڻ جي شوق ۾ شيخ شهاب الدين سنڌي وٽ پهتو ۽ کانئس منطق جو مشهور ڪتاب ''شرح شمسيه'' پڙهڻ جي خواهش ڪيائين. شيخ شهاب الدين کيس ان جي بدران [[ابو حامد محمد الغزالي|امام محمد غزالي]] جو ڪتاب ''منهاج العابدين'' پڙهڻ جي صلاح ڏني.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ان سفر ۾ شيخ طاهر سان سندس وڏو ڀاءُ شيخ طيب ۽ والد شيخ يوسف پڻ گڏ هئا. ''منهاج العابدين'' جي ڪاپي موجود نه هجڻ سبب، تذڪري جي روايت موجب، انهن ٽنهي گڏجي لڳ ڀڳ ٻن هفتن ۾ ڪتاب جو نقل تيار ڪيو، جنهن کان پوءِ ان جو درس شروع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

شيخ طاهر بعد ۾ پنهنجي سؤٽن شيخ معروف ۽ شيخ عثمان کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. تذڪري موجب اهي ٻئي پنهنجي دور جا عالم ۽ صوفي هئا. شيخ طاهر سندن صحبت ۾ تصوف جي هڪ ڪتاب جو درس ورتو ۽ صوفيانه فڪر ۽ اصطلاحن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== خاندان جون ذميواريون ==
والد ۽ وڏي ڀاءُ جي وفات کان پوءِ خاندان جي ذميواري شيخ طاهر محمد تي اچي وئي. ان هوندي به هن پنهنجون علمي سرگرميون جاري رکيون. هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ شيخ قاسم جي تعليم ۾ پڻ مدد ڪئي. تذڪري موجب شيخ قاسم جوانيءَ تائين ديني علمن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ طاهر جي شروعاتي علمي زندگي خانداني ذميوارين، تدريس ۽ پنهنجي مطالعي سان گڏ هلندي رهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== سنڌ مان لڏپلاڻ ==
شيخ طاهر محمد پنهنجي خاندان ۽ ٻين متعلقين سميت سنڌ ڇڏي ڏکڻ هندستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس هجرت جي سبب بابت تذڪري ۾ مختلف روايتون ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

راشد برهانپوري ''ڪشف الحقائق'' مان هڪ فارسي روايت نقل ڪري ٿو، جنهن موجب [[همايون]] جي سنڌ ۾ اچڻ سبب پيدا ٿيل سياسي ابتري ۽ انتشار جي زماني ۾ شيخ طاهر جو خاندان پاٽ مان لڏي ويو. ملا حسن غوثي سان منسوب هڪ روايت ۾ هجرت جو زمانو 950ھ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

تذڪري ۾ هجرت کي روحاني پيش بيني سان ڳنڍيندڙ روايت پڻ ملي ٿي، پر اهڙي بيان کي تاريخي واقعي جي قطعي سبب بدران تذڪري ۾ محفوظ ٿيل صوفيانه روايت طور سمجهڻ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== احمد آباد ۾ قيام ==
سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ شيخ طاهر محمد پنهنجي خاندان سان مختلف منزلون طئي ڪندي [[گجرات]] پهتو. برسات جي موسم شروع ٿيڻ سبب قافلي [[احمد آباد]] ۾ عارضي قيام ڪيو. ارادو هو ته برسات ختم ٿيڻ ۽ سفر جي ٿڪاوٽ لهڻ کان پوءِ اڳتي روانو ٿين.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ان وقت مشهور شطاري صوفي [[محمد غوث گوالياري]] احمد آباد ۾ موجود هو. سندس شهرت ٻڌي شيخ طاهر پنهنجي ننڍي ڀاءُ شيخ قاسم سان گڏ محمد غوث جي مجلس ۾ حاضر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

جديد محقق ڪارل ڊبليو ارنسٽ پڻ شيخ طاهر محمد ۽ محمد غوث جي هن ملاقات جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شيخ طاهر کي ان وقت هڪ پرهيزگار عالم طور بيان ڪري ٿو، جيڪو بعد ۾ محمد غوث جو عقيدتمند مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== محمد غوث گوالياري سان ملاقات ==
محمد غوث سان شيخ طاهر جي پهرين ملاقات بابت صوفي تذڪرن ۾ هڪ مشهور روايت ملي ٿي. ان موجب محمد غوث شيخ طاهر ڏانهن ڏسي تمثيلي انداز ۾ چيو ته سندس شيشو تمام صاف آهي ۽ جيڪڏهن ان ۾ شراب ڀري وڃي ته بهتر ٿيندو. شيخ طاهر، جيڪو ان وقت صوفيانه اصطلاحن جي اهڙي استعمال سان مانوس نه هو، لفظ ''شراب'' جي استعمال تي ناخوش ٿيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ڪارل ارنسٽ پڻ هن واقعي کي محمد غوث جي ابتدائي شطاري صوفيانه اظهار ۽ سندس پوءِ وارن، نسبتاً شريعت پسند مريدن جي رجحان جي مثال طور پيش ڪري ٿو. سندس تحقيق موجب شيخ طاهر بعد ۾ محمد غوث جو عقيدتمند شاگرد بڻيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

صوفي ادب ۾ شراب جهڙا لفظ اڪثر مجازي ۽ تمثيلي معنيٰ ۾ روحاني معرفت، وجد يا محبت لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. شيخ طاهر جي ابتدائي ردعمل مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ان وقت اهڙي صوفيانه اصطلاح جي استعمال سان واقف نه هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== احمد آباد مان روانگي ==
تذڪري موجب محمد غوث جي مجلس کان واپس اچڻ کان پوءِ شيخ طاهر احمد آباد ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. ان وقت برسات جاري هئي، تنهن هوندي به سندس قافلو اڳتي روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

رستي ۾ هڪ جبلائي نالو شديد برسات سبب چاڙهه ۾ اچي ويو، جنهن ڪري قافلو اڳتي وڌي نه سگهيو. مقامي ماڻهن موجب اهڙو نالو عام طور ڪجهه ڪلاڪن ۾ لهي ويندو هو، پر ان موقعي تي پاڻي ڪيترن ڏينهن تائين گهٽ نه ٿيو. نتيجي ۾ قافلي کي ويجهي ڳوٺ ۾ رهڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

تذڪري ۾ هن واقعي کي شيخ طاهر جي بعد واري روحاني سفر سان ڳنڍيندڙ روايتون پڻ بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== شطاري سلسلي سان تعلق ==
شيخ طاهر محمد آخرڪار محمد غوث گوالياري جي روحاني اثر هيٺ آيو ۽ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt; محمد غوث شطاري طريقي جي هندستان ۾ اهم شخصيتن مان هو، جڏهن ته سندس پوءِ وارن مريدن ۾ شريعت، قرآن ۽ حديث جي مطالعي تي وڌيڪ زور ڏيڻ جو رجحان پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ارنسٽ شيخ طاهر کي ان ئي نسبتاً شريعت پسند شطاري علمي روايت ۾ رکي ٿو. سندس مطابق برهانپور سان وابسته پوءِ وارن شطاري عالمن ۾ فرض عبادتن، قرآن، حديث ۽ روايتي اسلامي علمن ڏانهن نمايان توجهه ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ٻين تاريخي مطالعي ۾ پڻ برهانپور کي دکن ۾ شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان شمار ڪيو ويو آهي ۽ شيخ طاهر کي اتي هن سلسلي جي قيام ۽ واڌ سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DeccanShattari&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sufi orders in the Deccan
 |url=https://paperzz.com/doc/8143080/06_chapter-1
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== برار ۾ قيام ==
محمد غوث سان وابستگيءَ کان پوءِ شيخ طاهر جي زندگيءَ جو هڪ عرصو [[برار]] ۾ گذريو. ڪارل ارنسٽ موجب برار ۾ ڪجهه وقت رهڻ کان پوءِ هو برهانپور منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ رهائش ==
شيخ طاهر محمد 982ھ/1574–75ع ۾ [[برهانپور]] ۾ اچي مستقل طور آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt; ان وقت برهانپور وچ هندستان ۽ دکن جي سرحدي علائقي ۾ اسلامي علم، تصوف ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻجي رهيو هو.

شيخ طاهر جي زندگيءَ جو آخري ۽ اهم علمي دور برهانپور ۾ گذريو. هتي هن تصنيف، حديث جي مطالعي ۽ صوفيانه علم سان لاڳاپيل ڪم جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== علمي ڪم ==
شيخ طاهر محمد جو علمي ڪم حديث، تصوف ۽ تفسير سميت ڪيترن شعبن تائين پکڙيل هو. ارنسٽ موجب هن ڪلاسيڪي صوفي مصنفن [[عبد الڪريم القشيري]]، [[ابو طالب المڪي]] ۽ [[ابو حامد محمد الغزالي]] جي لکڻين تي ٻڌل علمي ڪم تيار ڪيا. ان کان سواءِ هن حديث جي ڪتابن جا اختصار ۽ فهرستون پڻ تيار ڪيون.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

سندس ڪم مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تصوف ۽ روايتي ديني علمن کي هڪٻئي کان جدا شعبا نه سمجهندو هو، بلڪه حديث، اسلامي اخلاق ۽ صوفيانه تربيت کي پنهنجي علمي سرگرميءَ ۾ گڏ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== ''رياض الصالحين'' ==
شيخ طاهر محمد جي ڄاتل تصنيفن مان '''''رياض الصالحين''''' خاص اهميت رکي ٿي. اها ساڳئي نالي واري [[يحيى بن شرف النووي|امام نووي]] جي مشهور حديثي ڪتاب کان الڳ تصنيف هئي. ارنسٽ موجب شيخ طاهر جي ''رياض الصالحين'' ٽن حصن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

پهرئين حصي ۾ حديثن جي شرح ۽ وضاحت شامل هئي. ٻئي حصي ۾ مختلف صوفي عالمن جي قولن جي تشريح ڪئي وئي هئي، جن ۾ [[عبدالقادر جيلاني]]، [[ابو حامد محمد الغزالي|امام غزالي]]، [[ابو طالب المڪي]]، [[شهاب الدين عمر سهروردي]] ۽ [[علي متقي هندي]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ٽئين حصي ۾ صوفيانه توحيد، وجد، محبت ۽ معرفت سان لاڳاپيل قولن ۽ اشارن تي بحث ڪيو ويو هو. ارنسٽ موجب ان حصي ۾ [[ابن عربي]]، [[عين القضات همداني]]، [[صدر الدين قونوي]] ۽ وحدت الوجود سان لاڳاپيل ٻين صوفي مفڪرن جو مواد شامل هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== حديث جو مطالعو ==
شيخ طاهر کي جديد علمي تحقيق ۾ '''طاهر محمد محدث''' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt; سندس تصنيفي سرگرمين ۾ حديث جي ڪتابن جا اختصار ۽ فهرستون تيار ڪرڻ شامل هو. ''رياض الصالحين'' جو پهريون حصو پڻ حديثن جي تشريح لاءِ مخصوص هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

اهو مواد شيخ طاهر جي علمي زندگيءَ ۾ حديث ۽ تصوف جي گڏيل اهميت کي ظاهر ڪري ٿو. هو ان دور جي انهن شطاري عالمن مان هو، جن وٽ صوفيانه تربيت سان گڏ قرآن ۽ حديث جي روايتي مطالعي کي به اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== تفسير ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ شيخ طاهر محمد جي تصنيفي ڪم جي ذڪر هيٺ '''تفسير مجمع البحار''' جي عنوان سان عربي عبارت جو هڪ نمونو نقل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ان نقل ڪيل عبارت ۾ قرآن جي آيت {{قرآن|2|10}} جي لفظن ''في قلوبهم مرض'' جي تشريح ڪئي وئي آهي. شيخ طاهر جسماني بيماري ۽ باطني يا نفساني بيماريءَ ۾ تمثيلي نسبت قائم ڪري ٿو ۽ جهل، خراب عقيدي، نفساني خواهشن ۽ اخلاقي خرابين کي قلب جي بيمارين سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

نقل ڪيل تفسير ۾ [[ابو حامد محمد الغزالي|امام غزالي]] جي ''احياء علوم الدين'' سميت اڳين اسلامي ۽ صوفيانه علمي روايتن جا حوالا ۽ اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

=== ''مجمع البحار'' جي نسبت ===
شيخ طاهر محمد سنڌي سان منسوب مٿئين ''تفسير مجمع البحار'' کي ساڳئي دور جي مشهور محدث '''محمد طاهر فتني گجراتي''' جي ''مجمع بحار الأنوار'' سان بنا وڌيڪ مخطوطي يا ببليوگرافيائي شاهدي جي هڪ ئي ڪتاب قرار ڏيڻ مناسب ناهي. ٻئي عالم تقريباً ساڳئي دور جا هئا ۽ ٻنهي جو علمي ڪم حديث سان پڻ لاڳاپيل هو، جنهن ڪري تصنيفن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي.

== فڪر ==
شيخ طاهر جي محفوظ علمي مواد ۽ سندس تصنيفن بابت موجود احوال مان سندس فڪر ۾ شريعت، حديث ۽ تصوف جو ميلاپ نظر اچي ٿو. قشيري، ابو طالب مڪي ۽ غزالي جهڙن اڳين صوفي مصنفن کان سندس استفادو ان روايت سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ٻئي طرف ''رياض الصالحين'' ۾ ابن عربي، عين القضات همداني ۽ صدر الدين قونوي جهڙن صوفي مفڪرن جي قولن ۽ تصورن جي موجودگي مان معلوم ٿئي ٿو ته هو صوفيانه مابعدالطبعيات کان به واقف هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ارنسٽ موجب ابن عربي سان لاڳاپيل [[وحدت الوجود]] جي فڪري اصطلاحن جو استعمال ان وقت هندستان جي شطاري مصنفن ۾ غيرمعمولي نه هو ۽ ڪيترن شطاري عالمن جي لکڻين ۾ اهڙا تصور ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== تقويٰ ۽ مذهبي رجحان ==
قديم تذڪري شيخ طاهر محمد کي علم سان گڏ سخت مذهبي احتياط ۽ تقويٰ رکندڙ شخص طور پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt; محمد غوث جي مجلس ۾ شراب جي صوفيانه تمثيل تي سندس ابتدائي ردعمل پڻ ان پس منظر ۾ بيان ڪيو ويو آهي.

ارنسٽ به کيس محمد غوث سان پهرين ملاقات وقت هڪ پرهيزگار عالم طور بيان ڪري ٿو ۽ هن واقعي کي شطاري سلسلي اندر پوءِ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ شريعت پسند رجحان جي پس منظر ۾ بحث هيٺ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== وفات ==
شيخ طاهر محمد جي وفات 1004ھ، مطابق 1595–1596ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt; سندس زندگيءَ جو آخري اهم دور [[برهانپور]] ۾ گذريو، جتي هو 982ھ/1574–75ع کان آباد هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

برهانپور ۾ شطاري سلسلي جي تاريخ بابت مطالعي ۾ پڻ شيخ طاهر کي سورھين صديءَ دوران شهر جي اهم شطاري شخصيتن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DeccanShattari&quot;/&gt;

== سڃاڻپ بابت وضاحت ==
شيخ طاهر محمد سنڌي کي ساڳئي دور جي محدث '''محمد طاهر فتني گجراتي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ طاهر محمد سنڌي جو تعلق سنڌ جي پاٽ سان هو، هو پوءِ برهانپور ۾ آباد ٿيو ۽ 1004ھ/1595–96ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ٻنهي عالمن جي نالن، زماني ۽ حديث سان تعلق ۾ مشابهت هجڻ سبب ثانوي ماخذن يا ڪتابن جي فهرستن مان مواد استعمال ڪرڻ وقت سندن سڃاڻپ ۽ تصنيفن جي نسبت الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[محمد غوث گوالياري]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[تصوف]]
* [[حديث]]
* [[تفسير]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:قرآن جا مفسر]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:1590ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>763pbt2r8rzmkimnx3jgprfl77yja2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416714</id>
      <parentid>416711</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:12:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[شيخ طاھر محمد]] کي [[شيخ طاھر محمد سنڌي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>416711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21645" sha1="763pbt2r8rzmkimnx3jgprfl77yja2l" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ طاهر محمد
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = 
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| known_for        = حديث، تفسير، تصوف ۽ تدريس
| birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1004ھ / 1595–1596ع
| death_place      = [[برهانپور]]
| father           = شيخ يوسف سنڌي
| relatives        = شيخ طيب (ڀاءُ)، شيخ قاسم (ڀاءُ)
| teachers         = شيخ شهاب الدين سنڌي، شيخ معروف، شيخ عثمان
| influences       = [[محمد غوث گوالياري]]
}}

'''شيخ طاهر محمد سنڌي''' (وفات 1004ھ/1595–1596ع)، جنهن جو ذڪر ڪجهه ماخذن ۾ '''طاهر محمد محدث''' جي نالي سان پڻ ملي ٿو، سنڌ سان تعلق رکندڙ مسلمان عالم، محدث، صوفي ۽ مصنف هو. سندس اباڻو وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] هو، جتان هو پنهنجي خاندان سان لڏي پهرين [[گجرات]] ۽ پوءِ هندستان جي ٻين علائقن ڏانهن ويو. آخرڪار 982ھ/1574–75ع ۾ [[برهانپور]] ۾ اچي آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; سندس علمي سرگرمين ۾ [[حديث]]، [[تفسير]]، اسلامي اخلاق ۽ [[تصوف]] شامل هئا. هو [[محمد غوث گوالياري]] سان وابسته ٿيو ۽ برهانپور جي [[شطاري سلسلو|شطاري]] علمي ۽ صوفيانه روايت جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

سنڌي عالم سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري پنهنجي ڪتاب ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' ۾ شيخ طاهر محمد جي خاندان، تعليم، علمي سفر، سنڌ مان لڏپلاڻ، محمد غوث سان ملاقات ۽ سندس تصنيفي سرگرمين جو تفصيلي احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=27–40
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
شيخ طاهر محمد، شيخ يوسف سنڌي جو فرزند هو. سندس خاندان جو تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب پاٽ ان دور ۾ ديني تعليم ۽ علمي سرگرمين جو مرڪز هو ۽ شيخ طاهر جو خاندان پڻ علم ۽ تصوف سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

سندس ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي معلومات دستياب نه آهي. راشد برهانپوري، ملا حسن غوثي جي روايت جي بنياد تي لکي ٿو ته جوانيءَ جي شروعات تائين شيخ طاهر مروج عربي ۽ فارسي درسي علمن جي تعليم حاصل ڪري چڪو هو ۽ ان کان پوءِ اعليٰ ديني ڪتابن جي مطالعي ڏانهن متوجه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

سندس ڀائرن ۾ شيخ طيب ۽ شيخ قاسم جو ذڪر ملي ٿو. خاندان جا ٻيا فرد پڻ ديني تعليم سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ طاهر محمد پنهنجي تعليم جاري رکڻ لاءِ مختلف عالمن وٽ ويو. تذڪري موجب هو علم حاصل ڪرڻ جي شوق ۾ شيخ شهاب الدين سنڌي وٽ پهتو ۽ کانئس منطق جو مشهور ڪتاب ''شرح شمسيه'' پڙهڻ جي خواهش ڪيائين. شيخ شهاب الدين کيس ان جي بدران [[ابو حامد محمد الغزالي|امام محمد غزالي]] جو ڪتاب ''منهاج العابدين'' پڙهڻ جي صلاح ڏني.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ان سفر ۾ شيخ طاهر سان سندس وڏو ڀاءُ شيخ طيب ۽ والد شيخ يوسف پڻ گڏ هئا. ''منهاج العابدين'' جي ڪاپي موجود نه هجڻ سبب، تذڪري جي روايت موجب، انهن ٽنهي گڏجي لڳ ڀڳ ٻن هفتن ۾ ڪتاب جو نقل تيار ڪيو، جنهن کان پوءِ ان جو درس شروع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

شيخ طاهر بعد ۾ پنهنجي سؤٽن شيخ معروف ۽ شيخ عثمان کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. تذڪري موجب اهي ٻئي پنهنجي دور جا عالم ۽ صوفي هئا. شيخ طاهر سندن صحبت ۾ تصوف جي هڪ ڪتاب جو درس ورتو ۽ صوفيانه فڪر ۽ اصطلاحن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== خاندان جون ذميواريون ==
والد ۽ وڏي ڀاءُ جي وفات کان پوءِ خاندان جي ذميواري شيخ طاهر محمد تي اچي وئي. ان هوندي به هن پنهنجون علمي سرگرميون جاري رکيون. هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ شيخ قاسم جي تعليم ۾ پڻ مدد ڪئي. تذڪري موجب شيخ قاسم جوانيءَ تائين ديني علمن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ طاهر جي شروعاتي علمي زندگي خانداني ذميوارين، تدريس ۽ پنهنجي مطالعي سان گڏ هلندي رهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== سنڌ مان لڏپلاڻ ==
شيخ طاهر محمد پنهنجي خاندان ۽ ٻين متعلقين سميت سنڌ ڇڏي ڏکڻ هندستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس هجرت جي سبب بابت تذڪري ۾ مختلف روايتون ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

راشد برهانپوري ''ڪشف الحقائق'' مان هڪ فارسي روايت نقل ڪري ٿو، جنهن موجب [[همايون]] جي سنڌ ۾ اچڻ سبب پيدا ٿيل سياسي ابتري ۽ انتشار جي زماني ۾ شيخ طاهر جو خاندان پاٽ مان لڏي ويو. ملا حسن غوثي سان منسوب هڪ روايت ۾ هجرت جو زمانو 950ھ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

تذڪري ۾ هجرت کي روحاني پيش بيني سان ڳنڍيندڙ روايت پڻ ملي ٿي، پر اهڙي بيان کي تاريخي واقعي جي قطعي سبب بدران تذڪري ۾ محفوظ ٿيل صوفيانه روايت طور سمجهڻ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== احمد آباد ۾ قيام ==
سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ شيخ طاهر محمد پنهنجي خاندان سان مختلف منزلون طئي ڪندي [[گجرات]] پهتو. برسات جي موسم شروع ٿيڻ سبب قافلي [[احمد آباد]] ۾ عارضي قيام ڪيو. ارادو هو ته برسات ختم ٿيڻ ۽ سفر جي ٿڪاوٽ لهڻ کان پوءِ اڳتي روانو ٿين.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ان وقت مشهور شطاري صوفي [[محمد غوث گوالياري]] احمد آباد ۾ موجود هو. سندس شهرت ٻڌي شيخ طاهر پنهنجي ننڍي ڀاءُ شيخ قاسم سان گڏ محمد غوث جي مجلس ۾ حاضر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

جديد محقق ڪارل ڊبليو ارنسٽ پڻ شيخ طاهر محمد ۽ محمد غوث جي هن ملاقات جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شيخ طاهر کي ان وقت هڪ پرهيزگار عالم طور بيان ڪري ٿو، جيڪو بعد ۾ محمد غوث جو عقيدتمند مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== محمد غوث گوالياري سان ملاقات ==
محمد غوث سان شيخ طاهر جي پهرين ملاقات بابت صوفي تذڪرن ۾ هڪ مشهور روايت ملي ٿي. ان موجب محمد غوث شيخ طاهر ڏانهن ڏسي تمثيلي انداز ۾ چيو ته سندس شيشو تمام صاف آهي ۽ جيڪڏهن ان ۾ شراب ڀري وڃي ته بهتر ٿيندو. شيخ طاهر، جيڪو ان وقت صوفيانه اصطلاحن جي اهڙي استعمال سان مانوس نه هو، لفظ ''شراب'' جي استعمال تي ناخوش ٿيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ڪارل ارنسٽ پڻ هن واقعي کي محمد غوث جي ابتدائي شطاري صوفيانه اظهار ۽ سندس پوءِ وارن، نسبتاً شريعت پسند مريدن جي رجحان جي مثال طور پيش ڪري ٿو. سندس تحقيق موجب شيخ طاهر بعد ۾ محمد غوث جو عقيدتمند شاگرد بڻيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

صوفي ادب ۾ شراب جهڙا لفظ اڪثر مجازي ۽ تمثيلي معنيٰ ۾ روحاني معرفت، وجد يا محبت لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. شيخ طاهر جي ابتدائي ردعمل مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ان وقت اهڙي صوفيانه اصطلاح جي استعمال سان واقف نه هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== احمد آباد مان روانگي ==
تذڪري موجب محمد غوث جي مجلس کان واپس اچڻ کان پوءِ شيخ طاهر احمد آباد ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. ان وقت برسات جاري هئي، تنهن هوندي به سندس قافلو اڳتي روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

رستي ۾ هڪ جبلائي نالو شديد برسات سبب چاڙهه ۾ اچي ويو، جنهن ڪري قافلو اڳتي وڌي نه سگهيو. مقامي ماڻهن موجب اهڙو نالو عام طور ڪجهه ڪلاڪن ۾ لهي ويندو هو، پر ان موقعي تي پاڻي ڪيترن ڏينهن تائين گهٽ نه ٿيو. نتيجي ۾ قافلي کي ويجهي ڳوٺ ۾ رهڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

تذڪري ۾ هن واقعي کي شيخ طاهر جي بعد واري روحاني سفر سان ڳنڍيندڙ روايتون پڻ بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== شطاري سلسلي سان تعلق ==
شيخ طاهر محمد آخرڪار محمد غوث گوالياري جي روحاني اثر هيٺ آيو ۽ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt; محمد غوث شطاري طريقي جي هندستان ۾ اهم شخصيتن مان هو، جڏهن ته سندس پوءِ وارن مريدن ۾ شريعت، قرآن ۽ حديث جي مطالعي تي وڌيڪ زور ڏيڻ جو رجحان پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ارنسٽ شيخ طاهر کي ان ئي نسبتاً شريعت پسند شطاري علمي روايت ۾ رکي ٿو. سندس مطابق برهانپور سان وابسته پوءِ وارن شطاري عالمن ۾ فرض عبادتن، قرآن، حديث ۽ روايتي اسلامي علمن ڏانهن نمايان توجهه ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ٻين تاريخي مطالعي ۾ پڻ برهانپور کي دکن ۾ شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان شمار ڪيو ويو آهي ۽ شيخ طاهر کي اتي هن سلسلي جي قيام ۽ واڌ سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DeccanShattari&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sufi orders in the Deccan
 |url=https://paperzz.com/doc/8143080/06_chapter-1
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== برار ۾ قيام ==
محمد غوث سان وابستگيءَ کان پوءِ شيخ طاهر جي زندگيءَ جو هڪ عرصو [[برار]] ۾ گذريو. ڪارل ارنسٽ موجب برار ۾ ڪجهه وقت رهڻ کان پوءِ هو برهانپور منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ رهائش ==
شيخ طاهر محمد 982ھ/1574–75ع ۾ [[برهانپور]] ۾ اچي مستقل طور آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt; ان وقت برهانپور وچ هندستان ۽ دکن جي سرحدي علائقي ۾ اسلامي علم، تصوف ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻجي رهيو هو.

شيخ طاهر جي زندگيءَ جو آخري ۽ اهم علمي دور برهانپور ۾ گذريو. هتي هن تصنيف، حديث جي مطالعي ۽ صوفيانه علم سان لاڳاپيل ڪم جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== علمي ڪم ==
شيخ طاهر محمد جو علمي ڪم حديث، تصوف ۽ تفسير سميت ڪيترن شعبن تائين پکڙيل هو. ارنسٽ موجب هن ڪلاسيڪي صوفي مصنفن [[عبد الڪريم القشيري]]، [[ابو طالب المڪي]] ۽ [[ابو حامد محمد الغزالي]] جي لکڻين تي ٻڌل علمي ڪم تيار ڪيا. ان کان سواءِ هن حديث جي ڪتابن جا اختصار ۽ فهرستون پڻ تيار ڪيون.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

سندس ڪم مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تصوف ۽ روايتي ديني علمن کي هڪٻئي کان جدا شعبا نه سمجهندو هو، بلڪه حديث، اسلامي اخلاق ۽ صوفيانه تربيت کي پنهنجي علمي سرگرميءَ ۾ گڏ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== ''رياض الصالحين'' ==
شيخ طاهر محمد جي ڄاتل تصنيفن مان '''''رياض الصالحين''''' خاص اهميت رکي ٿي. اها ساڳئي نالي واري [[يحيى بن شرف النووي|امام نووي]] جي مشهور حديثي ڪتاب کان الڳ تصنيف هئي. ارنسٽ موجب شيخ طاهر جي ''رياض الصالحين'' ٽن حصن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

پهرئين حصي ۾ حديثن جي شرح ۽ وضاحت شامل هئي. ٻئي حصي ۾ مختلف صوفي عالمن جي قولن جي تشريح ڪئي وئي هئي، جن ۾ [[عبدالقادر جيلاني]]، [[ابو حامد محمد الغزالي|امام غزالي]]، [[ابو طالب المڪي]]، [[شهاب الدين عمر سهروردي]] ۽ [[علي متقي هندي]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ٽئين حصي ۾ صوفيانه توحيد، وجد، محبت ۽ معرفت سان لاڳاپيل قولن ۽ اشارن تي بحث ڪيو ويو هو. ارنسٽ موجب ان حصي ۾ [[ابن عربي]]، [[عين القضات همداني]]، [[صدر الدين قونوي]] ۽ وحدت الوجود سان لاڳاپيل ٻين صوفي مفڪرن جو مواد شامل هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== حديث جو مطالعو ==
شيخ طاهر کي جديد علمي تحقيق ۾ '''طاهر محمد محدث''' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt; سندس تصنيفي سرگرمين ۾ حديث جي ڪتابن جا اختصار ۽ فهرستون تيار ڪرڻ شامل هو. ''رياض الصالحين'' جو پهريون حصو پڻ حديثن جي تشريح لاءِ مخصوص هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

اهو مواد شيخ طاهر جي علمي زندگيءَ ۾ حديث ۽ تصوف جي گڏيل اهميت کي ظاهر ڪري ٿو. هو ان دور جي انهن شطاري عالمن مان هو، جن وٽ صوفيانه تربيت سان گڏ قرآن ۽ حديث جي روايتي مطالعي کي به اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== تفسير ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ شيخ طاهر محمد جي تصنيفي ڪم جي ذڪر هيٺ '''تفسير مجمع البحار''' جي عنوان سان عربي عبارت جو هڪ نمونو نقل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

ان نقل ڪيل عبارت ۾ قرآن جي آيت {{قرآن|2|10}} جي لفظن ''في قلوبهم مرض'' جي تشريح ڪئي وئي آهي. شيخ طاهر جسماني بيماري ۽ باطني يا نفساني بيماريءَ ۾ تمثيلي نسبت قائم ڪري ٿو ۽ جهل، خراب عقيدي، نفساني خواهشن ۽ اخلاقي خرابين کي قلب جي بيمارين سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

نقل ڪيل تفسير ۾ [[ابو حامد محمد الغزالي|امام غزالي]] جي ''احياء علوم الدين'' سميت اڳين اسلامي ۽ صوفيانه علمي روايتن جا حوالا ۽ اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

=== ''مجمع البحار'' جي نسبت ===
شيخ طاهر محمد سنڌي سان منسوب مٿئين ''تفسير مجمع البحار'' کي ساڳئي دور جي مشهور محدث '''محمد طاهر فتني گجراتي''' جي ''مجمع بحار الأنوار'' سان بنا وڌيڪ مخطوطي يا ببليوگرافيائي شاهدي جي هڪ ئي ڪتاب قرار ڏيڻ مناسب ناهي. ٻئي عالم تقريباً ساڳئي دور جا هئا ۽ ٻنهي جو علمي ڪم حديث سان پڻ لاڳاپيل هو، جنهن ڪري تصنيفن جي نسبت ۾ احتياط ضروري آهي.

== فڪر ==
شيخ طاهر جي محفوظ علمي مواد ۽ سندس تصنيفن بابت موجود احوال مان سندس فڪر ۾ شريعت، حديث ۽ تصوف جو ميلاپ نظر اچي ٿو. قشيري، ابو طالب مڪي ۽ غزالي جهڙن اڳين صوفي مصنفن کان سندس استفادو ان روايت سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ٻئي طرف ''رياض الصالحين'' ۾ ابن عربي، عين القضات همداني ۽ صدر الدين قونوي جهڙن صوفي مفڪرن جي قولن ۽ تصورن جي موجودگي مان معلوم ٿئي ٿو ته هو صوفيانه مابعدالطبعيات کان به واقف هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ارنسٽ موجب ابن عربي سان لاڳاپيل [[وحدت الوجود]] جي فڪري اصطلاحن جو استعمال ان وقت هندستان جي شطاري مصنفن ۾ غيرمعمولي نه هو ۽ ڪيترن شطاري عالمن جي لکڻين ۾ اهڙا تصور ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== تقويٰ ۽ مذهبي رجحان ==
قديم تذڪري شيخ طاهر محمد کي علم سان گڏ سخت مذهبي احتياط ۽ تقويٰ رکندڙ شخص طور پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt; محمد غوث جي مجلس ۾ شراب جي صوفيانه تمثيل تي سندس ابتدائي ردعمل پڻ ان پس منظر ۾ بيان ڪيو ويو آهي.

ارنسٽ به کيس محمد غوث سان پهرين ملاقات وقت هڪ پرهيزگار عالم طور بيان ڪري ٿو ۽ هن واقعي کي شطاري سلسلي اندر پوءِ پيدا ٿيندڙ وڌيڪ شريعت پسند رجحان جي پس منظر ۾ بحث هيٺ آڻي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== وفات ==
شيخ طاهر محمد جي وفات 1004ھ، مطابق 1595–1596ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt; سندس زندگيءَ جو آخري اهم دور [[برهانپور]] ۾ گذريو، جتي هو 982ھ/1574–75ع کان آباد هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

برهانپور ۾ شطاري سلسلي جي تاريخ بابت مطالعي ۾ پڻ شيخ طاهر کي سورھين صديءَ دوران شهر جي اهم شطاري شخصيتن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DeccanShattari&quot;/&gt;

== سڃاڻپ بابت وضاحت ==
شيخ طاهر محمد سنڌي کي ساڳئي دور جي محدث '''محمد طاهر فتني گجراتي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ طاهر محمد سنڌي جو تعلق سنڌ جي پاٽ سان هو، هو پوءِ برهانپور ۾ آباد ٿيو ۽ 1004ھ/1595–96ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ٻنهي عالمن جي نالن، زماني ۽ حديث سان تعلق ۾ مشابهت هجڻ سبب ثانوي ماخذن يا ڪتابن جي فهرستن مان مواد استعمال ڪرڻ وقت سندن سڃاڻپ ۽ تصنيفن جي نسبت الڳ الڳ جانچڻ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[محمد غوث گوالياري]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[تصوف]]
* [[حديث]]
* [[تفسير]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |author-link=Carl W. Ernst
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:قرآن جا مفسر]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:1590ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>763pbt2r8rzmkimnx3jgprfl77yja2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>المنذري مسجد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103585</id>
    <revision>
      <id>416712</id>
      <timestamp>2026-10-03T13:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1377697054|Mandhry Mosque]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>416712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1502" sha1="hycoj1vzvjgktmfqpl8k2zd72u1b2ig" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن. &lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>hycoj1vzvjgktmfqpl8k2zd72u1b2ig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416713</id>
      <parentid>416712</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ممباسا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="pgdyc1q1m5u1yuf3jgm71d59ty66n10" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن. &lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ممباسا]]</text>
      <sha1>pgdyc1q1m5u1yuf3jgm71d59ty66n10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416716</id>
      <parentid>416713</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪينيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1553" sha1="1qrxgfujmxp1cqoei9gv6x4cofmt5u9" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن. &lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا]]</text>
      <sha1>1qrxgfujmxp1cqoei9gv6x4cofmt5u9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416717</id>
      <parentid>416716</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آفريڪا ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1613" sha1="b69yiawijp34un3g6mkttypp2t35bxh" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن. &lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>b69yiawijp34un3g6mkttypp2t35bxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416718</id>
      <parentid>416717</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آفريڪا جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1659" sha1="5gquouf78kuymhzg7oi3qrpbfs9b50y" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن. &lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]]</text>
      <sha1>5gquouf78kuymhzg7oi3qrpbfs9b50y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416719</id>
      <parentid>416718</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1703" sha1="6jstjxtc9caj69t4m67cqnsr2xn3ywg" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن. &lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>6jstjxtc9caj69t4m67cqnsr2xn3ywg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416720</id>
      <parentid>416719</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1942" sha1="149x0vaoecl6dq16mkzsbqycyi8h02v" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن.&lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
[[حوالا]]
[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ممباسا جون مسجدون]]
[[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]]

[[زمرو:آفريڪا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]

[[زمرو:ممباسا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>149x0vaoecl6dq16mkzsbqycyi8h02v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416812</id>
      <parentid>416720</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>416812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1979" sha1="5xhjnazw3boz50pzt6wyhrd3d2dvwme" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن.&lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
[[حوالا]]
[[زمرو:المنذري مسجد]]
[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ممباسا جون مسجدون]]
[[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]]

[[زمرو:آفريڪا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]

[[زمرو:ممباسا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>5xhjnazw3boz50pzt6wyhrd3d2dvwme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416813</id>
      <parentid>416812</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>416813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1979" sha1="idapffnw51q7w1vq0b5sxnq9a3wgev5" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن.&lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:المنذري مسجد]]
[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ممباسا جون مسجدون]]
[[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]]

[[زمرو:آفريڪا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]

[[زمرو:ممباسا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>idapffnw51q7w1vq0b5sxnq9a3wgev5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416825</id>
      <parentid>416813</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>416825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1815" sha1="3yt6y7plb20v88j3kjr90t26hhtlip1" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' ممباسا جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها 1570ع (977-978 هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها سواحلي اڏاوتي انداز ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن.&lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:المنذري مسجد]]
[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ممباسا جون مسجدون]]
[[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]]
[[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]]
[[زمرو:ممباسا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>3yt6y7plb20v88j3kjr90t26hhtlip1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416839</id>
      <parentid>416825</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="f1lva6cqmj0wpqnou2unokq7h3tniqd" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=المنذري مسجد|native_name=|image=File:Mandhry Mosque, 2025 (01).jpg|alt=|caption=|location=Sir Mbarak Street, Old Town, [[Mombasa]], [[Kenya]]|religious_affiliation=[[اسلام]]|municipality=[[Mombasa]]|region=[[Coast Province]]|country=[[Kenya]]|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=[[Swahili architecture|Swahili]]|founded_by=Omani settlers / Mandhry clan|established=1570 (977-978 [[Islamic calendar|AH]])|capacity=Originally ~10, later expanded|minaret_quantity=1|materials=Coral stone, coral mortar (chokaa)}}
'''المنذري مسجد''' [[ممباسا]] جي پراڻي شهر ۾ هڪ مسجد آهي. هي ممباسا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=3 August 2025}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڪينيا]] ۾ ٻي پراڻي مسجد آهي.

اها &lt;small&gt;1570&lt;/small&gt;ع (&lt;small&gt;977&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;978&lt;/small&gt; هجري) ۾ عماني آبادگارن پاران تعمير ڪئي وئي هئي ۽ صدين کان ممباسا جي منذري قبيلي طرفان سنڀالي وئي آهي.

اها [[سواحلي طرز تعمير|سواحلي اڏاوتي انداز]] ۾ ٺهيل آهي، جنهن ۾ گول مينار آهي ۽ دنيا جي صرف ٻن مسجدن مان هڪ آهي جن ۾ ٻه محراب آهن.&lt;ref name=&quot;nation&quot;&gt;{{Cite news |last=Mbeyu |first=Shareen |last2=Hussein |first2=Farhiya |date=2019-07-30 |title=Mosque that escaped wrath of Portuguese still standing strong |url=https://nation.africa/kenya/news/-/2524 |access-date=2026-02-19 |work=Daily Nation}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:المنذري مسجد]]
[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:ممباسا جون مسجدون]]
[[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]]
[[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]]
[[زمرو:ممباسا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>f1lva6cqmj0wpqnou2unokq7h3tniqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ طاھر محمد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103586</id>
    <redirect title="شيخ طاھر محمد سنڌي" />
    <revision>
      <id>416715</id>
      <timestamp>2026-10-03T13:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[شيخ طاھر محمد]] کي [[شيخ طاھر محمد سنڌي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>416715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="ks13svhtc6eeu0ypskzs1j30zvaaddg" xml:space="preserve">#چوريو [[شيخ طاھر محمد سنڌي]]</text>
      <sha1>ks13svhtc6eeu0ypskzs1j30zvaaddg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416729</id>
      <parentid>416715</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="1uwoc2r0fv5rj2unhmz6ve8lmqoenk8" xml:space="preserve">#چوريو[[شيخ طاھر محمد سنڌي]]</text>
      <sha1>1uwoc2r0fv5rj2unhmz6ve8lmqoenk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416730</id>
      <parentid>416729</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="ivbivpxynwjh7ah55bxrru0ijgxd8x4" xml:space="preserve">#چوريو[[شيخ طاھر محمد]]</text>
      <sha1>ivbivpxynwjh7ah55bxrru0ijgxd8x4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416731</id>
      <parentid>416730</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T13:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="1uwoc2r0fv5rj2unhmz6ve8lmqoenk8" xml:space="preserve">#چوريو[[شيخ طاھر محمد سنڌي]]</text>
      <sha1>1uwoc2r0fv5rj2unhmz6ve8lmqoenk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاسم بن يوسف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103587</id>
    <redirect title="شيخ قاسم بن يوسف سنڌي" />
    <revision>
      <id>416723</id>
      <timestamp>2026-10-03T13:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[قاسم بن يوسف]] کي [[شيخ قاسم بن يوسف سنڌي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>416723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="rd5uiw9qt2i7ratbkpydcjiln99hjv6" xml:space="preserve">#چوريو [[شيخ قاسم بن يوسف سنڌي]]</text>
      <sha1>rd5uiw9qt2i7ratbkpydcjiln99hjv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ سليمان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103588</id>
    <redirect title="شيخ سليمان سيفي سنڌي" />
    <revision>
      <id>416726</id>
      <timestamp>2026-10-03T13:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[شيخ سليمان]] کي [[شيخ سليمان سيفي سنڌي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>416726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="424jlq5w7oowkglghykb3jnqoxwmrka" xml:space="preserve">#چوريو [[شيخ سليمان سيفي سنڌي]]</text>
      <sha1>424jlq5w7oowkglghykb3jnqoxwmrka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ قاسم سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103589</id>
    <redirect title="شيخ قاسم بن يوسف سنڌي" />
    <revision>
      <id>416727</id>
      <timestamp>2026-10-03T13:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[شيخ قاسم بن يوسف سنڌي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>416727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="h6xkn24vhxkzxdeep86qeljtf96cad4" xml:space="preserve">#چوريو[[شيخ قاسم بن يوسف سنڌي]]</text>
      <sha1>h6xkn24vhxkzxdeep86qeljtf96cad4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ طاهر محمد سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103590</id>
    <redirect title="شيخ طاھر محمد سنڌي" />
    <revision>
      <id>416728</id>
      <timestamp>2026-10-03T13:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[شيخ طاھر محمد]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>416728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="ivbivpxynwjh7ah55bxrru0ijgxd8x4" xml:space="preserve">#چوريو[[شيخ طاھر محمد]]</text>
      <sha1>ivbivpxynwjh7ah55bxrru0ijgxd8x4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شیخ عيسيٰ جندالله</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103591</id>
    <revision>
      <id>416736</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ عيسيٰ جندالله | religion         = [[اسلام]] | birth_date       = 5 ذوالحج 962ھ (1555ع) | birth_place      = [[ايلچ پور]]، برار، [[هندستان]] | death_date       = 14 شوال 1031ھ (1622ع) | death_place      = [[برهانپور]]، خانديس | resting_place    = سنڌي پورا، [[برهانپور]] | father           = شيخ قاسم سنڌي | denomination...</comment>
      <origin>416736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11189" sha1="0qdbph8u601msjpu3chcinrzivc79ks" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ عيسيٰ جندالله
| religion         = [[اسلام]]
| birth_date       = 5 ذوالحج 962ھ (1555ع)
| birth_place      = [[ايلچ پور]]، برار، [[هندستان]]
| death_date       = 14 شوال 1031ھ (1622ع)
| death_place      = [[برهانپور]]، خانديس
| resting_place    = سنڌي پورا، [[برهانپور]]
| father           = شيخ قاسم سنڌي
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| school           = [[تصوف]]
| order            = [[قادري سلسلو|قادري]]، [[شطاري سلسلو|شطاري]]
| known_for        = عالم، محدث، قاري ۽ صوفي
| title            = مسيح الاولياء
}}

'''شيخ عيسيٰ جندالله''' (5 ذوالحج 962ھ/1555ع – 14 شوال 1031ھ/1622ع)، جنهن کي '''مسيح الاولياء''' جي لقب سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هندستان جو سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ عالم، [[محدث]]، [[قاري]]، مصنف ۽ صوفي بزرگ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق [[پاٽ شريف]]، سنڌ سان هو، جڏهن تہ پاڻ [[ايلچ پور]]، برار ۾ ڄائو ۽ پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو [[برهانپور]] ۾ گذاريائين. سندس والد شيخ قاسم سنڌي هو. شيخ عيسيٰ جو علمي ۽ روحاني اثر خاص طور برهانپور ۾ رهيو، جتي سندس مزار سنڌي پورا محلي ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAuliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهان پور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |edition=3
 |year=2006
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ پسمنظر ==
شيخ عيسيٰ جندالله جو تعلق هڪ اهڙي سنڌي صديقي علمي خاندان سان هو، جنهن جو مرڪز [[پاٽ شريف]] هو. پاٽ وچئين دور ۾ سنڌ جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ هو. هن خاندان جون ڪجهه شاخون سنڌ مان لڏي گجرات، مالوا، برار ۽ خانديس ڏانهن ويون ۽ آخرڪار برهانپور ۾ آباد ٿيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAuliya&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ جو والد '''شيخ قاسم سنڌي''' علم ۽ تصوف سان وابسته هو، جڏهن تہ سندس خاندان جا ٻيا فرد پڻ تدريس، حديث ۽ ديني علمن ۾ مشهور هئا. شيخ محمد طاهر سنڌي پڻ هن خاندان جي انهن عالمن مان هو، جن برهانپور ۾ علمي سرگرمين کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAuliya&quot;/&gt;

== ولادت ۽ ابتدائي تعليم ==
شيخ عيسيٰ جندالله جي ولادت '''5 ذوالحج 962ھ''' ۾ [[ايلچ پور]]، برار ۾ ٿي. هي هجري سال تقريباً '''1555ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. سندس پرورش هڪ علمي ۽ مذهبي ماحول ۾ ٿي.

ننڍپڻ ۾ ئي قرآن جي تعليم حاصل ڪيائين. روايتن موجب نون سالن جي عمر ۾ قاري ملا محمد اسماعيل وٽ قرآن مجيد حفظ ڪيائين ۽ تجويد جي تعليم حاصل ڪيائين. بعد ۾ پنهنجي چاچي '''شيخ محمد طاهر محدث سنڌي''' وٽ حديث، فقه، قرائت، تجويد ۽ ٻين ديني علمن جي تعليم ورتائين.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAuliya&quot;/&gt;

== اعليٰ تعليم ==
نوجوانيءَ ۾ شيخ عيسيٰ وڌيڪ تعليم لاءِ مختلف عالمن سان لاڳاپو قائم ڪيو. علم جي تلاش ۾ هو [[آگرو|آگري]] پڻ ويو. 983ھ (1575–1576ع) ڌاري هن '''حڪيم محمد عثمان''' کان عقلي ۽ نقلي علم ۽ قرائت سبعه پڙهي. ان کان سواءِ '''شيخ مبارڪ سنڌي''' وٽ اصولِ فقه ۽ علمِ ڪلام ۽ '''فتح الله شيرازي''' وٽ رياضي ۽ علمِ عروض پڙهڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAuliya&quot;/&gt;

قرائت ۽ تجويد ۾ پڻ کيس خاص مهارت حاصل هئي ۽ ان سلسلي ۾ هن قاري شيخ ابراهيم کان پڻ تعليم ۽ اجازت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAuliya&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ علمي سرگرميون ==
شيخ عيسيٰ بعد ۾ [[برهانپور]] ۾ مستقل طور آباد ٿيو. ان دور ۾ برهانپور خانديس جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو ۽ سنڌ مان آيل ڪيترن عالمن ۽ صوفين اتي رهائش اختيار ڪئي هئي. سندن آباديءَ سان لاڳاپيل علائقو بعد ۾ '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAuliya&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ حديث، قرآن، قرائت ۽ ٻين ديني علمن جي تدريس ڪئي. برهانپور جي علمي تاريخ بابت هڪ عربي ماخذ کيس شهر جي مشهور محدثن مان شمار ڪري ٿو ۽ لکي ٿو تہ هو حديث جي تدريس لاءِ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHadith&quot;&gt;{{cite web
 |title=ندوة العلماء والمحدثين بمدينة برهانفور
 |url=https://www.ifa-india.org/ar/pdfs/pdf-20230711033646.pdf
 |publisher=Islamic Fiqh Academy India
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تصوف ==
شيخ عيسيٰ جندالله جو تعلق تصوف سان پڻ گهرو هو. مختلف تذڪرن ۾ کيس '''مسيح الاولياء''' جي لقب سان ياد ڪيو ويو آهي. هو [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[شطاري سلسلو|شطاري]] روايتن سان لاڳاپيل صوفي شيخ طور ڄاڻايل آهي.

برهانپور ان دور ۾ شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. شيخ عيسيٰ جندالله جو نالو به انهن صوفين ۾ اچي ٿو، جن برهانپور ۾ شطاري سلسلي جي تعليم ۽ اثر کي اڳتي وڌايو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=صوفی یوگ گرو: شیخ محمد غوث گوالیاری
 |url=https://ncpulblog.blogspot.com/2020/01/blog-post_7.html
 |publisher=قومي ڪائونسل براءِ فروغ اردو زبان، وزارت تعليم، حڪومت هندستان
 |language=ur
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== علم حديث ==
شيخ عيسيٰ جي علمي سرگرمين ۾ [[حديث]] کي خاص اهميت حاصل هئي. برهانپور جي علمي تاريخ بابت ماخذن ۾ کيس شهر جي مشهور محدثن مان ڄاڻايو ويو آهي. سندس استادن مان حڪيم محمد عثمان جو نالو پڻ اچي ٿو، جنهن کي حديث جي علم سان خاص نسبت هئي.

بعد واري علمي روايت ۾ شيخ عيسيٰ جندالله کي انهن عالمن جي سلسلي ۾ پڻ شمار ڪيو ويو آهي، جن جي علمي واسطن ذريعي حديث جي روايت ايندڙ نسلن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHadith&quot;/&gt;

== تصنيفون ==
شيخ عيسيٰ جندالله تدريس سان گڏ تصنيف جو ڪم پڻ ڪيو. مختلف ذريعن ۾ سندس نالي سان ڪيترن ڪتابن ۽ رسالن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مان '''انوار الاسرار''' نالي قرآن جي تفسير جو ذڪر خاص طور ملي ٿو. هي تفسير صوفيانه انداز ۾ لکيل ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHadith&quot;/&gt;

عربي نحو بابت سندس '''تتميم شرح مائة عامل''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي برهانپور جي علمي روايت سان لاڳاپيل اهم تصنيفن مان ڳڻيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHadith&quot;/&gt;

ڪجهه جديد ماخذن موجب سندس تصنيفن ۽ رسالن جو تعداد تيرهن کان وڌيڪ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=اپنے بزرگوں کو یاد رکھئے – شوال المکرم
 |url=https://www.dawateislami.net/magazine/ur/apne-buzurgo-ko-yaad-rakhiye/shawwam-al-mukarram
 |website=ماهنامه فيضان مدينه
 |language=ur
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== هڪ علمي اختلاف ۾ ڪردار ==
قاضي نصيرالدين برهانپوري سان لاڳاپيل هڪ علمي تڪرار جي روايت ۾ شيخ عيسيٰ جندالله جو نالو پڻ اچي ٿو. روايت موجب قاضي نصيرالدين خلاف سخت فتويٰ تي ڪيترن عالمن جي تصديق ورتي وئي، پر شيخ عيسيٰ بن قاسم سنڌي ۽ شيخ محمد بن فضل الله ان جي تصديق ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان واقعي جا تفصيل مختلف تذڪرن ۾ ڪجهه اختلاف سان بيان ٿيل آهن، تنهنڪري ان کي احتياط سان بيان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=قاضی نصیر الدین برہان پوری
 |url=https://forum.mohaddis.com/threads/قاضی-نصیر-الدین-برہان-پوری-رحمۃ-اللہ-علیہ.1132/
 |website=محدث فورم
 |language=ur
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
شيخ عيسيٰ جندالله '''14 شوال 1031ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ وفات ڪئي، جيڪو '''1622ع''' جو سال هو. سندس مزار برهانپور جي '''سنڌي پورا''' محلي ۾ قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAuliya&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=اپنے بزرگوں کو یاد رکھئے – شوال المکرم
 |url=https://www.dawateislami.net/magazine/ur/apne-buzurgo-ko-yaad-rakhiye/shawwam-al-mukarram
 |website=ماهنامه فيضان مدينه
 |language=ur
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ورثو ==
شيخ عيسيٰ جندالله جو خاندان برهانپور ۾ ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرآن جي قرائت ۽ تصوف سان وابسته رهيو. برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي تاريخ ۾ سندس شخصيت خاص اهميت رکي ٿي. سنڌ مان لڏي ويل هن علمي خاندان جي موجودگيءَ سبب برهانپور ۾ قائم ٿيل آبادي '''سنڌي پورا''' جي نالي سان سڃاتي ويندي رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAuliya&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ جي زندگي سنڌ ۽ وچ هندستان جي وچ ۾ سورھين ۽ سترھين صديءَ دوران قائم علمي ۽ صوفيانه لاڳاپن جو هڪ مثال پڻ آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[پاٽ شريف]]
* [[برهانپور]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:قادري سلسلو]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:1555ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1622ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>0qdbph8u601msjpu3chcinrzivc79ks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>درياءَ ڊي (ايبرڊين شائر)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103592</id>
    <revision>
      <id>416737</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:fa:Special:Redirect/revision/44553510|رود دی (ابردین‌شیر)]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>416737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2002" sha1="soo8oaisnxd1jg8xlbjn4up0chm6dzd" xml:space="preserve">{{Geobox|River|name=درياءَ ڊي|native_name=Uisge Dhè|other_name=درياءَ ڊي|other_name1=درياءَ ڊي|image=River Dee at Banchory.jpg|image_size=|image_caption=The River Dee at [[Potarch]], between Aboyne and Banchory.
&lt;!-- *** Country etc. *** --&gt;|country=[[اسکاتلند]]|country1=|country2=|region_type=County|region=ايبرڊين شائر|region1=|district=|district1=|city=&lt;!-- *** Geography *** --&gt;|length=۱۴۰|watershed=۲۱۰۰|discharge_location=[[ابردین]]|discharge_average=|discharge_max=|discharge_min=|discharge1_location=|discharge1_average=&lt;!-- *** Source *** --&gt;|source_name=|source_location=Wells of Dee|source_district=[[Braeriach]]|source_region=[[Cairngorms]]|source_state=|source_country=|source_coordinates=|source_elevation=۱۲۲۰|source_length=&lt;!-- *** Mouth *** --&gt;|mouth_name=|mouth_location=[[ابردین]]|mouth_district=|mouth_region=|mouth_state=|mouth_country=|mouth_coordinates=|mouth_elevation=&lt;!-- *** Tributaries *** --&gt;|tributary_left=|tributary_left1=|tributary_left2=|tributary_left3=|tributary_right=|tributary_right1=&lt;!-- *** Map section *** --&gt;|map=|map_size=|map_caption=&lt;!-- *** Footnotes *** --&gt;|footnotes='''Notes:'''&lt;ref name=SEPA&gt;{{cite web| url=http://www.theriverdee.org/userfiles/file/Plan/DCMP%20SummaryFORWEB.pdf| title=The River Dee Catchment Management Plan: Issues Consultation Document| format=pdf| author=[[Scottish Environment Protection Agency]] and www.theriverdee.org| year=2007| accessdate=9 March 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321052231/http://www.theriverdee.org/userfiles/file/Plan/DCMP%20SummaryFORWEB.pdf| archivedate=۲۱ مارس ۲۰۱۲| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;|whs_name=درياءَ ڊي|other_name2=ايبرڊين شائر}}'''ڊي ندي (Dee River)''' هڪ درياهه آهي جيڪو [[اتر سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. Of Scotland. هي درياهه [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (Scotland) مان وهندو آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي.</text>
      <sha1>soo8oaisnxd1jg8xlbjn4up0chm6dzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416742</id>
      <parentid>416737</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1973" sha1="2yph7ruglywwiio0a3upoyakq0taj7t" xml:space="preserve">{{Geobox|River|name=درياءَ ڊي|native_name=Uisge Dhè|other_name=درياءَ ڊي|other_name1=درياءَ ڊي|image=River Dee at Banchory.jpg|image_size=|image_caption=The River Dee at [[Potarch]], between Aboyne and Banchory.
&lt;!-- *** Country etc. *** --&gt;|country={{flag|Scotland}}|country1={{flag|UK}}|country2=|region_type=County|region=ايبرڊين شائر|region1=|district=|district1=|city=|length=140|watershed=2100|discharge_location=[[ابردین]]|discharge_average=|discharge_max=|discharge_min=|discharge1_location=|discharge1_average=&lt;!-- *** Source *** --&gt;|source_name=Wells of Dee|source_location=|source_district=[[Braeriach]]|source_region=[[Cairngorms]]|source_state=|source_country=|source_coordinates=|source_elevation=1220|source_length=&lt;!-- *** Mouth *** --&gt;|mouth_name=|mouth_location=[[ابردین]]|mouth_district=|mouth_region=|mouth_state=|mouth_country=|mouth_coordinates=|mouth_elevation=&lt;!-- *** Tributaries *** --&gt;|tributary_left=|tributary_left1=|tributary_left2=|tributary_left3=|tributary_right=|tributary_right1=&lt;!-- *** Map section *** --&gt;|map=|map_size=|map_caption=&lt;!-- *** Footnotes *** --&gt;|footnotes='''Notes:'''&lt;ref name=SEPA&gt;{{cite web| url=http://www.theriverdee.org/userfiles/file/Plan/DCMP%20SummaryFORWEB.pdf| title=The River Dee Catchment Management Plan: Issues Consultation Document| format=pdf| author=[[Scottish Environment Protection Agency]] and www.theriverdee.org| year=2007| accessdate=9 March 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321052231/http://www.theriverdee.org/userfiles/file/Plan/DCMP%20SummaryFORWEB.pdf| archivedate=۲۱ مارس ۲۰۱۲| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;|whs_name=درياءَ ڊي|other_name2=ايبرڊين شائر}}'''ڊي ندي (Dee River)''' هڪ درياهه آهي جيڪو [[اتر سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. Of Scotland. هي درياهه [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (Scotland) مان وهندو آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي.</text>
      <sha1>2yph7ruglywwiio0a3upoyakq0taj7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416743</id>
      <parentid>416742</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6693" sha1="bya7qbdkcgqyickpiadgj8id11v4tht" xml:space="preserve">{{Short description|River in Aberdeenshire, Scotland}}
{{redirect|River Dee, Scotland|another river|River Dee, Galloway|the river in Lincoln City, Oregon, U.S.|D River}}
{{Use dmy dates|date=August 2015}}
{{Infobox river
| name                = River Dee
| native_name         = {{native name|gd|Uisge Dhè}}
| other_name          = 
| etymology           = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = File:River Dee at Potarch. - geograph.org.uk - 110070.jpg
| image_size          = 
| image_caption       = The River Dee at [[Potarch]] which is between Aboyne and Banchory
| map                 = Moray_Firth_topo.png
| map_size            = 
| map_caption         = The north east of Scotland showing the location of the Dee
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
| mapframe            = yes
| mapframe-zoom       = 7
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = [[Scotland]]
| subdivision_type2   = 
| subdivision_name2   = 
| subdivision_type3   = County
| subdivision_name3   = [[Aberdeenshire]]
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = 
| subdivision_name5   = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|140|km|mi|abbr=on}}
| width_min           = 
| width_avg           = 
| width_max           = 
| depth_min           = 
| depth_avg           = 
| depth_max           = 
| discharge1_location = [[Aberdeen]]
| discharge1_min      = 
| discharge1_avg      = 
| discharge1_max      = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = 
| source1_location    = Wells of Dee, [[Braeriach]], [[Cairngorms]]
| source1_coordinates = 
| source1_elevation   = {{convert|1220&lt;ref name=&quot;watson&quot;/&gt;|m|abbr=on}}
| mouth               = 
| mouth_location      = [[Aberdeen]]
| mouth_coordinates   = {{coord|57.1422|-2.0673|type:river_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = 
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|2100|km2|abbr=on}}
| tributaries_left    = 
| tributaries_right   = 
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
}}
'''ڊي ندي (Dee River)''' هڪ درياهه آهي جيڪو [[اتر سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. Of Scotland. هي درياهه [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (Scotland) مان وهندو آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي.

The '''River Dee''' ({{langx|gd|Uisge Dhè}}) is a [[river]] in [[Aberdeenshire]], Scotland. It [[source (river)|rises]] in the [[Cairngorms]] and flows through southern Aberdeenshire to reach the [[North Sea]] at [[Aberdeen]].&lt;ref name=EB1911&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Dee (Scotland) |display=Dee |volume=7 |page=921}}&lt;/ref&gt; The area it passes through is known as '''Deeside''', or '''Royal Deeside''' in the region between [[Braemar]] and [[Banchory]] because [[Queen Victoria]] came for a visit there in 1848 and greatly enjoyed herself. She and her husband, Prince Albert, built [[Balmoral Castle]] there which replaced an older castle.&lt;ref name=visit&gt;{{cite web|url=https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|title=Royal Deeside|publisher=Visit Scotland|access-date=2018-02-07|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164902/https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Deeside is a popular area for tourists, due to the combination of its scenery and historic royal associations.&lt;ref name=&quot;visit&quot;/&gt; It is part of the [[Cairngorms National Park]], and the '''Deeside and Lochnagar [[national scenic area (Scotland)|National Scenic Area]]'''.&lt;ref name=&quot;sitelink&quot;/&gt; The Dee is popular with [[angling|anglers]] and is one of the most famous [[Atlantic salmon|salmon]] fishing rivers in the world.&lt;ref name=salmon&gt;{{cite web|url=http://www.riverdee.org.uk/angling|title=River Dee - Angling|publisher=River Dee Trust|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;

The [[Statistical Accounts of Scotland|New Statistical Account of Scotland]] attributed the name Dee as having been used as early as the second century AD in the work of the [[Alexandria]]n [[geographer]] Claudius [[Ptolemy]], as ''Δηοῦα'' (=Deva), meaning 'goddess'. This indicated the river had divine status in the beliefs of the ancient inhabitants of the area. The Gaelic name Uisge Dhè literally means 'Water of God'. There are several other rivers with the [[River Dee (disambiguation)|same name]] in [[Great Britain]], and they are believed to have similar derivations,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=qgJBAQAAMAAJ
|title=The New Statistical Account of Scotland, pp. 3-4|publisher = William Blackwood and Sons |date=1845|access-date=2018-02-28}}&lt;/ref&gt; as may the Dee's near neighbour to the north which is the [[River Don, Aberdeenshire|River Don]].{{citation needed|date=February 2018}}

{{Geobox|River|name=درياءَ ڊي|native_name=Uisge Dhè|other_name=درياءَ ڊي|other_name1=درياءَ ڊي|image=River Dee at Banchory.jpg|image_size=|image_caption=The River Dee at [[Potarch]], between Aboyne and Banchory.
&lt;!-- *** Country etc. *** --&gt;|country={{flag|Scotland}}|country1={{flag|UK}}|country2=|region_type=County|region=ايبرڊين شائر|region1=|district=|district1=|city=|length=140|watershed=2100|discharge_location=[[ابردین]]|discharge_average=|discharge_max=|discharge_min=|discharge1_location=|discharge1_average=&lt;!-- *** Source *** --&gt;|source_name=Wells of Dee|source_location=|source_district=[[Braeriach]]|source_region=[[Cairngorms]]|source_state=|source_country=|source_coordinates=|source_elevation=1220|source_length=&lt;!-- *** Mouth *** --&gt;|mouth_name=|mouth_location=[[ابردین]]|mouth_district=|mouth_region=|mouth_state=|mouth_country=|mouth_coordinates=|mouth_elevation=&lt;!-- *** Tributaries *** --&gt;|tributary_left=|tributary_left1=|tributary_left2=|tributary_left3=|tributary_right=|tributary_right1=&lt;!-- *** Map section *** --&gt;|map=|map_size=|map_caption=&lt;!-- *** Footnotes *** --&gt;|footnotes='''Notes:'''&lt;ref name=SEPA&gt;{{cite web| url=http://www.theriverdee.org/userfiles/file/Plan/DCMP%20SummaryFORWEB.pdf| title=The River Dee Catchment Management Plan: Issues Consultation Document| format=pdf| author=[[Scottish Environment Protection Agency]] and www.theriverdee.org| year=2007| accessdate=9 March 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321052231/http://www.theriverdee.org/userfiles/file/Plan/DCMP%20SummaryFORWEB.pdf| archivedate=۲۱ مارس ۲۰۱۲| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;|whs_name=درياءَ ڊي|other_name2=ايبرڊين شائر}}</text>
      <sha1>bya7qbdkcgqyickpiadgj8id11v4tht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416744</id>
      <parentid>416743</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6543" sha1="eprd1n1tmryh8g567kr9uz2t81wdk7q" xml:space="preserve">{{Short description|River in Aberdeenshire, Scotland}}
{{Infobox river
| name                = River Dee
| native_name         = {{native name|gd|Uisge Dhè}}
| other_name          = 
| etymology           = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = File:River Dee at Potarch. - geograph.org.uk - 110070.jpg
| image_size          = 
| image_caption       = The River Dee at [[Potarch]] which is between Aboyne and Banchory
| map                 = Moray_Firth_topo.png
| map_size            = 
| map_caption         = The north east of Scotland showing the location of the Dee
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
| mapframe            = yes
| mapframe-zoom       = 7
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = [[Scotland]]
| subdivision_type2   = 
| subdivision_name2   = 
| subdivision_type3   = County
| subdivision_name3   = [[Aberdeenshire]]
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = 
| subdivision_name5   = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|140|km|mi|abbr=on}}
| width_min           = 
| width_avg           = 
| width_max           = 
| depth_min           = 
| depth_avg           = 
| depth_max           = 
| discharge1_location = [[Aberdeen]]
| discharge1_min      = 
| discharge1_avg      = 
| discharge1_max      = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = 
| source1_location    = Wells of Dee, [[Braeriach]], [[Cairngorms]]
| source1_coordinates = 
| source1_elevation   = {{convert|1220&lt;ref name=&quot;watson&quot;/&gt;|m|abbr=on}}
| mouth               = 
| mouth_location      = [[Aberdeen]]
| mouth_coordinates   = {{coord|57.1422|-2.0673|type:river_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = 
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|2100|km2|abbr=on}}
| tributaries_left    = 
| tributaries_right   = 
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
}}
'''ڊي ندي (Dee River)''' هڪ درياهه آهي جيڪو [[اتر سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. Of Scotland. هي درياهه [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (Scotland) مان وهندو آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي.

The '''River Dee''' ({{langx|gd|Uisge Dhè}}) is a [[river]] in [[Aberdeenshire]], Scotland. It [[source (river)|rises]] in the [[Cairngorms]] and flows through southern Aberdeenshire to reach the [[North Sea]] at [[Aberdeen]].&lt;ref name=EB1911&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Dee (Scotland) |display=Dee |volume=7 |page=921}}&lt;/ref&gt; The area it passes through is known as '''Deeside''', or '''Royal Deeside''' in the region between [[Braemar]] and [[Banchory]] because [[Queen Victoria]] came for a visit there in 1848 and greatly enjoyed herself. She and her husband, Prince Albert, built [[Balmoral Castle]] there which replaced an older castle.&lt;ref name=visit&gt;{{cite web|url=https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|title=Royal Deeside|publisher=Visit Scotland|access-date=2018-02-07|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164902/https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Deeside is a popular area for tourists, due to the combination of its scenery and historic royal associations.&lt;ref name=&quot;visit&quot;/&gt; It is part of the [[Cairngorms National Park]], and the '''Deeside and Lochnagar [[national scenic area (Scotland)|National Scenic Area]]'''.&lt;ref name=&quot;sitelink&quot;/&gt; The Dee is popular with [[angling|anglers]] and is one of the most famous [[Atlantic salmon|salmon]] fishing rivers in the world.&lt;ref name=salmon&gt;{{cite web|url=http://www.riverdee.org.uk/angling|title=River Dee - Angling|publisher=River Dee Trust|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;

The [[Statistical Accounts of Scotland|New Statistical Account of Scotland]] attributed the name Dee as having been used as early as the second century AD in the work of the [[Alexandria]]n [[geographer]] Claudius [[Ptolemy]], as ''Δηοῦα'' (=Deva), meaning 'goddess'. This indicated the river had divine status in the beliefs of the ancient inhabitants of the area. The Gaelic name Uisge Dhè literally means 'Water of God'. There are several other rivers with the [[River Dee (disambiguation)|same name]] in [[Great Britain]], and they are believed to have similar derivations,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=qgJBAQAAMAAJ
|title=The New Statistical Account of Scotland, pp. 3-4|publisher = William Blackwood and Sons |date=1845|access-date=2018-02-28}}&lt;/ref&gt; as may the Dee's near neighbour to the north which is the [[River Don, Aberdeenshire|River Don]].{{citation needed|date=February 2018}}

{{Geobox|River|name=درياءَ ڊي|native_name=Uisge Dhè|other_name=درياءَ ڊي|other_name1=درياءَ ڊي|image=River Dee at Banchory.jpg|image_size=|image_caption=The River Dee at [[Potarch]], between Aboyne and Banchory.
&lt;!-- *** Country etc. *** --&gt;|country={{flag|Scotland}}|country1={{flag|UK}}|country2=|region_type=County|region=ايبرڊين شائر|region1=|district=|district1=|city=|length=140|watershed=2100|discharge_location=[[ابردین]]|discharge_average=|discharge_max=|discharge_min=|discharge1_location=|discharge1_average=&lt;!-- *** Source *** --&gt;|source_name=Wells of Dee|source_location=|source_district=[[Braeriach]]|source_region=[[Cairngorms]]|source_state=|source_country=|source_coordinates=|source_elevation=1220|source_length=&lt;!-- *** Mouth *** --&gt;|mouth_name=|mouth_location=[[ابردین]]|mouth_district=|mouth_region=|mouth_state=|mouth_country=|mouth_coordinates=|mouth_elevation=&lt;!-- *** Tributaries *** --&gt;|tributary_left=|tributary_left1=|tributary_left2=|tributary_left3=|tributary_right=|tributary_right1=&lt;!-- *** Map section *** --&gt;|map=|map_size=|map_caption=&lt;!-- *** Footnotes *** --&gt;|footnotes='''Notes:'''&lt;ref name=SEPA&gt;{{cite web| url=http://www.theriverdee.org/userfiles/file/Plan/DCMP%20SummaryFORWEB.pdf| title=The River Dee Catchment Management Plan: Issues Consultation Document| format=pdf| author=[[Scottish Environment Protection Agency]] and www.theriverdee.org| year=2007| accessdate=9 March 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321052231/http://www.theriverdee.org/userfiles/file/Plan/DCMP%20SummaryFORWEB.pdf| archivedate=۲۱ مارس ۲۰۱۲| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;|whs_name=درياءَ ڊي|other_name2=ايبرڊين شائر}}</text>
      <sha1>eprd1n1tmryh8g567kr9uz2t81wdk7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416750</id>
      <parentid>416744</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5364" sha1="4b2wqtzketwf24e0owqy4w2tgl7osrq" xml:space="preserve">{{Short description|River in Aberdeenshire, Scotland}}
{{Infobox river
| name                = River Dee
| native_name         = {{native name|gd|Uisge Dhè}}
| other_name          = 
| etymology           = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = File:River Dee at Potarch. - geograph.org.uk - 110070.jpg
| image_size          = 
| image_caption       = The River Dee at [[Potarch]] which is between Aboyne and Banchory
| map                 = Moray_Firth_topo.png
| map_size            = 
| map_caption         = The north east of Scotland showing the location of the Dee
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
| mapframe            = yes
| mapframe-zoom       = 7
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = [[Scotland]]
| subdivision_type2   = 
| subdivision_name2   = 
| subdivision_type3   = County
| subdivision_name3   = [[Aberdeenshire]]
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = 
| subdivision_name5   = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|140|km|mi|abbr=on}}
| width_min           = 
| width_avg           = 
| width_max           = 
| depth_min           = 
| depth_avg           = 
| depth_max           = 
| discharge1_location = [[Aberdeen]]
| discharge1_min      = 
| discharge1_avg      = 
| discharge1_max      = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = 
| source1_location    = Wells of Dee, [[Braeriach]], [[Cairngorms]]
| source1_coordinates = 
| source1_elevation   = {{convert|1220&lt;ref name=&quot;watson&quot;/&gt;|m|abbr=on}}
| mouth               = 
| mouth_location      = [[Aberdeen]]
| mouth_coordinates   = {{coord|57.1422|-2.0673|type:river_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = 
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|2100|km2|abbr=on}}
| tributaries_left    = 
| tributaries_right   = 
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
}}
'''ڊي ندي (River Dee)''' هڪ درياهه آهي جيڪو [[اتر سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. Of Scotland. هي درياهه [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] (Scotland) مان وهندو آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي.

&lt;small&gt;درياءَ ڊي&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;River Dee&lt;/small&gt;, گيلڪ: &lt;small&gt;Uisge Dhè&lt;/small&gt;) [[اسڪاٽلينڊ]] جي ايبرڊين شائر ۾ هڪ درياهه آهي. اهو ڪيئرنگورمز ۾ نڪرندو آهي ۽ ڏکڻ ايبرڊين شائر مان وهندو آهي ۽ ايبرڊين ۾ [[اتر سمنڊ]] تائين پهچندو آهي.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Dee (Scotland) |display=Dee |volume=7 |page=921}}&lt;/ref&gt; جنهن علائقي مان اهو گذري ٿو ان کي بريمر ۽ بينچوري جي وچ واري علائقي ۾ ڊي سائيڊ يا رائل ڊي سائيڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته [[راڻي وڪٽوريا (برطانيا)|راڻي وڪٽوريا]] 1848 ۾ اتي گهمڻ لاءِ آئي هئي ۽ پاڻ کي تمام گهڻو مزو ڏنو. هن ۽ سندس مڙس، پرنس البرٽ، اتي بالمورل قلعو ٺاهيو جيڪو هڪ پراڻي قلعي جي جاءِ تي رکيو.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|title=Royal Deeside|publisher=Visit Scotland|access-date=2018-02-07|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164902/https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڊي سائيڊ ان جي نظارن ۽ تاريخي شاهي اتحادن جي ميلاپ جي ڪري، سياحن لاءِ هڪ مشهور علائقو آهي.&lt;ref name=&quot;visit&quot; /&gt; اهو ڪيئرنگورمز نيشنل پارڪ ۽ ڊي سائيڊ ۽ لوچ نگر نيشنل سنڪ ايريا جو حصو آهي. ڊي مڇي مارڻ وارن ۾ مشهور آهي ۽ دنيا جي مشهور سامن مڇي مارڻ واري دريائن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;salmon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.riverdee.org.uk/angling|title=River Dee - Angling|publisher=River Dee Trust|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;

اسڪاٽلينڊ جي نئين شمارياتي کاتي &quot;ڊي&quot; نالي کي ٻي صدي عيسوي ۾ اليگزينڊرين جاگرافيدان ڪلاڊيئس ٽالمي جي ڪم ۾ &quot;ديوا&quot; (Δηοῦα) جي نالي سان استعمال ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ &quot;ديوي&quot; آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي قديم رهاڪن جي عقيدن ۾ درياهه کي الاهي حيثيت حاصل هئي. گيلڪ نالو يوسگي ڌيءَ جو لفظي مطلب &quot;خدا جو پاڻي&quot; آهي. [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ساڳئي نالي سان ڪيتريون ئي ٻيون دريائون آهن، ۽ انهن کي ساڳيون نڪتل سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=qgJBAQAAMAAJ
|title=The New Statistical Account of Scotland, pp. 3-4|publisher = William Blackwood and Sons |date=1845|access-date=2018-02-28}}&lt;/ref&gt; جيئن ڊي جو اتر ۾ ويجهو پاڙيسري درياءُ &quot;ڊان&quot; آهي.

== References ==</text>
      <sha1>4b2wqtzketwf24e0owqy4w2tgl7osrq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416753</id>
      <parentid>416750</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5131" sha1="2hw06l1bmfj6sohpt01x29j8mh2g8oq" xml:space="preserve">{{Short description|River in Aberdeenshire, Scotland}}
{{Infobox river
| name                = River Dee
| native_name         = {{native name|gd|Uisge Dhè}}
| other_name          = 
| etymology           = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = File:River Dee at Potarch. - geograph.org.uk - 110070.jpg
| image_size          = 
| image_caption       = The River Dee at [[Potarch]] which is between Aboyne and Banchory
| map                 = Moray_Firth_topo.png
| map_size            = 
| map_caption         = The north east of Scotland showing the location of the Dee
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
| mapframe            = yes
| mapframe-zoom       = 7
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = [[Scotland]]
| subdivision_type2   = 
| subdivision_name2   = 
| subdivision_type3   = County
| subdivision_name3   = [[Aberdeenshire]]
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = 
| subdivision_name5   = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|140|km|mi|abbr=on}}
| width_min           = 
| width_avg           = 
| width_max           = 
| depth_min           = 
| depth_avg           = 
| depth_max           = 
| discharge1_location = [[Aberdeen]]
| discharge1_min      = 
| discharge1_avg      = 
| discharge1_max      = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = 
| source1_location    = Wells of Dee, [[Braeriach]], [[Cairngorms]]
| source1_coordinates = 
| source1_elevation   = {{convert|1220&lt;ref name=&quot;watson&quot;/&gt;|m|abbr=on}}
| mouth               = 
| mouth_location      = [[Aberdeen]]
| mouth_coordinates   = {{coord|57.1422|-2.0673|type:river_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = 
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|2100|km2|abbr=on}}
| tributaries_left    = 
| tributaries_right   = 
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
}}
'''ڊي ندي''' (&lt;small&gt;River Dee&lt;/small&gt;, گيلڪ: &lt;small&gt;Uisge Dhè&lt;/small&gt;) [[اسڪاٽلينڊ]] جي ايبرڊين شائر ۾ هڪ درياهه آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو ڪيئرنگورمز ۾ نڪرندو آهي ۽ ڏکڻ ايبرڊين شائر مان وهندو آهي ۽ ايبرڊين ۾ [[اتر سمنڊ]] تائين پهچندو آهي.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Dee (Scotland) |display=Dee |volume=7 |page=921}}&lt;/ref&gt; جنهن علائقي مان اهو گذري ٿو ان کي بريمر ۽ بينچوري جي وچ واري علائقي ۾ ڊي سائيڊ يا رائل ڊي سائيڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته [[راڻي وڪٽوريا (برطانيا)|راڻي وڪٽوريا]] 1848 ۾ اتي گهمڻ لاءِ آئي هئي ۽ پاڻ کي تمام گهڻو مزو ڏنو. هن ۽ سندس مڙس، پرنس البرٽ، اتي بالمورل قلعو ٺاهيو جيڪو هڪ پراڻي قلعي جي جاءِ تي رکيو.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|title=Royal Deeside|publisher=Visit Scotland|access-date=2018-02-07|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164902/https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڊي سائيڊ ان جي نظارن ۽ تاريخي شاهي اتحادن جي ميلاپ جي ڪري، سياحن لاءِ هڪ مشهور علائقو آهي.&lt;ref name=&quot;visit&quot; /&gt; اهو ڪيئرنگورمز نيشنل پارڪ ۽ ڊي سائيڊ ۽ لوچ نگر نيشنل سنڪ ايريا جو حصو آهي. ڊي مڇي مارڻ وارن ۾ مشهور آهي ۽ دنيا جي مشهور سامن مڇي مارڻ واري دريائن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;salmon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.riverdee.org.uk/angling|title=River Dee - Angling|publisher=River Dee Trust|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;

اسڪاٽلينڊ جي نئين شمارياتي کاتي &quot;ڊي&quot; نالي کي ٻي صدي عيسوي ۾ اليگزينڊرين جاگرافيدان ڪلاڊيئس ٽالمي جي ڪم ۾ &quot;ديوا&quot; (Δηοῦα) جي نالي سان استعمال ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ &quot;ديوي&quot; آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي قديم رهاڪن جي عقيدن ۾ درياهه کي الاهي حيثيت حاصل هئي. گيلڪ نالو يوسگي ڌيءَ جو لفظي مطلب &quot;خدا جو پاڻي&quot; آهي. [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ساڳئي نالي سان ڪيتريون ئي ٻيون دريائون آهن، ۽ انهن کي ساڳيون نڪتل سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=qgJBAQAAMAAJ
|title=The New Statistical Account of Scotland, pp. 3-4|publisher = William Blackwood and Sons |date=1845|access-date=2018-02-28}}&lt;/ref&gt; جيئن ڊي جو اتر ۾ ويجهو پاڙيسري درياءُ &quot;ڊان&quot; آهي.

== References ==</text>
      <sha1>2hw06l1bmfj6sohpt01x29j8mh2g8oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416755</id>
      <parentid>416753</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* References */</comment>
      <origin>416755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5200" sha1="7vb6sde8txz08k1qbyrgxj4n8gl9m57" xml:space="preserve">{{Short description|River in Aberdeenshire, Scotland}}
{{Infobox river
| name                = River Dee
| native_name         = {{native name|gd|Uisge Dhè}}
| other_name          = 
| etymology           = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = File:River Dee at Potarch. - geograph.org.uk - 110070.jpg
| image_size          = 
| image_caption       = The River Dee at [[Potarch]] which is between Aboyne and Banchory
| map                 = Moray_Firth_topo.png
| map_size            = 
| map_caption         = The north east of Scotland showing the location of the Dee
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
| mapframe            = yes
| mapframe-zoom       = 7
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = [[Scotland]]
| subdivision_type2   = 
| subdivision_name2   = 
| subdivision_type3   = County
| subdivision_name3   = [[Aberdeenshire]]
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = 
| subdivision_name5   = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|140|km|mi|abbr=on}}
| width_min           = 
| width_avg           = 
| width_max           = 
| depth_min           = 
| depth_avg           = 
| depth_max           = 
| discharge1_location = [[Aberdeen]]
| discharge1_min      = 
| discharge1_avg      = 
| discharge1_max      = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = 
| source1_location    = Wells of Dee, [[Braeriach]], [[Cairngorms]]
| source1_coordinates = 
| source1_elevation   = {{convert|1220&lt;ref name=&quot;watson&quot;/&gt;|m|abbr=on}}
| mouth               = 
| mouth_location      = [[Aberdeen]]
| mouth_coordinates   = {{coord|57.1422|-2.0673|type:river_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = 
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|2100|km2|abbr=on}}
| tributaries_left    = 
| tributaries_right   = 
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
}}
'''ڊي ندي''' (&lt;small&gt;River Dee&lt;/small&gt;, گيلڪ: &lt;small&gt;Uisge Dhè&lt;/small&gt;) [[اسڪاٽلينڊ]] جي ايبرڊين شائر ۾ هڪ درياهه آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو ڪيئرنگورمز ۾ نڪرندو آهي ۽ ڏکڻ ايبرڊين شائر مان وهندو آهي ۽ ايبرڊين ۾ [[اتر سمنڊ]] تائين پهچندو آهي.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Dee (Scotland) |display=Dee |volume=7 |page=921}}&lt;/ref&gt; جنهن علائقي مان اهو گذري ٿو ان کي بريمر ۽ بينچوري جي وچ واري علائقي ۾ ڊي سائيڊ يا رائل ڊي سائيڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته [[راڻي وڪٽوريا (برطانيا)|راڻي وڪٽوريا]] 1848 ۾ اتي گهمڻ لاءِ آئي هئي ۽ پاڻ کي تمام گهڻو مزو ڏنو. هن ۽ سندس مڙس، پرنس البرٽ، اتي بالمورل قلعو ٺاهيو جيڪو هڪ پراڻي قلعي جي جاءِ تي رکيو.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|title=Royal Deeside|publisher=Visit Scotland|access-date=2018-02-07|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164902/https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڊي سائيڊ ان جي نظارن ۽ تاريخي شاهي اتحادن جي ميلاپ جي ڪري، سياحن لاءِ هڪ مشهور علائقو آهي.&lt;ref name=&quot;visit&quot; /&gt; اهو ڪيئرنگورمز نيشنل پارڪ ۽ ڊي سائيڊ ۽ لوچ نگر نيشنل سنڪ ايريا جو حصو آهي. ڊي مڇي مارڻ وارن ۾ مشهور آهي ۽ دنيا جي مشهور سامن مڇي مارڻ واري دريائن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;salmon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.riverdee.org.uk/angling|title=River Dee - Angling|publisher=River Dee Trust|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;

اسڪاٽلينڊ جي نئين شمارياتي کاتي &quot;ڊي&quot; نالي کي ٻي صدي عيسوي ۾ اليگزينڊرين جاگرافيدان ڪلاڊيئس ٽالمي جي ڪم ۾ &quot;ديوا&quot; (Δηοῦα) جي نالي سان استعمال ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ &quot;ديوي&quot; آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي قديم رهاڪن جي عقيدن ۾ درياهه کي الاهي حيثيت حاصل هئي. گيلڪ نالو يوسگي ڌيءَ جو لفظي مطلب &quot;خدا جو پاڻي&quot; آهي. [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ساڳئي نالي سان ڪيتريون ئي ٻيون دريائون آهن، ۽ انهن کي ساڳيون نڪتل سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=qgJBAQAAMAAJ
|title=The New Statistical Account of Scotland, pp. 3-4|publisher = William Blackwood and Sons |date=1845|access-date=2018-02-28}}&lt;/ref&gt; جيئن ڊي جو اتر ۾ ويجهو پاڙيسري درياءُ &quot;ڊان&quot; آهي.

== References ==


[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>7vb6sde8txz08k1qbyrgxj4n8gl9m57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416757</id>
      <parentid>416755</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>416757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5305" sha1="tn3z5ja303ax89tk766jehfu2hkqntr" xml:space="preserve">{{Short description|River in Aberdeenshire, Scotland}}
{{Infobox river
| name                = River Dee
| native_name         = {{native name|gd|Uisge Dhè}}
| other_name          = 
| etymology           = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = File:River Dee at Potarch. - geograph.org.uk - 110070.jpg
| image_size          = 
| image_caption       = The River Dee at [[Potarch]] which is between Aboyne and Banchory
| map                 = Moray_Firth_topo.png
| map_size            = 
| map_caption         = The north east of Scotland showing the location of the Dee
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
| mapframe            = yes
| mapframe-zoom       = 7
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = [[Scotland]]
| subdivision_type2   = 
| subdivision_name2   = 
| subdivision_type3   = County
| subdivision_name3   = [[Aberdeenshire]]
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = 
| subdivision_name5   = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|140|km|mi|abbr=on}}
| width_min           = 
| width_avg           = 
| width_max           = 
| depth_min           = 
| depth_avg           = 
| depth_max           = 
| discharge1_location = [[Aberdeen]]
| discharge1_min      = 
| discharge1_avg      = 
| discharge1_max      = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = 
| source1_location    = Wells of Dee, [[Braeriach]], [[Cairngorms]]
| source1_coordinates = 
| source1_elevation   = {{convert|1220&lt;ref name=&quot;watson&quot;/&gt;|m|abbr=on}}
| mouth               = 
| mouth_location      = [[Aberdeen]]
| mouth_coordinates   = {{coord|57.1422|-2.0673|type:river_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = 
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|2100|km2|abbr=on}}
| tributaries_left    = 
| tributaries_right   = 
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
}}
'''ڊي ندي''' (&lt;small&gt;River Dee&lt;/small&gt;, گيلڪ: &lt;small&gt;Uisge Dhè&lt;/small&gt;) [[اسڪاٽلينڊ]] جي ايبرڊين شائر ۾ هڪ درياهه آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو ڪيئرنگورمز ۾ نڪرندو آهي ۽ ڏکڻ ايبرڊين شائر مان وهندو آهي ۽ ايبرڊين ۾ [[اتر سمنڊ]] تائين پهچندو آهي.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Dee (Scotland) |display=Dee |volume=7 |page=921}}&lt;/ref&gt; جنهن علائقي مان اهو گذري ٿو ان کي بريمر ۽ بينچوري جي وچ واري علائقي ۾ ڊي سائيڊ يا رائل ڊي سائيڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته [[راڻي وڪٽوريا (برطانيا)|راڻي وڪٽوريا]] 1848 ۾ اتي گهمڻ لاءِ آئي هئي ۽ پاڻ کي تمام گهڻو مزو ڏنو. هن ۽ سندس مڙس، پرنس البرٽ، اتي بالمورل قلعو ٺاهيو جيڪو هڪ پراڻي قلعي جي جاءِ تي رکيو.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|title=Royal Deeside|publisher=Visit Scotland|access-date=2018-02-07|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164902/https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڊي سائيڊ ان جي نظارن ۽ تاريخي شاهي اتحادن جي ميلاپ جي ڪري، سياحن لاءِ هڪ مشهور علائقو آهي.&lt;ref name=&quot;visit&quot; /&gt; اهو ڪيئرنگورمز نيشنل پارڪ ۽ ڊي سائيڊ ۽ لوچ نگر نيشنل سنڪ ايريا جو حصو آهي. ڊي مڇي مارڻ وارن ۾ مشهور آهي ۽ دنيا جي مشهور سامن مڇي مارڻ واري دريائن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;salmon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.riverdee.org.uk/angling|title=River Dee - Angling|publisher=River Dee Trust|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;

اسڪاٽلينڊ جي نئين شمارياتي کاتي &quot;ڊي&quot; نالي کي ٻي صدي عيسوي ۾ اليگزينڊرين جاگرافيدان ڪلاڊيئس ٽالمي جي ڪم ۾ &quot;ديوا&quot; (Δηοῦα) جي نالي سان استعمال ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ &quot;ديوي&quot; آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي قديم رهاڪن جي عقيدن ۾ درياهه کي الاهي حيثيت حاصل هئي. گيلڪ نالو يوسگي ڌيءَ جو لفظي مطلب &quot;خدا جو پاڻي&quot; آهي. [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ساڳئي نالي سان ڪيتريون ئي ٻيون دريائون آهن، ۽ انهن کي ساڳيون نڪتل سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=qgJBAQAAMAAJ
|title=The New Statistical Account of Scotland, pp. 3-4|publisher = William Blackwood and Sons |date=1845|access-date=2018-02-28}}&lt;/ref&gt; جيئن ڊي جو اتر ۾ ويجهو پاڙيسري درياءُ &quot;ڊان&quot; آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>tn3z5ja303ax89tk766jehfu2hkqntr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416761</id>
      <parentid>416757</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>416761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5460" sha1="e7azl7uwfcabfde1234hijs91sbu4r9" xml:space="preserve">{{Short description|River in Aberdeenshire, Scotland}}
{{Infobox river
| name                = River Dee
| native_name         = {{native name|gd|Uisge Dhè}}
| other_name          = 
| etymology           = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = File:River Dee at Potarch. - geograph.org.uk - 110070.jpg
| image_size          = 
| image_caption       = The River Dee at [[Potarch]] which is between Aboyne and Banchory
| map                 = Moray_Firth_topo.png
| map_size            = 
| map_caption         = The north east of Scotland showing the location of the Dee
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
| mapframe            = yes
| mapframe-zoom       = 7
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = [[Scotland]]
| subdivision_type2   = 
| subdivision_name2   = 
| subdivision_type3   = County
| subdivision_name3   = [[Aberdeenshire]]
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = 
| subdivision_name5   = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|140|km|mi|abbr=on}}
| width_min           = 
| width_avg           = 
| width_max           = 
| depth_min           = 
| depth_avg           = 
| depth_max           = 
| discharge1_location = [[Aberdeen]]
| discharge1_min      = 
| discharge1_avg      = 
| discharge1_max      = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = 
| source1_location    = Wells of Dee, [[Braeriach]], [[Cairngorms]]
| source1_coordinates = 
| source1_elevation   = {{convert|1220&lt;ref name=&quot;watson&quot;/&gt;|m|abbr=on}}
| mouth               = 
| mouth_location      = [[Aberdeen]]
| mouth_coordinates   = {{coord|57.1422|-2.0673|type:river_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = 
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|2100|km2|abbr=on}}
| tributaries_left    = 
| tributaries_right   = 
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
}}
'''ڊي ندي''' (&lt;small&gt;River Dee&lt;/small&gt;, گيلڪ: &lt;small&gt;Uisge Dhè&lt;/small&gt;) [[اسڪاٽلينڊ]] جي ايبرڊين شائر ۾ هڪ درياهه آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو ڪيئرنگورمز ۾ نڪرندو آهي ۽ ڏکڻ ايبرڊين شائر مان وهندو آهي ۽ ايبرڊين ۾ [[اتر سمنڊ]] تائين پهچندو آهي.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Dee (Scotland) |display=Dee |volume=7 |page=921}}&lt;/ref&gt; جنهن علائقي مان اهو گذري ٿو ان کي بريمر ۽ بينچوري جي وچ واري علائقي ۾ ڊي سائيڊ يا رائل ڊي سائيڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته [[راڻي وڪٽوريا (برطانيا)|راڻي وڪٽوريا]] 1848 ۾ اتي گهمڻ لاءِ آئي هئي ۽ پاڻ کي تمام گهڻو مزو ڏنو. هن ۽ سندس مڙس، پرنس البرٽ، اتي بالمورل قلعو ٺاهيو جيڪو هڪ پراڻي قلعي جي جاءِ تي رکيو.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|title=Royal Deeside|publisher=Visit Scotland|access-date=2018-02-07|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164902/https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڊي سائيڊ ان جي نظارن ۽ تاريخي شاهي اتحادن جي ميلاپ جي ڪري، سياحن لاءِ هڪ مشهور علائقو آهي.&lt;ref name=&quot;visit&quot; /&gt; اهو ڪيئرنگورمز نيشنل پارڪ ۽ ڊي سائيڊ ۽ لوچ نگر نيشنل سنڪ ايريا جو حصو آهي. ڊي مڇي مارڻ وارن ۾ مشهور آهي ۽ دنيا جي مشهور سامن مڇي مارڻ واري دريائن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;salmon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.riverdee.org.uk/angling|title=River Dee - Angling|publisher=River Dee Trust|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;

اسڪاٽلينڊ جي نئين شمارياتي کاتي &quot;ڊي&quot; نالي کي ٻي صدي عيسوي ۾ اليگزينڊرين جاگرافيدان ڪلاڊيئس ٽالمي جي ڪم ۾ &quot;ديوا&quot; (Δηοῦα) جي نالي سان استعمال ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ &quot;ديوي&quot; آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي قديم رهاڪن جي عقيدن ۾ درياهه کي الاهي حيثيت حاصل هئي. گيلڪ نالو يوسگي ڌيءَ جو لفظي مطلب &quot;خدا جو پاڻي&quot; آهي. [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ساڳئي نالي سان ڪيتريون ئي ٻيون دريائون آهن، ۽ انهن کي ساڳيون نڪتل سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=qgJBAQAAMAAJ
|title=The New Statistical Account of Scotland, pp. 3-4|publisher = William Blackwood and Sons |date=1845|access-date=2018-02-28}}&lt;/ref&gt; جيئن ڊي جو اتر ۾ ويجهو پاڙيسري درياءُ &quot;ڊان&quot; آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڊي ندي (ايبرڊين شائر)]]
[[زمرو:ايبرڊين شائر]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:ايبرڊين شائر ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>e7azl7uwfcabfde1234hijs91sbu4r9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416766</id>
      <parentid>416761</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5444" sha1="1kqyeabeq1cby94156jrq4bl35wjx6x" xml:space="preserve">{{Short description|River in Aberdeenshire, Scotland}}
{{Infobox river
| name                = River Dee
| native_name         = {{native name|gd|Uisge Dhè}}
| other_name          = 
| etymology           = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image               = File:River Dee at Potarch. - geograph.org.uk - 110070.jpg
| image_size          = 
| image_caption       = The River Dee at [[Potarch]] which is between Aboyne and Banchory
| map                 = Moray_Firth_topo.png
| map_size            = 
| map_caption         = The north east of Scotland showing the location of the Dee
| pushpin_map         = 
| pushpin_map_size    = 
| pushpin_caption     = 
| mapframe            = yes
| mapframe-zoom       = 7
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1   = Country
| subdivision_name1   = [[Scotland]]
| subdivision_type2   = 
| subdivision_name2   = 
| subdivision_type3   = County
| subdivision_name3   = [[Aberdeenshire]]
| subdivision_type4   = 
| subdivision_name4   = 
| subdivision_type5   = 
| subdivision_name5   = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length              = {{convert|140|km|mi|abbr=on}}
| width_min           = 
| width_avg           = 
| width_max           = 
| depth_min           = 
| depth_avg           = 
| depth_max           = 
| discharge1_location = [[Aberdeen]]
| discharge1_min      = 
| discharge1_avg      = 
| discharge1_max      = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1             = 
| source1_location    = Wells of Dee, [[Braeriach]], [[Cairngorms]]
| source1_coordinates = 
| source1_elevation   = {{convert|1220|m|abbr=on}}
| mouth               = 
| mouth_location      = [[Aberdeen]]
| mouth_coordinates   = {{coord|57.1422|-2.0673|type:river_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| mouth_elevation     = 
| progression         = 
| river_system        = 
| basin_size          = {{convert|2100|km2|abbr=on}}
| tributaries_left    = 
| tributaries_right   = 
| custom_label        = 
| custom_data         = 
| extra               = 
}}
'''ڊي ندي''' (&lt;small&gt;River Dee&lt;/small&gt;, گيلڪ: &lt;small&gt;Uisge Dhè&lt;/small&gt;) [[اسڪاٽلينڊ]] جي ايبرڊين شائر ۾ هڪ درياهه آهي ۽ 140 ڪلوميٽر ڊگهو آهي. اهو ڪيئرنگورمز ۾ نڪرندو آهي ۽ ڏکڻ ايبرڊين شائر مان وهندو آهي ۽ [[ايبرڊين]] ۾ [[اتر سمنڊ]] تائين پهچندو آهي.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{Cite EB1911 |wstitle=Dee (Scotland) |display=Dee |volume=7 |page=921}}&lt;/ref&gt; جنهن علائقي مان اهو گذري ٿو ان کي بريمر ۽ بينچوري جي وچ واري علائقي ۾ ڊي سائيڊ يا رائل ڊي سائيڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته [[راڻي وڪٽوريا (برطانيا)|راڻي وڪٽوريا]] 1848 ۾ اتي گهمڻ لاءِ آئي هئي ۽ پاڻ کي تمام گهڻو مزو ڏنو. هن ۽ سندس مڙس، پرنس البرٽ، اتي بالمورل قلعو ٺاهيو جيڪو هڪ پراڻي قلعي جي جاءِ تي رکيو.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|title=Royal Deeside|publisher=Visit Scotland|access-date=2018-02-07|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164902/https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/royal-deeside-p237731|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ڊي سائيڊ ان جي نظارن ۽ تاريخي شاهي اتحادن جي ميلاپ جي ڪري، سياحن لاءِ هڪ مشهور علائقو آهي.&lt;ref name=&quot;visit&quot; /&gt; اهو ڪيئرنگورمز نيشنل پارڪ ۽ ڊي سائيڊ ۽ لوچ نگر نيشنل سنڪ ايريا جو حصو آهي. ڊي مڇي مارڻ وارن ۾ مشهور آهي ۽ دنيا جي مشهور سامن مڇي مارڻ واري دريائن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;salmon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.riverdee.org.uk/angling|title=River Dee - Angling|publisher=River Dee Trust|access-date=2018-02-07}}&lt;/ref&gt;

اسڪاٽلينڊ جي نئين شمارياتي کاتي &quot;ڊي&quot; نالي کي ٻي صدي عيسوي ۾ اليگزينڊرين جاگرافيدان ڪلاڊيئس ٽالمي جي ڪم ۾ &quot;ديوا&quot; (Δηοῦα) جي نالي سان استعمال ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ &quot;ديوي&quot; آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي قديم رهاڪن جي عقيدن ۾ درياهه کي الاهي حيثيت حاصل هئي. گيلڪ نالو يوسگي ڌيءَ جو لفظي مطلب &quot;خدا جو پاڻي&quot; آهي. [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ساڳئي نالي سان ڪيتريون ئي ٻيون دريائون آهن، ۽ انهن کي ساڳيون نڪتل سمجهيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=qgJBAQAAMAAJ
|title=The New Statistical Account of Scotland, pp. 3-4|publisher = William Blackwood and Sons |date=1845|access-date=2018-02-28}}&lt;/ref&gt; جيئن ڊي جو اتر ۾ ويجهو پاڙيسري درياءُ &quot;ڊان&quot; آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڊي ندي (ايبرڊين شائر)]]
[[زمرو:ايبرڊين شائر]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:ايبرڊين شائر ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>1kqyeabeq1cby94156jrq4bl35wjx6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ عبدالستار سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103593</id>
    <revision>
      <id>416738</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ عبدالستار سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين/17هين صدي | birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]] | father           = [[عيسيٰ جندالله]] | relatives        = شيخ شهرالله (ڀاءُ)، شيخ عثمان (ڀاءُ)، شيخ عبدالرحمان (ڀاءُ)، شيخ طهٰ (ڀاءُ)...</comment>
      <origin>416738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14066" sha1="fr0uxh3aic9qfw6o8dcl3azgr0zppel" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ عبدالستار سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين/17هين صدي
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[عيسيٰ جندالله]]
| relatives        = شيخ شهرالله (ڀاءُ)، شيخ عثمان (ڀاءُ)، شيخ عبدالرحمان (ڀاءُ)، شيخ طهٰ (ڀاءُ)، شيخ هاشم (ڀاءُ)
| school           = [[تصوف]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]، بعد ۾ [[نقشبندي سلسلو]]
| known_for        = ديني علم ۽ تصوف
}}

'''شيخ عبدالستار سنڌي''' برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم ۽ صوفي هو. هو مشهور سنڌي عالم ۽ صوفي [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]]، المعروف مسيح الاولياء، جو پٽ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي علمي مرڪز [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جڏهن ته خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ مان لڏي [[برهانپور]] ۽ وچ هندستان جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

جديد تاريخي تحقيق ۾ پڻ شيخ عبدالستار کي شيخ عيسيٰ جندالله جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي. وچئين دور جي دکن ۾ صوفي سلسلن بابت هڪ مطالعي موجب شيخ عبدالستار شروعات ۾ پنهنجي خاندان جي [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] سان وابسته رهيو، پر بعد ۾ هن پنهنجي روحاني وابستگي [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي سلسلي]] ڏانهن منتقل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Sufi Orders and Rulers in Medieval Deccan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ عبدالستار جو والد [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] (962ھ/1555ع – 1031ھ/1622ع) هو، جيڪو برهانپور جو مشهور عالم، مصنف ۽ شطاري صوفي هو. شيخ عيسيٰ جو خاندان اصل ۾ سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندو هو ۽ ان خاندان جا ڪيترائي عالم سنڌ مان لڏي برار، خانديش ۽ برهانپور پهتا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;/&gt;

پاٽ شريف جي صديقي عالمن ۽ صوفين بابت ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب شيخ عيسيٰ جندالله کي ٻن زالن مان ڇهه پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون. سندس پٽن جا نالا '''شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان المعروف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم''' ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح عبدالستار جو تعلق انهيءَ خاندان جي ٻي نسل سان هو، جنهن سنڌ مان لڏپلاڻ کان پوءِ برهانپور ۾ ديني تعليم ۽ تصوف جي هڪ مستقل روايت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ عبدالستار جي تعليم بابت هڪ اهم اشارو سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي علمي ڪم مان ملي ٿو. فارسي ۽ عربي علمي روايت بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شيخ عيسيٰ جندالله مشهور عربي نحوي ڪتاب '''فوائد الضيائيه'''، المعروف '''شرح جامي'''، تي حاشيو پنهنجي پٽ '''شيخ عبدالستار جي تعليم''' لاءِ لکيو هو.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;&gt;{{cite journal
 |title=برصغير ۾ جامي جي آثارن جون شرحون ۽ حاشيا
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو ته عبدالستار پنهنجي والد کان عربي درسي علوم پڙهندو هو ۽ سندس تعليم ۾ ان دور جي رائج نحو ۽ عربي ادب جا اعليٰ درسي ڪتاب شامل هئا.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ پاڻ حديث، تفسير، عربي درسي علوم ۽ تصوف جي تدريس سان وابسته هو؛ تنهنڪري عبدالستار جي تعليم پڻ برهانپور ۾ سندس والد جي قائم ڪيل علمي ماحول ۾ ٿي هوندي. البت عبدالستار جي مڪمل نصاب ۽ ٻين استادن جا نالا موجود آزاد ماخذن مان واضح طور ثابت نه ٿا ٿين.

== برهانپور جو علمي ماحول ==
16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[برهانپور]] شطاري تصوف ۽ ديني تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. دکن جي صوفي سلسلن بابت تحقيق موجب شيخ محمد عارف، شيخ محمد طاهر سنڌي ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جي سرگرمين سبب برهانپور شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عبدالستار انهيءَ ماحول ۾ پرورش ورتي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله 1031ھ/1622ع تائين برهانپور ۾ تدريس، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

سنڌ مان لڏي ويل صديقي عالمن جي وڏي تعداد جي موجودگي سبب برهانپور ۾ سندن آبادي '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿي. جديد تحقيق پاٽ ۽ برهانپور جي انهن خاندانن وچ ۾ لاڳاپا ڪيترن نسلن تائين برقرار رهڻ جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

== تصوف ==
شيخ عبدالستار جي سوانح جو هڪ خاص پاسو سندس صوفيانه سلسلي ۾ تبديلي آهي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله برهانپور جي شطاري روايت جي اهم عالمن مان هو ۽ شيخ محمد عارف سان سندس روحاني تعلق هو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

انهيءَ خانداني پسمنظر سبب عبدالستار پڻ شروعات ۾ '''شطاري سلسلي''' سان وابسته رهيو. دکن جي صوفي سلسلن بابت تحقيقي مطالعي ۾ صاف لکيل آهي ته شيخ عيسيٰ جي پٽ شيخ عبدالستار ڪجهه عرصي تائين شطاري سلسلي سان وابسته رهيو، پر پوءِ پنهنجي روحاني وابستگي '''نقشبندي سلسلي''' ڏانهن منتقل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

هي تبديلي سندس سوانح ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خاندان جي اڳين نسل جو برهانپور ۾ شطاري سلسلي جي واڌ ويجهه سان گهرو تعلق هو.

== شطاري سلسلي سان تعلق ==
شطاري سلسلو 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران هندستان ۾ پکڙيو. برهانپور ۾ شيخ محمد عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙن عالمن ۽ صوفين ان جي اثر کي مضبوط ڪيو. هڪ تاريخي مطالعي موجب انهن شخصيتن جي سرگرمين سبب برهانپور ان دور ۾ شطاري سلسلي جو مضبوط مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

عبدالستار انهيءَ ئي علمي ۽ صوفيانه روايت جو وارث هو. سندس شطاري سلسلي سان شروعاتي تعلق کي سندس والد جي روحاني سلسلي جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هو پوءِ نقشبندي سلسلي سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

== نقشبندي سلسلي ڏانهن لاڙو ==
شيخ عبدالستار جي زندگيءَ بابت موجود آزاد تحقيق جي اهم معلومات اها آهي ته هن آخرڪار شطاري طريقي کي ڇڏي يا ان کان اڳتي وڌي '''نقشبندي سلسلي''' سان روحاني وابستگي اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

موجود ثانوي ماخذ ان تبديليءَ جو ذڪر ته ڪري ٿو، پر سندس نقشبندي مرشد جو نالو، بيعت جي صحيح تاريخ ۽ ان تبديليءَ جا سبب ان مختصر بيان ۾ نٿا ڏئي. ان ڪري وڌيڪ بنيادي تذڪرن جي تصديق کان سواءِ انهن تفصيلن کي قطعي نموني بيان ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== والد سان علمي تعلق ==
شيخ عيسيٰ جندالله پنهنجي پٽ عبدالستار جي تعليم ۾ ذاتي دلچسپي ورتي. جامي جي آثارن تي برصغير ۾ لکيل حاشين بابت تحقيق ۾ شيخ عيسيٰ جو '''فوائد الضيائيه (شرح جامي)''' تي لکيل حاشيو خاص طور عبدالستار جي تعليم سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;

ان مان نه رڳو عبدالستار جي عربي علمي تعليم جو پتو پوي ٿو، پر اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته شيخ عيسيٰ پنهنجي تدريسي ضرورتن مطابق ڪتابن تي شرحون ۽ حاشيا تيار ڪندو هو. ان دور ۾ ''شرح جامي'' عربي نحو جي اعليٰ درسي روايت جو مشهور متن هو.

== علمي خاندان ==
شيخ عبدالستار جي خاندان ۾ علم ۽ تصوف ڪيترن نسلن تائين جاري رهيو. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله کان علاوه سندس ڏاڏي شيخ قاسم سنڌي ۽ خاندان جي شيخ طاهر محمد سنڌي جهڙين شخصيتن جو پڻ سنڌ، برار ۽ برهانپور جي علمي تاريخ سان تعلق هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;/&gt;

سندس ڀاءُ شيخ شهرالله جي نسل مان پڻ عالم ۽ صوفي پيدا ٿيا. پاٽ شريف جي صديقي بزرگن بابت تحقيق ۾ شيخ شهرالله جي خاندان مان '''مفتي عبدالواحد ڪبير سهروردي پاٽائي''' کي اهم عالم ۽ صوفي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح عبدالستار جي سوانح کي پاٽ، برهانپور ۽ وچ هندستان جي وچ ۾ قائم ان وسيع علمي نيٽ ورڪ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ هڪ ئي خاندان جون مختلف شاخون تدريس، تصنيف ۽ مختلف صوفي سلسلن سان وابسته رهيون.

== تاريخي اهميت ==
شيخ عبدالستار بابت موجود معلومات سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. تنهن هوندي به سندس سوانح ٻن سببن ڪري اهم آهي: پهريون، سندس تعليم لاءِ شيخ عيسيٰ طرفان ''شرح جامي'' تي حاشيو لکڻ سندس خاندان جي منظم علمي تربيت جي نشاندهي ڪري ٿو؛ ٻيو، شطاري خاندان مان اچڻ باوجود عبدالستار جو نقشبندي سلسلي ڏانهن منتقل ٿيڻ 17هين صديءَ جي هندستان ۾ مختلف صوفي سلسلن جي وچ ۾ ٿيندڙ روحاني ۽ فڪري رابطن جو مثال آهي.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ عبدالستار جي صحيح ولادت ۽ وفات جون هجري تاريخون موجود تصديق ٿيل آن لائين ماخذن مان اڃا واضح نه ٿيون آهن. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله '''1031ھ/1622ع''' ۾ وفات ڪئي، ۽ عبدالستار ان کان اڳ علمي تربيت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

ان ڪري عبدالستار جي ڄمڻ يا وفات لاءِ اندازي سان ڪو هجري يا عيسوي سال ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. جيڪڏهن ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جي عبدالستار واري اصل داخلا ۾ مهينو، ڏينهن يا سال ڏنل آهي ته اهو بنيادي ماخذ مطابق شامل ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:نقشبندي سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]</text>
      <sha1>fr0uxh3aic9qfw6o8dcl3azgr0zppel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416739</id>
      <parentid>416738</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14080" sha1="6s8i1sdd9rgprot7tt3s08qw341scaj" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ عبدالستار سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين/17هين صدي
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[شيخ عيسيٰ جندالله]]
| relatives        = شيخ شهرالله (ڀاءُ)، شيخ عثمان (ڀاءُ)، شيخ عبدالرحمان (ڀاءُ)، شيخ طهٰ (ڀاءُ)، شيخ هاشم (ڀاءُ)
| school           = [[تصوف]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]، بعد ۾ [[نقشبندي سلسلو]]
| known_for        = ديني علم ۽ تصوف
}}

'''شيخ عبدالستار سنڌي''' برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم ۽ صوفي هو. هو مشهور سنڌي عالم ۽ صوفي [[شيخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]]، المعروف مسيح الاولياء، جو پٽ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي علمي مرڪز [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جڏهن ته خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ مان لڏي [[برهانپور]] ۽ وچ هندستان جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

جديد تاريخي تحقيق ۾ پڻ شيخ عبدالستار کي شيخ عيسيٰ جندالله جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي. وچئين دور جي دکن ۾ صوفي سلسلن بابت هڪ مطالعي موجب شيخ عبدالستار شروعات ۾ پنهنجي خاندان جي [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] سان وابسته رهيو، پر بعد ۾ هن پنهنجي روحاني وابستگي [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي سلسلي]] ڏانهن منتقل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Sufi Orders and Rulers in Medieval Deccan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ عبدالستار جو والد [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] (962ھ/1555ع – 1031ھ/1622ع) هو، جيڪو برهانپور جو مشهور عالم، مصنف ۽ شطاري صوفي هو. شيخ عيسيٰ جو خاندان اصل ۾ سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندو هو ۽ ان خاندان جا ڪيترائي عالم سنڌ مان لڏي برار، خانديش ۽ برهانپور پهتا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;/&gt;

پاٽ شريف جي صديقي عالمن ۽ صوفين بابت ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب شيخ عيسيٰ جندالله کي ٻن زالن مان ڇهه پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون. سندس پٽن جا نالا '''شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان المعروف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم''' ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح عبدالستار جو تعلق انهيءَ خاندان جي ٻي نسل سان هو، جنهن سنڌ مان لڏپلاڻ کان پوءِ برهانپور ۾ ديني تعليم ۽ تصوف جي هڪ مستقل روايت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ عبدالستار جي تعليم بابت هڪ اهم اشارو سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي علمي ڪم مان ملي ٿو. فارسي ۽ عربي علمي روايت بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شيخ عيسيٰ جندالله مشهور عربي نحوي ڪتاب '''فوائد الضيائيه'''، المعروف '''شرح جامي'''، تي حاشيو پنهنجي پٽ '''شيخ عبدالستار جي تعليم''' لاءِ لکيو هو.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;&gt;{{cite journal
 |title=برصغير ۾ جامي جي آثارن جون شرحون ۽ حاشيا
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو ته عبدالستار پنهنجي والد کان عربي درسي علوم پڙهندو هو ۽ سندس تعليم ۾ ان دور جي رائج نحو ۽ عربي ادب جا اعليٰ درسي ڪتاب شامل هئا.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ پاڻ حديث، تفسير، عربي درسي علوم ۽ تصوف جي تدريس سان وابسته هو؛ تنهنڪري عبدالستار جي تعليم پڻ برهانپور ۾ سندس والد جي قائم ڪيل علمي ماحول ۾ ٿي هوندي. البت عبدالستار جي مڪمل نصاب ۽ ٻين استادن جا نالا موجود آزاد ماخذن مان واضح طور ثابت نه ٿا ٿين.

== برهانپور جو علمي ماحول ==
16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[برهانپور]] شطاري تصوف ۽ ديني تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. دکن جي صوفي سلسلن بابت تحقيق موجب شيخ محمد عارف، شيخ محمد طاهر سنڌي ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جي سرگرمين سبب برهانپور شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عبدالستار انهيءَ ماحول ۾ پرورش ورتي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله 1031ھ/1622ع تائين برهانپور ۾ تدريس، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

سنڌ مان لڏي ويل صديقي عالمن جي وڏي تعداد جي موجودگي سبب برهانپور ۾ سندن آبادي '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿي. جديد تحقيق پاٽ ۽ برهانپور جي انهن خاندانن وچ ۾ لاڳاپا ڪيترن نسلن تائين برقرار رهڻ جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

== تصوف ==
شيخ عبدالستار جي سوانح جو هڪ خاص پاسو سندس صوفيانه سلسلي ۾ تبديلي آهي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله برهانپور جي شطاري روايت جي اهم عالمن مان هو ۽ شيخ محمد عارف سان سندس روحاني تعلق هو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

انهيءَ خانداني پسمنظر سبب عبدالستار پڻ شروعات ۾ '''شطاري سلسلي''' سان وابسته رهيو. دکن جي صوفي سلسلن بابت تحقيقي مطالعي ۾ صاف لکيل آهي ته شيخ عيسيٰ جي پٽ شيخ عبدالستار ڪجهه عرصي تائين شطاري سلسلي سان وابسته رهيو، پر پوءِ پنهنجي روحاني وابستگي '''نقشبندي سلسلي''' ڏانهن منتقل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

هي تبديلي سندس سوانح ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خاندان جي اڳين نسل جو برهانپور ۾ شطاري سلسلي جي واڌ ويجهه سان گهرو تعلق هو.

== شطاري سلسلي سان تعلق ==
شطاري سلسلو 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران هندستان ۾ پکڙيو. برهانپور ۾ شيخ محمد عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙن عالمن ۽ صوفين ان جي اثر کي مضبوط ڪيو. هڪ تاريخي مطالعي موجب انهن شخصيتن جي سرگرمين سبب برهانپور ان دور ۾ شطاري سلسلي جو مضبوط مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

عبدالستار انهيءَ ئي علمي ۽ صوفيانه روايت جو وارث هو. سندس شطاري سلسلي سان شروعاتي تعلق کي سندس والد جي روحاني سلسلي جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هو پوءِ نقشبندي سلسلي سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

== نقشبندي سلسلي ڏانهن لاڙو ==
شيخ عبدالستار جي زندگيءَ بابت موجود آزاد تحقيق جي اهم معلومات اها آهي ته هن آخرڪار شطاري طريقي کي ڇڏي يا ان کان اڳتي وڌي '''نقشبندي سلسلي''' سان روحاني وابستگي اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

موجود ثانوي ماخذ ان تبديليءَ جو ذڪر ته ڪري ٿو، پر سندس نقشبندي مرشد جو نالو، بيعت جي صحيح تاريخ ۽ ان تبديليءَ جا سبب ان مختصر بيان ۾ نٿا ڏئي. ان ڪري وڌيڪ بنيادي تذڪرن جي تصديق کان سواءِ انهن تفصيلن کي قطعي نموني بيان ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== والد سان علمي تعلق ==
شيخ عيسيٰ جندالله پنهنجي پٽ عبدالستار جي تعليم ۾ ذاتي دلچسپي ورتي. جامي جي آثارن تي برصغير ۾ لکيل حاشين بابت تحقيق ۾ شيخ عيسيٰ جو '''فوائد الضيائيه (شرح جامي)''' تي لکيل حاشيو خاص طور عبدالستار جي تعليم سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;

ان مان نه رڳو عبدالستار جي عربي علمي تعليم جو پتو پوي ٿو، پر اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته شيخ عيسيٰ پنهنجي تدريسي ضرورتن مطابق ڪتابن تي شرحون ۽ حاشيا تيار ڪندو هو. ان دور ۾ ''شرح جامي'' عربي نحو جي اعليٰ درسي روايت جو مشهور متن هو.

== علمي خاندان ==
شيخ عبدالستار جي خاندان ۾ علم ۽ تصوف ڪيترن نسلن تائين جاري رهيو. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله کان علاوه سندس ڏاڏي شيخ قاسم سنڌي ۽ خاندان جي شيخ طاهر محمد سنڌي جهڙين شخصيتن جو پڻ سنڌ، برار ۽ برهانپور جي علمي تاريخ سان تعلق هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;/&gt;

سندس ڀاءُ شيخ شهرالله جي نسل مان پڻ عالم ۽ صوفي پيدا ٿيا. پاٽ شريف جي صديقي بزرگن بابت تحقيق ۾ شيخ شهرالله جي خاندان مان '''مفتي عبدالواحد ڪبير سهروردي پاٽائي''' کي اهم عالم ۽ صوفي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح عبدالستار جي سوانح کي پاٽ، برهانپور ۽ وچ هندستان جي وچ ۾ قائم ان وسيع علمي نيٽ ورڪ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ هڪ ئي خاندان جون مختلف شاخون تدريس، تصنيف ۽ مختلف صوفي سلسلن سان وابسته رهيون.

== تاريخي اهميت ==
شيخ عبدالستار بابت موجود معلومات سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. تنهن هوندي به سندس سوانح ٻن سببن ڪري اهم آهي: پهريون، سندس تعليم لاءِ شيخ عيسيٰ طرفان ''شرح جامي'' تي حاشيو لکڻ سندس خاندان جي منظم علمي تربيت جي نشاندهي ڪري ٿو؛ ٻيو، شطاري خاندان مان اچڻ باوجود عبدالستار جو نقشبندي سلسلي ڏانهن منتقل ٿيڻ 17هين صديءَ جي هندستان ۾ مختلف صوفي سلسلن جي وچ ۾ ٿيندڙ روحاني ۽ فڪري رابطن جو مثال آهي.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ عبدالستار جي صحيح ولادت ۽ وفات جون هجري تاريخون موجود تصديق ٿيل آن لائين ماخذن مان اڃا واضح نه ٿيون آهن. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله '''1031ھ/1622ع''' ۾ وفات ڪئي، ۽ عبدالستار ان کان اڳ علمي تربيت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

ان ڪري عبدالستار جي ڄمڻ يا وفات لاءِ اندازي سان ڪو هجري يا عيسوي سال ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. جيڪڏهن ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جي عبدالستار واري اصل داخلا ۾ مهينو، ڏينهن يا سال ڏنل آهي ته اهو بنيادي ماخذ مطابق شامل ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:نقشبندي سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]</text>
      <sha1>6s8i1sdd9rgprot7tt3s08qw341scaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416740</id>
      <parentid>416739</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14087" sha1="si2wu7xnmixvgofriajq8jmugxyxbq5" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ عبدالستار سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين/17هين صدي
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
| relatives        = شيخ شهرالله (ڀاءُ)، شيخ عثمان (ڀاءُ)، شيخ عبدالرحمان (ڀاءُ)، شيخ طهٰ (ڀاءُ)، شيخ هاشم (ڀاءُ)
| school           = [[تصوف]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]، بعد ۾ [[نقشبندي سلسلو]]
| known_for        = ديني علم ۽ تصوف
}}

'''شيخ عبدالستار سنڌي''' برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم ۽ صوفي هو. هو مشهور سنڌي عالم ۽ صوفي [[شيخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]]، المعروف مسيح الاولياء، جو پٽ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي علمي مرڪز [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جڏهن ته خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ مان لڏي [[برهانپور]] ۽ وچ هندستان جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

جديد تاريخي تحقيق ۾ پڻ شيخ عبدالستار کي شيخ عيسيٰ جندالله جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي. وچئين دور جي دکن ۾ صوفي سلسلن بابت هڪ مطالعي موجب شيخ عبدالستار شروعات ۾ پنهنجي خاندان جي [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] سان وابسته رهيو، پر بعد ۾ هن پنهنجي روحاني وابستگي [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي سلسلي]] ڏانهن منتقل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Sufi Orders and Rulers in Medieval Deccan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ عبدالستار جو والد [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] (962ھ/1555ع – 1031ھ/1622ع) هو، جيڪو برهانپور جو مشهور عالم، مصنف ۽ شطاري صوفي هو. شيخ عيسيٰ جو خاندان اصل ۾ سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندو هو ۽ ان خاندان جا ڪيترائي عالم سنڌ مان لڏي برار، خانديش ۽ برهانپور پهتا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;/&gt;

پاٽ شريف جي صديقي عالمن ۽ صوفين بابت ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب شيخ عيسيٰ جندالله کي ٻن زالن مان ڇهه پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون. سندس پٽن جا نالا '''شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان المعروف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم''' ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح عبدالستار جو تعلق انهيءَ خاندان جي ٻي نسل سان هو، جنهن سنڌ مان لڏپلاڻ کان پوءِ برهانپور ۾ ديني تعليم ۽ تصوف جي هڪ مستقل روايت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ عبدالستار جي تعليم بابت هڪ اهم اشارو سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي علمي ڪم مان ملي ٿو. فارسي ۽ عربي علمي روايت بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شيخ عيسيٰ جندالله مشهور عربي نحوي ڪتاب '''فوائد الضيائيه'''، المعروف '''شرح جامي'''، تي حاشيو پنهنجي پٽ '''شيخ عبدالستار جي تعليم''' لاءِ لکيو هو.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;&gt;{{cite journal
 |title=برصغير ۾ جامي جي آثارن جون شرحون ۽ حاشيا
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو ته عبدالستار پنهنجي والد کان عربي درسي علوم پڙهندو هو ۽ سندس تعليم ۾ ان دور جي رائج نحو ۽ عربي ادب جا اعليٰ درسي ڪتاب شامل هئا.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ پاڻ حديث، تفسير، عربي درسي علوم ۽ تصوف جي تدريس سان وابسته هو؛ تنهنڪري عبدالستار جي تعليم پڻ برهانپور ۾ سندس والد جي قائم ڪيل علمي ماحول ۾ ٿي هوندي. البت عبدالستار جي مڪمل نصاب ۽ ٻين استادن جا نالا موجود آزاد ماخذن مان واضح طور ثابت نه ٿا ٿين.

== برهانپور جو علمي ماحول ==
16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[برهانپور]] شطاري تصوف ۽ ديني تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. دکن جي صوفي سلسلن بابت تحقيق موجب شيخ محمد عارف، شيخ محمد طاهر سنڌي ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جي سرگرمين سبب برهانپور شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عبدالستار انهيءَ ماحول ۾ پرورش ورتي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله 1031ھ/1622ع تائين برهانپور ۾ تدريس، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

سنڌ مان لڏي ويل صديقي عالمن جي وڏي تعداد جي موجودگي سبب برهانپور ۾ سندن آبادي '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿي. جديد تحقيق پاٽ ۽ برهانپور جي انهن خاندانن وچ ۾ لاڳاپا ڪيترن نسلن تائين برقرار رهڻ جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

== تصوف ==
شيخ عبدالستار جي سوانح جو هڪ خاص پاسو سندس صوفيانه سلسلي ۾ تبديلي آهي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله برهانپور جي شطاري روايت جي اهم عالمن مان هو ۽ شيخ محمد عارف سان سندس روحاني تعلق هو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

انهيءَ خانداني پسمنظر سبب عبدالستار پڻ شروعات ۾ '''شطاري سلسلي''' سان وابسته رهيو. دکن جي صوفي سلسلن بابت تحقيقي مطالعي ۾ صاف لکيل آهي ته شيخ عيسيٰ جي پٽ شيخ عبدالستار ڪجهه عرصي تائين شطاري سلسلي سان وابسته رهيو، پر پوءِ پنهنجي روحاني وابستگي '''نقشبندي سلسلي''' ڏانهن منتقل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

هي تبديلي سندس سوانح ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خاندان جي اڳين نسل جو برهانپور ۾ شطاري سلسلي جي واڌ ويجهه سان گهرو تعلق هو.

== شطاري سلسلي سان تعلق ==
شطاري سلسلو 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران هندستان ۾ پکڙيو. برهانپور ۾ شيخ محمد عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙن عالمن ۽ صوفين ان جي اثر کي مضبوط ڪيو. هڪ تاريخي مطالعي موجب انهن شخصيتن جي سرگرمين سبب برهانپور ان دور ۾ شطاري سلسلي جو مضبوط مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

عبدالستار انهيءَ ئي علمي ۽ صوفيانه روايت جو وارث هو. سندس شطاري سلسلي سان شروعاتي تعلق کي سندس والد جي روحاني سلسلي جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هو پوءِ نقشبندي سلسلي سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

== نقشبندي سلسلي ڏانهن لاڙو ==
شيخ عبدالستار جي زندگيءَ بابت موجود آزاد تحقيق جي اهم معلومات اها آهي ته هن آخرڪار شطاري طريقي کي ڇڏي يا ان کان اڳتي وڌي '''نقشبندي سلسلي''' سان روحاني وابستگي اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

موجود ثانوي ماخذ ان تبديليءَ جو ذڪر ته ڪري ٿو، پر سندس نقشبندي مرشد جو نالو، بيعت جي صحيح تاريخ ۽ ان تبديليءَ جا سبب ان مختصر بيان ۾ نٿا ڏئي. ان ڪري وڌيڪ بنيادي تذڪرن جي تصديق کان سواءِ انهن تفصيلن کي قطعي نموني بيان ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== والد سان علمي تعلق ==
شيخ عيسيٰ جندالله پنهنجي پٽ عبدالستار جي تعليم ۾ ذاتي دلچسپي ورتي. جامي جي آثارن تي برصغير ۾ لکيل حاشين بابت تحقيق ۾ شيخ عيسيٰ جو '''فوائد الضيائيه (شرح جامي)''' تي لکيل حاشيو خاص طور عبدالستار جي تعليم سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;

ان مان نه رڳو عبدالستار جي عربي علمي تعليم جو پتو پوي ٿو، پر اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته شيخ عيسيٰ پنهنجي تدريسي ضرورتن مطابق ڪتابن تي شرحون ۽ حاشيا تيار ڪندو هو. ان دور ۾ ''شرح جامي'' عربي نحو جي اعليٰ درسي روايت جو مشهور متن هو.

== علمي خاندان ==
شيخ عبدالستار جي خاندان ۾ علم ۽ تصوف ڪيترن نسلن تائين جاري رهيو. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله کان علاوه سندس ڏاڏي شيخ قاسم سنڌي ۽ خاندان جي شيخ طاهر محمد سنڌي جهڙين شخصيتن جو پڻ سنڌ، برار ۽ برهانپور جي علمي تاريخ سان تعلق هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;/&gt;

سندس ڀاءُ شيخ شهرالله جي نسل مان پڻ عالم ۽ صوفي پيدا ٿيا. پاٽ شريف جي صديقي بزرگن بابت تحقيق ۾ شيخ شهرالله جي خاندان مان '''مفتي عبدالواحد ڪبير سهروردي پاٽائي''' کي اهم عالم ۽ صوفي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح عبدالستار جي سوانح کي پاٽ، برهانپور ۽ وچ هندستان جي وچ ۾ قائم ان وسيع علمي نيٽ ورڪ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ هڪ ئي خاندان جون مختلف شاخون تدريس، تصنيف ۽ مختلف صوفي سلسلن سان وابسته رهيون.

== تاريخي اهميت ==
شيخ عبدالستار بابت موجود معلومات سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. تنهن هوندي به سندس سوانح ٻن سببن ڪري اهم آهي: پهريون، سندس تعليم لاءِ شيخ عيسيٰ طرفان ''شرح جامي'' تي حاشيو لکڻ سندس خاندان جي منظم علمي تربيت جي نشاندهي ڪري ٿو؛ ٻيو، شطاري خاندان مان اچڻ باوجود عبدالستار جو نقشبندي سلسلي ڏانهن منتقل ٿيڻ 17هين صديءَ جي هندستان ۾ مختلف صوفي سلسلن جي وچ ۾ ٿيندڙ روحاني ۽ فڪري رابطن جو مثال آهي.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ عبدالستار جي صحيح ولادت ۽ وفات جون هجري تاريخون موجود تصديق ٿيل آن لائين ماخذن مان اڃا واضح نه ٿيون آهن. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله '''1031ھ/1622ع''' ۾ وفات ڪئي، ۽ عبدالستار ان کان اڳ علمي تربيت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

ان ڪري عبدالستار جي ڄمڻ يا وفات لاءِ اندازي سان ڪو هجري يا عيسوي سال ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. جيڪڏهن ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جي عبدالستار واري اصل داخلا ۾ مهينو، ڏينهن يا سال ڏنل آهي ته اهو بنيادي ماخذ مطابق شامل ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:نقشبندي سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]</text>
      <sha1>si2wu7xnmixvgofriajq8jmugxyxbq5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416741</id>
      <parentid>416740</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14094" sha1="nb1wn9b8zuubweha33fzlckgqkhxbsc" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ عبدالستار سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين/17هين صدي
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
| relatives        = شيخ شهرالله (ڀاءُ)، شيخ عثمان (ڀاءُ)، شيخ عبدالرحمان (ڀاءُ)، شيخ طهٰ (ڀاءُ)، شيخ هاشم (ڀاءُ)
| school           = [[تصوف]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]، بعد ۾ [[نقشبندي سلسلو]]
| known_for        = ديني علم ۽ تصوف
}}

'''شيخ عبدالستار سنڌي''' برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم ۽ صوفي هو. هو مشهور سنڌي عالم ۽ صوفي [[شيخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]]، المعروف مسيح الاولياء، جو پٽ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي علمي مرڪز [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جڏهن ته خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ مان لڏي [[برهانپور]] ۽ وچ هندستان جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

جديد تاريخي تحقيق ۾ پڻ شيخ عبدالستار کي شيخ عيسيٰ جندالله جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي. وچئين دور جي دکن ۾ صوفي سلسلن بابت هڪ مطالعي موجب شيخ عبدالستار شروعات ۾ پنهنجي خاندان جي [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] سان وابسته رهيو، پر بعد ۾ هن پنهنجي روحاني وابستگي [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي سلسلي]] ڏانهن منتقل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Sufi Orders and Rulers in Medieval Deccan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ عبدالستار جو والد [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] (962ھ/1555ع – 1031ھ/1622ع) هو، جيڪو برهانپور جو مشهور عالم، مصنف ۽ شطاري صوفي هو. شيخ عيسيٰ جو خاندان اصل ۾ سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندو هو ۽ ان خاندان جا ڪيترائي عالم سنڌ مان لڏي برار، خانديش ۽ برهانپور پهتا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;/&gt;

پاٽ شريف جي صديقي عالمن ۽ صوفين بابت ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب شيخ عيسيٰ جندالله کي ٻن زالن مان ڇهه پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون. سندس پٽن جا نالا '''شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان المعروف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم''' ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح عبدالستار جو تعلق انهيءَ خاندان جي ٻي نسل سان هو، جنهن سنڌ مان لڏپلاڻ کان پوءِ برهانپور ۾ ديني تعليم ۽ تصوف جي هڪ مستقل روايت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ عبدالستار جي تعليم بابت هڪ اهم اشارو سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي علمي ڪم مان ملي ٿو. فارسي ۽ عربي علمي روايت بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته شيخ عيسيٰ جندالله مشهور عربي نحوي ڪتاب '''فوائد الضيائيه'''، المعروف '''شرح جامي'''، تي حاشيو پنهنجي پٽ '''شيخ عبدالستار جي تعليم''' لاءِ لکيو هو.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;&gt;{{cite journal
 |title=برصغير ۾ جامي جي آثارن جون شرحون ۽ حاشيا
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو ته عبدالستار پنهنجي والد کان عربي درسي علوم پڙهندو هو ۽ سندس تعليم ۾ ان دور جي رائج نحو ۽ عربي ادب جا اعليٰ درسي ڪتاب شامل هئا.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ پاڻ حديث، تفسير، عربي درسي علوم ۽ تصوف جي تدريس سان وابسته هو؛ تنهنڪري عبدالستار جي تعليم پڻ برهانپور ۾ سندس والد جي قائم ڪيل علمي ماحول ۾ ٿي هوندي. البت عبدالستار جي مڪمل نصاب ۽ ٻين استادن جا نالا موجود آزاد ماخذن مان واضح طور ثابت نه ٿا ٿين.

== برهانپور جو علمي ماحول ==
16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[برهانپور]] شطاري تصوف ۽ ديني تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو. دکن جي صوفي سلسلن بابت تحقيق موجب شيخ محمد عارف، شيخ محمد طاهر سنڌي ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جي سرگرمين سبب برهانپور شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عبدالستار انهيءَ ماحول ۾ پرورش ورتي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله 1031ھ/1622ع تائين برهانپور ۾ تدريس، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

سنڌ مان لڏي ويل صديقي عالمن جي وڏي تعداد جي موجودگي سبب برهانپور ۾ سندن آبادي '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿي. جديد تحقيق پاٽ ۽ برهانپور جي انهن خاندانن وچ ۾ لاڳاپا ڪيترن نسلن تائين برقرار رهڻ جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

== تصوف ==
شيخ عبدالستار جي سوانح جو هڪ خاص پاسو سندس صوفيانه سلسلي ۾ تبديلي آهي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله برهانپور جي شطاري روايت جي اهم عالمن مان هو ۽ شيخ محمد عارف سان سندس روحاني تعلق هو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

انهيءَ خانداني پسمنظر سبب عبدالستار پڻ شروعات ۾ '''شطاري سلسلي''' سان وابسته رهيو. دکن جي صوفي سلسلن بابت تحقيقي مطالعي ۾ صاف لکيل آهي ته شيخ عيسيٰ جي پٽ شيخ عبدالستار ڪجهه عرصي تائين شطاري سلسلي سان وابسته رهيو، پر پوءِ پنهنجي روحاني وابستگي '''نقشبندي سلسلي''' ڏانهن منتقل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

هي تبديلي سندس سوانح ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خاندان جي اڳين نسل جو برهانپور ۾ شطاري سلسلي جي واڌ ويجهه سان گهرو تعلق هو.

== شطاري سلسلي سان تعلق ==
شطاري سلسلو 15هين ۽ 16هين صديءَ دوران هندستان ۾ پکڙيو. برهانپور ۾ شيخ محمد عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙن عالمن ۽ صوفين ان جي اثر کي مضبوط ڪيو. هڪ تاريخي مطالعي موجب انهن شخصيتن جي سرگرمين سبب برهانپور ان دور ۾ شطاري سلسلي جو مضبوط مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

عبدالستار انهيءَ ئي علمي ۽ صوفيانه روايت جو وارث هو. سندس شطاري سلسلي سان شروعاتي تعلق کي سندس والد جي روحاني سلسلي جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ هو پوءِ نقشبندي سلسلي سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

== نقشبندي سلسلي ڏانهن لاڙو ==
شيخ عبدالستار جي زندگيءَ بابت موجود آزاد تحقيق جي اهم معلومات اها آهي ته هن آخرڪار شطاري طريقي کي ڇڏي يا ان کان اڳتي وڌي '''نقشبندي سلسلي''' سان روحاني وابستگي اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

موجود ثانوي ماخذ ان تبديليءَ جو ذڪر ته ڪري ٿو، پر سندس نقشبندي مرشد جو نالو، بيعت جي صحيح تاريخ ۽ ان تبديليءَ جا سبب ان مختصر بيان ۾ نٿا ڏئي. ان ڪري وڌيڪ بنيادي تذڪرن جي تصديق کان سواءِ انهن تفصيلن کي قطعي نموني بيان ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== والد سان علمي تعلق ==
شيخ عيسيٰ جندالله پنهنجي پٽ عبدالستار جي تعليم ۾ ذاتي دلچسپي ورتي. جامي جي آثارن تي برصغير ۾ لکيل حاشين بابت تحقيق ۾ شيخ عيسيٰ جو '''فوائد الضيائيه (شرح جامي)''' تي لکيل حاشيو خاص طور عبدالستار جي تعليم سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;

ان مان نه رڳو عبدالستار جي عربي علمي تعليم جو پتو پوي ٿو، پر اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته شيخ عيسيٰ پنهنجي تدريسي ضرورتن مطابق ڪتابن تي شرحون ۽ حاشيا تيار ڪندو هو. ان دور ۾ ''شرح جامي'' عربي نحو جي اعليٰ درسي روايت جو مشهور متن هو.

== علمي خاندان ==
شيخ عبدالستار جي خاندان ۾ علم ۽ تصوف ڪيترن نسلن تائين جاري رهيو. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله کان علاوه سندس ڏاڏي شيخ قاسم سنڌي ۽ خاندان جي شيخ طاهر محمد سنڌي جهڙين شخصيتن جو پڻ سنڌ، برار ۽ برهانپور جي علمي تاريخ سان تعلق هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdulSattar&quot;/&gt;

سندس ڀاءُ شيخ شهرالله جي نسل مان پڻ عالم ۽ صوفي پيدا ٿيا. پاٽ شريف جي صديقي بزرگن بابت تحقيق ۾ شيخ شهرالله جي خاندان مان '''مفتي عبدالواحد ڪبير سهروردي پاٽائي''' کي اهم عالم ۽ صوفي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroAbdulSattar&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح عبدالستار جي سوانح کي پاٽ، برهانپور ۽ وچ هندستان جي وچ ۾ قائم ان وسيع علمي نيٽ ورڪ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ هڪ ئي خاندان جون مختلف شاخون تدريس، تصنيف ۽ مختلف صوفي سلسلن سان وابسته رهيون.

== تاريخي اهميت ==
شيخ عبدالستار بابت موجود معلومات سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. تنهن هوندي به سندس سوانح ٻن سببن ڪري اهم آهي: پهريون، سندس تعليم لاءِ شيخ عيسيٰ طرفان ''شرح جامي'' تي حاشيو لکڻ سندس خاندان جي منظم علمي تربيت جي نشاندهي ڪري ٿو؛ ٻيو، شطاري خاندان مان اچڻ باوجود عبدالستار جو نقشبندي سلسلي ڏانهن منتقل ٿيڻ 17هين صديءَ جي هندستان ۾ مختلف صوفي سلسلن جي وچ ۾ ٿيندڙ روحاني ۽ فڪري رابطن جو مثال آهي.&lt;ref name=&quot;JamiAbdulSattar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ عبدالستار جي صحيح ولادت ۽ وفات جون هجري تاريخون موجود تصديق ٿيل آن لائين ماخذن مان اڃا واضح نه ٿيون آهن. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله '''1031ھ/1622ع''' ۾ وفات ڪئي، ۽ عبدالستار ان کان اڳ علمي تربيت حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

ان ڪري عبدالستار جي ڄمڻ يا وفات لاءِ اندازي سان ڪو هجري يا عيسوي سال ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. جيڪڏهن ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جي عبدالستار واري اصل داخلا ۾ مهينو، ڏينهن يا سال ڏنل آهي ته اهو بنيادي ماخذ مطابق شامل ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:نقشبندي سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]</text>
      <sha1>nb1wn9b8zuubweha33fzlckgqkhxbsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بابا فتح محمد سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103594</id>
    <revision>
      <id>416745</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = بابا فتح محمد | birth_name       = عبدالرحمان بن عيسيٰ | other_names      = شيخ عبدالرحمان، فتح محمد برهانپوري | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | jurisprudence    = [[حنفي]] | known_for        = حديث، قرائت، فقه، تدريس ۽ تصنيف | birth_date       = 1000ھ (تقريباً 1591–1592ع) | bir...</comment>
      <origin>416745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17070" sha1="b9xr0m4b2rgtvbhbjzcl5zt6w56u5ub" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = بابا فتح محمد
| birth_name       = عبدالرحمان بن عيسيٰ
| other_names      = شيخ عبدالرحمان، فتح محمد برهانپوري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| known_for        = حديث، قرائت، فقه، تدريس ۽ تصنيف
| birth_date       = 1000ھ (تقريباً 1591–1592ع)
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date       = 1080ھ (1669–1670ع)
| death_place      = [[مدينو]]
| resting_place    = [[جنت البقيع]]، مدينو
| father           = [[عيسيٰ جندالله]]
| relatives        = شيخ عبدالستار (ڀاءُ)، شيخ شهرالله (ڀاءُ)
| children         = شيخ شهاب الدين، شيخ حبيب الله عرف شيخ رحيم، شيخ محمد عيسيٰ
| occupation       = عالم، محدث، قاري، مصنف، شاعر
}}

'''بابا فتح محمد سنڌي'''، اصل نالو '''شيخ عبدالرحمان بن شيخ عيسيٰ جندالله'''، (1000ھ/تقريباً 1591–1592ع – 1080ھ/1669–1670ع) برهانپور جو سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ عالم، محدث، قاري، فقيه، مصنف ۽ فارسي شاعر هو. هو مشهور سنڌي صوفي ۽ عالم [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پٽ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، سنڌ سان هو، پر سندس والد ۽ خاندان جا ٻيا فرد [[برهانپور]] ۾ علمي ۽ صوفيانه سرگرمين سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFateh&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;&gt;{{cite web
 |title=عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عبدالرحمان+عرف+بابا+فتح+محمد
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

سندس نالو عبدالرحمان هو، پر هو عام طور '''بابا فتح محمد''' جي نالي سان مشهور ٿيو. عربي علمي ماخذن ۾ پڻ کيس '''فتح محمد بن عيسيٰ البرهانپوري''' ۽ '''بابا فتح محمد البرهانپوري''' جي نالن سان ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DasturFateh&quot;&gt;{{cite book
 |title=دستور العلماء أو جامع العلوم في اصطلاحات الفنون
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
بابا فتح محمد جو والد شيخ عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي پاٽ سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان جو عالم ۽ صوفي هو. جديد تحقيق موجب شيخ عيسيٰ کي ٻن زالن مان ڇهه پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون؛ پٽن ۾ شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KalhoroFateh&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://www.thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح بابا فتح محمد انهيءَ علمي خاندان جي ٽئين نسل سان تعلق رکندو هو، جنهن جا ابا ڏاڏا سنڌ مان برار ۽ خانديش ڏانهن منتقل ٿيا ۽ برهانپور ۾ سندن علمي موجودگي ايتري نمايان ٿي جو سندن رهائش وارو علائقو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroFateh&quot;/&gt;

== ولادت ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد جي ولادت [[برهانپور]] ۾ لڳ ڀڳ '''1000ھ'''، يعني '''1591–1592ع''' ڌاري ٿي. والد شيخ عيسيٰ جندالله جي 1031ھ/1622ع ۾ وفات وقت سندس عمر 31 يا 32 سال ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

ٻين ثانوي ذريعن ۾ سندس ولادت '''990ھ''' پڻ ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ڪري ولادت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ اختلاف جي ڪري اصل تذڪراتي ۽ قلمي ماخذن جي بنياد تي صحيح سال جي وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== تعليم ==
بابا فتح محمد جي ابتدائي ۽ اعليٰ تعليم سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي نگرانيءَ ۾ ٿي. سندس والد جو مدرسو برهانپور جي مشهور علمي ادارن مان هو. ''سنڌيانا'' موجب عبدالرحمان پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ شيخ عيسيٰ پنهنجي پٽ جي تعليم لاءِ '''''فتح محمدي''''' نالي ڪتاب پڻ مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

ٻين ذريعن موجب هن قرآن مجيد جو حفظ، [[تجويد]] ۽ [[علم القرائت|قرائت]] پڙهڻ کان پوءِ تفسير، حديث ۽ فقه ۾ پڻ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;&gt;{{cite conference
 |title=ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

بابا فتح محمد جو خاندان خاص طور قرآن جي حفظ ۽ قرائت جي علم سان مشهور رهيو. سندس پوءِ واري نسل ۾ پڻ ڪيترائي قاري پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

== برهانپور جي مدرسي جي سربراهي ==
شيخ عيسيٰ جندالله جي وفات '''1031ھ/1622ع''' کان پوءِ بابا فتح محمد پنهنجي والد جي خانقاهه ڀرسان قائم مدرسي جو مهتمم ٿيو. ''سنڌيانا'' موجب هن لڳ ڀڳ '''35 سال''' مدرسي جي انتظام، درس ۽ تدريس ۽ تصنيف ۾ گذاريا.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

هن دور ۾ سندس علمي تعلق رڳو برهانپور تائين محدود نه رهيو، پر سنڌ جي عالمن، خاص طور پاٽ جي علمي مرڪز، سان پڻ رابطو برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

== پاٽ سان تعلق ==
بابا فتح محمد پنهنجي خاندان جي اباڻي وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق برقرار رکيو. هڪ موقعي تي هو پاڻ پاٽ آيو ۽ پنهنجي ڀائٽي مخدوم محمد حسن قاريءَ کي پنهنجي لکيل '''''شرح موافق''''' ڏنائين. ''سنڌيانا'' موجب انهيءَ نسخي جي آخري ورق تي بابا فتح محمد پنهنجي هٿ سان پنهنجو خانداني شجرو پڻ لکيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

سندس تصنيف '''''المڪتوب الحبيب''''' ۾ پڻ سنڌ ۽ پاٽ جي علمي حلقن سان سندس لاڳاپن بابت معلومات موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

== تصنيفون ==
بابا فتح محمد تصنيف ۽ تاليف سان وڏي عرصي تائين وابسته رهيو. سندس لکڻين ۾ فقه، نماز جا مسئلا، ديني تعليم ۽ ٻين شرعي موضوعن تي ڪتاب شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

=== مفتاح الصلاة ===
سندس سڀ کان مشهور تصنيف '''''مفتاح الصلاة''''' آهي، جيڪا فارسي ٻوليءَ ۾ نماز جي فقهي مسئلن بابت لکيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

هن ڪتاب جي تاريخي وجود جي هڪ اهم آزاد شاهدي '''''دستور العلماء''''' ۾ ملي ٿي، جتي مصنف بابا فتح محمد برهانپوري کي '''العارف بالله الصمد''' سڏيندي سندس ''مفتاح الصلاة'' مان نماز جي تشهد ۾ آڱر سان اشاري بابت فارسي عبارت نقل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DasturFateh&quot;/&gt;

''مفتاح الصلاة'' ۾ نماز جا فرض، واجب، سنتون ۽ ٻيا فقهي مسئلا مختصر ۽ ياد رکڻ جهڙي انداز ۾ بيان ڪيا ويا هئا. سنڌي علمي روايت ۾ پڻ هن ڪتاب جو اثر رهيو ۽ ان جا سنڌي ترجما تيار ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

=== فتح المذاهب الاربعة ===
بابا فتح محمد جي هڪ ٻي اهم تصنيف '''''فتح المذاهب الاربعة''''' هئي، جيڪا ''سنڌيانا'' موجب '''1050ھ/1640–1641ع''' ۾ لکي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

هندستان ۾ حنفي فقه جي تصنيفن بابت عربي ماخذ پڻ '''فتح المذاهب''' کي '''الشيخ المحدث فتح محمد بن عيسى البرهانپوري''' جي تصنيف قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;IndianHanafi&quot;&gt;{{cite book
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي آزاد ذڪر مان نه رڳو ڪتاب جي نسبت جي تصديق ٿئي ٿي، پر بابا فتح محمد جي سڃاڻپ '''محدث''' طور پڻ سامهون اچي ٿي.

=== منهبات مفتاح ===
'''''منهبات مفتاح''''' کي ''مفتاح الصلاة'' تي بابا فتح محمد جون پنهنجون وضاحتون ۽ حاشيا ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

=== فتوح الوارد ===
سندس '''''فتوح الوارد''''' نالي تصنيف پڻ سنڌ جي مدرسن ۾ پڙهائي ويندي هئي. بعد ۾ سندس پٽ شيخ شهاب الدين ان جو خلاصو '''''خلاصه الوارد''''' جي نالي سان تيار ڪيو. ''سنڌيانا'' موجب ان خلاصو جو قلمي نسخو خيرپور جي ڊويزنل لائبرريءَ ۾ محفوظ رهيو آهي، جڏهن ته اصل ''فتوح الوارد'' جو قلمي نسخو پير حسام الدين راشديءَ جي ذخيري ۾ موجود هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

=== مهتة الڪعبه ===
بابا فتح محمد ڏانهن '''''مهتة الڪعبه''''' نالي هڪ منظوم تصنيف پڻ منسوب ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ موسمن جي تبديليءَ سان پاڇن جي ننڍي ۽ وڏي ٿيڻ جهڙن موضوعن تي بحث ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

== ٻين عالمن تي اثر ==
بابا فتح محمد جي ''مفتاح الصلاة'' جو حوالو سندس زماني کان پوءِ جي علمي ادب ۾ پڻ ملي ٿو. '''''دستور العلماء''''' ۾ نماز دوران شهادت جي آڱر سان اشاري واري فقهي بحث ۾ سندس ڪتاب مان سڌي عبارت نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;DasturFateh&quot;/&gt;

هي حوالو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو بابا فتح محمد جي تصنيف کي رڳو مقامي تذڪري ۾ محفوظ نالي بدران وسيع اسلامي فقهي ۽ اصطلاحي ادب ۾ استعمال ٿيل ماخذ طور ظاهر ڪري ٿو.

== شاعري ==
بابا فتح محمد فارسيءَ ۾ شاعري پڻ ڪندو هو. راشد برهانپوري سندس هڪ مثنويءَ جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته ''سنڌيانا'' موجب سندس فارسي شاعريءَ جو ڪجهه مواد قلمي نسخن ۾ محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFateh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

سندس شعري تخلص '''عيسوي''' هو، جيڪو غالباً سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي نالي سان نسبت ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

سنڌي ادب بابت هڪ مطالعي ۾ بابا فتح محمد ۽ سندس والد عيسيٰ جندالله ٻنهي جي پنهنجي اباڻي سنڌ جي ٻولي ۽ ادبي روايت سان دلچسپيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شاهه ڀٽائي ڪافيءَ جو موجد نه آهي!
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2183/read/67692
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== اولاد ==
بابا فتح محمد کي گهٽ ۾ گهٽ ٽي پٽ ڄاڻايا ويا آهن: '''شيخ شهاب الدين'''، '''شيخ حبيب الله عرف شيخ رحيم''' ۽ '''شيخ محمد عيسيٰ'''.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ماخذ پڻ سندس پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو ذڪر ڪري ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ عيسيٰ جندالله جي خاندان ۾ قرائت ۽ ديني تدريس جي روايت بابا فتح محمد کان پوءِ به جاري رهي.

== مديني ڏانهن هجرت ==
برهانپور ۾ لڳ ڀڳ 35 سالن تائين تدريس ۽ مدرسي جي انتظام کان پوءِ بابا فتح محمد [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

قرائت بابت عربي ماخذ پڻ واضح طور ٻڌائي ٿو ته '''بابا فتح محمد محدث مديني ڏانهن هجرت ڪئي''' ۽ اتي ئي سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

''سنڌيانا'' موجب هن مديني ۾ لڳ ڀڳ '''16 سال''' گذاريا.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

== وفات ==
بابا فتح محمد جي وفات '''1080ھ'''، يعني تقريباً '''1669–1670ع''' ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

''سنڌيانا'' موجب کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

موجود تصديق ٿيل ذريعن ۾ وفات جو **هجري مهينو ۽ ڏينهن** نه مليو آهي، تنهنڪري صرف 1080ھ کي ڪنهن مخصوص Gregorian ڏينهن يا مهيني ۾ تبديل ڪرڻ صحيح نه ٿيندو. 1080ھ تقريباً مئي 1669ع کان اپريل 1670ع تائين پکڙيل آهي؛ اصل تذڪري ۾ مهينو يا ڏينهن ملڻ تي صحيح Gregorian تاريخ شامل ڪري سگهجي ٿي.

== علمي ورثو ==
بابا فتح محمد جي علمي ورثي جا ٽي نمايان پاسا نظر اچن ٿا: برهانپور ۾ پنهنجي والد جي مدرسي جي علمي روايت کي جاري رکڻ، فقه ۽ عبادات بابت تصنيفون تيار ڪرڻ، ۽ پنهنجي اولاد ذريعي قرائت ۽ ديني تدريس جي روايت اڳتي منتقل ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

سندس ''مفتاح الصلاة'' جو پوءِ جي عربي علمي ڪتابن ۾ حوالو اچڻ سندس تصنيف جي برهانپور ۽ سنڌ کان ٻاهر پهچ جو پڻ ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;DasturFateh&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[مدينو]]
* [[جنت البقيع]]
* [[حنفي فقه]]
* [[علم القرائت]]
* [[سنڌي صوفي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:مديني ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:جنت البقيع ۾ دفن ٿيل]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1080ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1669ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>b9xr0m4b2rgtvbhbjzcl5zt6w56u5ub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416746</id>
      <parentid>416745</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17084" sha1="5vt6clxlexkjdh4rps86ogkaftjhsad" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = بابا فتح محمد
| birth_name       = عبدالرحمان بن عيسيٰ
| other_names      = شيخ عبدالرحمان، فتح محمد برهانپوري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| known_for        = حديث، قرائت، فقه، تدريس ۽ تصنيف
| birth_date       = 1000ھ (تقريباً 1591–1592ع)
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date       = 1080ھ (1669–1670ع)
| death_place      = [[مدينو]]
| resting_place    = [[جنت البقيع]]، مدينو
| father           = [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
| relatives        = شيخ عبدالستار (ڀاءُ)، شيخ شهرالله (ڀاءُ)
| children         = شيخ شهاب الدين، شيخ حبيب الله عرف شيخ رحيم، شيخ محمد عيسيٰ
| occupation       = عالم، محدث، قاري، مصنف، شاعر
}}

'''بابا فتح محمد سنڌي'''، اصل نالو '''شيخ عبدالرحمان بن شيخ عيسيٰ جندالله'''، (1000ھ/تقريباً 1591–1592ع – 1080ھ/1669–1670ع) برهانپور جو سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ عالم، محدث، قاري، فقيه، مصنف ۽ فارسي شاعر هو. هو مشهور سنڌي صوفي ۽ عالم [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پٽ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، سنڌ سان هو، پر سندس والد ۽ خاندان جا ٻيا فرد [[برهانپور]] ۾ علمي ۽ صوفيانه سرگرمين سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFateh&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;&gt;{{cite web
 |title=عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عبدالرحمان+عرف+بابا+فتح+محمد
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

سندس نالو عبدالرحمان هو، پر هو عام طور '''بابا فتح محمد''' جي نالي سان مشهور ٿيو. عربي علمي ماخذن ۾ پڻ کيس '''فتح محمد بن عيسيٰ البرهانپوري''' ۽ '''بابا فتح محمد البرهانپوري''' جي نالن سان ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DasturFateh&quot;&gt;{{cite book
 |title=دستور العلماء أو جامع العلوم في اصطلاحات الفنون
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
بابا فتح محمد جو والد شيخ عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي پاٽ سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان جو عالم ۽ صوفي هو. جديد تحقيق موجب شيخ عيسيٰ کي ٻن زالن مان ڇهه پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون؛ پٽن ۾ شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KalhoroFateh&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://www.thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح بابا فتح محمد انهيءَ علمي خاندان جي ٽئين نسل سان تعلق رکندو هو، جنهن جا ابا ڏاڏا سنڌ مان برار ۽ خانديش ڏانهن منتقل ٿيا ۽ برهانپور ۾ سندن علمي موجودگي ايتري نمايان ٿي جو سندن رهائش وارو علائقو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroFateh&quot;/&gt;

== ولادت ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد جي ولادت [[برهانپور]] ۾ لڳ ڀڳ '''1000ھ'''، يعني '''1591–1592ع''' ڌاري ٿي. والد شيخ عيسيٰ جندالله جي 1031ھ/1622ع ۾ وفات وقت سندس عمر 31 يا 32 سال ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

ٻين ثانوي ذريعن ۾ سندس ولادت '''990ھ''' پڻ ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ڪري ولادت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ اختلاف جي ڪري اصل تذڪراتي ۽ قلمي ماخذن جي بنياد تي صحيح سال جي وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== تعليم ==
بابا فتح محمد جي ابتدائي ۽ اعليٰ تعليم سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي نگرانيءَ ۾ ٿي. سندس والد جو مدرسو برهانپور جي مشهور علمي ادارن مان هو. ''سنڌيانا'' موجب عبدالرحمان پنهنجي والد وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ شيخ عيسيٰ پنهنجي پٽ جي تعليم لاءِ '''''فتح محمدي''''' نالي ڪتاب پڻ مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

ٻين ذريعن موجب هن قرآن مجيد جو حفظ، [[تجويد]] ۽ [[علم القرائت|قرائت]] پڙهڻ کان پوءِ تفسير، حديث ۽ فقه ۾ پڻ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;&gt;{{cite conference
 |title=ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

بابا فتح محمد جو خاندان خاص طور قرآن جي حفظ ۽ قرائت جي علم سان مشهور رهيو. سندس پوءِ واري نسل ۾ پڻ ڪيترائي قاري پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

== برهانپور جي مدرسي جي سربراهي ==
شيخ عيسيٰ جندالله جي وفات '''1031ھ/1622ع''' کان پوءِ بابا فتح محمد پنهنجي والد جي خانقاهه ڀرسان قائم مدرسي جو مهتمم ٿيو. ''سنڌيانا'' موجب هن لڳ ڀڳ '''35 سال''' مدرسي جي انتظام، درس ۽ تدريس ۽ تصنيف ۾ گذاريا.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

هن دور ۾ سندس علمي تعلق رڳو برهانپور تائين محدود نه رهيو، پر سنڌ جي عالمن، خاص طور پاٽ جي علمي مرڪز، سان پڻ رابطو برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

== پاٽ سان تعلق ==
بابا فتح محمد پنهنجي خاندان جي اباڻي وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق برقرار رکيو. هڪ موقعي تي هو پاڻ پاٽ آيو ۽ پنهنجي ڀائٽي مخدوم محمد حسن قاريءَ کي پنهنجي لکيل '''''شرح موافق''''' ڏنائين. ''سنڌيانا'' موجب انهيءَ نسخي جي آخري ورق تي بابا فتح محمد پنهنجي هٿ سان پنهنجو خانداني شجرو پڻ لکيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

سندس تصنيف '''''المڪتوب الحبيب''''' ۾ پڻ سنڌ ۽ پاٽ جي علمي حلقن سان سندس لاڳاپن بابت معلومات موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

== تصنيفون ==
بابا فتح محمد تصنيف ۽ تاليف سان وڏي عرصي تائين وابسته رهيو. سندس لکڻين ۾ فقه، نماز جا مسئلا، ديني تعليم ۽ ٻين شرعي موضوعن تي ڪتاب شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

=== مفتاح الصلاة ===
سندس سڀ کان مشهور تصنيف '''''مفتاح الصلاة''''' آهي، جيڪا فارسي ٻوليءَ ۾ نماز جي فقهي مسئلن بابت لکيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

هن ڪتاب جي تاريخي وجود جي هڪ اهم آزاد شاهدي '''''دستور العلماء''''' ۾ ملي ٿي، جتي مصنف بابا فتح محمد برهانپوري کي '''العارف بالله الصمد''' سڏيندي سندس ''مفتاح الصلاة'' مان نماز جي تشهد ۾ آڱر سان اشاري بابت فارسي عبارت نقل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DasturFateh&quot;/&gt;

''مفتاح الصلاة'' ۾ نماز جا فرض، واجب، سنتون ۽ ٻيا فقهي مسئلا مختصر ۽ ياد رکڻ جهڙي انداز ۾ بيان ڪيا ويا هئا. سنڌي علمي روايت ۾ پڻ هن ڪتاب جو اثر رهيو ۽ ان جا سنڌي ترجما تيار ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

=== فتح المذاهب الاربعة ===
بابا فتح محمد جي هڪ ٻي اهم تصنيف '''''فتح المذاهب الاربعة''''' هئي، جيڪا ''سنڌيانا'' موجب '''1050ھ/1640–1641ع''' ۾ لکي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

هندستان ۾ حنفي فقه جي تصنيفن بابت عربي ماخذ پڻ '''فتح المذاهب''' کي '''الشيخ المحدث فتح محمد بن عيسى البرهانپوري''' جي تصنيف قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;IndianHanafi&quot;&gt;{{cite book
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي آزاد ذڪر مان نه رڳو ڪتاب جي نسبت جي تصديق ٿئي ٿي، پر بابا فتح محمد جي سڃاڻپ '''محدث''' طور پڻ سامهون اچي ٿي.

=== منهبات مفتاح ===
'''''منهبات مفتاح''''' کي ''مفتاح الصلاة'' تي بابا فتح محمد جون پنهنجون وضاحتون ۽ حاشيا ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

=== فتوح الوارد ===
سندس '''''فتوح الوارد''''' نالي تصنيف پڻ سنڌ جي مدرسن ۾ پڙهائي ويندي هئي. بعد ۾ سندس پٽ شيخ شهاب الدين ان جو خلاصو '''''خلاصه الوارد''''' جي نالي سان تيار ڪيو. ''سنڌيانا'' موجب ان خلاصو جو قلمي نسخو خيرپور جي ڊويزنل لائبرريءَ ۾ محفوظ رهيو آهي، جڏهن ته اصل ''فتوح الوارد'' جو قلمي نسخو پير حسام الدين راشديءَ جي ذخيري ۾ موجود هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

=== مهتة الڪعبه ===
بابا فتح محمد ڏانهن '''''مهتة الڪعبه''''' نالي هڪ منظوم تصنيف پڻ منسوب ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ موسمن جي تبديليءَ سان پاڇن جي ننڍي ۽ وڏي ٿيڻ جهڙن موضوعن تي بحث ٿيل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

== ٻين عالمن تي اثر ==
بابا فتح محمد جي ''مفتاح الصلاة'' جو حوالو سندس زماني کان پوءِ جي علمي ادب ۾ پڻ ملي ٿو. '''''دستور العلماء''''' ۾ نماز دوران شهادت جي آڱر سان اشاري واري فقهي بحث ۾ سندس ڪتاب مان سڌي عبارت نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;DasturFateh&quot;/&gt;

هي حوالو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو بابا فتح محمد جي تصنيف کي رڳو مقامي تذڪري ۾ محفوظ نالي بدران وسيع اسلامي فقهي ۽ اصطلاحي ادب ۾ استعمال ٿيل ماخذ طور ظاهر ڪري ٿو.

== شاعري ==
بابا فتح محمد فارسيءَ ۾ شاعري پڻ ڪندو هو. راشد برهانپوري سندس هڪ مثنويءَ جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته ''سنڌيانا'' موجب سندس فارسي شاعريءَ جو ڪجهه مواد قلمي نسخن ۾ محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFateh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

سندس شعري تخلص '''عيسوي''' هو، جيڪو غالباً سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جي نالي سان نسبت ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

سنڌي ادب بابت هڪ مطالعي ۾ بابا فتح محمد ۽ سندس والد عيسيٰ جندالله ٻنهي جي پنهنجي اباڻي سنڌ جي ٻولي ۽ ادبي روايت سان دلچسپيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شاهه ڀٽائي ڪافيءَ جو موجد نه آهي!
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2183/read/67692
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== اولاد ==
بابا فتح محمد کي گهٽ ۾ گهٽ ٽي پٽ ڄاڻايا ويا آهن: '''شيخ شهاب الدين'''، '''شيخ حبيب الله عرف شيخ رحيم''' ۽ '''شيخ محمد عيسيٰ'''.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ماخذ پڻ سندس پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو ذڪر ڪري ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ عيسيٰ جندالله جي خاندان ۾ قرائت ۽ ديني تدريس جي روايت بابا فتح محمد کان پوءِ به جاري رهي.

== مديني ڏانهن هجرت ==
برهانپور ۾ لڳ ڀڳ 35 سالن تائين تدريس ۽ مدرسي جي انتظام کان پوءِ بابا فتح محمد [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

قرائت بابت عربي ماخذ پڻ واضح طور ٻڌائي ٿو ته '''بابا فتح محمد محدث مديني ڏانهن هجرت ڪئي''' ۽ اتي ئي سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

''سنڌيانا'' موجب هن مديني ۾ لڳ ڀڳ '''16 سال''' گذاريا.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

== وفات ==
بابا فتح محمد جي وفات '''1080ھ'''، يعني تقريباً '''1669–1670ع''' ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

''سنڌيانا'' موجب کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;

موجود تصديق ٿيل ذريعن ۾ وفات جو **هجري مهينو ۽ ڏينهن** نه مليو آهي، تنهنڪري صرف 1080ھ کي ڪنهن مخصوص Gregorian ڏينهن يا مهيني ۾ تبديل ڪرڻ صحيح نه ٿيندو. 1080ھ تقريباً مئي 1669ع کان اپريل 1670ع تائين پکڙيل آهي؛ اصل تذڪري ۾ مهينو يا ڏينهن ملڻ تي صحيح Gregorian تاريخ شامل ڪري سگهجي ٿي.

== علمي ورثو ==
بابا فتح محمد جي علمي ورثي جا ٽي نمايان پاسا نظر اچن ٿا: برهانپور ۾ پنهنجي والد جي مدرسي جي علمي روايت کي جاري رکڻ، فقه ۽ عبادات بابت تصنيفون تيار ڪرڻ، ۽ پنهنجي اولاد ذريعي قرائت ۽ ديني تدريس جي روايت اڳتي منتقل ڪرڻ.&lt;ref name=&quot;SindhianaFateh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraFateh&quot;/&gt;

سندس ''مفتاح الصلاة'' جو پوءِ جي عربي علمي ڪتابن ۾ حوالو اچڻ سندس تصنيف جي برهانپور ۽ سنڌ کان ٻاهر پهچ جو پڻ ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;DasturFateh&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[مدينو]]
* [[جنت البقيع]]
* [[حنفي فقه]]
* [[علم القرائت]]
* [[سنڌي صوفي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:مديني ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:جنت البقيع ۾ دفن ٿيل]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1080ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1669ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>5vt6clxlexkjdh4rps86ogkaftjhsad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ طهٰ سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103595</id>
    <revision>
      <id>416747</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ طهٰ سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين يا 17هين صدي | birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]] | father           = [[عيسيٰ جندالله]] | relatives        = شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، [[بابا فتح محمد]]، شيخ هاشم (ڀائر) | known_f...</comment>
      <origin>416747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11111" sha1="38aa7ge07rsdpr69yvrlquwtxezqimk" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ طهٰ سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين يا 17هين صدي
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[عيسيٰ جندالله]]
| relatives        = شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، [[بابا فتح محمد]]، شيخ هاشم (ڀائر)
| known_for        = ديني ۽ صوفي خاندان سان تعلق
}}

'''شيخ طهٰ سنڌي''' برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جي هڪ علمي ۽ صوفي خاندان جو فرد هو. هو مشهور عالم ۽ صوفي [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]]، المعروف مسيح الاولياء، جو پٽ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جڏهن ته خاندان جا ڪيترائي فرد 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[برار]]، [[خانديش]] ۽ [[برهانپور]] جي علمي ۽ صوفي حلقن سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ طهٰ جو والد [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] هو، جيڪو سنڌ مان لڏي ويل هڪ علمي ۽ صوفي خاندان سان تعلق رکندو هو. جديد تحقيق موجب شيخ عيسيٰ جندالله کي ٻن زالن مان ڇهه پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون. سندس پٽن جا نالا شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان عرف [[بابا فتح محمد]]، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

شيخ طهٰ جو ڏاڏو [[شيخ قاسم سنڌي]] ۽ سندس خاندان جو مشهور عالم [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] هو. هن خاندان جو اباڻو تعلق [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جيڪو سنڌ ۾ ديني تعليم ۽ تصوف جي هڪ پراڻي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

== خانداني علمي روايت ==
شيخ طهٰ اهڙي خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن ۾ ديني تعليم، تصوف، تدريس ۽ تصنيف جي مضبوط روايت موجود هئي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله برهانپور ۾ عالم، صوفي ۽ مصنف طور سرگرم رهيو، جڏهن ته خاندان جي اڳين نسل ۾ شيخ طاهر محمد سنڌي علم حديث، تفسير ۽ ٻين ديني علمن سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ جندالله جي خاندان جا ڪيترائي فرد پڻ علم ۽ تصوف سان وابسته رهيا. شيخ طهٰ جو ڀاءُ شيخ عبدالرحمان، جيڪو [[بابا فتح محمد]] جي نالي سان مشهور ٿيو، حديث، قرائت، فقه، تدريس ۽ تصنيف سان تعلق رکندو هو. اهڙيءَ طرح شيخ طهٰ جو خاندان سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم هڪ وسيع علمي روايت جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

== پاٽ سان تعلق ==
شيخ طهٰ جي خاندان جو اصل وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] هو. پاٽ مان هن خاندان جي ڪيترن فردن جي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ کان پوءِ به سندن نسبت پنهنجي سنڌي اصل سان برقرار رهي. جديد تحقيق ۾ هن خاندان کي پاٽ جي صديقي عالمن ۽ صوفين جي سلسلي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

پاٽ مان لڏي ويل هن خاندان جون شاخون [[برار]]، [[خانديش]] ۽ [[برهانپور]] ۾ قائم ٿيون. انهن مان برهانپور واري شاخ علم، تصوف ۽ ديني تدريس جي ڪري خاص اهميت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== برهانپور سان تعلق ==
شيخ طهٰ جي خاندان جي تاريخ ۾ [[برهانپور]] کي خاص اهميت حاصل آهي. سنڌ مان آيل عالمن ۽ صوفين جي هڪ جماعت هن شهر ۾ آباد ٿي ۽ جديد تحقيق موجب سندن رهائش وارو علائقو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

شيخ طهٰ جو والد شيخ عيسيٰ جندالله پڻ برهانپور جي علمي ۽ صوفي ماحول سان وابسته رهيو. سندس اولاد، جنهن ۾ شيخ طهٰ پڻ شامل هو، انهيءَ سنڌي-برهانپوري علمي خاندان جي ايندڙ نسل جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== ڀائر ==
شيخ طهٰ جي ڀائرن ۾ '''شيخ عبدالستار'''، '''شيخ شهرالله'''، '''شيخ عثمان'''، '''شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد''' ۽ '''شيخ هاشم''' شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

انهن مان شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد ديني علمن، حديث، قرائت ۽ تصنيف سان مشهور ٿيو. خاندان جي ٻين شاخن مان پڻ ڪيترائي عالم ۽ صوفي پيدا ٿيا، جنهن سبب شيخ عيسيٰ جندالله جو خاندان برهانپور جي سنڌي علمي روايت ۾ اهم حيثيت اختيار ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

== علمي ۽ صوفي ماحول ==
شيخ طهٰ جي پنهنجي تعليم ۽ استادن بابت موجود آزاد ثانوي ذريعن ۾ تفصيلي معلومات نه ٿي ملي، پر سندس پرورش هڪ اهڙي خاندان ۾ ٿي، جنهن جا اهم فرد ديني تعليم ۽ تصوف سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله [[شطاري سلسلو|شطاري صوفي روايت]] سان وابسته هو. برهانپور ان دور ۾ شطاري سلسلي جي سرگرمين جو پڻ هڪ اهم مرڪز هو. تنهن هوندي به شيخ طهٰ جي پنهنجي صوفي سلسلي يا مرشد بابت واضح آزاد ثبوت دستياب نه هجڻ سبب کيس بنا ماخذ جي ڪنهن مخصوص صوفي سلسلي سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ طهٰ بابت موجود معلومات سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله ۽ ڀاءُ بابا فتح محمد جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. موجود جديد ثانوي تحقيق سندس نالو شيخ عيسيٰ جندالله جي پٽن ۾ شامل ڪري ٿي، پر سندس ڄمڻ، وفات، استادن، شاگردن، تصنيفن ۽ ذاتي علمي سرگرمين بابت تفصيلي ڄاڻ مهيا نٿي ڪري.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

انهيءَ سبب سندس تاريخي اهميت جو موجوده احوال گهڻو ڪري ان سنڌي علمي خاندان سان سندس تعلق تي ٻڌل آهي، جنهن جون پاڙون پاٽ ۾ هيون ۽ جنهن جي هڪ اهم شاخ برهانپور ۾ قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== نالي سان مشابهت رکندڙ شخصيت ==
شيخ طهٰ سنڌي کي '''شيخ طاهٰ چشتي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ طاهٰ چشتي بابت موجود تذڪراتي مواد کيس [[سليم چشتي]] سان وابسته هڪ ٻي صوفي شخصيت ڄاڻائي ٿو، جنهن جي وفات 1000ھ (1591–1592ع) جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شیخ طاہا چشتی قدس سرہ
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/sheikh-taha-chusti
 |website=Scholars.pk
 |access-date=3 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

هن مضمون جو موضوع ان جي ابتڙ '''شيخ طهٰ بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو شيخ عيسيٰ جندالله جي پٽن مان هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ طهٰ جي ولادت ۽ وفات جا صحيح هجري سال، مهينا ۽ ڏينهن موجود آزاد ذريعن مان ثابت نٿا ٿين. تنهنڪري سندس ڄمڻ يا وفات لاءِ اندازي سان ڪو مخصوص هجري يا گريگورين سال ڏيڻ مناسب نه آهي.

سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جو زمانو 10هين ۽ 11هين صدي هجري، يعني 16هين ۽ 17هين صدي عيسويءَ سان تعلق رکي ٿو. شيخ طهٰ انهيءَ خاندان جي ايندڙ نسل سان تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' ۾ جيڪڏهن شيخ طهٰ جي ولادت يا وفات جو صحيح هجري ڏينهن، مهينو ۽ سال ڏنل هجي ته اصل متن جي تصديق کان پوءِ ان سان گڏ ان جي گريگورين تاريخ پڻ شامل ڪري سگهجي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[بابا فتح محمد]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[برار]]
* [[خانديش]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان]]</text>
      <sha1>38aa7ge07rsdpr69yvrlquwtxezqimk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416748</id>
      <parentid>416747</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>416748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11127" sha1="7x5qdnwap5z7mq3zq9x0otby2nijo5i" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ طهٰ سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين يا 17هين صدي
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[عيسيٰ جندالله]]
| relatives        = شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، [[بابا فتح محمد]]، شيخ هاشم (ڀائر)
| known_for        = ديني ۽ صوفي خاندان سان تعلق
}}

'''شيخ طهٰ سنڌي''' برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جي هڪ علمي ۽ صوفي خاندان جو فرد هو. هو مشهور عالم ۽ صوفي [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]]، المعروف مسيح الاولياء، جو پٽ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جڏهن ته خاندان جا ڪيترائي فرد 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[برار]]، [[خانديش]] ۽ [[برهانپور]] جي علمي ۽ صوفي حلقن سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ طهٰ جو والد [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] هو، جيڪو سنڌ مان لڏي ويل هڪ علمي ۽ صوفي خاندان سان تعلق رکندو هو. جديد تحقيق موجب شيخ عيسيٰ جندالله کي ٻن زالن مان ڇهه پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون. سندس پٽن جا نالا شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان عرف [[بابا فتح محمد]]، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

شيخ طهٰ جو ڏاڏو [[شيخ قاسم سنڌي]] ۽ سندس خاندان جو مشهور عالم [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] هو. هن خاندان جو اباڻو تعلق [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جيڪو سنڌ ۾ ديني تعليم ۽ تصوف جي هڪ پراڻي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

== خانداني علمي روايت ==
شيخ طهٰ اهڙي خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن ۾ ديني تعليم، تصوف، تدريس ۽ تصنيف جي مضبوط روايت موجود هئي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله برهانپور ۾ عالم، صوفي ۽ مصنف طور سرگرم رهيو، جڏهن ته خاندان جي اڳين نسل ۾ شيخ طاهر محمد سنڌي علم حديث، تفسير ۽ ٻين ديني علمن سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ جندالله جي خاندان جا ڪيترائي فرد پڻ علم ۽ تصوف سان وابسته رهيا. شيخ طهٰ جو ڀاءُ شيخ عبدالرحمان، جيڪو [[بابا فتح محمد]] جي نالي سان مشهور ٿيو، حديث، قرائت، فقه، تدريس ۽ تصنيف سان تعلق رکندو هو. اهڙيءَ طرح شيخ طهٰ جو خاندان سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم هڪ وسيع علمي روايت جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

== پاٽ سان تعلق ==
شيخ طهٰ جي خاندان جو اصل وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] هو. پاٽ مان هن خاندان جي ڪيترن فردن جي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ کان پوءِ به سندن نسبت پنهنجي سنڌي اصل سان برقرار رهي. جديد تحقيق ۾ هن خاندان کي پاٽ جي صديقي عالمن ۽ صوفين جي سلسلي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

پاٽ مان لڏي ويل هن خاندان جون شاخون [[برار]]، [[خانديش]] ۽ [[برهانپور]] ۾ قائم ٿيون. انهن مان برهانپور واري شاخ علم، تصوف ۽ ديني تدريس جي ڪري خاص اهميت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== برهانپور سان تعلق ==
شيخ طهٰ جي خاندان جي تاريخ ۾ [[برهانپور]] کي خاص اهميت حاصل آهي. سنڌ مان آيل عالمن ۽ صوفين جي هڪ جماعت هن شهر ۾ آباد ٿي ۽ جديد تحقيق موجب سندن رهائش وارو علائقو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

شيخ طهٰ جو والد شيخ عيسيٰ جندالله پڻ برهانپور جي علمي ۽ صوفي ماحول سان وابسته رهيو. سندس اولاد، جنهن ۾ شيخ طهٰ پڻ شامل هو، انهيءَ سنڌي-برهانپوري علمي خاندان جي ايندڙ نسل جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== ڀائر ==
شيخ طهٰ جي ڀائرن ۾ '''شيخ عبدالستار'''، '''شيخ شهرالله'''، '''شيخ عثمان'''، '''شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد''' ۽ '''شيخ هاشم''' شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

انهن مان شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد ديني علمن، حديث، قرائت ۽ تصنيف سان مشهور ٿيو. خاندان جي ٻين شاخن مان پڻ ڪيترائي عالم ۽ صوفي پيدا ٿيا، جنهن سبب شيخ عيسيٰ جندالله جو خاندان برهانپور جي سنڌي علمي روايت ۾ اهم حيثيت اختيار ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

== علمي ۽ صوفي ماحول ==
شيخ طهٰ جي پنهنجي تعليم ۽ استادن بابت موجود آزاد ثانوي ذريعن ۾ تفصيلي معلومات نه ٿي ملي، پر سندس پرورش هڪ اهڙي خاندان ۾ ٿي، جنهن جا اهم فرد ديني تعليم ۽ تصوف سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله [[شطاري سلسلو|شطاري صوفي روايت]] سان وابسته هو. برهانپور ان دور ۾ شطاري سلسلي جي سرگرمين جو پڻ هڪ اهم مرڪز هو. تنهن هوندي به شيخ طهٰ جي پنهنجي صوفي سلسلي يا مرشد بابت واضح آزاد ثبوت دستياب نه هجڻ سبب کيس بنا ماخذ جي ڪنهن مخصوص صوفي سلسلي سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ طهٰ بابت موجود معلومات سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله ۽ ڀاءُ بابا فتح محمد جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. موجود جديد ثانوي تحقيق سندس نالو شيخ عيسيٰ جندالله جي پٽن ۾ شامل ڪري ٿي، پر سندس ڄمڻ، وفات، استادن، شاگردن، تصنيفن ۽ ذاتي علمي سرگرمين بابت تفصيلي ڄاڻ مهيا نٿي ڪري.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

انهيءَ سبب سندس تاريخي اهميت جو موجوده احوال گهڻو ڪري ان سنڌي علمي خاندان سان سندس تعلق تي ٻڌل آهي، جنهن جون پاڙون پاٽ ۾ هيون ۽ جنهن جي هڪ اهم شاخ برهانپور ۾ قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== نالي سان مشابهت رکندڙ شخصيت ==
شيخ طهٰ سنڌي کي '''شيخ طاهٰ چشتي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ طاهٰ چشتي بابت موجود تذڪراتي مواد کيس [[سليم چشتي]] سان وابسته هڪ ٻي صوفي شخصيت ڄاڻائي ٿو، جنهن جي وفات 1000ھ (1591–1592ع) جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شیخ طاہا چشتی قدس سرہ
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/sheikh-taha-chusti
 |website=Scholars.pk
 |access-date=3 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

هن مضمون جو موضوع ان جي ابتڙ '''شيخ طهٰ بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو شيخ عيسيٰ جندالله جي پٽن مان هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ طهٰ جي ولادت ۽ وفات جا صحيح هجري سال، مهينا ۽ ڏينهن موجود آزاد ذريعن مان ثابت نٿا ٿين. تنهنڪري سندس ڄمڻ يا وفات لاءِ اندازي سان ڪو مخصوص هجري يا گريگورين سال ڏيڻ مناسب نه آهي.

سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جو زمانو 10هين ۽ 11هين صدي هجري، يعني 16هين ۽ 17هين صدي عيسويءَ سان تعلق رکي ٿو. شيخ طهٰ انهيءَ خاندان جي ايندڙ نسل سان تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' ۾ جيڪڏهن شيخ طهٰ جي ولادت يا وفات جو صحيح هجري ڏينهن، مهينو ۽ سال ڏنل هجي ته اصل متن جي تصديق کان پوءِ ان سان گڏ ان جي گريگورين تاريخ پڻ شامل ڪري سگهجي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[بابا فتح محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[برار]]
* [[خانديش]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان]]</text>
      <sha1>7x5qdnwap5z7mq3zq9x0otby2nijo5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416767</id>
      <parentid>416748</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11142" sha1="gpn3rllrz25if7vutl2tj8en1iaft20" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ طهٰ سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين يا 17هين صدي
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
| relatives        = شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، [[بابا فتح محمد]]، شيخ هاشم (ڀائر)
| known_for        = ديني ۽ صوفي خاندان سان تعلق
}}

'''شيخ طهٰ سنڌي''' برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جي هڪ علمي ۽ صوفي خاندان جو فرد هو. هو مشهور عالم ۽ صوفي [[شیخ عيسيٰ جندالله |شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]]، المعروف مسيح الاولياء، جو پٽ هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جڏهن ته خاندان جا ڪيترائي فرد 16هين ۽ 17هين صديءَ دوران [[برار]]، [[خانديش]] ۽ [[برهانپور]] جي علمي ۽ صوفي حلقن سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ طهٰ جو والد [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] هو، جيڪو سنڌ مان لڏي ويل هڪ علمي ۽ صوفي خاندان سان تعلق رکندو هو. جديد تحقيق موجب شيخ عيسيٰ جندالله کي ٻن زالن مان ڇهه پٽ ۽ ٻه ڌيئرون هيون. سندس پٽن جا نالا شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان عرف [[بابا فتح محمد]]، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

شيخ طهٰ جو ڏاڏو [[شيخ قاسم سنڌي]] ۽ سندس خاندان جو مشهور عالم [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] هو. هن خاندان جو اباڻو تعلق [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جيڪو سنڌ ۾ ديني تعليم ۽ تصوف جي هڪ پراڻي مرڪز طور سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

== خانداني علمي روايت ==
شيخ طهٰ اهڙي خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن ۾ ديني تعليم، تصوف، تدريس ۽ تصنيف جي مضبوط روايت موجود هئي. سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله برهانپور ۾ عالم، صوفي ۽ مصنف طور سرگرم رهيو، جڏهن ته خاندان جي اڳين نسل ۾ شيخ طاهر محمد سنڌي علم حديث، تفسير ۽ ٻين ديني علمن سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ جندالله جي خاندان جا ڪيترائي فرد پڻ علم ۽ تصوف سان وابسته رهيا. شيخ طهٰ جو ڀاءُ شيخ عبدالرحمان، جيڪو [[بابا فتح محمد]] جي نالي سان مشهور ٿيو، حديث، قرائت، فقه، تدريس ۽ تصنيف سان تعلق رکندو هو. اهڙيءَ طرح شيخ طهٰ جو خاندان سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم هڪ وسيع علمي روايت جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

== پاٽ سان تعلق ==
شيخ طهٰ جي خاندان جو اصل وطن [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] هو. پاٽ مان هن خاندان جي ڪيترن فردن جي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ کان پوءِ به سندن نسبت پنهنجي سنڌي اصل سان برقرار رهي. جديد تحقيق ۾ هن خاندان کي پاٽ جي صديقي عالمن ۽ صوفين جي سلسلي جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

پاٽ مان لڏي ويل هن خاندان جون شاخون [[برار]]، [[خانديش]] ۽ [[برهانپور]] ۾ قائم ٿيون. انهن مان برهانپور واري شاخ علم، تصوف ۽ ديني تدريس جي ڪري خاص اهميت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== برهانپور سان تعلق ==
شيخ طهٰ جي خاندان جي تاريخ ۾ [[برهانپور]] کي خاص اهميت حاصل آهي. سنڌ مان آيل عالمن ۽ صوفين جي هڪ جماعت هن شهر ۾ آباد ٿي ۽ جديد تحقيق موجب سندن رهائش وارو علائقو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

شيخ طهٰ جو والد شيخ عيسيٰ جندالله پڻ برهانپور جي علمي ۽ صوفي ماحول سان وابسته رهيو. سندس اولاد، جنهن ۾ شيخ طهٰ پڻ شامل هو، انهيءَ سنڌي-برهانپوري علمي خاندان جي ايندڙ نسل جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== ڀائر ==
شيخ طهٰ جي ڀائرن ۾ '''شيخ عبدالستار'''، '''شيخ شهرالله'''، '''شيخ عثمان'''، '''شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد''' ۽ '''شيخ هاشم''' شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

انهن مان شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد ديني علمن، حديث، قرائت ۽ تصنيف سان مشهور ٿيو. خاندان جي ٻين شاخن مان پڻ ڪيترائي عالم ۽ صوفي پيدا ٿيا، جنهن سبب شيخ عيسيٰ جندالله جو خاندان برهانپور جي سنڌي علمي روايت ۾ اهم حيثيت اختيار ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

== علمي ۽ صوفي ماحول ==
شيخ طهٰ جي پنهنجي تعليم ۽ استادن بابت موجود آزاد ثانوي ذريعن ۾ تفصيلي معلومات نه ٿي ملي، پر سندس پرورش هڪ اهڙي خاندان ۾ ٿي، جنهن جا اهم فرد ديني تعليم ۽ تصوف سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله [[شطاري سلسلو|شطاري صوفي روايت]] سان وابسته هو. برهانپور ان دور ۾ شطاري سلسلي جي سرگرمين جو پڻ هڪ اهم مرڪز هو. تنهن هوندي به شيخ طهٰ جي پنهنجي صوفي سلسلي يا مرشد بابت واضح آزاد ثبوت دستياب نه هجڻ سبب کيس بنا ماخذ جي ڪنهن مخصوص صوفي سلسلي سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ طهٰ بابت موجود معلومات سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله ۽ ڀاءُ بابا فتح محمد جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. موجود جديد ثانوي تحقيق سندس نالو شيخ عيسيٰ جندالله جي پٽن ۾ شامل ڪري ٿي، پر سندس ڄمڻ، وفات، استادن، شاگردن، تصنيفن ۽ ذاتي علمي سرگرمين بابت تفصيلي ڄاڻ مهيا نٿي ڪري.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

انهيءَ سبب سندس تاريخي اهميت جو موجوده احوال گهڻو ڪري ان سنڌي علمي خاندان سان سندس تعلق تي ٻڌل آهي، جنهن جون پاڙون پاٽ ۾ هيون ۽ جنهن جي هڪ اهم شاخ برهانپور ۾ قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== نالي سان مشابهت رکندڙ شخصيت ==
شيخ طهٰ سنڌي کي '''شيخ طاهٰ چشتي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ طاهٰ چشتي بابت موجود تذڪراتي مواد کيس [[سليم چشتي]] سان وابسته هڪ ٻي صوفي شخصيت ڄاڻائي ٿو، جنهن جي وفات 1000ھ (1591–1592ع) جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=شیخ طاہا چشتی قدس سرہ
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/sheikh-taha-chusti
 |website=Scholars.pk
 |access-date=3 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

هن مضمون جو موضوع ان جي ابتڙ '''شيخ طهٰ بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو شيخ عيسيٰ جندالله جي پٽن مان هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroTaha&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ طهٰ جي ولادت ۽ وفات جا صحيح هجري سال، مهينا ۽ ڏينهن موجود آزاد ذريعن مان ثابت نٿا ٿين. تنهنڪري سندس ڄمڻ يا وفات لاءِ اندازي سان ڪو مخصوص هجري يا گريگورين سال ڏيڻ مناسب نه آهي.

سندس والد شيخ عيسيٰ جندالله جو زمانو 10هين ۽ 11هين صدي هجري، يعني 16هين ۽ 17هين صدي عيسويءَ سان تعلق رکي ٿو. شيخ طهٰ انهيءَ خاندان جي ايندڙ نسل سان تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTaha&quot;/&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' ۾ جيڪڏهن شيخ طهٰ جي ولادت يا وفات جو صحيح هجري ڏينهن، مهينو ۽ سال ڏنل هجي ته اصل متن جي تصديق کان پوءِ ان سان گڏ ان جي گريگورين تاريخ پڻ شامل ڪري سگهجي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[بابا فتح محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[برار]]
* [[خانديش]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان]]</text>
      <sha1>gpn3rllrz25if7vutl2tj8en1iaft20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ شھاب الدين برھانپوري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103596</id>
    <revision>
      <id>416749</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ شهاب الدين برهانپوري | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 1031ھ (1621–1622ع) | birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]] | death_date       = 1095ھ (1683–1684ع) | death_place      = [[برهانپور]] | father           = [[بابا فتح محمد]] | grandfather      = [[عيسيٰ جندالله]] | known_...</comment>
      <origin>416749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17548" sha1="5fy1k4910wnr8gj32q4mmrl0w40rbok" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ شهاب الدين برهانپوري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 1031ھ (1621–1622ع)
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date       = 1095ھ (1683–1684ع)
| death_place      = [[برهانپور]]
| father           = [[بابا فتح محمد]]
| grandfather      = [[عيسيٰ جندالله]]
| known_for        = قرائت، تجويد، تفسير، حديث، فقه، تدريس ۽ تصوف
| occupation       = عالم، قاري، امام، صوفي
| notable_works    = ''منتخب فتوح الاوراد''
}}

'''شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري''' (1031ھ/1621–1622ع – 1095ھ/1683–1684ع) برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم، قاري، امام ۽ صوفي هو. هو مشهور عالم ۽ محدث [[بابا فتح محمد|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو پٽ ۽ [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پوٽو هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، پر خاندان جي هڪ اهم شاخ [[برهانپور]] ۾ آباد ٿي، جتي ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرائت، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;&gt;{{cite book
 |title=ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي
 |pages=614–615
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ شهاب الدين جو والد [[بابا فتح محمد]] هو، جنهن جو اصل نالو شيخ عبدالرحمان بن عيسيٰ هو. بابا فتح محمد حديث، قرائت، فقه، تصنيف ۽ تدريس سان وابسته هو ۽ پنهنجي والد [[عيسيٰ جندالله]] جي علمي روايت کي برهانپور ۾ جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين جو ڏاڏو عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو. پاٽ جي هن خاندان جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي سنڌ مان [[برار]]، [[خانديش]] ۽ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا. برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ محلو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عربي قرائت بابت هڪ ماخذ بابا فتح محمد جي پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو نالو ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم ۽ قرائت سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== ولادت ==
ثانوي سنڌي ماخذن موجب شيخ شهاب الدين جي ولادت '''1031ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

1031ھ تقريباً '''1621–1622ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ درست گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

شيخ شهاب الدين جي ولادت جو سال سندس ڏاڏي عيسيٰ جندالله جي وفات واري سال 1031ھ (1621–1622ع) جي لڳ ڀڳ پڻ اچي ٿو.

== تعليم ==
شيخ شهاب الدين جي ابتدائي تعليم سندس علمي خاندان ۾ ٿي. ننڍي عمر ۾ هن [[قرآن]] حفظ ڪيو ۽ [[تجويد]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس اهم استاد سندس والد بابا فتح محمد هو. موجود سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين پنهنجي والد وٽ تجويد، تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ آزاد طور تصديق ڪري ٿو ته قاري شهاب الدين پنهنجي والد بابا فتح محمد وٽ قرآن ۽ قرائت پڙهيو ۽ پوءِ پاڻ به قرآن پڙهائڻ سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس علمي تربيت ۾ قرآن جو حفظ ۽ قرائت بنيادي حيثيت رکندا هئا، جڏهن ته پوءِ هن تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.

== قرائت ==
شيخ شهاب الدين پنهنجي خاندان جي قرآني ۽ قرائتي روايت جو اهم فرد هو. سندس والد بابا فتح محمد پاڻ قاري ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس خاندان ۾ قرآن جي حفظ، تجويد ۽ قرائت جي تعليم ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

''ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي'' ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مشهور قارين جي ذڪر دوران بابا فتح محمد کان پوءِ سندس پٽن قاري شهاب الدين ۽ قاري رحيم الدين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب ٻنهي پنهنجي والد کان قرائت حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم لاءِ ويٺا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي بنياد تي شيخ شهاب الدين کي برهانپور جي سنڌي قاري خاندان جي نمايان شخصيتن مان شمار ڪري سگهجي ٿو.

== شيخ برهان الدين سان تعلق ==
شيخ شهاب الدين جي روحاني ۽ عملي زندگيءَ ۾ '''شيخ برهان الدين''' کي خاص اهميت حاصل هئي. قرائت بابت عربي ماخذ ٻڌائي ٿو ته پنهنجي والد وٽ قرائت پڙهڻ کان پوءِ شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين وٽ ويو ۽ سندس مسجد جو امام ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي ثانوي روايت موجب شيخ برهان الدين راز الاهي، شيخ عيسيٰ جندالله جو خليفو هو. شيخ شهاب الدين جڏهن مناسب عمر کي پهتو ته شيخ برهان الدين کيس پنهنجي درگاهه جي ويجهو ٺهرايل مسجد ۾ امام مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي روايت موجب شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين کان سلوڪ ۽ طريقت جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ تصوف ۾ رياضت ۽ مجاهدي سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

== امامت ۽ تدريس ==
شيخ شهاب الدين جي علمي زندگي قرائت جي تعليم سان گڏ مسجد جي امامت سان پڻ وابسته هئي. شيخ برهان الدين جي مسجد ۾ امام مقرر ٿيڻ کان پوءِ هن مذهبي ۽ تدريسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي برهانپور ۾ تدريس ۽ تصنيف جي هڪ مضبوط روايت قائم ڪري چڪو هو. سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله ۽ والد بابا فتح محمد ٻئي درس ۽ تصنيف سان وابسته هئا، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پنهنجي نسل ۾ خاص طور قرآن، قرائت، امامت ۽ اوراد سان لاڳاپيل علمي ڪم لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين ۾ قيام ==
هڪ ثانوي سنڌي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين '''1064ھ''' (1653–1654ع) ۾ پنهنجي اولاد سميت [[حج]] لاءِ روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب هن حجاز ۾ لڳ ڀڳ چار سال گذاريا ۽ '''1068ھ''' (1657–1658ع) ۾ واپس برهانپور موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ماخذن مان حج جي صحيح هجري مهيني يا ڏينهن جي تصديق نه ٿي ملي، تنهنڪري 1064ھ ۽ 1068ھ کي مخصوص گريگورين ڏينهن سان ڳنڍڻ بدران سال جي حد سان ڏيڻ وڌيڪ صحيح آهي.

== والد جي وفات کان پوءِ ==
شيخ شهاب الدين جو والد بابا فتح محمد پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هجرت ڪري ويو، جتي 1080ھ (1669–1670ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي سوانحي روايت موجب والد جي وفات کان پوءِ شيخ شهاب الدين سندس ڇڏيل ملڪيت کي والد جي وصيت مطابق ورهايو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

اهو احوال ظاهر ڪري ٿو ته شيخ شهاب الدين پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ خاندان جي معاملن ۾ پڻ ذميواريون سنڀاليون.

== تصنيفون ==
شيخ شهاب الدين جي نالي سان هڪ اهم تصنيف '''''منتخب فتوح الاوراد''''' ملي ٿي.

هندستان جي اسلامي علمي تاريخ بابت مولانا عبد الحي الحسني جي ڪتاب '''''الثقافة الإسلامية في الهند''''' ۾ دعائن ۽ اوراد بابت لکيل ڪتابن جي فهرست ۾ '''''منتخب فتوح الأوراد للشيخ شهاب الدين بن فتح محمد البرهانپوري''''' جو واضح ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |chapter=في علم التصوف والسلوك
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين جي والد بابا فتح محمد '''''فتوح الأوراد''''' نالي هڪ وڏو ڪتاب لکيو هو. شيخ شهاب الدين جو '''''منتخب فتوح الأوراد''''' انهيءَ ڪتاب جو انتخاب يا مختصر صورت هو.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

ان مان شيخ شهاب الدين جي علمي ڪم جو پنهنجي والد جي تصنيفي روايت سان سڌو تعلق ظاهر ٿئي ٿو.

== ''منتخب فتوح الاوراد'' ==
''منتخب فتوح الاوراد'' شيخ شهاب الدين جي سڃاتل تصنيفن مان آهي. ڪتاب جي نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها سندس والد بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد'' مان چونڊيل مواد تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

عبد الحي الحسني هن ڪتاب کي هندستان ۾ دعائن، اذڪارن ۽ اوراد بابت لکيل اسلامي تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي. ساڳئي فهرست ۾ بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد''، ''اوراد قادريه'' ۽ ''خلاصة الاوراد'' جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ شهاب الدين جي تصنيف کي سندس خاندان جي اذڪار ۽ اوراد بابت علمي روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

== تصوف ==
شيخ شهاب الدين جي تصوف سان وابستگي سندس شيخ برهان الدين سان تعلق ذريعي ظاهر ٿئي ٿي. ثانوي سوانحي روايت موجب هن شيخ برهان الدين کان سلوڪ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ سندس روحاني طريقي تي رياضت ۽ مجاهدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفي روايت جي اهم شخصيت هو، جڏهن ته والد بابا فتح محمد پڻ ديني علم، اوراد ۽ روحاني تعليم سان وابسته رهيو. شيخ شهاب الدين جي ''منتخب فتوح الاوراد'' پڻ سندس روحاني ۽ ذڪري روايت سان تعلق جي دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== اولاد ==
ثانوي سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين کي چار پٽ هئا، جيڪي پڻ ديني تعليم سان وابسته ٿيا. روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس پٽن کي نقلي ۽ عقلي علمن جي تعليم حاصل هئي ۽ پوءِ کين خلافت پڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آزاد آن لائين ماخذن مان انهن چئن پٽن جا نالا ۽ سندن جدا جدا سوانح مڪمل طور تصديق نه ٿي سگهي آهي، تنهنڪري نالن کي بنيادي تذڪري جي تصديق کان سواءِ شامل ڪرڻ مناسب نه آهي.

== وفات ==
شيخ شهاب الدين جي وفات '''1095ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

1095ھ تقريباً '''1683–1684ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري ڪنهن هڪ مخصوص گريگورين تاريخ ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

عربي قرائت بابت ماخذ پڻ واضح طور سندس وفات جو سال 1095ھ ڄاڻائي ٿو، جنهن سان سنڌي ثانوي روايت ۾ ڏنل سال جي آزاد تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ شهاب الدين جي سوانح سنڌ مان برهانپور ڏانهن منتقل ٿيل هڪ علمي خاندان جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿي. سندس پڙڏاڏي ۽ خاندان جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون، سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جو مشهور صوفي ۽ عالم هو، سندس والد بابا فتح محمد محدث، قاري ۽ مصنف هو، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پاڻ قرائت، امامت، تصوف ۽ تصنيف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

خاص طور سندس ''منتخب فتوح الاوراد'' جو عبد الحي الحسني جهڙي علمي تاريخ جي ماخذ ۾ درج ٿيڻ سندس تصنيفي سرگرميءَ لاءِ هڪ اهم آزاد ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== نالي بابت وضاحت ==
شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري کي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي اڳئين بزرگ '''شيخ شهاب الدين ثاني سهروردي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ جي صديقي سهروردي خاندان جي اڳين نسل سان تعلق رکندو هو ۽ 894ھ (1489ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''شيخ شهاب الدين بن بابا فتح محمد بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو 11هين صدي هجري/17هين صدي عيسويءَ ۾ برهانپور ۾ رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[علم القرائت]]
* [[تجويد]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1031ھ جون پيدائشون]]
[[زمرو:1095ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1680ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>5fy1k4910wnr8gj32q4mmrl0w40rbok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416751</id>
      <parentid>416749</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16987" sha1="img36fqhdrz28viqit4iy0n5oyxl3fg" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ شهاب الدين برهانپوري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 1031ھ (1621–1622ع)
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date       = 1095ھ (1683–1684ع)
| death_place      = [[برهانپور]]
| father           = [[بابا فتح محمد]]
| grandfather      = [[عيسيٰ جندالله]]
| known_for        = قرائت، تجويد، تفسير، حديث، فقه، تدريس ۽ تصوف
| occupation       = عالم، قاري، امام، صوفي
| notable_works    = ''منتخب فتوح الاوراد''
}}

'''شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري''' (1031ھ/1621–1622ع – 1095ھ/1683–1684ع) برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم، قاري، امام ۽ صوفي هو. هو مشهور عالم ۽ محدث [[بابا فتح محمد|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو پٽ ۽ [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پوٽو هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، پر خاندان جي هڪ اهم شاخ [[برهانپور]] ۾ آباد ٿي، جتي ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرائت، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهي.

== خاندان ==
شيخ شهاب الدين جو والد [[بابا فتح محمد]] هو، جنهن جو اصل نالو شيخ عبدالرحمان بن عيسيٰ هو. بابا فتح محمد حديث، قرائت، فقه، تصنيف ۽ تدريس سان وابسته هو ۽ پنهنجي والد [[عيسيٰ جندالله]] جي علمي روايت کي برهانپور ۾ جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين جو ڏاڏو عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو. پاٽ جي هن خاندان جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي سنڌ مان [[برار]]، [[خانديش]] ۽ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا. برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ محلو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عربي قرائت بابت هڪ ماخذ بابا فتح محمد جي پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو نالو ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم ۽ قرائت سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== ولادت ==
ثانوي سنڌي ماخذن موجب شيخ شهاب الدين جي ولادت '''1031ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

1031ھ تقريباً '''1621–1622ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ درست گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

شيخ شهاب الدين جي ولادت جو سال سندس ڏاڏي عيسيٰ جندالله جي وفات واري سال 1031ھ (1621–1622ع) جي لڳ ڀڳ پڻ اچي ٿو.

== تعليم ==
شيخ شهاب الدين جي ابتدائي تعليم سندس علمي خاندان ۾ ٿي. ننڍي عمر ۾ هن [[قرآن]] حفظ ڪيو ۽ [[تجويد]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس اهم استاد سندس والد بابا فتح محمد هو. موجود سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين پنهنجي والد وٽ تجويد، تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ آزاد طور تصديق ڪري ٿو ته قاري شهاب الدين پنهنجي والد بابا فتح محمد وٽ قرآن ۽ قرائت پڙهيو ۽ پوءِ پاڻ به قرآن پڙهائڻ سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس علمي تربيت ۾ قرآن جو حفظ ۽ قرائت بنيادي حيثيت رکندا هئا، جڏهن ته پوءِ هن تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.

== قرائت ==
شيخ شهاب الدين پنهنجي خاندان جي قرآني ۽ قرائتي روايت جو اهم فرد هو. سندس والد بابا فتح محمد پاڻ قاري ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس خاندان ۾ قرآن جي حفظ، تجويد ۽ قرائت جي تعليم ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

''ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي'' ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مشهور قارين جي ذڪر دوران بابا فتح محمد کان پوءِ سندس پٽن قاري شهاب الدين ۽ قاري رحيم الدين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب ٻنهي پنهنجي والد کان قرائت حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم لاءِ ويٺا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي بنياد تي شيخ شهاب الدين کي برهانپور جي سنڌي قاري خاندان جي نمايان شخصيتن مان شمار ڪري سگهجي ٿو.

== شيخ برهان الدين سان تعلق ==
شيخ شهاب الدين جي روحاني ۽ عملي زندگيءَ ۾ '''شيخ برهان الدين''' کي خاص اهميت حاصل هئي. قرائت بابت عربي ماخذ ٻڌائي ٿو ته پنهنجي والد وٽ قرائت پڙهڻ کان پوءِ شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين وٽ ويو ۽ سندس مسجد جو امام ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي ثانوي روايت موجب شيخ برهان الدين راز الاهي، شيخ عيسيٰ جندالله جو خليفو هو. شيخ شهاب الدين جڏهن مناسب عمر کي پهتو ته شيخ برهان الدين کيس پنهنجي درگاهه جي ويجهو ٺهرايل مسجد ۾ امام مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي روايت موجب شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين کان سلوڪ ۽ طريقت جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ تصوف ۾ رياضت ۽ مجاهدي سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

== امامت ۽ تدريس ==
شيخ شهاب الدين جي علمي زندگي قرائت جي تعليم سان گڏ مسجد جي امامت سان پڻ وابسته هئي. شيخ برهان الدين جي مسجد ۾ امام مقرر ٿيڻ کان پوءِ هن مذهبي ۽ تدريسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي برهانپور ۾ تدريس ۽ تصنيف جي هڪ مضبوط روايت قائم ڪري چڪو هو. سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله ۽ والد بابا فتح محمد ٻئي درس ۽ تصنيف سان وابسته هئا، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پنهنجي نسل ۾ خاص طور قرآن، قرائت، امامت ۽ اوراد سان لاڳاپيل علمي ڪم لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين ۾ قيام ==
هڪ ثانوي سنڌي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين '''1064ھ''' (1653–1654ع) ۾ پنهنجي اولاد سميت [[حج]] لاءِ روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب هن حجاز ۾ لڳ ڀڳ چار سال گذاريا ۽ '''1068ھ''' (1657–1658ع) ۾ واپس برهانپور موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ماخذن مان حج جي صحيح هجري مهيني يا ڏينهن جي تصديق نه ٿي ملي، تنهنڪري 1064ھ ۽ 1068ھ کي مخصوص گريگورين ڏينهن سان ڳنڍڻ بدران سال جي حد سان ڏيڻ وڌيڪ صحيح آهي.

== والد جي وفات کان پوءِ ==
شيخ شهاب الدين جو والد بابا فتح محمد پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هجرت ڪري ويو، جتي 1080ھ (1669–1670ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي سوانحي روايت موجب والد جي وفات کان پوءِ شيخ شهاب الدين سندس ڇڏيل ملڪيت کي والد جي وصيت مطابق ورهايو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

اهو احوال ظاهر ڪري ٿو ته شيخ شهاب الدين پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ خاندان جي معاملن ۾ پڻ ذميواريون سنڀاليون.

== تصنيفون ==
شيخ شهاب الدين جي نالي سان هڪ اهم تصنيف '''''منتخب فتوح الاوراد''''' ملي ٿي.

هندستان جي اسلامي علمي تاريخ بابت مولانا عبد الحي الحسني جي ڪتاب '''''الثقافة الإسلامية في الهند''''' ۾ دعائن ۽ اوراد بابت لکيل ڪتابن جي فهرست ۾ '''''منتخب فتوح الأوراد للشيخ شهاب الدين بن فتح محمد البرهانپوري''''' جو واضح ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |chapter=في علم التصوف والسلوك
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين جي والد بابا فتح محمد '''''فتوح الأوراد''''' نالي هڪ وڏو ڪتاب لکيو هو. شيخ شهاب الدين جو '''''منتخب فتوح الأوراد''''' انهيءَ ڪتاب جو انتخاب يا مختصر صورت هو.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

ان مان شيخ شهاب الدين جي علمي ڪم جو پنهنجي والد جي تصنيفي روايت سان سڌو تعلق ظاهر ٿئي ٿو.

== ''منتخب فتوح الاوراد'' ==
''منتخب فتوح الاوراد'' شيخ شهاب الدين جي سڃاتل تصنيفن مان آهي. ڪتاب جي نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها سندس والد بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد'' مان چونڊيل مواد تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

عبد الحي الحسني هن ڪتاب کي هندستان ۾ دعائن، اذڪارن ۽ اوراد بابت لکيل اسلامي تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي. ساڳئي فهرست ۾ بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد''، ''اوراد قادريه'' ۽ ''خلاصة الاوراد'' جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ شهاب الدين جي تصنيف کي سندس خاندان جي اذڪار ۽ اوراد بابت علمي روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

== تصوف ==
شيخ شهاب الدين جي تصوف سان وابستگي سندس شيخ برهان الدين سان تعلق ذريعي ظاهر ٿئي ٿي. ثانوي سوانحي روايت موجب هن شيخ برهان الدين کان سلوڪ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ سندس روحاني طريقي تي رياضت ۽ مجاهدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفي روايت جي اهم شخصيت هو، جڏهن ته والد بابا فتح محمد پڻ ديني علم، اوراد ۽ روحاني تعليم سان وابسته رهيو. شيخ شهاب الدين جي ''منتخب فتوح الاوراد'' پڻ سندس روحاني ۽ ذڪري روايت سان تعلق جي دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== اولاد ==
ثانوي سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين کي چار پٽ هئا، جيڪي پڻ ديني تعليم سان وابسته ٿيا. روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس پٽن کي نقلي ۽ عقلي علمن جي تعليم حاصل هئي ۽ پوءِ کين خلافت پڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آزاد آن لائين ماخذن مان انهن چئن پٽن جا نالا ۽ سندن جدا جدا سوانح مڪمل طور تصديق نه ٿي سگهي آهي، تنهنڪري نالن کي بنيادي تذڪري جي تصديق کان سواءِ شامل ڪرڻ مناسب نه آهي.

== وفات ==
شيخ شهاب الدين جي وفات '''1095ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

1095ھ تقريباً '''1683–1684ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري ڪنهن هڪ مخصوص گريگورين تاريخ ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

عربي قرائت بابت ماخذ پڻ واضح طور سندس وفات جو سال 1095ھ ڄاڻائي ٿو، جنهن سان سنڌي ثانوي روايت ۾ ڏنل سال جي آزاد تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ شهاب الدين جي سوانح سنڌ مان برهانپور ڏانهن منتقل ٿيل هڪ علمي خاندان جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿي. سندس پڙڏاڏي ۽ خاندان جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون، سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جو مشهور صوفي ۽ عالم هو، سندس والد بابا فتح محمد محدث، قاري ۽ مصنف هو، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پاڻ قرائت، امامت، تصوف ۽ تصنيف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

خاص طور سندس ''منتخب فتوح الاوراد'' جو عبد الحي الحسني جهڙي علمي تاريخ جي ماخذ ۾ درج ٿيڻ سندس تصنيفي سرگرميءَ لاءِ هڪ اهم آزاد ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== نالي بابت وضاحت ==
شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري کي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي اڳئين بزرگ '''شيخ شهاب الدين ثاني سهروردي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ جي صديقي سهروردي خاندان جي اڳين نسل سان تعلق رکندو هو ۽ 894ھ (1489ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''شيخ شهاب الدين بن بابا فتح محمد بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو 11هين صدي هجري/17هين صدي عيسويءَ ۾ برهانپور ۾ رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[علم القرائت]]
* [[تجويد]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1031ھ جون پيدائشون]]
[[زمرو:1095ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1680ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>img36fqhdrz28viqit4iy0n5oyxl3fg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416752</id>
      <parentid>416751</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17548" sha1="5fy1k4910wnr8gj32q4mmrl0w40rbok" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ شهاب الدين برهانپوري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 1031ھ (1621–1622ع)
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date       = 1095ھ (1683–1684ع)
| death_place      = [[برهانپور]]
| father           = [[بابا فتح محمد]]
| grandfather      = [[عيسيٰ جندالله]]
| known_for        = قرائت، تجويد، تفسير، حديث، فقه، تدريس ۽ تصوف
| occupation       = عالم، قاري، امام، صوفي
| notable_works    = ''منتخب فتوح الاوراد''
}}

'''شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري''' (1031ھ/1621–1622ع – 1095ھ/1683–1684ع) برهانپور سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم، قاري، امام ۽ صوفي هو. هو مشهور عالم ۽ محدث [[بابا فتح محمد|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو پٽ ۽ [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پوٽو هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، پر خاندان جي هڪ اهم شاخ [[برهانپور]] ۾ آباد ٿي، جتي ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرائت، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;&gt;{{cite book
 |title=ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي
 |pages=614–615
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ شهاب الدين جو والد [[بابا فتح محمد]] هو، جنهن جو اصل نالو شيخ عبدالرحمان بن عيسيٰ هو. بابا فتح محمد حديث، قرائت، فقه، تصنيف ۽ تدريس سان وابسته هو ۽ پنهنجي والد [[عيسيٰ جندالله]] جي علمي روايت کي برهانپور ۾ جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين جو ڏاڏو عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو. پاٽ جي هن خاندان جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي سنڌ مان [[برار]]، [[خانديش]] ۽ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا. برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ محلو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عربي قرائت بابت هڪ ماخذ بابا فتح محمد جي پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو نالو ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم ۽ قرائت سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== ولادت ==
ثانوي سنڌي ماخذن موجب شيخ شهاب الدين جي ولادت '''1031ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

1031ھ تقريباً '''1621–1622ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ درست گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

شيخ شهاب الدين جي ولادت جو سال سندس ڏاڏي عيسيٰ جندالله جي وفات واري سال 1031ھ (1621–1622ع) جي لڳ ڀڳ پڻ اچي ٿو.

== تعليم ==
شيخ شهاب الدين جي ابتدائي تعليم سندس علمي خاندان ۾ ٿي. ننڍي عمر ۾ هن [[قرآن]] حفظ ڪيو ۽ [[تجويد]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس اهم استاد سندس والد بابا فتح محمد هو. موجود سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين پنهنجي والد وٽ تجويد، تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ آزاد طور تصديق ڪري ٿو ته قاري شهاب الدين پنهنجي والد بابا فتح محمد وٽ قرآن ۽ قرائت پڙهيو ۽ پوءِ پاڻ به قرآن پڙهائڻ سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس علمي تربيت ۾ قرآن جو حفظ ۽ قرائت بنيادي حيثيت رکندا هئا، جڏهن ته پوءِ هن تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.

== قرائت ==
شيخ شهاب الدين پنهنجي خاندان جي قرآني ۽ قرائتي روايت جو اهم فرد هو. سندس والد بابا فتح محمد پاڻ قاري ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس خاندان ۾ قرآن جي حفظ، تجويد ۽ قرائت جي تعليم ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

''ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي'' ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مشهور قارين جي ذڪر دوران بابا فتح محمد کان پوءِ سندس پٽن قاري شهاب الدين ۽ قاري رحيم الدين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب ٻنهي پنهنجي والد کان قرائت حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم لاءِ ويٺا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي بنياد تي شيخ شهاب الدين کي برهانپور جي سنڌي قاري خاندان جي نمايان شخصيتن مان شمار ڪري سگهجي ٿو.

== شيخ برهان الدين سان تعلق ==
شيخ شهاب الدين جي روحاني ۽ عملي زندگيءَ ۾ '''شيخ برهان الدين''' کي خاص اهميت حاصل هئي. قرائت بابت عربي ماخذ ٻڌائي ٿو ته پنهنجي والد وٽ قرائت پڙهڻ کان پوءِ شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين وٽ ويو ۽ سندس مسجد جو امام ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي ثانوي روايت موجب شيخ برهان الدين راز الاهي، شيخ عيسيٰ جندالله جو خليفو هو. شيخ شهاب الدين جڏهن مناسب عمر کي پهتو ته شيخ برهان الدين کيس پنهنجي درگاهه جي ويجهو ٺهرايل مسجد ۾ امام مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي روايت موجب شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين کان سلوڪ ۽ طريقت جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ تصوف ۾ رياضت ۽ مجاهدي سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

== امامت ۽ تدريس ==
شيخ شهاب الدين جي علمي زندگي قرائت جي تعليم سان گڏ مسجد جي امامت سان پڻ وابسته هئي. شيخ برهان الدين جي مسجد ۾ امام مقرر ٿيڻ کان پوءِ هن مذهبي ۽ تدريسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي برهانپور ۾ تدريس ۽ تصنيف جي هڪ مضبوط روايت قائم ڪري چڪو هو. سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله ۽ والد بابا فتح محمد ٻئي درس ۽ تصنيف سان وابسته هئا، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پنهنجي نسل ۾ خاص طور قرآن، قرائت، امامت ۽ اوراد سان لاڳاپيل علمي ڪم لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين ۾ قيام ==
هڪ ثانوي سنڌي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين '''1064ھ''' (1653–1654ع) ۾ پنهنجي اولاد سميت [[حج]] لاءِ روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب هن حجاز ۾ لڳ ڀڳ چار سال گذاريا ۽ '''1068ھ''' (1657–1658ع) ۾ واپس برهانپور موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ماخذن مان حج جي صحيح هجري مهيني يا ڏينهن جي تصديق نه ٿي ملي، تنهنڪري 1064ھ ۽ 1068ھ کي مخصوص گريگورين ڏينهن سان ڳنڍڻ بدران سال جي حد سان ڏيڻ وڌيڪ صحيح آهي.

== والد جي وفات کان پوءِ ==
شيخ شهاب الدين جو والد بابا فتح محمد پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هجرت ڪري ويو، جتي 1080ھ (1669–1670ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي سوانحي روايت موجب والد جي وفات کان پوءِ شيخ شهاب الدين سندس ڇڏيل ملڪيت کي والد جي وصيت مطابق ورهايو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

اهو احوال ظاهر ڪري ٿو ته شيخ شهاب الدين پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ خاندان جي معاملن ۾ پڻ ذميواريون سنڀاليون.

== تصنيفون ==
شيخ شهاب الدين جي نالي سان هڪ اهم تصنيف '''''منتخب فتوح الاوراد''''' ملي ٿي.

هندستان جي اسلامي علمي تاريخ بابت مولانا عبد الحي الحسني جي ڪتاب '''''الثقافة الإسلامية في الهند''''' ۾ دعائن ۽ اوراد بابت لکيل ڪتابن جي فهرست ۾ '''''منتخب فتوح الأوراد للشيخ شهاب الدين بن فتح محمد البرهانپوري''''' جو واضح ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |chapter=في علم التصوف والسلوك
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين جي والد بابا فتح محمد '''''فتوح الأوراد''''' نالي هڪ وڏو ڪتاب لکيو هو. شيخ شهاب الدين جو '''''منتخب فتوح الأوراد''''' انهيءَ ڪتاب جو انتخاب يا مختصر صورت هو.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

ان مان شيخ شهاب الدين جي علمي ڪم جو پنهنجي والد جي تصنيفي روايت سان سڌو تعلق ظاهر ٿئي ٿو.

== ''منتخب فتوح الاوراد'' ==
''منتخب فتوح الاوراد'' شيخ شهاب الدين جي سڃاتل تصنيفن مان آهي. ڪتاب جي نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها سندس والد بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد'' مان چونڊيل مواد تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

عبد الحي الحسني هن ڪتاب کي هندستان ۾ دعائن، اذڪارن ۽ اوراد بابت لکيل اسلامي تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي. ساڳئي فهرست ۾ بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد''، ''اوراد قادريه'' ۽ ''خلاصة الاوراد'' جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ شهاب الدين جي تصنيف کي سندس خاندان جي اذڪار ۽ اوراد بابت علمي روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

== تصوف ==
شيخ شهاب الدين جي تصوف سان وابستگي سندس شيخ برهان الدين سان تعلق ذريعي ظاهر ٿئي ٿي. ثانوي سوانحي روايت موجب هن شيخ برهان الدين کان سلوڪ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ سندس روحاني طريقي تي رياضت ۽ مجاهدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفي روايت جي اهم شخصيت هو، جڏهن ته والد بابا فتح محمد پڻ ديني علم، اوراد ۽ روحاني تعليم سان وابسته رهيو. شيخ شهاب الدين جي ''منتخب فتوح الاوراد'' پڻ سندس روحاني ۽ ذڪري روايت سان تعلق جي دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== اولاد ==
ثانوي سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين کي چار پٽ هئا، جيڪي پڻ ديني تعليم سان وابسته ٿيا. روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس پٽن کي نقلي ۽ عقلي علمن جي تعليم حاصل هئي ۽ پوءِ کين خلافت پڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آزاد آن لائين ماخذن مان انهن چئن پٽن جا نالا ۽ سندن جدا جدا سوانح مڪمل طور تصديق نه ٿي سگهي آهي، تنهنڪري نالن کي بنيادي تذڪري جي تصديق کان سواءِ شامل ڪرڻ مناسب نه آهي.

== وفات ==
شيخ شهاب الدين جي وفات '''1095ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

1095ھ تقريباً '''1683–1684ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري ڪنهن هڪ مخصوص گريگورين تاريخ ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

عربي قرائت بابت ماخذ پڻ واضح طور سندس وفات جو سال 1095ھ ڄاڻائي ٿو، جنهن سان سنڌي ثانوي روايت ۾ ڏنل سال جي آزاد تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ شهاب الدين جي سوانح سنڌ مان برهانپور ڏانهن منتقل ٿيل هڪ علمي خاندان جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿي. سندس پڙڏاڏي ۽ خاندان جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون، سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جو مشهور صوفي ۽ عالم هو، سندس والد بابا فتح محمد محدث، قاري ۽ مصنف هو، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پاڻ قرائت، امامت، تصوف ۽ تصنيف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

خاص طور سندس ''منتخب فتوح الاوراد'' جو عبد الحي الحسني جهڙي علمي تاريخ جي ماخذ ۾ درج ٿيڻ سندس تصنيفي سرگرميءَ لاءِ هڪ اهم آزاد ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== نالي بابت وضاحت ==
شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري کي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي اڳئين بزرگ '''شيخ شهاب الدين ثاني سهروردي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ جي صديقي سهروردي خاندان جي اڳين نسل سان تعلق رکندو هو ۽ 894ھ (1489ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''شيخ شهاب الدين بن بابا فتح محمد بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو 11هين صدي هجري/17هين صدي عيسويءَ ۾ برهانپور ۾ رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[علم القرائت]]
* [[تجويد]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1031ھ جون پيدائشون]]
[[زمرو:1095ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1680ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>5fy1k4910wnr8gj32q4mmrl0w40rbok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416754</id>
      <parentid>416752</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17514" sha1="bdwx40o8qt5oi3i7bh5xr0jfaqs1gr5" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name          = شيخ شهاب الدين برهانپوري
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[سني اسلام]]
| birth_date    = 1031ھ (1621–1622ع)
| birth_place   = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date    = 1095ھ (1683–1684ع)
| death_place   = [[برهانپور]]
| father        = [[بابا فتح محمد]]
| relatives     = [[عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)
| known_for     = قرائت، تجويد، تفسير، حديث، فقه، تدريس ۽ تصوف
| occupation    = عالم، قاري، امام ۽ صوفي
| notable_works = ''منتخب فتوح الاوراد''
}}

'''شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري''' (1031ھ/1621–1622ع – 1095ھ/1683–1684ع) [[برهانپور]] سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم، قاري، امام ۽ صوفي هو. هو مشهور عالم ۽ محدث [[بابا فتح محمد|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو پٽ ۽ [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پوٽو هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، پر خاندان جي هڪ اهم شاخ برهانپور ۾ آباد ٿي، جتي ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرائت، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;&gt;{{cite book
|last=برهانپوري
|first=سيد محمد مطيع الله راشد
|title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
|trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|location=سنڌ
|language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;&gt;{{cite book
|title=ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي
|pages=614–615
|language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ شهاب الدين جو والد [[بابا فتح محمد]] هو، جنهن جو اصل نالو شيخ عبدالرحمان بن عيسيٰ هو. بابا فتح محمد حديث، قرائت، فقه، تصنيف ۽ تدريس سان وابسته هو ۽ پنهنجي والد [[عيسيٰ جندالله]] جي علمي روايت کي برهانپور ۾ جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين جو ڏاڏو عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو. پاٽ جي هن خاندان جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي سنڌ مان [[برار]]، [[خانديش]] ۽ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا. برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ محلو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عربي قرائت بابت هڪ ماخذ بابا فتح محمد جي پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو نالو ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم ۽ قرائت سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== ولادت ==
ثانوي سنڌي ماخذن موجب شيخ شهاب الدين جي ولادت '''1031ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

1031ھ تقريباً '''1621–1622ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ درست گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

شيخ شهاب الدين جي ولادت جو سال سندس ڏاڏي عيسيٰ جندالله جي وفات واري سال 1031ھ (1621–1622ع) جي لڳ ڀڳ پڻ اچي ٿو.

== تعليم ==
شيخ شهاب الدين جي ابتدائي تعليم سندس علمي خاندان ۾ ٿي. ننڍي عمر ۾ هن [[قرآن]] حفظ ڪيو ۽ [[تجويد]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس اهم استاد سندس والد بابا فتح محمد هو. موجود سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين پنهنجي والد وٽ تجويد، تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ آزاد طور تصديق ڪري ٿو ته قاري شهاب الدين پنهنجي والد بابا فتح محمد وٽ قرآن ۽ قرائت پڙهيو ۽ پوءِ پاڻ به قرآن پڙهائڻ سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس علمي تربيت ۾ قرآن جو حفظ ۽ قرائت بنيادي حيثيت رکندا هئا، جڏهن ته پوءِ هن تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.

== قرائت ==
شيخ شهاب الدين پنهنجي خاندان جي قرآني ۽ قرائتي روايت جو اهم فرد هو. سندس والد بابا فتح محمد پاڻ قاري ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس خاندان ۾ قرآن جي حفظ، تجويد ۽ قرائت جي تعليم ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

''ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي'' ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مشهور قارين جي ذڪر دوران بابا فتح محمد کان پوءِ سندس پٽن قاري شهاب الدين ۽ قاري رحيم الدين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب ٻنهي پنهنجي والد کان قرائت حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم لاءِ ويٺا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي بنياد تي شيخ شهاب الدين کي برهانپور جي سنڌي قاري خاندان جي نمايان شخصيتن مان شمار ڪري سگهجي ٿو.

== شيخ برهان الدين سان تعلق ==
شيخ شهاب الدين جي روحاني ۽ عملي زندگيءَ ۾ '''شيخ برهان الدين''' کي خاص اهميت حاصل هئي. قرائت بابت عربي ماخذ ٻڌائي ٿو ته پنهنجي والد وٽ قرائت پڙهڻ کان پوءِ شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين وٽ ويو ۽ سندس مسجد جو امام ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي ثانوي روايت موجب شيخ برهان الدين راز الاهي، شيخ عيسيٰ جندالله جو خليفو هو. شيخ شهاب الدين جڏهن مناسب عمر کي پهتو ته شيخ برهان الدين کيس پنهنجي درگاهه جي ويجهو ٺهرايل مسجد ۾ امام مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي روايت موجب شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين کان سلوڪ ۽ طريقت جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ تصوف ۾ رياضت ۽ مجاهدي سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

== امامت ۽ تدريس ==
شيخ شهاب الدين جي علمي زندگي قرائت جي تعليم سان گڏ مسجد جي امامت سان پڻ وابسته هئي. شيخ برهان الدين جي مسجد ۾ امام مقرر ٿيڻ کان پوءِ هن مذهبي ۽ تدريسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي برهانپور ۾ تدريس ۽ تصنيف جي هڪ مضبوط روايت قائم ڪري چڪو هو. سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله ۽ والد بابا فتح محمد ٻئي درس ۽ تصنيف سان وابسته هئا، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پنهنجي نسل ۾ خاص طور قرآن، قرائت، امامت ۽ اوراد سان لاڳاپيل علمي ڪم لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين ۾ قيام ==
هڪ ثانوي سنڌي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين '''1064ھ''' (1653–1654ع) ۾ پنهنجي اولاد سميت [[حج]] لاءِ روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب هن حجاز ۾ لڳ ڀڳ چار سال گذاريا ۽ '''1068ھ''' (1657–1658ع) ۾ واپس برهانپور موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ماخذن مان حج جي صحيح هجري مهيني يا ڏينهن جي تصديق نه ٿي ملي، تنهنڪري 1064ھ ۽ 1068ھ کي مخصوص گريگورين ڏينهن سان ڳنڍڻ بدران سال جي حد سان ڏيڻ وڌيڪ صحيح آهي.

== والد جي وفات کان پوءِ ==
شيخ شهاب الدين جو والد بابا فتح محمد پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هجرت ڪري ويو، جتي 1080ھ (1669–1670ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي سوانحي روايت موجب والد جي وفات کان پوءِ شيخ شهاب الدين سندس ڇڏيل ملڪيت کي والد جي وصيت مطابق ورهايو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

اهو احوال ظاهر ڪري ٿو ته شيخ شهاب الدين پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ خاندان جي معاملن ۾ پڻ ذميواريون سنڀاليون.

== تصنيفون ==
شيخ شهاب الدين جي نالي سان هڪ اهم تصنيف '''''منتخب فتوح الاوراد''''' ملي ٿي.

هندستان جي اسلامي علمي تاريخ بابت مولانا عبد الحي الحسني جي ڪتاب '''''الثقافة الإسلامية في الهند''''' ۾ دعائن ۽ اوراد بابت لکيل ڪتابن جي فهرست ۾ '''''منتخب فتوح الأوراد للشيخ شهاب الدين بن فتح محمد البرهانپوري''''' جو واضح ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |chapter=في علم التصوف والسلوك
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين جي والد بابا فتح محمد '''''فتوح الأوراد''''' نالي هڪ وڏو ڪتاب لکيو هو. شيخ شهاب الدين جو '''''منتخب فتوح الأوراد''''' انهيءَ ڪتاب جو انتخاب يا مختصر صورت هو.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

ان مان شيخ شهاب الدين جي علمي ڪم جو پنهنجي والد جي تصنيفي روايت سان سڌو تعلق ظاهر ٿئي ٿو.

== ''منتخب فتوح الاوراد'' ==
''منتخب فتوح الاوراد'' شيخ شهاب الدين جي سڃاتل تصنيفن مان آهي. ڪتاب جي نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها سندس والد بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد'' مان چونڊيل مواد تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

عبد الحي الحسني هن ڪتاب کي هندستان ۾ دعائن، اذڪارن ۽ اوراد بابت لکيل اسلامي تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي. ساڳئي فهرست ۾ بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد''، ''اوراد قادريه'' ۽ ''خلاصة الاوراد'' جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ شهاب الدين جي تصنيف کي سندس خاندان جي اذڪار ۽ اوراد بابت علمي روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

== تصوف ==
شيخ شهاب الدين جي تصوف سان وابستگي سندس شيخ برهان الدين سان تعلق ذريعي ظاهر ٿئي ٿي. ثانوي سوانحي روايت موجب هن شيخ برهان الدين کان سلوڪ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ سندس روحاني طريقي تي رياضت ۽ مجاهدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفي روايت جي اهم شخصيت هو، جڏهن ته والد بابا فتح محمد پڻ ديني علم، اوراد ۽ روحاني تعليم سان وابسته رهيو. شيخ شهاب الدين جي ''منتخب فتوح الاوراد'' پڻ سندس روحاني ۽ ذڪري روايت سان تعلق جي دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== اولاد ==
ثانوي سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين کي چار پٽ هئا، جيڪي پڻ ديني تعليم سان وابسته ٿيا. روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس پٽن کي نقلي ۽ عقلي علمن جي تعليم حاصل هئي ۽ پوءِ کين خلافت پڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آزاد آن لائين ماخذن مان انهن چئن پٽن جا نالا ۽ سندن جدا جدا سوانح مڪمل طور تصديق نه ٿي سگهي آهي، تنهنڪري نالن کي بنيادي تذڪري جي تصديق کان سواءِ شامل ڪرڻ مناسب نه آهي.

== وفات ==
شيخ شهاب الدين جي وفات '''1095ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

1095ھ تقريباً '''1683–1684ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري ڪنهن هڪ مخصوص گريگورين تاريخ ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

عربي قرائت بابت ماخذ پڻ واضح طور سندس وفات جو سال 1095ھ ڄاڻائي ٿو، جنهن سان سنڌي ثانوي روايت ۾ ڏنل سال جي آزاد تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ شهاب الدين جي سوانح سنڌ مان برهانپور ڏانهن منتقل ٿيل هڪ علمي خاندان جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿي. سندس پڙڏاڏي ۽ خاندان جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون، سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جو مشهور صوفي ۽ عالم هو، سندس والد بابا فتح محمد محدث، قاري ۽ مصنف هو، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پاڻ قرائت، امامت، تصوف ۽ تصنيف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

خاص طور سندس ''منتخب فتوح الاوراد'' جو عبد الحي الحسني جهڙي علمي تاريخ جي ماخذ ۾ درج ٿيڻ سندس تصنيفي سرگرميءَ لاءِ هڪ اهم آزاد ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== نالي بابت وضاحت ==
شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري کي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي اڳئين بزرگ '''شيخ شهاب الدين ثاني سهروردي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ جي صديقي سهروردي خاندان جي اڳين نسل سان تعلق رکندو هو ۽ 894ھ (1489ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''شيخ شهاب الدين بن بابا فتح محمد بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو 11هين صدي هجري/17هين صدي عيسويءَ ۾ برهانپور ۾ رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[علم القرائت]]
* [[تجويد]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1031ھ جون پيدائشون]]
[[زمرو:1095ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1680ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>bdwx40o8qt5oi3i7bh5xr0jfaqs1gr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416756</id>
      <parentid>416754</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17546" sha1="4i4427rv76s244jaxpsfyxfiip1fnox" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name          = شيخ شهاب الدين برهانپوري
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[سني اسلام]]
| birth_date    = 1031ھ (1621–1622ع)
| birth_place   = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date    = 1095ھ (1683–1684ع)
| death_place   = [[برهانپور]]
| father        = [[بابا فتح محمد سنڌي]]
| relatives     = [[شيخ عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)
| known_for     = قرائت، تجويد، تفسير، حديث، فقه، تدريس ۽ تصوف
| occupation    = عالم، قاري، امام ۽ صوفي
| notable_works = ''منتخب فتوح الاوراد''
}}

'''شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري''' (1031ھ/1621–1622ع – 1095ھ/1683–1684ع) [[برهانپور]] سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم، قاري، امام ۽ صوفي هو. هو مشهور عالم ۽ محدث [[بابا فتح محمد سنڌي|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو پٽ ۽ [[شيخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پوٽو هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، پر خاندان جي هڪ اهم شاخ برهانپور ۾ آباد ٿي، جتي ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرائت، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;&gt;{{cite book
|last=برهانپوري
|first=سيد محمد مطيع الله راشد
|title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
|trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|location=سنڌ
|language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;&gt;{{cite book
|title=ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي
|pages=614–615
|language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ شهاب الدين جو والد [[بابا فتح محمد]] هو، جنهن جو اصل نالو شيخ عبدالرحمان بن عيسيٰ هو. بابا فتح محمد حديث، قرائت، فقه، تصنيف ۽ تدريس سان وابسته هو ۽ پنهنجي والد [[عيسيٰ جندالله]] جي علمي روايت کي برهانپور ۾ جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين جو ڏاڏو عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو. پاٽ جي هن خاندان جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي سنڌ مان [[برار]]، [[خانديش]] ۽ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا. برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ محلو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عربي قرائت بابت هڪ ماخذ بابا فتح محمد جي پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو نالو ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم ۽ قرائت سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== ولادت ==
ثانوي سنڌي ماخذن موجب شيخ شهاب الدين جي ولادت '''1031ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

1031ھ تقريباً '''1621–1622ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ درست گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

شيخ شهاب الدين جي ولادت جو سال سندس ڏاڏي عيسيٰ جندالله جي وفات واري سال 1031ھ (1621–1622ع) جي لڳ ڀڳ پڻ اچي ٿو.

== تعليم ==
شيخ شهاب الدين جي ابتدائي تعليم سندس علمي خاندان ۾ ٿي. ننڍي عمر ۾ هن [[قرآن]] حفظ ڪيو ۽ [[تجويد]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس اهم استاد سندس والد بابا فتح محمد هو. موجود سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين پنهنجي والد وٽ تجويد، تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ آزاد طور تصديق ڪري ٿو ته قاري شهاب الدين پنهنجي والد بابا فتح محمد وٽ قرآن ۽ قرائت پڙهيو ۽ پوءِ پاڻ به قرآن پڙهائڻ سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس علمي تربيت ۾ قرآن جو حفظ ۽ قرائت بنيادي حيثيت رکندا هئا، جڏهن ته پوءِ هن تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.

== قرائت ==
شيخ شهاب الدين پنهنجي خاندان جي قرآني ۽ قرائتي روايت جو اهم فرد هو. سندس والد بابا فتح محمد پاڻ قاري ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس خاندان ۾ قرآن جي حفظ، تجويد ۽ قرائت جي تعليم ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

''ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي'' ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مشهور قارين جي ذڪر دوران بابا فتح محمد کان پوءِ سندس پٽن قاري شهاب الدين ۽ قاري رحيم الدين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب ٻنهي پنهنجي والد کان قرائت حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم لاءِ ويٺا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي بنياد تي شيخ شهاب الدين کي برهانپور جي سنڌي قاري خاندان جي نمايان شخصيتن مان شمار ڪري سگهجي ٿو.

== شيخ برهان الدين سان تعلق ==
شيخ شهاب الدين جي روحاني ۽ عملي زندگيءَ ۾ '''شيخ برهان الدين''' کي خاص اهميت حاصل هئي. قرائت بابت عربي ماخذ ٻڌائي ٿو ته پنهنجي والد وٽ قرائت پڙهڻ کان پوءِ شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين وٽ ويو ۽ سندس مسجد جو امام ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي ثانوي روايت موجب شيخ برهان الدين راز الاهي، شيخ عيسيٰ جندالله جو خليفو هو. شيخ شهاب الدين جڏهن مناسب عمر کي پهتو ته شيخ برهان الدين کيس پنهنجي درگاهه جي ويجهو ٺهرايل مسجد ۾ امام مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي روايت موجب شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين کان سلوڪ ۽ طريقت جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ تصوف ۾ رياضت ۽ مجاهدي سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

== امامت ۽ تدريس ==
شيخ شهاب الدين جي علمي زندگي قرائت جي تعليم سان گڏ مسجد جي امامت سان پڻ وابسته هئي. شيخ برهان الدين جي مسجد ۾ امام مقرر ٿيڻ کان پوءِ هن مذهبي ۽ تدريسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي برهانپور ۾ تدريس ۽ تصنيف جي هڪ مضبوط روايت قائم ڪري چڪو هو. سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله ۽ والد بابا فتح محمد ٻئي درس ۽ تصنيف سان وابسته هئا، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پنهنجي نسل ۾ خاص طور قرآن، قرائت، امامت ۽ اوراد سان لاڳاپيل علمي ڪم لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين ۾ قيام ==
هڪ ثانوي سنڌي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين '''1064ھ''' (1653–1654ع) ۾ پنهنجي اولاد سميت [[حج]] لاءِ روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب هن حجاز ۾ لڳ ڀڳ چار سال گذاريا ۽ '''1068ھ''' (1657–1658ع) ۾ واپس برهانپور موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ماخذن مان حج جي صحيح هجري مهيني يا ڏينهن جي تصديق نه ٿي ملي، تنهنڪري 1064ھ ۽ 1068ھ کي مخصوص گريگورين ڏينهن سان ڳنڍڻ بدران سال جي حد سان ڏيڻ وڌيڪ صحيح آهي.

== والد جي وفات کان پوءِ ==
شيخ شهاب الدين جو والد بابا فتح محمد پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هجرت ڪري ويو، جتي 1080ھ (1669–1670ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي سوانحي روايت موجب والد جي وفات کان پوءِ شيخ شهاب الدين سندس ڇڏيل ملڪيت کي والد جي وصيت مطابق ورهايو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

اهو احوال ظاهر ڪري ٿو ته شيخ شهاب الدين پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ خاندان جي معاملن ۾ پڻ ذميواريون سنڀاليون.

== تصنيفون ==
شيخ شهاب الدين جي نالي سان هڪ اهم تصنيف '''''منتخب فتوح الاوراد''''' ملي ٿي.

هندستان جي اسلامي علمي تاريخ بابت مولانا عبد الحي الحسني جي ڪتاب '''''الثقافة الإسلامية في الهند''''' ۾ دعائن ۽ اوراد بابت لکيل ڪتابن جي فهرست ۾ '''''منتخب فتوح الأوراد للشيخ شهاب الدين بن فتح محمد البرهانپوري''''' جو واضح ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |chapter=في علم التصوف والسلوك
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين جي والد بابا فتح محمد '''''فتوح الأوراد''''' نالي هڪ وڏو ڪتاب لکيو هو. شيخ شهاب الدين جو '''''منتخب فتوح الأوراد''''' انهيءَ ڪتاب جو انتخاب يا مختصر صورت هو.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

ان مان شيخ شهاب الدين جي علمي ڪم جو پنهنجي والد جي تصنيفي روايت سان سڌو تعلق ظاهر ٿئي ٿو.

== ''منتخب فتوح الاوراد'' ==
''منتخب فتوح الاوراد'' شيخ شهاب الدين جي سڃاتل تصنيفن مان آهي. ڪتاب جي نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها سندس والد بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد'' مان چونڊيل مواد تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

عبد الحي الحسني هن ڪتاب کي هندستان ۾ دعائن، اذڪارن ۽ اوراد بابت لکيل اسلامي تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي. ساڳئي فهرست ۾ بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد''، ''اوراد قادريه'' ۽ ''خلاصة الاوراد'' جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ شهاب الدين جي تصنيف کي سندس خاندان جي اذڪار ۽ اوراد بابت علمي روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

== تصوف ==
شيخ شهاب الدين جي تصوف سان وابستگي سندس شيخ برهان الدين سان تعلق ذريعي ظاهر ٿئي ٿي. ثانوي سوانحي روايت موجب هن شيخ برهان الدين کان سلوڪ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ سندس روحاني طريقي تي رياضت ۽ مجاهدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفي روايت جي اهم شخصيت هو، جڏهن ته والد بابا فتح محمد پڻ ديني علم، اوراد ۽ روحاني تعليم سان وابسته رهيو. شيخ شهاب الدين جي ''منتخب فتوح الاوراد'' پڻ سندس روحاني ۽ ذڪري روايت سان تعلق جي دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== اولاد ==
ثانوي سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين کي چار پٽ هئا، جيڪي پڻ ديني تعليم سان وابسته ٿيا. روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس پٽن کي نقلي ۽ عقلي علمن جي تعليم حاصل هئي ۽ پوءِ کين خلافت پڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آزاد آن لائين ماخذن مان انهن چئن پٽن جا نالا ۽ سندن جدا جدا سوانح مڪمل طور تصديق نه ٿي سگهي آهي، تنهنڪري نالن کي بنيادي تذڪري جي تصديق کان سواءِ شامل ڪرڻ مناسب نه آهي.

== وفات ==
شيخ شهاب الدين جي وفات '''1095ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

1095ھ تقريباً '''1683–1684ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري ڪنهن هڪ مخصوص گريگورين تاريخ ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

عربي قرائت بابت ماخذ پڻ واضح طور سندس وفات جو سال 1095ھ ڄاڻائي ٿو، جنهن سان سنڌي ثانوي روايت ۾ ڏنل سال جي آزاد تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ شهاب الدين جي سوانح سنڌ مان برهانپور ڏانهن منتقل ٿيل هڪ علمي خاندان جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿي. سندس پڙڏاڏي ۽ خاندان جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون، سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جو مشهور صوفي ۽ عالم هو، سندس والد بابا فتح محمد محدث، قاري ۽ مصنف هو، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پاڻ قرائت، امامت، تصوف ۽ تصنيف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

خاص طور سندس ''منتخب فتوح الاوراد'' جو عبد الحي الحسني جهڙي علمي تاريخ جي ماخذ ۾ درج ٿيڻ سندس تصنيفي سرگرميءَ لاءِ هڪ اهم آزاد ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== نالي بابت وضاحت ==
شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري کي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي اڳئين بزرگ '''شيخ شهاب الدين ثاني سهروردي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ جي صديقي سهروردي خاندان جي اڳين نسل سان تعلق رکندو هو ۽ 894ھ (1489ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''شيخ شهاب الدين بن بابا فتح محمد بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو 11هين صدي هجري/17هين صدي عيسويءَ ۾ برهانپور ۾ رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[علم القرائت]]
* [[تجويد]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1031ھ جون پيدائشون]]
[[زمرو:1095ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1680ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>4i4427rv76s244jaxpsfyxfiip1fnox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416758</id>
      <parentid>416756</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17546" sha1="2tgztetyd43afffkbj55q817gfh3r78" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name          = شيخ شهاب الدين برهانپوري
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[سني اسلام]]
| birth_date    = 1031ھ (1621–1622ع)
| birth_place   = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date    = 1095ھ (1683–1684ع)
| death_place   = [[برهانپور]]
| father        = [[بابا فتح محمد سنڌي]]
| relatives     = [[شیخ عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)
| known_for     = قرائت، تجويد، تفسير، حديث، فقه، تدريس ۽ تصوف
| occupation    = عالم، قاري، امام ۽ صوفي
| notable_works = ''منتخب فتوح الاوراد''
}}

'''شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري''' (1031ھ/1621–1622ع – 1095ھ/1683–1684ع) [[برهانپور]] سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم، قاري، امام ۽ صوفي هو. هو مشهور عالم ۽ محدث [[بابا فتح محمد سنڌي|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو پٽ ۽ [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پوٽو هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، پر خاندان جي هڪ اهم شاخ برهانپور ۾ آباد ٿي، جتي ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرائت، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;&gt;{{cite book
|last=برهانپوري
|first=سيد محمد مطيع الله راشد
|title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
|trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|location=سنڌ
|language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;&gt;{{cite book
|title=ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي
|pages=614–615
|language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ شهاب الدين جو والد [[بابا فتح محمد]] هو، جنهن جو اصل نالو شيخ عبدالرحمان بن عيسيٰ هو. بابا فتح محمد حديث، قرائت، فقه، تصنيف ۽ تدريس سان وابسته هو ۽ پنهنجي والد [[عيسيٰ جندالله]] جي علمي روايت کي برهانپور ۾ جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين جو ڏاڏو عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو. پاٽ جي هن خاندان جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي سنڌ مان [[برار]]، [[خانديش]] ۽ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا. برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ محلو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عربي قرائت بابت هڪ ماخذ بابا فتح محمد جي پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو نالو ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم ۽ قرائت سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== ولادت ==
ثانوي سنڌي ماخذن موجب شيخ شهاب الدين جي ولادت '''1031ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

1031ھ تقريباً '''1621–1622ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ درست گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

شيخ شهاب الدين جي ولادت جو سال سندس ڏاڏي عيسيٰ جندالله جي وفات واري سال 1031ھ (1621–1622ع) جي لڳ ڀڳ پڻ اچي ٿو.

== تعليم ==
شيخ شهاب الدين جي ابتدائي تعليم سندس علمي خاندان ۾ ٿي. ننڍي عمر ۾ هن [[قرآن]] حفظ ڪيو ۽ [[تجويد]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس اهم استاد سندس والد بابا فتح محمد هو. موجود سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين پنهنجي والد وٽ تجويد، تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ آزاد طور تصديق ڪري ٿو ته قاري شهاب الدين پنهنجي والد بابا فتح محمد وٽ قرآن ۽ قرائت پڙهيو ۽ پوءِ پاڻ به قرآن پڙهائڻ سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس علمي تربيت ۾ قرآن جو حفظ ۽ قرائت بنيادي حيثيت رکندا هئا، جڏهن ته پوءِ هن تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.

== قرائت ==
شيخ شهاب الدين پنهنجي خاندان جي قرآني ۽ قرائتي روايت جو اهم فرد هو. سندس والد بابا فتح محمد پاڻ قاري ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس خاندان ۾ قرآن جي حفظ، تجويد ۽ قرائت جي تعليم ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

''ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي'' ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مشهور قارين جي ذڪر دوران بابا فتح محمد کان پوءِ سندس پٽن قاري شهاب الدين ۽ قاري رحيم الدين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب ٻنهي پنهنجي والد کان قرائت حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم لاءِ ويٺا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي بنياد تي شيخ شهاب الدين کي برهانپور جي سنڌي قاري خاندان جي نمايان شخصيتن مان شمار ڪري سگهجي ٿو.

== شيخ برهان الدين سان تعلق ==
شيخ شهاب الدين جي روحاني ۽ عملي زندگيءَ ۾ '''شيخ برهان الدين''' کي خاص اهميت حاصل هئي. قرائت بابت عربي ماخذ ٻڌائي ٿو ته پنهنجي والد وٽ قرائت پڙهڻ کان پوءِ شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين وٽ ويو ۽ سندس مسجد جو امام ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي ثانوي روايت موجب شيخ برهان الدين راز الاهي، شيخ عيسيٰ جندالله جو خليفو هو. شيخ شهاب الدين جڏهن مناسب عمر کي پهتو ته شيخ برهان الدين کيس پنهنجي درگاهه جي ويجهو ٺهرايل مسجد ۾ امام مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي روايت موجب شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين کان سلوڪ ۽ طريقت جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ تصوف ۾ رياضت ۽ مجاهدي سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

== امامت ۽ تدريس ==
شيخ شهاب الدين جي علمي زندگي قرائت جي تعليم سان گڏ مسجد جي امامت سان پڻ وابسته هئي. شيخ برهان الدين جي مسجد ۾ امام مقرر ٿيڻ کان پوءِ هن مذهبي ۽ تدريسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي برهانپور ۾ تدريس ۽ تصنيف جي هڪ مضبوط روايت قائم ڪري چڪو هو. سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله ۽ والد بابا فتح محمد ٻئي درس ۽ تصنيف سان وابسته هئا، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پنهنجي نسل ۾ خاص طور قرآن، قرائت، امامت ۽ اوراد سان لاڳاپيل علمي ڪم لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين ۾ قيام ==
هڪ ثانوي سنڌي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين '''1064ھ''' (1653–1654ع) ۾ پنهنجي اولاد سميت [[حج]] لاءِ روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب هن حجاز ۾ لڳ ڀڳ چار سال گذاريا ۽ '''1068ھ''' (1657–1658ع) ۾ واپس برهانپور موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ماخذن مان حج جي صحيح هجري مهيني يا ڏينهن جي تصديق نه ٿي ملي، تنهنڪري 1064ھ ۽ 1068ھ کي مخصوص گريگورين ڏينهن سان ڳنڍڻ بدران سال جي حد سان ڏيڻ وڌيڪ صحيح آهي.

== والد جي وفات کان پوءِ ==
شيخ شهاب الدين جو والد بابا فتح محمد پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هجرت ڪري ويو، جتي 1080ھ (1669–1670ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي سوانحي روايت موجب والد جي وفات کان پوءِ شيخ شهاب الدين سندس ڇڏيل ملڪيت کي والد جي وصيت مطابق ورهايو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

اهو احوال ظاهر ڪري ٿو ته شيخ شهاب الدين پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ خاندان جي معاملن ۾ پڻ ذميواريون سنڀاليون.

== تصنيفون ==
شيخ شهاب الدين جي نالي سان هڪ اهم تصنيف '''''منتخب فتوح الاوراد''''' ملي ٿي.

هندستان جي اسلامي علمي تاريخ بابت مولانا عبد الحي الحسني جي ڪتاب '''''الثقافة الإسلامية في الهند''''' ۾ دعائن ۽ اوراد بابت لکيل ڪتابن جي فهرست ۾ '''''منتخب فتوح الأوراد للشيخ شهاب الدين بن فتح محمد البرهانپوري''''' جو واضح ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |chapter=في علم التصوف والسلوك
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين جي والد بابا فتح محمد '''''فتوح الأوراد''''' نالي هڪ وڏو ڪتاب لکيو هو. شيخ شهاب الدين جو '''''منتخب فتوح الأوراد''''' انهيءَ ڪتاب جو انتخاب يا مختصر صورت هو.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

ان مان شيخ شهاب الدين جي علمي ڪم جو پنهنجي والد جي تصنيفي روايت سان سڌو تعلق ظاهر ٿئي ٿو.

== ''منتخب فتوح الاوراد'' ==
''منتخب فتوح الاوراد'' شيخ شهاب الدين جي سڃاتل تصنيفن مان آهي. ڪتاب جي نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها سندس والد بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد'' مان چونڊيل مواد تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

عبد الحي الحسني هن ڪتاب کي هندستان ۾ دعائن، اذڪارن ۽ اوراد بابت لکيل اسلامي تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي. ساڳئي فهرست ۾ بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد''، ''اوراد قادريه'' ۽ ''خلاصة الاوراد'' جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ شهاب الدين جي تصنيف کي سندس خاندان جي اذڪار ۽ اوراد بابت علمي روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

== تصوف ==
شيخ شهاب الدين جي تصوف سان وابستگي سندس شيخ برهان الدين سان تعلق ذريعي ظاهر ٿئي ٿي. ثانوي سوانحي روايت موجب هن شيخ برهان الدين کان سلوڪ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ سندس روحاني طريقي تي رياضت ۽ مجاهدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفي روايت جي اهم شخصيت هو، جڏهن ته والد بابا فتح محمد پڻ ديني علم، اوراد ۽ روحاني تعليم سان وابسته رهيو. شيخ شهاب الدين جي ''منتخب فتوح الاوراد'' پڻ سندس روحاني ۽ ذڪري روايت سان تعلق جي دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== اولاد ==
ثانوي سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين کي چار پٽ هئا، جيڪي پڻ ديني تعليم سان وابسته ٿيا. روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس پٽن کي نقلي ۽ عقلي علمن جي تعليم حاصل هئي ۽ پوءِ کين خلافت پڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آزاد آن لائين ماخذن مان انهن چئن پٽن جا نالا ۽ سندن جدا جدا سوانح مڪمل طور تصديق نه ٿي سگهي آهي، تنهنڪري نالن کي بنيادي تذڪري جي تصديق کان سواءِ شامل ڪرڻ مناسب نه آهي.

== وفات ==
شيخ شهاب الدين جي وفات '''1095ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

1095ھ تقريباً '''1683–1684ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري ڪنهن هڪ مخصوص گريگورين تاريخ ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

عربي قرائت بابت ماخذ پڻ واضح طور سندس وفات جو سال 1095ھ ڄاڻائي ٿو، جنهن سان سنڌي ثانوي روايت ۾ ڏنل سال جي آزاد تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ شهاب الدين جي سوانح سنڌ مان برهانپور ڏانهن منتقل ٿيل هڪ علمي خاندان جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿي. سندس پڙڏاڏي ۽ خاندان جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون، سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جو مشهور صوفي ۽ عالم هو، سندس والد بابا فتح محمد محدث، قاري ۽ مصنف هو، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پاڻ قرائت، امامت، تصوف ۽ تصنيف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

خاص طور سندس ''منتخب فتوح الاوراد'' جو عبد الحي الحسني جهڙي علمي تاريخ جي ماخذ ۾ درج ٿيڻ سندس تصنيفي سرگرميءَ لاءِ هڪ اهم آزاد ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== نالي بابت وضاحت ==
شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري کي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي اڳئين بزرگ '''شيخ شهاب الدين ثاني سهروردي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ جي صديقي سهروردي خاندان جي اڳين نسل سان تعلق رکندو هو ۽ 894ھ (1489ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''شيخ شهاب الدين بن بابا فتح محمد بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو 11هين صدي هجري/17هين صدي عيسويءَ ۾ برهانپور ۾ رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[علم القرائت]]
* [[تجويد]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1031ھ جون پيدائشون]]
[[زمرو:1095ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1680ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>2tgztetyd43afffkbj55q817gfh3r78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416759</id>
      <parentid>416758</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17562" sha1="11qj8jo7mx77zoey1tr23odtzd6c6hu" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name          = شيخ شهاب الدين برهانپوري
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[سني اسلام]]
| birth_date    = 1031ھ (1621–1622ع)
| birth_place   = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date    = 1095ھ (1683–1684ع)
| death_place   = [[برهانپور]]
| father        = [[بابا فتح محمد سنڌي]]
| relatives     = [[شیخ عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)
| known_for     = قرائت، تجويد، تفسير، حديث، فقه، تدريس ۽ تصوف
| occupation    = عالم، قاري، امام ۽ صوفي
| notable_works = ''منتخب فتوح الاوراد''
}}

'''شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري''' (1031ھ/1621–1622ع – 1095ھ/1683–1684ع) [[برهانپور]] سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم، قاري، امام ۽ صوفي هو. هو مشهور عالم ۽ محدث [[بابا فتح محمد سنڌي|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو پٽ ۽ [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پوٽو هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، پر خاندان جي هڪ اهم شاخ برهانپور ۾ آباد ٿي، جتي ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرائت، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;&gt;{{cite book
|last=برهانپوري
|first=سيد محمد مطيع الله راشد
|title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
|trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|location=سنڌ
|language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;&gt;{{cite book
|title=ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي
|pages=614–615
|language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ شهاب الدين جو والد [[بابا فتح محمد سنڌي]] هو، جنهن جو اصل نالو شيخ عبدالرحمان بن عيسيٰ هو. بابا فتح محمد حديث، قرائت، فقه، تصنيف ۽ تدريس سان وابسته هو ۽ پنهنجي والد [[شیخ عيسيٰ جندالله]] جي علمي روايت کي برهانپور ۾ جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين جو ڏاڏو عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو. پاٽ جي هن خاندان جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي سنڌ مان [[برار]]، [[خانديش]] ۽ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا. برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ محلو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عربي قرائت بابت هڪ ماخذ بابا فتح محمد جي پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو نالو ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم ۽ قرائت سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== ولادت ==
ثانوي سنڌي ماخذن موجب شيخ شهاب الدين جي ولادت '''1031ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

1031ھ تقريباً '''1621–1622ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ درست گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

شيخ شهاب الدين جي ولادت جو سال سندس ڏاڏي عيسيٰ جندالله جي وفات واري سال 1031ھ (1621–1622ع) جي لڳ ڀڳ پڻ اچي ٿو.

== تعليم ==
شيخ شهاب الدين جي ابتدائي تعليم سندس علمي خاندان ۾ ٿي. ننڍي عمر ۾ هن [[قرآن]] حفظ ڪيو ۽ [[تجويد]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس اهم استاد سندس والد بابا فتح محمد هو. موجود سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين پنهنجي والد وٽ تجويد، تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ آزاد طور تصديق ڪري ٿو ته قاري شهاب الدين پنهنجي والد بابا فتح محمد وٽ قرآن ۽ قرائت پڙهيو ۽ پوءِ پاڻ به قرآن پڙهائڻ سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس علمي تربيت ۾ قرآن جو حفظ ۽ قرائت بنيادي حيثيت رکندا هئا، جڏهن ته پوءِ هن تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.

== قرائت ==
شيخ شهاب الدين پنهنجي خاندان جي قرآني ۽ قرائتي روايت جو اهم فرد هو. سندس والد بابا فتح محمد پاڻ قاري ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس خاندان ۾ قرآن جي حفظ، تجويد ۽ قرائت جي تعليم ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

''ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي'' ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مشهور قارين جي ذڪر دوران بابا فتح محمد کان پوءِ سندس پٽن قاري شهاب الدين ۽ قاري رحيم الدين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب ٻنهي پنهنجي والد کان قرائت حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم لاءِ ويٺا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي بنياد تي شيخ شهاب الدين کي برهانپور جي سنڌي قاري خاندان جي نمايان شخصيتن مان شمار ڪري سگهجي ٿو.

== شيخ برهان الدين سان تعلق ==
شيخ شهاب الدين جي روحاني ۽ عملي زندگيءَ ۾ '''شيخ برهان الدين''' کي خاص اهميت حاصل هئي. قرائت بابت عربي ماخذ ٻڌائي ٿو ته پنهنجي والد وٽ قرائت پڙهڻ کان پوءِ شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين وٽ ويو ۽ سندس مسجد جو امام ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي ثانوي روايت موجب شيخ برهان الدين راز الاهي، شيخ عيسيٰ جندالله جو خليفو هو. شيخ شهاب الدين جڏهن مناسب عمر کي پهتو ته شيخ برهان الدين کيس پنهنجي درگاهه جي ويجهو ٺهرايل مسجد ۾ امام مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي روايت موجب شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين کان سلوڪ ۽ طريقت جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ تصوف ۾ رياضت ۽ مجاهدي سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

== امامت ۽ تدريس ==
شيخ شهاب الدين جي علمي زندگي قرائت جي تعليم سان گڏ مسجد جي امامت سان پڻ وابسته هئي. شيخ برهان الدين جي مسجد ۾ امام مقرر ٿيڻ کان پوءِ هن مذهبي ۽ تدريسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي برهانپور ۾ تدريس ۽ تصنيف جي هڪ مضبوط روايت قائم ڪري چڪو هو. سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله ۽ والد بابا فتح محمد ٻئي درس ۽ تصنيف سان وابسته هئا، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پنهنجي نسل ۾ خاص طور قرآن، قرائت، امامت ۽ اوراد سان لاڳاپيل علمي ڪم لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين ۾ قيام ==
هڪ ثانوي سنڌي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين '''1064ھ''' (1653–1654ع) ۾ پنهنجي اولاد سميت [[حج]] لاءِ روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب هن حجاز ۾ لڳ ڀڳ چار سال گذاريا ۽ '''1068ھ''' (1657–1658ع) ۾ واپس برهانپور موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ماخذن مان حج جي صحيح هجري مهيني يا ڏينهن جي تصديق نه ٿي ملي، تنهنڪري 1064ھ ۽ 1068ھ کي مخصوص گريگورين ڏينهن سان ڳنڍڻ بدران سال جي حد سان ڏيڻ وڌيڪ صحيح آهي.

== والد جي وفات کان پوءِ ==
شيخ شهاب الدين جو والد بابا فتح محمد پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هجرت ڪري ويو، جتي 1080ھ (1669–1670ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي سوانحي روايت موجب والد جي وفات کان پوءِ شيخ شهاب الدين سندس ڇڏيل ملڪيت کي والد جي وصيت مطابق ورهايو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

اهو احوال ظاهر ڪري ٿو ته شيخ شهاب الدين پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ خاندان جي معاملن ۾ پڻ ذميواريون سنڀاليون.

== تصنيفون ==
شيخ شهاب الدين جي نالي سان هڪ اهم تصنيف '''''منتخب فتوح الاوراد''''' ملي ٿي.

هندستان جي اسلامي علمي تاريخ بابت مولانا عبد الحي الحسني جي ڪتاب '''''الثقافة الإسلامية في الهند''''' ۾ دعائن ۽ اوراد بابت لکيل ڪتابن جي فهرست ۾ '''''منتخب فتوح الأوراد للشيخ شهاب الدين بن فتح محمد البرهانپوري''''' جو واضح ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |chapter=في علم التصوف والسلوك
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين جي والد بابا فتح محمد '''''فتوح الأوراد''''' نالي هڪ وڏو ڪتاب لکيو هو. شيخ شهاب الدين جو '''''منتخب فتوح الأوراد''''' انهيءَ ڪتاب جو انتخاب يا مختصر صورت هو.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

ان مان شيخ شهاب الدين جي علمي ڪم جو پنهنجي والد جي تصنيفي روايت سان سڌو تعلق ظاهر ٿئي ٿو.

== ''منتخب فتوح الاوراد'' ==
''منتخب فتوح الاوراد'' شيخ شهاب الدين جي سڃاتل تصنيفن مان آهي. ڪتاب جي نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها سندس والد بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد'' مان چونڊيل مواد تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

عبد الحي الحسني هن ڪتاب کي هندستان ۾ دعائن، اذڪارن ۽ اوراد بابت لکيل اسلامي تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي. ساڳئي فهرست ۾ بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد''، ''اوراد قادريه'' ۽ ''خلاصة الاوراد'' جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ شهاب الدين جي تصنيف کي سندس خاندان جي اذڪار ۽ اوراد بابت علمي روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

== تصوف ==
شيخ شهاب الدين جي تصوف سان وابستگي سندس شيخ برهان الدين سان تعلق ذريعي ظاهر ٿئي ٿي. ثانوي سوانحي روايت موجب هن شيخ برهان الدين کان سلوڪ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ سندس روحاني طريقي تي رياضت ۽ مجاهدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفي روايت جي اهم شخصيت هو، جڏهن ته والد بابا فتح محمد پڻ ديني علم، اوراد ۽ روحاني تعليم سان وابسته رهيو. شيخ شهاب الدين جي ''منتخب فتوح الاوراد'' پڻ سندس روحاني ۽ ذڪري روايت سان تعلق جي دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== اولاد ==
ثانوي سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين کي چار پٽ هئا، جيڪي پڻ ديني تعليم سان وابسته ٿيا. روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس پٽن کي نقلي ۽ عقلي علمن جي تعليم حاصل هئي ۽ پوءِ کين خلافت پڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آزاد آن لائين ماخذن مان انهن چئن پٽن جا نالا ۽ سندن جدا جدا سوانح مڪمل طور تصديق نه ٿي سگهي آهي، تنهنڪري نالن کي بنيادي تذڪري جي تصديق کان سواءِ شامل ڪرڻ مناسب نه آهي.

== وفات ==
شيخ شهاب الدين جي وفات '''1095ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

1095ھ تقريباً '''1683–1684ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري ڪنهن هڪ مخصوص گريگورين تاريخ ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

عربي قرائت بابت ماخذ پڻ واضح طور سندس وفات جو سال 1095ھ ڄاڻائي ٿو، جنهن سان سنڌي ثانوي روايت ۾ ڏنل سال جي آزاد تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ شهاب الدين جي سوانح سنڌ مان برهانپور ڏانهن منتقل ٿيل هڪ علمي خاندان جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿي. سندس پڙڏاڏي ۽ خاندان جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون، سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جو مشهور صوفي ۽ عالم هو، سندس والد بابا فتح محمد محدث، قاري ۽ مصنف هو، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پاڻ قرائت، امامت، تصوف ۽ تصنيف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

خاص طور سندس ''منتخب فتوح الاوراد'' جو عبد الحي الحسني جهڙي علمي تاريخ جي ماخذ ۾ درج ٿيڻ سندس تصنيفي سرگرميءَ لاءِ هڪ اهم آزاد ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== نالي بابت وضاحت ==
شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري کي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي اڳئين بزرگ '''شيخ شهاب الدين ثاني سهروردي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ جي صديقي سهروردي خاندان جي اڳين نسل سان تعلق رکندو هو ۽ 894ھ (1489ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''شيخ شهاب الدين بن بابا فتح محمد بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو 11هين صدي هجري/17هين صدي عيسويءَ ۾ برهانپور ۾ رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[علم القرائت]]
* [[تجويد]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1031ھ جون پيدائشون]]
[[زمرو:1095ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1680ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>11qj8jo7mx77zoey1tr23odtzd6c6hu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416760</id>
      <parentid>416759</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>416760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17578" sha1="rs3ed7idcqs0am0kols14faw7re9t2z" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name          = شيخ شهاب الدين برهانپوري
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[سني اسلام]]
| birth_date    = 1031ھ (1621–1622ع)
| birth_place   = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date    = 1095ھ (1683–1684ع)
| death_place   = [[برهانپور]]
| father        = [[بابا فتح محمد سنڌي]]
| relatives     = [[شیخ عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)
| known_for     = قرائت، تجويد، تفسير، حديث، فقه، تدريس ۽ تصوف
| occupation    = عالم، قاري، امام ۽ صوفي
| notable_works = ''منتخب فتوح الاوراد''
}}

'''شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري''' (1031ھ/1621–1622ع – 1095ھ/1683–1684ع) [[برهانپور]] سان تعلق رکندڙ سنڌي نسل جو عالم، قاري، امام ۽ صوفي هو. هو مشهور عالم ۽ محدث [[بابا فتح محمد سنڌي|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو پٽ ۽ [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] جو پوٽو هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، پر خاندان جي هڪ اهم شاخ برهانپور ۾ آباد ٿي، جتي ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرائت، تصنيف ۽ تصوف سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;&gt;{{cite book
|last=برهانپوري
|first=سيد محمد مطيع الله راشد
|title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
|trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|location=سنڌ
|language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;&gt;{{cite book
|title=ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي
|pages=614–615
|language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ شهاب الدين جو والد [[بابا فتح محمد سنڌي]] هو، جنهن جو اصل نالو شيخ عبدالرحمان بن عيسيٰ هو. بابا فتح محمد حديث، قرائت، فقه، تصنيف ۽ تدريس سان وابسته هو ۽ پنهنجي والد [[شیخ عيسيٰ جندالله]] جي علمي روايت کي برهانپور ۾ جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

شيخ شهاب الدين جو ڏاڏو عيسيٰ جندالله، المعروف مسيح الاولياء، سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو. پاٽ جي هن خاندان جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي سنڌ مان [[برار]]، [[خانديش]] ۽ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا. برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آباديءَ سان لاڳاپيل هڪ محلو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

عربي قرائت بابت هڪ ماخذ بابا فتح محمد جي پٽن مان '''قاري شهاب الدين''' ۽ '''شيخ قاري رحيم الدين''' جو نالو ڏئي ٿو ۽ لکي ٿو ته ٻنهي پنهنجي والد وٽ قرائت جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم ۽ قرائت سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== ولادت ==
ثانوي سنڌي ماخذن موجب شيخ شهاب الدين جي ولادت '''1031ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جا قرآن مجيد جا خادم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/11635/
 |website=سنڌ سلامت
 |access-date=3 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

1031ھ تقريباً '''1621–1622ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ درست گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

شيخ شهاب الدين جي ولادت جو سال سندس ڏاڏي عيسيٰ جندالله جي وفات واري سال 1031ھ (1621–1622ع) جي لڳ ڀڳ پڻ اچي ٿو.

== تعليم ==
شيخ شهاب الدين جي ابتدائي تعليم سندس علمي خاندان ۾ ٿي. ننڍي عمر ۾ هن [[قرآن]] حفظ ڪيو ۽ [[تجويد]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس اهم استاد سندس والد بابا فتح محمد هو. موجود سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين پنهنجي والد وٽ تجويد، تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

عربي قرائت جي تاريخ بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ آزاد طور تصديق ڪري ٿو ته قاري شهاب الدين پنهنجي والد بابا فتح محمد وٽ قرآن ۽ قرائت پڙهيو ۽ پوءِ پاڻ به قرآن پڙهائڻ سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس علمي تربيت ۾ قرآن جو حفظ ۽ قرائت بنيادي حيثيت رکندا هئا، جڏهن ته پوءِ هن تفسير، حديث ۽ فقه جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.

== قرائت ==
شيخ شهاب الدين پنهنجي خاندان جي قرآني ۽ قرائتي روايت جو اهم فرد هو. سندس والد بابا فتح محمد پاڻ قاري ۽ محدث هو، جڏهن ته سندس خاندان ۾ قرآن جي حفظ، تجويد ۽ قرائت جي تعليم ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

''ملتقى كبار القراء للعالم الإسلامي'' ۾ سنڌ ۽ هندستان جي مشهور قارين جي ذڪر دوران بابا فتح محمد کان پوءِ سندس پٽن قاري شهاب الدين ۽ قاري رحيم الدين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب ٻنهي پنهنجي والد کان قرائت حاصل ڪئي ۽ پوءِ قرآن جي تعليم لاءِ ويٺا.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

انهيءَ روايت جي بنياد تي شيخ شهاب الدين کي برهانپور جي سنڌي قاري خاندان جي نمايان شخصيتن مان شمار ڪري سگهجي ٿو.

== شيخ برهان الدين سان تعلق ==
شيخ شهاب الدين جي روحاني ۽ عملي زندگيءَ ۾ '''شيخ برهان الدين''' کي خاص اهميت حاصل هئي. قرائت بابت عربي ماخذ ٻڌائي ٿو ته پنهنجي والد وٽ قرائت پڙهڻ کان پوءِ شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين وٽ ويو ۽ سندس مسجد جو امام ٿيو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي ثانوي روايت موجب شيخ برهان الدين راز الاهي، شيخ عيسيٰ جندالله جو خليفو هو. شيخ شهاب الدين جڏهن مناسب عمر کي پهتو ته شيخ برهان الدين کيس پنهنجي درگاهه جي ويجهو ٺهرايل مسجد ۾ امام مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي روايت موجب شيخ شهاب الدين شيخ برهان الدين کان سلوڪ ۽ طريقت جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ تصوف ۾ رياضت ۽ مجاهدي سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

== امامت ۽ تدريس ==
شيخ شهاب الدين جي علمي زندگي قرائت جي تعليم سان گڏ مسجد جي امامت سان پڻ وابسته هئي. شيخ برهان الدين جي مسجد ۾ امام مقرر ٿيڻ کان پوءِ هن مذهبي ۽ تدريسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس خاندان اڳ ئي برهانپور ۾ تدريس ۽ تصنيف جي هڪ مضبوط روايت قائم ڪري چڪو هو. سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله ۽ والد بابا فتح محمد ٻئي درس ۽ تصنيف سان وابسته هئا، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پنهنجي نسل ۾ خاص طور قرآن، قرائت، امامت ۽ اوراد سان لاڳاپيل علمي ڪم لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriShahab&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين ۾ قيام ==
هڪ ثانوي سنڌي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين '''1064ھ''' (1653–1654ع) ۾ پنهنجي اولاد سميت [[حج]] لاءِ روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب هن حجاز ۾ لڳ ڀڳ چار سال گذاريا ۽ '''1068ھ''' (1657–1658ع) ۾ واپس برهانپور موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ماخذن مان حج جي صحيح هجري مهيني يا ڏينهن جي تصديق نه ٿي ملي، تنهنڪري 1064ھ ۽ 1068ھ کي مخصوص گريگورين ڏينهن سان ڳنڍڻ بدران سال جي حد سان ڏيڻ وڌيڪ صحيح آهي.

== والد جي وفات کان پوءِ ==
شيخ شهاب الدين جو والد بابا فتح محمد پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ [[مدينو|مديني منوره]] ڏانهن هجرت ڪري ويو، جتي 1080ھ (1669–1670ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

سنڌي سوانحي روايت موجب والد جي وفات کان پوءِ شيخ شهاب الدين سندس ڇڏيل ملڪيت کي والد جي وصيت مطابق ورهايو.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

اهو احوال ظاهر ڪري ٿو ته شيخ شهاب الدين پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ خاندان جي معاملن ۾ پڻ ذميواريون سنڀاليون.

== تصنيفون ==
شيخ شهاب الدين جي نالي سان هڪ اهم تصنيف '''''منتخب فتوح الاوراد''''' ملي ٿي.

هندستان جي اسلامي علمي تاريخ بابت مولانا عبد الحي الحسني جي ڪتاب '''''الثقافة الإسلامية في الهند''''' ۾ دعائن ۽ اوراد بابت لکيل ڪتابن جي فهرست ۾ '''''منتخب فتوح الأوراد للشيخ شهاب الدين بن فتح محمد البرهانپوري''''' جو واضح ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |chapter=في علم التصوف والسلوك
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين جي والد بابا فتح محمد '''''فتوح الأوراد''''' نالي هڪ وڏو ڪتاب لکيو هو. شيخ شهاب الدين جو '''''منتخب فتوح الأوراد''''' انهيءَ ڪتاب جو انتخاب يا مختصر صورت هو.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

ان مان شيخ شهاب الدين جي علمي ڪم جو پنهنجي والد جي تصنيفي روايت سان سڌو تعلق ظاهر ٿئي ٿو.

== ''منتخب فتوح الاوراد'' ==
''منتخب فتوح الاوراد'' شيخ شهاب الدين جي سڃاتل تصنيفن مان آهي. ڪتاب جي نالي مان ظاهر ٿئي ٿو ته اها سندس والد بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد'' مان چونڊيل مواد تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

عبد الحي الحسني هن ڪتاب کي هندستان ۾ دعائن، اذڪارن ۽ اوراد بابت لکيل اسلامي تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي. ساڳئي فهرست ۾ بابا فتح محمد جي ''فتوح الاوراد''، ''اوراد قادريه'' ۽ ''خلاصة الاوراد'' جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ شهاب الدين جي تصنيف کي سندس خاندان جي اذڪار ۽ اوراد بابت علمي روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

== تصوف ==
شيخ شهاب الدين جي تصوف سان وابستگي سندس شيخ برهان الدين سان تعلق ذريعي ظاهر ٿئي ٿي. ثانوي سوانحي روايت موجب هن شيخ برهان الدين کان سلوڪ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ سندس روحاني طريقي تي رياضت ۽ مجاهدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جي صوفي روايت جي اهم شخصيت هو، جڏهن ته والد بابا فتح محمد پڻ ديني علم، اوراد ۽ روحاني تعليم سان وابسته رهيو. شيخ شهاب الدين جي ''منتخب فتوح الاوراد'' پڻ سندس روحاني ۽ ذڪري روايت سان تعلق جي دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== اولاد ==
ثانوي سوانحي ماخذ موجب شيخ شهاب الدين کي چار پٽ هئا، جيڪي پڻ ديني تعليم سان وابسته ٿيا. روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس پٽن کي نقلي ۽ عقلي علمن جي تعليم حاصل هئي ۽ پوءِ کين خلافت پڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

موجود آزاد آن لائين ماخذن مان انهن چئن پٽن جا نالا ۽ سندن جدا جدا سوانح مڪمل طور تصديق نه ٿي سگهي آهي، تنهنڪري نالن کي بنيادي تذڪري جي تصديق کان سواءِ شامل ڪرڻ مناسب نه آهي.

== وفات ==
شيخ شهاب الدين جي وفات '''1095ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQurra&quot;/&gt;

1095ھ تقريباً '''1683–1684ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري ڪنهن هڪ مخصوص گريگورين تاريخ ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

عربي قرائت بابت ماخذ پڻ واضح طور سندس وفات جو سال 1095ھ ڄاڻائي ٿو، جنهن سان سنڌي ثانوي روايت ۾ ڏنل سال جي آزاد تصديق ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ شهاب الدين جي سوانح سنڌ مان برهانپور ڏانهن منتقل ٿيل هڪ علمي خاندان جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ سرگرمين کي ظاهر ڪري ٿي. سندس پڙڏاڏي ۽ خاندان جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون، سندس ڏاڏو عيسيٰ جندالله برهانپور جو مشهور صوفي ۽ عالم هو، سندس والد بابا فتح محمد محدث، قاري ۽ مصنف هو، جڏهن ته شيخ شهاب الدين پاڻ قرائت، امامت، تصوف ۽ تصنيف سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QurraShahab&quot;/&gt;

خاص طور سندس ''منتخب فتوح الاوراد'' جو عبد الحي الحسني جهڙي علمي تاريخ جي ماخذ ۾ درج ٿيڻ سندس تصنيفي سرگرميءَ لاءِ هڪ اهم آزاد ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;ThaqafaShahab&quot;/&gt;

== نالي بابت وضاحت ==
شيخ شهاب الدين بن فتح محمد برهانپوري کي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي اڳئين بزرگ '''شيخ شهاب الدين ثاني سهروردي''' سان نه ملائڻ گهرجي. شيخ شهاب الدين ثاني پاٽ جي صديقي سهروردي خاندان جي اڳين نسل سان تعلق رکندو هو ۽ 894ھ (1489ع) ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;KalhoroShahab&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''شيخ شهاب الدين بن بابا فتح محمد بن عيسيٰ جندالله''' آهي، جيڪو 11هين صدي هجري/17هين صدي عيسويءَ ۾ برهانپور ۾ رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد سنڌي]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[علم القرائت]]
* [[تجويد]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=الثقافة الإسلامية في الهند
 |language=ar
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1031ھ جون پيدائشون]]
[[زمرو:1095ھ جون وفاتون]]
[[زمرو:1680ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>rs3ed7idcqs0am0kols14faw7re9t2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڊي ندي (ايبرڊين شائر)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103597</id>
    <revision>
      <id>416762</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايبرڊين شائر]] [[زمرو:ايبرڊين شائر ۾ درياهه ۽ نديون]]</comment>
      <origin>416762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="iqdo7mwhn0lhrtrksqrmu96232hb1rq" xml:space="preserve">[[زمرو:ايبرڊين شائر]]
[[زمرو:ايبرڊين شائر ۾ درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>iqdo7mwhn0lhrtrksqrmu96232hb1rq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايبرڊين شائر ۾ درياهه ۽ نديون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103598</id>
    <revision>
      <id>416763</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايبرڊين شائر]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ درياهه ۽ نديون]]</comment>
      <origin>416763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="1pjq57kv52se19t7o944tsd6htsgh9t" xml:space="preserve">[[زمرو:ايبرڊين شائر]]
[[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>1pjq57kv52se19t7o944tsd6htsgh9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ درياهه ۽ نديون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103599</id>
    <revision>
      <id>416764</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اسڪاٽلينڊ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ درياهه ۽ نديون]]</comment>
      <origin>416764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="l73d6fxu4zi8avnjjlyem2qbsis67wq" xml:space="preserve">[[زمرو:اسڪاٽلينڊ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ درياهه ۽ نديون]]</text>
      <sha1>l73d6fxu4zi8avnjjlyem2qbsis67wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايبرڊين شائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103600</id>
    <revision>
      <id>416765</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اسڪاٽلينڊ]]</comment>
      <origin>416765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="3ychy6129kswz3bowpmfsn2m3d75ito" xml:space="preserve">[[زمرو:اسڪاٽلينڊ]]</text>
      <sha1>3ychy6129kswz3bowpmfsn2m3d75ito</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ رحيم برھانپوري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103601</id>
    <revision>
      <id>416768</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ رحيم برهانپوري | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]] | father           = [[بابا فتح محمد سنڌي]] | relatives        = [[شیخ عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)، [[شيخ شھاب الدين برهانپوري]] (ڀاءُ) | known_for        = ديني علم، قرآن، تصوف...</comment>
      <origin>416768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12399" sha1="20m88u0aqdazgtih5yud29dup2iqueh" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ رحيم برهانپوري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[بابا فتح محمد سنڌي]]
| relatives        = [[شیخ عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)، [[شيخ شھاب الدين برهانپوري]] (ڀاءُ)
| known_for        = ديني علم، قرآن، تصوف ۽ روحاني تربيت
| occupation       = عالم، صوفي
}}

'''شيخ رحيم برهانپوري''' سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ [[برهانپور]] جو عالم ۽ صوفي هو. هو [[بابا فتح محمد سنڌي|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو فرزند ۽ مشهور سنڌي صوفي [[شیخ عيسيٰ جندالله]] جي خاندان مان هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جنهن جي عالمن ۽ صوفين جي هڪ شاخ 16هين صديءَ ۾ هندستان جي [[برهانپور]] واري علائقي سان وابسته ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |page=144
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ جي صديقي عالمن ۽ صوفين بابت جديد تحقيق موجب هن خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ مان هندستان جي مختلف علمي مرڪزن ڏانهن ويا ۽ برهانپور ۾ سندن مستقل موجودگي قائم ٿي. برهانپور ۾ سنڌي عالمن سان لاڳاپيل آبادي '''سنڌي پورا''' جي نالي سان پڻ مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ رحيم جو والد [[بابا فتح محمد]] هو. بابا فتح محمد پاڻ [[عيسيٰ جندالله]] جي پٽن مان هو، جنهن ڪري شيخ رحيم برهانپور جي ان سنڌي علمي ۽ صوفي خاندان جي ايندڙ نسل سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

هن خاندان جو سڀ کان وڌيڪ مشهور اڳوڻو عالم [[عيسيٰ جندالله]] هو، جيڪو 962ھ (1555ع) ڌاري ايلچپور، برار ۾ ڄائو ۽ 1031ھ (1621–1622ع) ۾ برهانپور ۾ وفات ڪيائين. جديد تحقيق موجب عيسيٰ جندالله جا ڇهه پٽ هئا، جن ۾ شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;/&gt;

شيخ رحيم جو ڀاءُ [[شيخ شهاب الدين برهانپوري]] پڻ علم، قرائت ۽ ديني تدريس سان وابسته هو. اهڙيءَ طرح شيخ رحيم اهڙي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جنهن ۾ ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرآن، تصوف ۽ تدريس جي روايت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== تعليم ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ رحيم پنهنجي والد بابا فتح محمد جي نگرانيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. ماخذ ۾ سندس والد جي علمي مزاج کي فقھ ۽ شريعت سان خاص طور وابسته ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته شيخ رحيم نقلي ۽ عقلي علمن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

سندس تعليم صرف رسمي ديني علمن تائين محدود نه رهي. خانداني ۽ صوفيانه ماحول سبب هو تصوف، روحاني تربيت ۽ باطني علمن سان پڻ وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== ديني ۽ صوفيانه زندگي ==
راشد برهانپوري جي تذڪري ۾ شيخ رحيم کي درويش مزاج ۽ روحاني تربيت سان وابسته شخص طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس ديني زندگيءَ ۾ شريعت ۽ تصوف ٻنهي کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

تذڪري موجب هو طالبن جي روحاني تربيت سندن استعداد ۽ صلاحيت مطابق ڪندو هو ۽ کين روحاني ترقيءَ جون منزلون طئي ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

هي بيان بنيادي طور صوفي تذڪري ۾ محفوظ روايت آهي؛ تنهنڪري ان کي شيخ رحيم جي حياتيءَ بابت تذڪراتي ماخذ طور ڏسڻ گهرجي.

== حجاز ڏانهن سفر ==
شيخ رحيم جي زندگيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[حجاز]] ڏانهن سندس سفر هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هن پنهنجي وطن مان [[حجاز]] ڏانهن سفر ڪرڻ جو ارادو ڪيو ۽ پوءِ [[مدينو|مديني]] ۾ رهائش اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

سندس حجاز وڃڻ جي صحيح هجري سال يا مهيني جو ذڪر دستياب صفحي ۾ نه آهي. ان ڪري ان واقعي لاءِ قطعي هجري يا گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== مديني ۾ قيام ==
تذڪري موجب شيخ رحيم [[مدينو|مديني]] ۾ مستقل طور رهڻ لڳو ۽ اتي ديني ۽ روحاني سرگرمين سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

ماخذ ۾ سندس [[مسجد نبوي]] سان وابستگيءَ جو پڻ ذڪر اچي ٿو. کيس مسجد سان لاڳاپيل هڪ خدمت يا ذميواري سپرد ٿيڻ جو بيان ملي ٿو ۽ تذڪري موجب هن اها ذميواري پنهنجي حياتيءَ تائين نڀائي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

دستياب صفحي جي ڪجهه لفظن جي ڇپائي غير واضح هجڻ سبب ان ذميواريءَ جي صحيح سرڪاري يا اداري واري نوعيت قطعي طور متعين نٿي ڪري سگهجي. انهيءَ ڪري ان کي عام طور مسجد نبوي سان وابسته خدمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي.

== قرآن سان وابستگي ==
شيخ رحيم جي خاندان ۾ قرآن جي تعليم ۽ حفظ جي روايت موجود هئي. تذڪري ۾ قرآن مجيد جي حفظ ۽ قرآني تعليم کي سندس خاندان جي هڪ نمايان خصوصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

راشد برهانپوري موجب اها قرآني روايت شيخ رحيم کان پوءِ سندس اولاد ۽ ايندڙ نسلن ۾ پڻ جاري رهي. سندس خاندان جي پوءِ واري هڪ هم نالي فرد بابت پڻ قرآني علمن، خاص طور قرائت سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== علمي پس منظر ==
شيخ رحيم جنهن برهانپوري علمي خاندان سان تعلق رکندو هو، تنهن جي سرگرمين کي ان دور جي برهانپور جي وسيع علمي ماحول جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. مغل دور ۾ برهانپور فارسي ادب، اسلامي علمن ۽ تصوف جو اهم مرڪز بڻيو. شهر ۾ ڪيترائي عالم، شاعر ۽ صوفي آباد ٿيا ۽ فارسي علمي تصنيفن جي هڪ وڏي روايت وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBurhanpur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Burhanpur
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''Encyclopaedia Iranica'' موجب برهانپور جي صوفي علمي ماحول ۾ شيخ سليمان سيفي ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙيون شخصيتون پڻ شامل هيون ۽ شهر سان لاڳاپيل صوفين جا ڪيترائي فارسي قلمي نسخا مختلف ڪتب خانن ۾ محفوظ رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;IranicaBurhanpur&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ سنڌي صوفين جي روايت ==
برهانپور ڏانهن سنڌ مان صوفين ۽ عالمن جي آمد هڪ وسيع تاريخي عمل جو حصو هئي. دکن ۾ تصوف جي تاريخ بابت تحقيق موجب سنڌ مان ڪيترائي صوفي برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا ۽ شهر شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان بڻيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDeccan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Deccan i. Political and literary history
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/deccan-i-political-and-literary-history/
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان شطاري روايت ۾ [[محمد غوث گوالياري]] کان پوءِ لشڪر محمد عارف، [[عيسيٰ جندالله]] ۽ برهان الدين راز الاهي جهڙيون شخصيتون اهم رهيون. عيسيٰ جندالله جي خاندان جي ڪري سنڌ ۽ برهانپور وچ ۾ قائم ٿيل علمي ۽ صوفيانه تعلق ايندڙ نسلن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDeccan&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ رحيم بابت موجود سوانحي معلومات سندس خاندان جي ٻين مشهور عالمن جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. تنهن هوندي به سندس سوانح مان پاٽ مان نڪتل سنڌي علمي خاندانن جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ علمي ۽ روحاني سرگرمين جو هڪ پاسو سامهون اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جو حجاز ۽ مديني سان تعلق هن خاندان جي سرگرمين جي جاگرافيائي دائري کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، جيڪو سنڌ ۽ برهانپور کان اڳتي حجاز تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ رحيم جي ڄمڻ ۽ وفات جي صحيح هجري تاريخ، مهينو ۽ گريگورين سال موجود دستياب ماخذ مان ثابت نٿا ٿين. ان ڪري سندس حياتيءَ لاءِ اندازي تي ٻڌل سال ڏيڻ بدران تاريخن کي نامعلوم رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد سنڌي]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ شھاب الدين برهانپوري]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[سنڌي پورا]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[مسجد نبوي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سني عالم]]
[[زمرو:قرآن جا عالم]]</text>
      <sha1>20m88u0aqdazgtih5yud29dup2iqueh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416769</id>
      <parentid>416768</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12399" sha1="rbzj0otpbcujulmc5ti7hy6xtz0x06u" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ رحيم برهانپوري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[بابا فتح محمد سنڌي]]
| relatives        = [[شیخ عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)، [[شيخ شھاب الدين برھانپوري]] (ڀاءُ)
| known_for        = ديني علم، قرآن، تصوف ۽ روحاني تربيت
| occupation       = عالم، صوفي
}}

'''شيخ رحيم برهانپوري''' سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ [[برهانپور]] جو عالم ۽ صوفي هو. هو [[بابا فتح محمد سنڌي|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو فرزند ۽ مشهور سنڌي صوفي [[شیخ عيسيٰ جندالله]] جي خاندان مان هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جنهن جي عالمن ۽ صوفين جي هڪ شاخ 16هين صديءَ ۾ هندستان جي [[برهانپور]] واري علائقي سان وابسته ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |page=144
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ جي صديقي عالمن ۽ صوفين بابت جديد تحقيق موجب هن خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ مان هندستان جي مختلف علمي مرڪزن ڏانهن ويا ۽ برهانپور ۾ سندن مستقل موجودگي قائم ٿي. برهانپور ۾ سنڌي عالمن سان لاڳاپيل آبادي '''سنڌي پورا''' جي نالي سان پڻ مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ رحيم جو والد [[بابا فتح محمد]] هو. بابا فتح محمد پاڻ [[عيسيٰ جندالله]] جي پٽن مان هو، جنهن ڪري شيخ رحيم برهانپور جي ان سنڌي علمي ۽ صوفي خاندان جي ايندڙ نسل سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

هن خاندان جو سڀ کان وڌيڪ مشهور اڳوڻو عالم [[عيسيٰ جندالله]] هو، جيڪو 962ھ (1555ع) ڌاري ايلچپور، برار ۾ ڄائو ۽ 1031ھ (1621–1622ع) ۾ برهانپور ۾ وفات ڪيائين. جديد تحقيق موجب عيسيٰ جندالله جا ڇهه پٽ هئا، جن ۾ شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;/&gt;

شيخ رحيم جو ڀاءُ [[شيخ شھاب الدين برھانپوري]] پڻ علم، قرائت ۽ ديني تدريس سان وابسته هو. اهڙيءَ طرح شيخ رحيم اهڙي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جنهن ۾ ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرآن، تصوف ۽ تدريس جي روايت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== تعليم ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ رحيم پنهنجي والد بابا فتح محمد جي نگرانيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. ماخذ ۾ سندس والد جي علمي مزاج کي فقھ ۽ شريعت سان خاص طور وابسته ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته شيخ رحيم نقلي ۽ عقلي علمن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

سندس تعليم صرف رسمي ديني علمن تائين محدود نه رهي. خانداني ۽ صوفيانه ماحول سبب هو تصوف، روحاني تربيت ۽ باطني علمن سان پڻ وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== ديني ۽ صوفيانه زندگي ==
راشد برهانپوري جي تذڪري ۾ شيخ رحيم کي درويش مزاج ۽ روحاني تربيت سان وابسته شخص طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس ديني زندگيءَ ۾ شريعت ۽ تصوف ٻنهي کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

تذڪري موجب هو طالبن جي روحاني تربيت سندن استعداد ۽ صلاحيت مطابق ڪندو هو ۽ کين روحاني ترقيءَ جون منزلون طئي ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

هي بيان بنيادي طور صوفي تذڪري ۾ محفوظ روايت آهي؛ تنهنڪري ان کي شيخ رحيم جي حياتيءَ بابت تذڪراتي ماخذ طور ڏسڻ گهرجي.

== حجاز ڏانهن سفر ==
شيخ رحيم جي زندگيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[حجاز]] ڏانهن سندس سفر هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هن پنهنجي وطن مان [[حجاز]] ڏانهن سفر ڪرڻ جو ارادو ڪيو ۽ پوءِ [[مدينو|مديني]] ۾ رهائش اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

سندس حجاز وڃڻ جي صحيح هجري سال يا مهيني جو ذڪر دستياب صفحي ۾ نه آهي. ان ڪري ان واقعي لاءِ قطعي هجري يا گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== مديني ۾ قيام ==
تذڪري موجب شيخ رحيم [[مدينو|مديني]] ۾ مستقل طور رهڻ لڳو ۽ اتي ديني ۽ روحاني سرگرمين سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

ماخذ ۾ سندس [[مسجد نبوي]] سان وابستگيءَ جو پڻ ذڪر اچي ٿو. کيس مسجد سان لاڳاپيل هڪ خدمت يا ذميواري سپرد ٿيڻ جو بيان ملي ٿو ۽ تذڪري موجب هن اها ذميواري پنهنجي حياتيءَ تائين نڀائي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

دستياب صفحي جي ڪجهه لفظن جي ڇپائي غير واضح هجڻ سبب ان ذميواريءَ جي صحيح سرڪاري يا اداري واري نوعيت قطعي طور متعين نٿي ڪري سگهجي. انهيءَ ڪري ان کي عام طور مسجد نبوي سان وابسته خدمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي.

== قرآن سان وابستگي ==
شيخ رحيم جي خاندان ۾ قرآن جي تعليم ۽ حفظ جي روايت موجود هئي. تذڪري ۾ قرآن مجيد جي حفظ ۽ قرآني تعليم کي سندس خاندان جي هڪ نمايان خصوصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

راشد برهانپوري موجب اها قرآني روايت شيخ رحيم کان پوءِ سندس اولاد ۽ ايندڙ نسلن ۾ پڻ جاري رهي. سندس خاندان جي پوءِ واري هڪ هم نالي فرد بابت پڻ قرآني علمن، خاص طور قرائت سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== علمي پس منظر ==
شيخ رحيم جنهن برهانپوري علمي خاندان سان تعلق رکندو هو، تنهن جي سرگرمين کي ان دور جي برهانپور جي وسيع علمي ماحول جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. مغل دور ۾ برهانپور فارسي ادب، اسلامي علمن ۽ تصوف جو اهم مرڪز بڻيو. شهر ۾ ڪيترائي عالم، شاعر ۽ صوفي آباد ٿيا ۽ فارسي علمي تصنيفن جي هڪ وڏي روايت وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBurhanpur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Burhanpur
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''Encyclopaedia Iranica'' موجب برهانپور جي صوفي علمي ماحول ۾ شيخ سليمان سيفي ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙيون شخصيتون پڻ شامل هيون ۽ شهر سان لاڳاپيل صوفين جا ڪيترائي فارسي قلمي نسخا مختلف ڪتب خانن ۾ محفوظ رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;IranicaBurhanpur&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ سنڌي صوفين جي روايت ==
برهانپور ڏانهن سنڌ مان صوفين ۽ عالمن جي آمد هڪ وسيع تاريخي عمل جو حصو هئي. دکن ۾ تصوف جي تاريخ بابت تحقيق موجب سنڌ مان ڪيترائي صوفي برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا ۽ شهر شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان بڻيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDeccan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Deccan i. Political and literary history
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/deccan-i-political-and-literary-history/
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان شطاري روايت ۾ [[محمد غوث گوالياري]] کان پوءِ لشڪر محمد عارف، [[عيسيٰ جندالله]] ۽ برهان الدين راز الاهي جهڙيون شخصيتون اهم رهيون. عيسيٰ جندالله جي خاندان جي ڪري سنڌ ۽ برهانپور وچ ۾ قائم ٿيل علمي ۽ صوفيانه تعلق ايندڙ نسلن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDeccan&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ رحيم بابت موجود سوانحي معلومات سندس خاندان جي ٻين مشهور عالمن جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. تنهن هوندي به سندس سوانح مان پاٽ مان نڪتل سنڌي علمي خاندانن جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ علمي ۽ روحاني سرگرمين جو هڪ پاسو سامهون اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جو حجاز ۽ مديني سان تعلق هن خاندان جي سرگرمين جي جاگرافيائي دائري کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، جيڪو سنڌ ۽ برهانپور کان اڳتي حجاز تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ رحيم جي ڄمڻ ۽ وفات جي صحيح هجري تاريخ، مهينو ۽ گريگورين سال موجود دستياب ماخذ مان ثابت نٿا ٿين. ان ڪري سندس حياتيءَ لاءِ اندازي تي ٻڌل سال ڏيڻ بدران تاريخن کي نامعلوم رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد سنڌي]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ شھاب الدين برھانپوري]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[سنڌي پورا]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[مسجد نبوي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سني عالم]]
[[زمرو:قرآن جا عالم]]</text>
      <sha1>rbzj0otpbcujulmc5ti7hy6xtz0x06u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416770</id>
      <parentid>416769</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12422" sha1="49jxk2vcdd72kieg6jhfgvya3s6b9uj" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ رحيم برهانپوري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[بابا فتح محمد سنڌي]]
| relatives        = [[شیخ عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)، [[شيخ شھاب الدين برھانپوري]] (ڀاءُ)
| known_for        = ديني علم، قرآن، تصوف ۽ روحاني تربيت
| occupation       = عالم، صوفي
}}

'''شيخ رحيم برهانپوري''' سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ [[برهانپور]] جو عالم ۽ صوفي هو. هو [[بابا فتح محمد سنڌي|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو فرزند ۽ مشهور سنڌي صوفي [[شیخ عيسيٰ جندالله]] جي خاندان مان هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جنهن جي عالمن ۽ صوفين جي هڪ شاخ 16هين صديءَ ۾ هندستان جي [[برهانپور]] واري علائقي سان وابسته ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |page=144
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ جي صديقي عالمن ۽ صوفين بابت جديد تحقيق موجب هن خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ مان هندستان جي مختلف علمي مرڪزن ڏانهن ويا ۽ برهانپور ۾ سندن مستقل موجودگي قائم ٿي. برهانپور ۾ سنڌي عالمن سان لاڳاپيل آبادي '''سنڌي پورا''' جي نالي سان پڻ مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ رحيم جو والد [[بابا فتح محمد سنڌي]] هو. بابا فتح محمد پاڻ [[شیخ عيسيٰ جندالله]] جي پٽن مان هو، جنهن ڪري شيخ رحيم برهانپور جي ان سنڌي علمي ۽ صوفي خاندان جي ايندڙ نسل سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

هن خاندان جو سڀ کان وڌيڪ مشهور اڳوڻو عالم [[شیخ عيسيٰ جندالله]] هو، جيڪو 962ھ (1555ع) ڌاري ايلچپور، برار ۾ ڄائو ۽ 1031ھ (1621–1622ع) ۾ برهانپور ۾ وفات ڪيائين. جديد تحقيق موجب عيسيٰ جندالله جا ڇهه پٽ هئا، جن ۾ شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;/&gt;

شيخ رحيم جو ڀاءُ [[شيخ شھاب الدين برھانپوري]] پڻ علم، قرائت ۽ ديني تدريس سان وابسته هو. اهڙيءَ طرح شيخ رحيم اهڙي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جنهن ۾ ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرآن، تصوف ۽ تدريس جي روايت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== تعليم ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ رحيم پنهنجي والد بابا فتح محمد جي نگرانيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. ماخذ ۾ سندس والد جي علمي مزاج کي فقھ ۽ شريعت سان خاص طور وابسته ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته شيخ رحيم نقلي ۽ عقلي علمن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

سندس تعليم صرف رسمي ديني علمن تائين محدود نه رهي. خانداني ۽ صوفيانه ماحول سبب هو تصوف، روحاني تربيت ۽ باطني علمن سان پڻ وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== ديني ۽ صوفيانه زندگي ==
راشد برهانپوري جي تذڪري ۾ شيخ رحيم کي درويش مزاج ۽ روحاني تربيت سان وابسته شخص طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس ديني زندگيءَ ۾ شريعت ۽ تصوف ٻنهي کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

تذڪري موجب هو طالبن جي روحاني تربيت سندن استعداد ۽ صلاحيت مطابق ڪندو هو ۽ کين روحاني ترقيءَ جون منزلون طئي ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

هي بيان بنيادي طور صوفي تذڪري ۾ محفوظ روايت آهي؛ تنهنڪري ان کي شيخ رحيم جي حياتيءَ بابت تذڪراتي ماخذ طور ڏسڻ گهرجي.

== حجاز ڏانهن سفر ==
شيخ رحيم جي زندگيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[حجاز]] ڏانهن سندس سفر هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هن پنهنجي وطن مان [[حجاز]] ڏانهن سفر ڪرڻ جو ارادو ڪيو ۽ پوءِ [[مدينو|مديني]] ۾ رهائش اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

سندس حجاز وڃڻ جي صحيح هجري سال يا مهيني جو ذڪر دستياب صفحي ۾ نه آهي. ان ڪري ان واقعي لاءِ قطعي هجري يا گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== مديني ۾ قيام ==
تذڪري موجب شيخ رحيم [[مدينو|مديني]] ۾ مستقل طور رهڻ لڳو ۽ اتي ديني ۽ روحاني سرگرمين سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

ماخذ ۾ سندس [[مسجد نبوي]] سان وابستگيءَ جو پڻ ذڪر اچي ٿو. کيس مسجد سان لاڳاپيل هڪ خدمت يا ذميواري سپرد ٿيڻ جو بيان ملي ٿو ۽ تذڪري موجب هن اها ذميواري پنهنجي حياتيءَ تائين نڀائي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

دستياب صفحي جي ڪجهه لفظن جي ڇپائي غير واضح هجڻ سبب ان ذميواريءَ جي صحيح سرڪاري يا اداري واري نوعيت قطعي طور متعين نٿي ڪري سگهجي. انهيءَ ڪري ان کي عام طور مسجد نبوي سان وابسته خدمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي.

== قرآن سان وابستگي ==
شيخ رحيم جي خاندان ۾ قرآن جي تعليم ۽ حفظ جي روايت موجود هئي. تذڪري ۾ قرآن مجيد جي حفظ ۽ قرآني تعليم کي سندس خاندان جي هڪ نمايان خصوصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

راشد برهانپوري موجب اها قرآني روايت شيخ رحيم کان پوءِ سندس اولاد ۽ ايندڙ نسلن ۾ پڻ جاري رهي. سندس خاندان جي پوءِ واري هڪ هم نالي فرد بابت پڻ قرآني علمن، خاص طور قرائت سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== علمي پس منظر ==
شيخ رحيم جنهن برهانپوري علمي خاندان سان تعلق رکندو هو، تنهن جي سرگرمين کي ان دور جي برهانپور جي وسيع علمي ماحول جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. مغل دور ۾ برهانپور فارسي ادب، اسلامي علمن ۽ تصوف جو اهم مرڪز بڻيو. شهر ۾ ڪيترائي عالم، شاعر ۽ صوفي آباد ٿيا ۽ فارسي علمي تصنيفن جي هڪ وڏي روايت وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBurhanpur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Burhanpur
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''Encyclopaedia Iranica'' موجب برهانپور جي صوفي علمي ماحول ۾ شيخ سليمان سيفي ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙيون شخصيتون پڻ شامل هيون ۽ شهر سان لاڳاپيل صوفين جا ڪيترائي فارسي قلمي نسخا مختلف ڪتب خانن ۾ محفوظ رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;IranicaBurhanpur&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ سنڌي صوفين جي روايت ==
برهانپور ڏانهن سنڌ مان صوفين ۽ عالمن جي آمد هڪ وسيع تاريخي عمل جو حصو هئي. دکن ۾ تصوف جي تاريخ بابت تحقيق موجب سنڌ مان ڪيترائي صوفي برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا ۽ شهر شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان بڻيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDeccan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Deccan i. Political and literary history
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/deccan-i-political-and-literary-history/
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان شطاري روايت ۾ [[محمد غوث گوالياري]] کان پوءِ لشڪر محمد عارف، [[عيسيٰ جندالله]] ۽ برهان الدين راز الاهي جهڙيون شخصيتون اهم رهيون. عيسيٰ جندالله جي خاندان جي ڪري سنڌ ۽ برهانپور وچ ۾ قائم ٿيل علمي ۽ صوفيانه تعلق ايندڙ نسلن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDeccan&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ رحيم بابت موجود سوانحي معلومات سندس خاندان جي ٻين مشهور عالمن جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. تنهن هوندي به سندس سوانح مان پاٽ مان نڪتل سنڌي علمي خاندانن جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ علمي ۽ روحاني سرگرمين جو هڪ پاسو سامهون اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جو حجاز ۽ مديني سان تعلق هن خاندان جي سرگرمين جي جاگرافيائي دائري کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، جيڪو سنڌ ۽ برهانپور کان اڳتي حجاز تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ رحيم جي ڄمڻ ۽ وفات جي صحيح هجري تاريخ، مهينو ۽ گريگورين سال موجود دستياب ماخذ مان ثابت نٿا ٿين. ان ڪري سندس حياتيءَ لاءِ اندازي تي ٻڌل سال ڏيڻ بدران تاريخن کي نامعلوم رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد سنڌي]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ شھاب الدين برھانپوري]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[سنڌي پورا]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[مسجد نبوي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سني عالم]]
[[زمرو:قرآن جا عالم]]</text>
      <sha1>49jxk2vcdd72kieg6jhfgvya3s6b9uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416771</id>
      <parentid>416770</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T14:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12429" sha1="rkwsyoceqj3i6go4b4i3avlw5ktk1fd" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ رحيم برهانپوري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| father           = [[بابا فتح محمد سنڌي]]
| relatives        = [[شیخ عيسيٰ جندالله]] (ڏاڏو)، [[شيخ شھاب الدين برھانپوري]] (ڀاءُ)
| known_for        = ديني علم، قرآن، تصوف ۽ روحاني تربيت
| occupation       = عالم، صوفي
}}

'''شيخ رحيم برهانپوري''' سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ [[برهانپور]] جو عالم ۽ صوفي هو. هو [[بابا فتح محمد سنڌي|شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد]] جو فرزند ۽ مشهور سنڌي صوفي [[شیخ عيسيٰ جندالله]] جي خاندان مان هو. سندس خاندان جو اصل تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو، جنهن جي عالمن ۽ صوفين جي هڪ شاخ 16هين صديءَ ۾ هندستان جي [[برهانپور]] واري علائقي سان وابسته ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |page=144
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ جي صديقي عالمن ۽ صوفين بابت جديد تحقيق موجب هن خاندان جا ڪيترائي فرد سنڌ مان هندستان جي مختلف علمي مرڪزن ڏانهن ويا ۽ برهانپور ۾ سندن مستقل موجودگي قائم ٿي. برهانپور ۾ سنڌي عالمن سان لاڳاپيل آبادي '''سنڌي پورا''' جي نالي سان پڻ مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شيخ رحيم جو والد [[بابا فتح محمد سنڌي]] هو. بابا فتح محمد پاڻ [[شیخ عيسيٰ جندالله]] جي پٽن مان هو، جنهن ڪري شيخ رحيم برهانپور جي ان سنڌي علمي ۽ صوفي خاندان جي ايندڙ نسل سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڳنڍيل هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

هن خاندان جو سڀ کان وڌيڪ مشهور اڳوڻو عالم [[شیخ عيسيٰ جندالله]] هو، جيڪو 962ھ (1555ع) ڌاري ايلچپور، برار ۾ ڄائو ۽ 1031ھ (1621–1622ع) ۾ برهانپور ۾ وفات ڪيائين. جديد تحقيق موجب عيسيٰ جندالله جا ڇهه پٽ هئا، جن ۾ شيخ عبدالستار، شيخ شهرالله، شيخ عثمان، شيخ عبدالرحمان عرف بابا فتح محمد، شيخ طهٰ ۽ شيخ هاشم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;/&gt;

شيخ رحيم جو ڀاءُ [[شيخ شھاب الدين برھانپوري]] پڻ علم، قرائت ۽ ديني تدريس سان وابسته هو. اهڙيءَ طرح شيخ رحيم اهڙي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو، جنهن ۾ ڪيترن نسلن تائين ديني تعليم، قرآن، تصوف ۽ تدريس جي روايت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== تعليم ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ رحيم پنهنجي والد بابا فتح محمد جي نگرانيءَ هيٺ تعليم حاصل ڪئي. ماخذ ۾ سندس والد جي علمي مزاج کي فقھ ۽ شريعت سان خاص طور وابسته ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته شيخ رحيم نقلي ۽ عقلي علمن ۾ پڻ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

سندس تعليم صرف رسمي ديني علمن تائين محدود نه رهي. خانداني ۽ صوفيانه ماحول سبب هو تصوف، روحاني تربيت ۽ باطني علمن سان پڻ وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== ديني ۽ صوفيانه زندگي ==
راشد برهانپوري جي تذڪري ۾ شيخ رحيم کي درويش مزاج ۽ روحاني تربيت سان وابسته شخص طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس ديني زندگيءَ ۾ شريعت ۽ تصوف ٻنهي کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

تذڪري موجب هو طالبن جي روحاني تربيت سندن استعداد ۽ صلاحيت مطابق ڪندو هو ۽ کين روحاني ترقيءَ جون منزلون طئي ڪرائڻ جي ڪوشش ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

هي بيان بنيادي طور صوفي تذڪري ۾ محفوظ روايت آهي؛ تنهنڪري ان کي شيخ رحيم جي حياتيءَ بابت تذڪراتي ماخذ طور ڏسڻ گهرجي.

== حجاز ڏانهن سفر ==
شيخ رحيم جي زندگيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[حجاز]] ڏانهن سندس سفر هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هن پنهنجي وطن مان [[حجاز]] ڏانهن سفر ڪرڻ جو ارادو ڪيو ۽ پوءِ [[مدينو|مديني]] ۾ رهائش اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

سندس حجاز وڃڻ جي صحيح هجري سال يا مهيني جو ذڪر دستياب صفحي ۾ نه آهي. ان ڪري ان واقعي لاءِ قطعي هجري يا گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== مديني ۾ قيام ==
تذڪري موجب شيخ رحيم [[مدينو|مديني]] ۾ مستقل طور رهڻ لڳو ۽ اتي ديني ۽ روحاني سرگرمين سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

ماخذ ۾ سندس [[مسجد نبوي]] سان وابستگيءَ جو پڻ ذڪر اچي ٿو. کيس مسجد سان لاڳاپيل هڪ خدمت يا ذميواري سپرد ٿيڻ جو بيان ملي ٿو ۽ تذڪري موجب هن اها ذميواري پنهنجي حياتيءَ تائين نڀائي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

دستياب صفحي جي ڪجهه لفظن جي ڇپائي غير واضح هجڻ سبب ان ذميواريءَ جي صحيح سرڪاري يا اداري واري نوعيت قطعي طور متعين نٿي ڪري سگهجي. انهيءَ ڪري ان کي عام طور مسجد نبوي سان وابسته خدمت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط آهي.

== قرآن سان وابستگي ==
شيخ رحيم جي خاندان ۾ قرآن جي تعليم ۽ حفظ جي روايت موجود هئي. تذڪري ۾ قرآن مجيد جي حفظ ۽ قرآني تعليم کي سندس خاندان جي هڪ نمايان خصوصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

راشد برهانپوري موجب اها قرآني روايت شيخ رحيم کان پوءِ سندس اولاد ۽ ايندڙ نسلن ۾ پڻ جاري رهي. سندس خاندان جي پوءِ واري هڪ هم نالي فرد بابت پڻ قرآني علمن، خاص طور قرائت سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== علمي پس منظر ==
شيخ رحيم جنهن برهانپوري علمي خاندان سان تعلق رکندو هو، تنهن جي سرگرمين کي ان دور جي برهانپور جي وسيع علمي ماحول جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. مغل دور ۾ برهانپور فارسي ادب، اسلامي علمن ۽ تصوف جو اهم مرڪز بڻيو. شهر ۾ ڪيترائي عالم، شاعر ۽ صوفي آباد ٿيا ۽ فارسي علمي تصنيفن جي هڪ وڏي روايت وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBurhanpur&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Burhanpur
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''Encyclopaedia Iranica'' موجب برهانپور جي صوفي علمي ماحول ۾ شيخ سليمان سيفي ۽ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙيون شخصيتون پڻ شامل هيون ۽ شهر سان لاڳاپيل صوفين جا ڪيترائي فارسي قلمي نسخا مختلف ڪتب خانن ۾ محفوظ رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;IranicaBurhanpur&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ سنڌي صوفين جي روايت ==
برهانپور ڏانهن سنڌ مان صوفين ۽ عالمن جي آمد هڪ وسيع تاريخي عمل جو حصو هئي. دکن ۾ تصوف جي تاريخ بابت تحقيق موجب سنڌ مان ڪيترائي صوفي برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا ۽ شهر شطاري سلسلي جي اهم مرڪزن مان بڻيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDeccan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Deccan i. Political and literary history
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/deccan-i-political-and-literary-history/
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان شطاري روايت ۾ [[محمد غوث گوالياري]] کان پوءِ لشڪر محمد عارف، [[شیخ عيسيٰ جندالله]] ۽ برهان الدين راز الاهي جهڙيون شخصيتون اهم رهيون. عيسيٰ جندالله جي خاندان جي ڪري سنڌ ۽ برهانپور وچ ۾ قائم ٿيل علمي ۽ صوفيانه تعلق ايندڙ نسلن تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDeccan&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ رحيم بابت موجود سوانحي معلومات سندس خاندان جي ٻين مشهور عالمن جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. تنهن هوندي به سندس سوانح مان پاٽ مان نڪتل سنڌي علمي خاندانن جي ڪيترن نسلن تائين جاري رهندڙ علمي ۽ روحاني سرگرمين جو هڪ پاسو سامهون اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroPat&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جو حجاز ۽ مديني سان تعلق هن خاندان جي سرگرمين جي جاگرافيائي دائري کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، جيڪو سنڌ ۽ برهانپور کان اڳتي حجاز تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== تاريخون ==
شيخ رحيم جي ڄمڻ ۽ وفات جي صحيح هجري تاريخ، مهينو ۽ گريگورين سال موجود دستياب ماخذ مان ثابت نٿا ٿين. ان ڪري سندس حياتيءَ لاءِ اندازي تي ٻڌل سال ڏيڻ بدران تاريخن کي نامعلوم رکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriRahim&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[بابا فتح محمد سنڌي]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ شھاب الدين برھانپوري]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[سنڌي پورا]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[مسجد نبوي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |language=ur
}}

* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سني عالم]]
[[زمرو:قرآن جا عالم]]</text>
      <sha1>rkwsyoceqj3i6go4b4i3avlw5ktk1fd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ طيب سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103602</id>
    <revision>
      <id>416772</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ طيب سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين صدي | birth_place      = [[سنڌ]] | death_date       = 991ھ (1583–1584ع)؟ | death_place      = [[برهانپور]] | known_for        = ديني علم، حديث، اصول فقه، علم ڪلام، تدريس ۽ تصوف | occupation       = عالم، محدث، مدرس ۽ ص...</comment>
      <origin>416772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17018" sha1="8nflhdbhetaxq0cb57004yog0atboan" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ طيب سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_date       = 991ھ (1583–1584ع)؟
| death_place      = [[برهانپور]]
| known_for        = ديني علم، حديث، اصول فقه، علم ڪلام، تدريس ۽ تصوف
| occupation       = عالم، محدث، مدرس ۽ صوفي
| teachers         = مفتي يونس سنڌي
| students         = [[عيسيٰ جندالله]]
| notable_works    = ''رساله غوثيه'' جي شرح، ''مشڪاة المصابيح'' تي حاشيا
}}

'''شيخ طيب سنڌي'''، جنهن کي ماخذن ۾ '''شيخ طيب پاٽائي''' ۽ '''شيخ طيب ٺٽوي''' جي نالن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي، 16هين صديءَ جو سنڌي عالم، محدث، قاري، مدرس ۽ صوفي هو، جيڪو سنڌ مان لڏي [[برار]] ۽ پوءِ [[برهانپور]] ۾ وڃي رهيو. هو پنهنجي دور جي سنڌي عالمن جي انهيءَ جماعت سان لاڳاپيل هو، جنهن برهانپور ۾ ديني علمن، خاص ڪري حديث، اصول فقه، علم ڪلام ۽ تصوف جي تدريس ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=215–216
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;&gt;{{cite web
 |title=شيخ طيب ٺٽوي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=+%D8%B4%D9%8A%D8%AE+%D8%B7%D9%8A%D8%A8+%D9%BA%D9%BD%D9%88%D9%8A
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ نسب ==
شيخ طيب جي نالي ۽ والد جي نالي بابت دستياب ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جي سوانحي عنوان ۾ کيس '''شيخ طيب بن شيخ محمد پاٽائي''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt; ان جي ابتڙ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سندس نالو '''طيب بن شيخ هارون ٺٽوي''' ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

ٻنهي روايتن ۾ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي بنيادي تفصيل هڪجهڙا آهن، خاص ڪري سنڌ مان نڪرڻ، برار ۾ شيخ طاهر سنڌيءَ سان گڏ رهڻ، عيسيٰ جندالله کي تعليم ڏيڻ، برهانپور ڏانهن منتقل ٿيڻ ۽ اتي علمي خدمتون سرانجام ڏيڻ. انهيءَ ڪري نسب بابت وڌيڪ قديم دستاويزي ماخذ جي غير موجودگيءَ ۾ والد جي نالي کي قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
شيخ طيب جو تعلق سنڌ سان هو. سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ ۽ هجري مهينو دستياب ماخذن ۾ محفوظ نه آهن. تذڪراتي ماخذ کيس پنهنجي دور جي ديني علمن ۾ مهارت رکندڙ عالم طور پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب شيخ طيب ظاهري علمن جي تعليم '''مفتي يونس سنڌي''' وٽ حاصل ڪئي. ساڳئي ماخذ ۾ کيس حافظ، عالم ۽ قاري ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

سندس علمي سرگرمين مان معلوم ٿئي ٿو ته هو حديث، اصول فقه، علم ڪلام ۽ تصوف سان خاص دلچسپي رکندو هو. بعد ۾ برهانپور ۾ سندس تدريس پڻ انهن ئي علمن سان لاڳاپيل رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== سنڌ مان هجرت ==
شيخ طيب پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي سنڌ ڇڏي هندستان ڏانهن ويو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ اڳين تذڪراتي روايتن جي بنياد تي سندس وطن ڇڏڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر هجرت جا مڪمل سبب واضح نموني محفوظ نه آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هو سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ [[ايلچپور]]، [[برار]] پهتو، جتي سندس ملاقات سنڌي عالم ۽ محدث [[شيخ طاهر محمد سنڌي|شيخ طاهر بن يوسف سنڌي]] سان ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== شيخ طاهر سنڌي سان تعلق ==
ايلچپور ۾ شيخ طيب ۽ [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] جي وچ ۾ ويجهو علمي ۽ ذاتي تعلق قائم ٿيو. ماخذن موجب ٻنهي جي دوستي ايتري گهري هئي جو کين ڏسندڙ ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ۾ حقيقي ڀائر سمجهندا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

ان روايت کي وڌيڪ اهميت ان ڳالهه سبب ملي ٿي ته شيخ طاهر جو هڪ حقيقي ڀاءُ پڻ '''طيب''' نالي هو، جيڪو اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. تذڪراتي بيان موجب شيخ طاهر ۽ هن شيخ طيب جي ويجهڙائيءَ سبب ٻنهي کي ڀائر سمجهڻ واري روايت مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

شيخ طيب ۽ شيخ طاهر جي اها علمي رفاقت سندن برار واري دور کان برهانپور تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== تدريس ==
شيخ طيب پنهنجي دور جي ديني علمن جو مدرس هو. سندس تدريس ۾ حديث، اصول فقه، علم ڪلام ۽ تصوف جا موضوع شامل هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

سندس اهم شاگردن مان [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي برهانپوري]] هو. عيسيٰ جندالله، شيخ طاهر محمد سنڌيءَ جو ڀائٽيو ۽ پوءِ برهانپور جي مشهور صوفي عالمن مان ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب عيسيٰ جندالله شيخ طيب وٽ '''اصول فقه''' ۽ '''علم ڪلام''' پڙهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

ان نسبت مان ظاهر ٿئي ٿو ته شيخ طيب برهانپور جي سنڌي عالمن جي علمي حلقن ۾ رڳو صوفي بزرگ نه، پر باقاعده مدرس جي حيثيت پڻ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== برار کان برهانپور ==
برار ۾ سياسي ۽ فوجي بيچيني پيدا ٿيڻ کان پوءِ شيخ طيب به شيخ طاهر سنڌيءَ سان گڏ [[برهانپور]] منتقل ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب برار ۾ مغل بادشاهه [[اڪبر]] جي فوجي ڪارروائين سبب حالتون خراب ٿيون ۽ مقامي حاڪم جي گذارش تي شيخ طيب، شيخ طاهر سان گڏ برهانپور هليو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

برهانپور پهچڻ کان پوءِ شيخ طيب اتي مستقل رهائش اختيار ڪئي ۽ ديني تعليم ۽ تدريس جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

برهانپور ان دور ۾ خانديش جو هڪ اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو. سنڌ مان لڏي ويل ڪيترن عالمن پڻ هن شهر ۾ درس ۽ تدريس جون سرگرميون جاري رکيون. سنڌ جي تعليمي تاريخ بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سنڌ جي عالمن برهانپور ۾ درسگاهون قائم ڪري حديث ۽ ٻين ديني علمن جي اشاعت ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhEducation&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88+%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A+%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%84%D9%8A+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%DA%A9%D8%A7%D9%86+%D8%A7%DA%84+%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%86
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== علمي حيثيت ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ شيخ طيب کي پنهنجي زماني جي مختلف علمن ۽ فنن ۾ مهارت رکندڙ عالم طور پيش ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب هو حافظ ۽ قاري هجڻ سان گڏ علمي بحث ۽ تدريس ۾ پڻ سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

سندس علمي سرگرمين جو هڪ اهم پاسو شاگردن جي تربيت هو. برهانپور ۾ سندس درس مان مقامي طالب علمن فائدو ورتو، جڏهن ته عيسيٰ جندالله جهڙي عالم جو سندس شاگرد هجڻ سندس علمي حيثيت جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== تصوف ==
شيخ طيب جي سوانح ۾ ظاهري ديني علمن سان گڏ تصوف جو پاسو پڻ نمايان آهي. تذڪراتي روايتن ۾ کيس اهل دل ۽ صوفي عالم طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

برهانپور ۾ سندس زندگي اهڙي علمي ماحول ۾ گذري، جتي سنڌ مان آيل عالم ديني تدريس سان گڏ صوفيانه تربيت سان پڻ وابسته هئا. شيخ طاهر سنڌي ۽ عيسيٰ جندالله سان سندس ويجهڙائي پڻ انهيءَ وسيع علمي ۽ صوفيانه ماحول جو حصو هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== تصنيفون ==
شيخ طيب تدريس سان گڏ تصنيف ۽ حاشيه نگاري سان پڻ وابسته هو. دستياب ماخذن ۾ سندس ٻن علمي ڪمن جو خاص ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

=== ''رساله غوثيه'' جي شرح ===
شيخ طيب '''''رساله غوثيه''''' تي هڪ شرح لکي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ان کي رساله غوثيه تي لکيل هڪ عمده شرح قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

دستياب مختصر ماخذن مان هن شرح جو مڪمل عنوان، تصنيف جو سال ۽ موجود قلمي نسخن بابت واضح تفصيل نه ٿو ملي، تنهنڪري انهن بابت وڌيڪ مخطوطاتي تحقيق جي ضرورت آهي.

=== ''مشڪاة المصابيح'' تي حاشيا ===
شيخ طيب سان [[مشڪاة المصابيح|''مشڪاة المصابيح'']] تي حاشيا پڻ منسوب آهن. هي حديث جو مشهور مجموعو آهي، ۽ شيخ طيب جي ان تي حاشيه نگاري سندس حديثي مطالعي سان تعلق جي نشاندهي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

ماخذن ۾ انهن حاشين کي علمي اهميت وارو قرار ڏنو ويو آهي، پر موجوده ڇپيل يا قلمي نسخي جي تفصيلي ببليوگرافي دستياب مختصر سوانحن ۾ نه ڏني وئي آهي.

== عيسيٰ جندالله سان علمي تعلق ==
شيخ طيب جي علمي سوانح جو هڪ اهم پاسو [[عيسيٰ جندالله]] سان سندس استاد ۽ شاگرد وارو تعلق آهي. عيسيٰ جندالله بعد ۾ برهانپور جي صوفيانه ۽ علمي روايت جي نمايان شخصيت بڻيو، جڏهن ته سندس ابتدائي اعليٰ تعليم ۾ شيخ طيب جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

خاص طور اصول فقه ۽ علم ڪلام جي تعليم جو ذڪر ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿو ته شيخ طيب جي تدريس رڳو قرآن جي قرائت يا حديث تائين محدود نه هئي، پر ان دور جي روايتي اسلامي نصاب جا عقلي ۽ اصولي علم پڻ سندس تدريس ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ علمي خدمتون ==
برهانپور ۾ مستقل رهائش کان پوءِ شيخ طيب درس ۽ علمي فيض جو سلسلو جاري رکيو. تذڪراتي ماخذ سندس برهانپور جي ماڻهن کي علمي فائدو پهچائڻ جو خاص ذڪر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

سورھين صديءَ ۾ سنڌي عالمن جي برهانپور ڏانهن منتقلي سنڌ ۽ هندستان جي علمي رابطن جو هڪ اهم پاسو هئي. سنڌي عالمن اتي حديث، تفسير، فقه ۽ تصوف جي تعليم جاري رکي، ۽ شيخ طيب جي سرگرمين کي انهيءَ وسيع علمي تحريڪ جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhEducation&quot;/&gt;

== وفات ==
شيخ طيب جي وفات جي صحيح تاريخ بابت دستياب ماخذ مڪمل طور متفق نه آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس وفات '''ڏهين صدي هجريءَ جي آخري ڏهاڪي''' ۾ ڄاڻائي ٿي، پر صحيح ڏينهن يا مهينو نٿي ڏئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

هڪ ٻئي جديد تاريخي جائزي ۾ شيخ طيب جي وفات '''991ھ''' ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا گريگورين حساب سان لڳ ڀڳ '''1583–1584ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;PanhwarTayyab&quot;&gt;{{cite web
 |title=جاگيرداريءَ خلاف سنڌ جي سرويچ جدوجهد
 |url=https://drmuhabbatburiro.blogspot.com/2012/10/blog-post_8.html
 |website=ڊاڪٽر محبت ٻرڙو
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt; هن وقت دستياب ماخذن مان وفات جو هجري مهينو ۽ ڏينهن تصديق نٿا ٿين، تنهنڪري 991ھ (1583–1584ع) کي قطعي تاريخ بدران اندازي يا روايتي تاريخ طور وٺڻ مناسب آهي.

== تدفين ==
شيخ طيب جي وفات [[برهانپور]] ۾ ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب کيس برهانپور ۾ '''شيخ ابراهيم سنڌيءَ جي قبرستان''' ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ پڻ سندس آخري زندگي برهانپور ۾ گذرڻ ۽ اتي ئي مدفون ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ طيب سنڌ کان برار ۽ برهانپور تائين منتقل ٿيندڙ انهن سنڌي عالمن مان هو، جن سورھين صديءَ دوران برصغير جي مختلف علمي مرڪزن جي وچ ۾ علمي رابطن کي وڌايو. سندس زندگيءَ ۾ هجرت، تدريس، حديث، اصول فقه، علم ڪلام، تصوف ۽ تصنيف جا مختلف پاسا گڏ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

سندس علمي اثر جو هڪ اهم ثبوت عيسيٰ جندالله جهڙي عالم سان سندس استاد وارو تعلق آهي، جڏهن ته ''رساله غوثيه'' جي شرح ۽ ''مشڪاة المصابيح'' تي حاشيا سندس تصنيفي سرگرمين جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[ايلچپور]]
* [[برار]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[مشڪاة المصابيح]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=215–216
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1580ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>8nflhdbhetaxq0cb57004yog0atboan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416773</id>
      <parentid>416772</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17025" sha1="7chn21n1i0v9vozmb6z1l4teeh74z87" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ طيب سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_date       = 991ھ (1583–1584ع)؟
| death_place      = [[برهانپور]]
| known_for        = ديني علم، حديث، اصول فقه، علم ڪلام، تدريس ۽ تصوف
| occupation       = عالم، محدث، مدرس ۽ صوفي
| teachers         = مفتي يونس سنڌي
| students         = [[عيسيٰ جندالله]]
| notable_works    = ''رساله غوثيه'' جي شرح، ''مشڪاة المصابيح'' تي حاشيا
}}

'''شيخ طيب سنڌي'''، جنهن کي ماخذن ۾ '''شيخ طيب پاٽائي''' ۽ '''شيخ طيب ٺٽوي''' جي نالن سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي، 16هين صديءَ جو سنڌي عالم، محدث، قاري، مدرس ۽ صوفي هو، جيڪو سنڌ مان لڏي [[برار]] ۽ پوءِ [[برهانپور]] ۾ وڃي رهيو. هو پنهنجي دور جي سنڌي عالمن جي انهيءَ جماعت سان لاڳاپيل هو، جنهن برهانپور ۾ ديني علمن، خاص ڪري حديث، اصول فقه، علم ڪلام ۽ تصوف جي تدريس ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=215–216
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;&gt;{{cite web
 |title=شيخ طيب ٺٽوي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=+%D8%B4%D9%8A%D8%AE+%D8%B7%D9%8A%D8%A8+%D9%BA%D9%BD%D9%88%D9%8A
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ نسب ==
شيخ طيب جي نالي ۽ والد جي نالي بابت دستياب ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جي سوانحي عنوان ۾ کيس '''شيخ طيب بن شيخ محمد پاٽائي''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt; ان جي ابتڙ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سندس نالو '''طيب بن شيخ هارون ٺٽوي''' ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

ٻنهي روايتن ۾ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي بنيادي تفصيل هڪجهڙا آهن، خاص ڪري سنڌ مان نڪرڻ، برار ۾ شيخ طاهر سنڌيءَ سان گڏ رهڻ، عيسيٰ جندالله کي تعليم ڏيڻ، برهانپور ڏانهن منتقل ٿيڻ ۽ اتي علمي خدمتون سرانجام ڏيڻ. انهيءَ ڪري نسب بابت وڌيڪ قديم دستاويزي ماخذ جي غير موجودگيءَ ۾ والد جي نالي کي قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
شيخ طيب جو تعلق سنڌ سان هو. سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ ۽ هجري مهينو دستياب ماخذن ۾ محفوظ نه آهن. تذڪراتي ماخذ کيس پنهنجي دور جي ديني علمن ۾ مهارت رکندڙ عالم طور پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب شيخ طيب ظاهري علمن جي تعليم '''مفتي يونس سنڌي''' وٽ حاصل ڪئي. ساڳئي ماخذ ۾ کيس حافظ، عالم ۽ قاري ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

سندس علمي سرگرمين مان معلوم ٿئي ٿو ته هو حديث، اصول فقه، علم ڪلام ۽ تصوف سان خاص دلچسپي رکندو هو. بعد ۾ برهانپور ۾ سندس تدريس پڻ انهن ئي علمن سان لاڳاپيل رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== سنڌ مان هجرت ==
شيخ طيب پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي سنڌ ڇڏي هندستان ڏانهن ويو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ اڳين تذڪراتي روايتن جي بنياد تي سندس وطن ڇڏڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر هجرت جا مڪمل سبب واضح نموني محفوظ نه آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هو سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ [[ايلچپور]]، [[برار]] پهتو، جتي سندس ملاقات سنڌي عالم ۽ محدث [[شيخ طاهر محمد سنڌي|شيخ طاهر بن يوسف سنڌي]] سان ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== شيخ طاهر سنڌي سان تعلق ==
ايلچپور ۾ شيخ طيب ۽ [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] جي وچ ۾ ويجهو علمي ۽ ذاتي تعلق قائم ٿيو. ماخذن موجب ٻنهي جي دوستي ايتري گهري هئي جو کين ڏسندڙ ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ۾ حقيقي ڀائر سمجهندا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

ان روايت کي وڌيڪ اهميت ان ڳالهه سبب ملي ٿي ته شيخ طاهر جو هڪ حقيقي ڀاءُ پڻ '''طيب''' نالي هو، جيڪو اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. تذڪراتي بيان موجب شيخ طاهر ۽ هن شيخ طيب جي ويجهڙائيءَ سبب ٻنهي کي ڀائر سمجهڻ واري روايت مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

شيخ طيب ۽ شيخ طاهر جي اها علمي رفاقت سندن برار واري دور کان برهانپور تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== تدريس ==
شيخ طيب پنهنجي دور جي ديني علمن جو مدرس هو. سندس تدريس ۾ حديث، اصول فقه، علم ڪلام ۽ تصوف جا موضوع شامل هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

سندس اهم شاگردن مان [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي برهانپوري]] هو. عيسيٰ جندالله، شيخ طاهر محمد سنڌيءَ جو ڀائٽيو ۽ پوءِ برهانپور جي مشهور صوفي عالمن مان ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب عيسيٰ جندالله شيخ طيب وٽ '''اصول فقه''' ۽ '''علم ڪلام''' پڙهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

ان نسبت مان ظاهر ٿئي ٿو ته شيخ طيب برهانپور جي سنڌي عالمن جي علمي حلقن ۾ رڳو صوفي بزرگ نه، پر باقاعده مدرس جي حيثيت پڻ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== برار کان برهانپور ==
برار ۾ سياسي ۽ فوجي بيچيني پيدا ٿيڻ کان پوءِ شيخ طيب به شيخ طاهر سنڌيءَ سان گڏ [[برهانپور]] منتقل ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب برار ۾ مغل بادشاهه [[اڪبر]] جي فوجي ڪارروائين سبب حالتون خراب ٿيون ۽ مقامي حاڪم جي گذارش تي شيخ طيب، شيخ طاهر سان گڏ برهانپور هليو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

برهانپور پهچڻ کان پوءِ شيخ طيب اتي مستقل رهائش اختيار ڪئي ۽ ديني تعليم ۽ تدريس جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

برهانپور ان دور ۾ خانديش جو هڪ اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو. سنڌ مان لڏي ويل ڪيترن عالمن پڻ هن شهر ۾ درس ۽ تدريس جون سرگرميون جاري رکيون. سنڌ جي تعليمي تاريخ بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سنڌ جي عالمن برهانپور ۾ درسگاهون قائم ڪري حديث ۽ ٻين ديني علمن جي اشاعت ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhEducation&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88+%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A+%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%84%D9%8A+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%DA%A9%D8%A7%D9%86+%D8%A7%DA%84+%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%86
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== علمي حيثيت ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ شيخ طيب کي پنهنجي زماني جي مختلف علمن ۽ فنن ۾ مهارت رکندڙ عالم طور پيش ڪيو ويو آهي. ماخذ موجب هو حافظ ۽ قاري هجڻ سان گڏ علمي بحث ۽ تدريس ۾ پڻ سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

سندس علمي سرگرمين جو هڪ اهم پاسو شاگردن جي تربيت هو. برهانپور ۾ سندس درس مان مقامي طالب علمن فائدو ورتو، جڏهن ته عيسيٰ جندالله جهڙي عالم جو سندس شاگرد هجڻ سندس علمي حيثيت جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== تصوف ==
شيخ طيب جي سوانح ۾ ظاهري ديني علمن سان گڏ تصوف جو پاسو پڻ نمايان آهي. تذڪراتي روايتن ۾ کيس اهل دل ۽ صوفي عالم طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

برهانپور ۾ سندس زندگي اهڙي علمي ماحول ۾ گذري، جتي سنڌ مان آيل عالم ديني تدريس سان گڏ صوفيانه تربيت سان پڻ وابسته هئا. شيخ طاهر سنڌي ۽ عيسيٰ جندالله سان سندس ويجهڙائي پڻ انهيءَ وسيع علمي ۽ صوفيانه ماحول جو حصو هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== تصنيفون ==
شيخ طيب تدريس سان گڏ تصنيف ۽ حاشيه نگاري سان پڻ وابسته هو. دستياب ماخذن ۾ سندس ٻن علمي ڪمن جو خاص ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

=== ''رساله غوثيه'' جي شرح ===
شيخ طيب '''''رساله غوثيه''''' تي هڪ شرح لکي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ان کي رساله غوثيه تي لکيل هڪ عمده شرح قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

دستياب مختصر ماخذن مان هن شرح جو مڪمل عنوان، تصنيف جو سال ۽ موجود قلمي نسخن بابت واضح تفصيل نه ٿو ملي، تنهنڪري انهن بابت وڌيڪ مخطوطاتي تحقيق جي ضرورت آهي.

=== ''مشڪاة المصابيح'' تي حاشيا ===
شيخ طيب سان [[مشڪاة المصابيح|''مشڪاة المصابيح'']] تي حاشيا پڻ منسوب آهن. هي حديث جو مشهور مجموعو آهي، ۽ شيخ طيب جي ان تي حاشيه نگاري سندس حديثي مطالعي سان تعلق جي نشاندهي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

ماخذن ۾ انهن حاشين کي علمي اهميت وارو قرار ڏنو ويو آهي، پر موجوده ڇپيل يا قلمي نسخي جي تفصيلي ببليوگرافي دستياب مختصر سوانحن ۾ نه ڏني وئي آهي.

== عيسيٰ جندالله سان علمي تعلق ==
شيخ طيب جي علمي سوانح جو هڪ اهم پاسو [[شیخ عيسيٰ جندالله]] سان سندس استاد ۽ شاگرد وارو تعلق آهي. عيسيٰ جندالله بعد ۾ برهانپور جي صوفيانه ۽ علمي روايت جي نمايان شخصيت بڻيو، جڏهن ته سندس ابتدائي اعليٰ تعليم ۾ شيخ طيب جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

خاص طور اصول فقه ۽ علم ڪلام جي تعليم جو ذڪر ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿو ته شيخ طيب جي تدريس رڳو قرآن جي قرائت يا حديث تائين محدود نه هئي، پر ان دور جي روايتي اسلامي نصاب جا عقلي ۽ اصولي علم پڻ سندس تدريس ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ علمي خدمتون ==
برهانپور ۾ مستقل رهائش کان پوءِ شيخ طيب درس ۽ علمي فيض جو سلسلو جاري رکيو. تذڪراتي ماخذ سندس برهانپور جي ماڻهن کي علمي فائدو پهچائڻ جو خاص ذڪر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

سورھين صديءَ ۾ سنڌي عالمن جي برهانپور ڏانهن منتقلي سنڌ ۽ هندستان جي علمي رابطن جو هڪ اهم پاسو هئي. سنڌي عالمن اتي حديث، تفسير، فقه ۽ تصوف جي تعليم جاري رکي، ۽ شيخ طيب جي سرگرمين کي انهيءَ وسيع علمي تحريڪ جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhEducation&quot;/&gt;

== وفات ==
شيخ طيب جي وفات جي صحيح تاريخ بابت دستياب ماخذ مڪمل طور متفق نه آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس وفات '''ڏهين صدي هجريءَ جي آخري ڏهاڪي''' ۾ ڄاڻائي ٿي، پر صحيح ڏينهن يا مهينو نٿي ڏئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

هڪ ٻئي جديد تاريخي جائزي ۾ شيخ طيب جي وفات '''991ھ''' ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا گريگورين حساب سان لڳ ڀڳ '''1583–1584ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;PanhwarTayyab&quot;&gt;{{cite web
 |title=جاگيرداريءَ خلاف سنڌ جي سرويچ جدوجهد
 |url=https://drmuhabbatburiro.blogspot.com/2012/10/blog-post_8.html
 |website=ڊاڪٽر محبت ٻرڙو
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt; هن وقت دستياب ماخذن مان وفات جو هجري مهينو ۽ ڏينهن تصديق نٿا ٿين، تنهنڪري 991ھ (1583–1584ع) کي قطعي تاريخ بدران اندازي يا روايتي تاريخ طور وٺڻ مناسب آهي.

== تدفين ==
شيخ طيب جي وفات [[برهانپور]] ۾ ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب کيس برهانپور ۾ '''شيخ ابراهيم سنڌيءَ جي قبرستان''' ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ پڻ سندس آخري زندگي برهانپور ۾ گذرڻ ۽ اتي ئي مدفون ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ طيب سنڌ کان برار ۽ برهانپور تائين منتقل ٿيندڙ انهن سنڌي عالمن مان هو، جن سورھين صديءَ دوران برصغير جي مختلف علمي مرڪزن جي وچ ۾ علمي رابطن کي وڌايو. سندس زندگيءَ ۾ هجرت، تدريس، حديث، اصول فقه، علم ڪلام، تصوف ۽ تصنيف جا مختلف پاسا گڏ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriTayyab&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

سندس علمي اثر جو هڪ اهم ثبوت عيسيٰ جندالله جهڙي عالم سان سندس استاد وارو تعلق آهي، جڏهن ته ''رساله غوثيه'' جي شرح ۽ ''مشڪاة المصابيح'' تي حاشيا سندس تصنيفي سرگرمين جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaTayyab&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[ايلچپور]]
* [[برار]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[مشڪاة المصابيح]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=215–216
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:قرآن جا قاري]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1580ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>7chn21n1i0v9vozmb6z1l4teeh74z87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ ابراهيم ڪلھوڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103603</id>
    <revision>
      <id>416775</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name          = شيخ ابراهيم ڪلهوڙو | religion      = [[اسلام]] | denomination  = [[سني اسلام]] | birth_place   = [[سنڌ]] | death_date    = 956ھ (1549ع)&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt; | death_place   = [[برهانپور]]، [[مڌيا پرديش]]، هندستان | resting_place = برهانپور | known_for     = ديني علم، تصوف ۽ روحاني تربيت | occupation    = عالم، صوفي...</comment>
      <origin>416775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="247oylosvofv9sfn7yp9kk4tsup9h6e" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name          = شيخ ابراهيم ڪلهوڙو
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[سني اسلام]]
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 956ھ (1549ع)&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;
| death_place   = [[برهانپور]]، [[مڌيا پرديش]]، هندستان
| resting_place = برهانپور
| known_for     = ديني علم، تصوف ۽ روحاني تربيت
| occupation    = عالم، صوفي
}}

'''شيخ ابراهيم ڪلهوڙو''' (وفات: 956ھ/1549ع) سنڌ سان تعلق رکندڙ عالم ۽ صوفي بزرگ هو، جيڪو سنڌ مان هجرت ڪري [[برهانپور]] ۾ وڃي آباد ٿيو. برهانپور ڏانهن لڏي ويل سنڌي عالمن ۽ صوفين ۾ سندس شمار نسبتاً اوائلي شخصيتن ۾ ٿئي ٿو. هو ڏهين صدي هجريءَ، يعني سورهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ برهانپور ۾ موجود هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;&gt;{{cite web
 |title=شيخ ابراهيم ڪلهوڙو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شيخ+ابراهيم+ڪلهوڙو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==زندگي==
شيخ ابراهيم ڪلهوڙي جو اصل تعلق [[سنڌ]] سان هو. سنڌ مان برهانپور ڏانهن لڏي ويل سنڌي بزرگن بابت موجود مواد موجب، هو انهن شخصيتن مان هو، جيڪي ڏهين صدي هجريءَ ۾ برهانپور پهتا. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب برهانپور ۾ سنڌ مان هجرت ڪري سڪونت اختيار ڪندڙ بزرگن ۾ شيخ ابراهيم ڪلهوڙي کي ٻين ڪيترن کان قدامت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ دستياب ماخذن مان معلوم نٿي ٿئي. تنهنڪري سندس ولادت لاءِ ڪو مخصوص هجري يا عيسوي سال مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي. البت سندس وفات وقت عمر 95 سال ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

==علمي ۽ روحاني شخصيت==
تذڪرن ۾ شيخ ابراهيم ڪلهوڙي کي عالم، فاضل، شريعت جي پابند ۽ تقويٰ وارو شخص بيان ڪيو ويو آهي. سندس زندگيءَ جو اهم پهلو تصوف ۽ روحاني تربيت هو ۽ روايتي سوانحي ماخذن ۾ کيس صاحبِ عرفان بزرگ طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

برهانپور ۾ سندس خانقاهه شهر جي اتر طرف نديءَ جي پاسي ۾ واقع هئي. اها خانقاهه سندس ديني ۽ روحاني سرگرمين جو مرڪز هئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

==سخاوت بابت روايتون==
شيخ ابراهيم ڪلهوڙي بابت تذڪراتي روايتن ۾ سندس سخاوت جو خاص ذڪر ملي ٿو. انهن روايتن موجب هو غريبن، مسڪينن، يتيمن ۽ قيدين جي مالي مدد ڪندو هو. روايتي بيانن ۾ روزانو پنج سئو روپيا تقسيم ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

اهي بيان بنيادي طور صوفي تذڪرن ۽ مقامي روايتن جي نوعيت جا آهن، تنهنڪري انهن کي تاريخي طور ثابت ٿيل مالي انگن اکرن بدران شيخ ابراهيم سان منسوب روايتن طور سمجهڻ گهرجي.

==تبليغي اثر==
روايتي تذڪرن موجب شيخ ابراهيم ڪلهوڙو پنهنجي دور ۾ اثر رکندڙ صوفي بزرگ هو. سندس وعظ ۽ روحاني صحبت بابت روايت آهي تہ ان کان متاثر ٿي ڪجهه غير مسلم اسلام ۾ داخل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

برهانپور ۾ سنڌي عالمن ۽ صوفين جي موجودگي اڳتي هلي هڪ وڏي سنڌي علمي ۽ روحاني برادريءَ جي صورت اختيار ڪئي. برهانپور جي ''سنڌي پوره'' بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي داخلا ۾ شيخ ابراهيم ڪلهوڙي کي اتي رهندڙ سنڌي صوفين ۽ عالمن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Sindhipura&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي پوره برهانپور
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+پوره+برهانپور
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
شيخ ابراهيم ڪلهوڙي جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس وفات '''956ھ (1549ع)''' ۽ عمر 95 سال ڄاڻائي ٿي، جڏهن تہ ساڳئي داخلا موجب مولانا [[دين محمد وفائي]] پنهنجي ڪتاب ''تذڪره مشاهير سنڌ'' ۾ وفات جو سال '''941ھ (1534ع)''' لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

انهيءَ اختلاف سبب 956ھ/1549ع کي مکيه روايت طور ڏيڻ سان گڏ 941ھ/1534ع واري متبادل تاريخ جو ذڪر پڻ ضروري آهي. موجود دستياب ماخذن مان وفات جو هجري مهينو ثابت نٿو ٿئي، تنهنڪري مهيني جو نالو بغير معتبر ماخذ جي شامل نه ڪرڻ گهرجي.

شيخ ابراهيم ڪلهوڙي کي برهانپور ۾ سندس خانقاهه واري هنڌ دفن ڪيو ويو. بعد ۾ سندس قبر زيارتگاهه طور مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

==نالي جي مقامي صورت==
برهانپور ۾ شيخ ابراهيم ڪلهوڙي جي نالي سان هڪ دلچسپ مقامي روايت پڻ لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مقامي ماڻهن ۾ سنڌي لفظ '''ڪلهوڙو''' جي اچار کان اڻ واقفيت سبب سندس نالو وقت سان گڏ '''ابراهيم شاهه ڪروڙي''' جي صورت ۾ پڻ مشهور ٿيو. ان نالي سان سندس سخاوت ۽ دولت بابت مقامي روايتون ڳنڍيون ويون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

تاريخي ۽ نسلي سڃاڻپ جي لحاظ کان، بهرحال، سنڌي ماخذن ۾ سندس نالو '''شيخ ابراهيم ڪلهوڙو''' ئي ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Ibrahim&quot;/&gt;

==برهانپور ۾ سنڌين جي موجودگي==
سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ واپاري برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا. انهن جي آبادڪاريءَ سان شهر ۾ هڪ علائقو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو. بعد واري دور ۾ شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي ۽ ٻين سنڌي بزرگن جون خانقاهون پڻ هن علمي ۽ صوفيانه ماحول جا اهم مرڪز بڻيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana-Sindhipura&quot;/&gt;

شيخ ابراهيم ڪلهوڙو انهيءَ وڏي سنڌي لڏپلاڻ جي نسبتاً شروعاتي دور سان تعلق رکي ٿو. هڪ ٻئي تحقيقي مضمون ۾ پڻ سنڌ مان ٻين علائقن ڏانهن لڏي ويل عالمن ۽ صوفين جي فهرست ۾ سندس وفات 956ھ/1549ع ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;BuriroMigration&quot;&gt;{{cite web
 |title=جاگيرپ خلاف سنڌ جي سرويچ جدوجهد
 |url=https://drmuhabbatburiro.blogspot.com/2012/10/blog-post_8.html
 |website=ڊاڪٽر محبت ٻرڙو
 |language=sd
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري، ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ''.
* مولانا دين محمد وفائي، ''تذڪره مشاهير سنڌ''.
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد يارهون، داخلا: &quot;شيخ ابراهيم ڪلهوڙو&quot;.

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:ڪلهوڙا]]
[[زمرو:برهانپور]]
[[زمرو:1549ع ۾ وفات ڪندڙ]]</text>
      <sha1>247oylosvofv9sfn7yp9kk4tsup9h6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ وھبان سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103604</id>
    <revision>
      <id>416776</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ وهبان سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_place      = [[سنڌ]] | death_place      = [[برهانپور]] | resting_place    = [[برهانپور]] | known_for        = تصوف، زهد ۽ روحاني تربيت | occupation       = صوفي | teacher          = [[شيخ ابراهيم ڪلهوڙو]] | influences       = شيخ ابراهيم ڪ...</comment>
      <origin>416776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8199" sha1="db46dvl14w4k1xirs2cthlg8b1fywru" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ وهبان سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_place      = [[برهانپور]]
| resting_place    = [[برهانپور]]
| known_for        = تصوف، زهد ۽ روحاني تربيت
| occupation       = صوفي
| teacher          = [[شيخ ابراهيم ڪلهوڙو]]
| influences       = [[شيخ ابراهيم ڪلهوڙو]]
}}

'''شيخ وهبان سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفي هو، جيڪو [[برهانپور]] سان پڻ وابسته رهيو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' موجب هو [[شيخ ابراهيم ڪلهوڙو|شيخ ابراهيم ڪلهوڙي]] جو مريد هو. ساڳئي ماخذ ۾ کيس وحدت، زهد، محبت ۽ معرفت سان وابسته صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |page=223
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس زندگيءَ بابت موجود معلومات تمام محدود آهي ۽ بنيادي طور صوفي تذڪرن ۾ محفوظ ٿيل روايتن تي ٻڌل آهي. سندس ڄمڻ ۽ وفات جا صحيح سال ۽ هجري مهينا دستياب ماخذ ۾ بيان ٿيل نه آهن، تنهنڪري انهن بابت قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

== روحاني نسبت ==
شيخ وهبان سنڌي، شيخ ابراهيم ڪلهوڙي جي مريدن مان هو. شيخ ابراهيم ڪلهوڙو سنڌ مان برهانپور ڏانهن لڏي ويل صوفين سان تعلق رکندو هو، تنهنڪري شيخ وهبان جي روحاني نسبت پڻ سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم ٿيل ان صوفيانه روايت سان ڳنڍجي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

راشد برهانپوري شيخ وهبان جي شخصيت بيان ڪندي لکي ٿو تہ سندس ذات ۾ ''وحدت حقيقي'' ۽ ''غيرت ايزدي'' جون تجليون نمايان هيون. هي اصطلاح صوفيانه تذڪرن جي روايتي ٻوليءَ سان تعلق رکن ٿا ۽ سندس روحاني ڪيفيت جي تذڪراتي تشريح طور استعمال ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

== تذڪراتي روايتون ==
شيخ وهبان بابت محفوظ احوال ۾ سندس سخت زهد ۽ روحاني احتساب سان لاڳاپيل ڪجهه روايتون ملن ٿيون. تذڪري موجب هڪ ڀيري رستي ۾ سندس نظر هڪ نامحرم عورت ڏانهن کڄي وئي. روايت ۾ بيان ڪيو ويو آهي تہ هن واقعي کان پوءِ هن شديد باطني ملامت محسوس ڪئي ۽ سندس ٻنهي اکين جي بصارت ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

هي واقعو جديد تاريخي دستاويز بدران صوفيانه تذڪري ۾ محفوظ ڪيل ڪرامتي روايت آهي، تنهنڪري ان کي سندس سوانح جي تاريخي طور تصديق ٿيل واقعي بدران تذڪراتي روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== زهد ۽ خود احتسابي ==
تذڪري ۾ هڪ ٻي روايت موجب بصارت وڃائڻ کان پوءِ به شيخ وهبان محبت ۽ معرفت جي حالت ۾ گهمندو رهندو هو. هلڻ دوران سندس هٿ ڪڏهن ڀتين سان لڳندو هو. روايت موجب هن پنهنجي هٿ کي مخاطب ڪندي سوال ڪيو تہ اهو کيس ڪهڙي طرف وٺي وڃڻ چاهي ٿو، جنهن کان پوءِ سندس هٿ جي حرڪت پڻ ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

انهن روايتن ۾ جسماني محروميءَ کي صوفيانه خود احتسابي، دنيا کان بي رغبتي ۽ غير الله کان توجهه هٽائڻ جي تمثيل طور پيش ڪيو ويو آهي. اهڙي قسم جا واقعا صوفي تذڪرن ۾ بزرگن جي زهد ۽ روحاني رياضت کي بيان ڪرڻ لاءِ عام طور محفوظ ڪيا ويندا هئا.

== تصوف ==
شيخ وهبان بابت مختصر سوانحي احوال مان سندس تصوف ۾ محبت، معرفت، باطني احتساب ۽ غير الله کان بي نيازيءَ تي زور ظاهر ٿئي ٿو. ماخذ کيس اهڙي شخص طور پيش ڪري ٿو، جنهن جي زبان ''شوق ۽ معرفت'' سان ڀرپور هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

سندس ڪنهن تصنيف، ملفوظات، مڪتوبات يا باقاعده صوفيانه رسالي جو ذڪر موجود احوال ۾ نٿو ملي. تنهنڪري سندس صوفيانه فڪر جي تفصيلي reconstruction ڪرڻ لاءِ هن وقت دستياب مواد ڪافي نه آهي.

== سنڌ ۽ برهانپور سان تعلق ==
شيخ وهبان جي نسبت ''سنڌي'' طور محفوظ ٿيڻ مان سندس سنڌي پس منظر ظاهر ٿئي ٿو، جڏهن تہ سندس وفات ۽ تدفين [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ ٻيا ماڻهو برهانپور ۽ ڀرپاسي جي علائقن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ بابت جديد تحقيقي مواد پڻ برهانپور ۾ سنڌي صوفين جي موجودگي ۽ سنڌي صوفيانه ثقافت جي اثر جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiMigration&quot;&gt;{{cite web
 |title=Chapter Eighth: The Period of Sachal Sarmast and Sami - Evolution of Sindhi Language
 |url=https://www.library.sindhila.org/book/44/read/1308
 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

شيخ وهبان جو برهانپور ۾ رهڻ ۽ اتي دفن ٿيڻ پڻ سنڌ ۽ وچ هندستان جي وچ ۾ قائم ٿيل انهيءَ تاريخي صوفيانه رابطي جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ سندس برهانپور پهچڻ جو صحيح سال موجود ماخذ مان معلوم نٿو ٿئي.

== وفات ==
شيخ وهبان سنڌي جي وفات [[برهانپور]] ۾ ٿي ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt; موجود سوانحي احوال سندس وفات جو ڏينهن، هجري مهينو يا سال بيان نٿو ڪري.

انهيءَ ڪري سندس وفات لاءِ ڪو عيسوي سال مقرر ڪرڻ يا هجري تاريخ کي عيسوي تاريخ ۾ تبديل ڪرڻ في الحال ممڪن نه آهي. وڌيڪ قديم تذڪري، قلمي نسخي، ڪتبي يا مقامي درگاهه جي دستاويز جي دريافت سان سندس زندگيءَ جي زماني بابت وڌيڪ صحيح معلومات ملي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ ابراهيم ڪلهوڙو]]
* [[برهانپور]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |page=223
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:سني صوفي]]</text>
      <sha1>db46dvl14w4k1xirs2cthlg8b1fywru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416777</id>
      <parentid>416776</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8199" sha1="rb0oopfyuadmobqsvl4ccgd19jlbi9j" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ وهبان سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_place      = [[برهانپور]]
| resting_place    = [[برهانپور]]
| known_for        = تصوف، زهد ۽ روحاني تربيت
| occupation       = صوفي
| teacher          = [[شيخ ابراهيم ڪلهوڙو]]
| influences       = [[شيخ ابراهيم ڪلھوڙو]]
}}

'''شيخ وهبان سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفي هو، جيڪو [[برهانپور]] سان پڻ وابسته رهيو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' موجب هو [[شيخ ابراهيم ڪلھوڙو|شيخ ابراهيم ڪلهوڙي]] جو مريد هو. ساڳئي ماخذ ۾ کيس وحدت، زهد، محبت ۽ معرفت سان وابسته صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |page=223
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس زندگيءَ بابت موجود معلومات تمام محدود آهي ۽ بنيادي طور صوفي تذڪرن ۾ محفوظ ٿيل روايتن تي ٻڌل آهي. سندس ڄمڻ ۽ وفات جا صحيح سال ۽ هجري مهينا دستياب ماخذ ۾ بيان ٿيل نه آهن، تنهنڪري انهن بابت قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

== روحاني نسبت ==
شيخ وهبان سنڌي، شيخ ابراهيم ڪلهوڙي جي مريدن مان هو. شيخ ابراهيم ڪلهوڙو سنڌ مان برهانپور ڏانهن لڏي ويل صوفين سان تعلق رکندو هو، تنهنڪري شيخ وهبان جي روحاني نسبت پڻ سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم ٿيل ان صوفيانه روايت سان ڳنڍجي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

راشد برهانپوري شيخ وهبان جي شخصيت بيان ڪندي لکي ٿو تہ سندس ذات ۾ ''وحدت حقيقي'' ۽ ''غيرت ايزدي'' جون تجليون نمايان هيون. هي اصطلاح صوفيانه تذڪرن جي روايتي ٻوليءَ سان تعلق رکن ٿا ۽ سندس روحاني ڪيفيت جي تذڪراتي تشريح طور استعمال ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

== تذڪراتي روايتون ==
شيخ وهبان بابت محفوظ احوال ۾ سندس سخت زهد ۽ روحاني احتساب سان لاڳاپيل ڪجهه روايتون ملن ٿيون. تذڪري موجب هڪ ڀيري رستي ۾ سندس نظر هڪ نامحرم عورت ڏانهن کڄي وئي. روايت ۾ بيان ڪيو ويو آهي تہ هن واقعي کان پوءِ هن شديد باطني ملامت محسوس ڪئي ۽ سندس ٻنهي اکين جي بصارت ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

هي واقعو جديد تاريخي دستاويز بدران صوفيانه تذڪري ۾ محفوظ ڪيل ڪرامتي روايت آهي، تنهنڪري ان کي سندس سوانح جي تاريخي طور تصديق ٿيل واقعي بدران تذڪراتي روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== زهد ۽ خود احتسابي ==
تذڪري ۾ هڪ ٻي روايت موجب بصارت وڃائڻ کان پوءِ به شيخ وهبان محبت ۽ معرفت جي حالت ۾ گهمندو رهندو هو. هلڻ دوران سندس هٿ ڪڏهن ڀتين سان لڳندو هو. روايت موجب هن پنهنجي هٿ کي مخاطب ڪندي سوال ڪيو تہ اهو کيس ڪهڙي طرف وٺي وڃڻ چاهي ٿو، جنهن کان پوءِ سندس هٿ جي حرڪت پڻ ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

انهن روايتن ۾ جسماني محروميءَ کي صوفيانه خود احتسابي، دنيا کان بي رغبتي ۽ غير الله کان توجهه هٽائڻ جي تمثيل طور پيش ڪيو ويو آهي. اهڙي قسم جا واقعا صوفي تذڪرن ۾ بزرگن جي زهد ۽ روحاني رياضت کي بيان ڪرڻ لاءِ عام طور محفوظ ڪيا ويندا هئا.

== تصوف ==
شيخ وهبان بابت مختصر سوانحي احوال مان سندس تصوف ۾ محبت، معرفت، باطني احتساب ۽ غير الله کان بي نيازيءَ تي زور ظاهر ٿئي ٿو. ماخذ کيس اهڙي شخص طور پيش ڪري ٿو، جنهن جي زبان ''شوق ۽ معرفت'' سان ڀرپور هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

سندس ڪنهن تصنيف، ملفوظات، مڪتوبات يا باقاعده صوفيانه رسالي جو ذڪر موجود احوال ۾ نٿو ملي. تنهنڪري سندس صوفيانه فڪر جي تفصيلي reconstruction ڪرڻ لاءِ هن وقت دستياب مواد ڪافي نه آهي.

== سنڌ ۽ برهانپور سان تعلق ==
شيخ وهبان جي نسبت ''سنڌي'' طور محفوظ ٿيڻ مان سندس سنڌي پس منظر ظاهر ٿئي ٿو، جڏهن تہ سندس وفات ۽ تدفين [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ ٻيا ماڻهو برهانپور ۽ ڀرپاسي جي علائقن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ بابت جديد تحقيقي مواد پڻ برهانپور ۾ سنڌي صوفين جي موجودگي ۽ سنڌي صوفيانه ثقافت جي اثر جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiMigration&quot;&gt;{{cite web
 |title=Chapter Eighth: The Period of Sachal Sarmast and Sami - Evolution of Sindhi Language
 |url=https://www.library.sindhila.org/book/44/read/1308
 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

شيخ وهبان جو برهانپور ۾ رهڻ ۽ اتي دفن ٿيڻ پڻ سنڌ ۽ وچ هندستان جي وچ ۾ قائم ٿيل انهيءَ تاريخي صوفيانه رابطي جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ سندس برهانپور پهچڻ جو صحيح سال موجود ماخذ مان معلوم نٿو ٿئي.

== وفات ==
شيخ وهبان سنڌي جي وفات [[برهانپور]] ۾ ٿي ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt; موجود سوانحي احوال سندس وفات جو ڏينهن، هجري مهينو يا سال بيان نٿو ڪري.

انهيءَ ڪري سندس وفات لاءِ ڪو عيسوي سال مقرر ڪرڻ يا هجري تاريخ کي عيسوي تاريخ ۾ تبديل ڪرڻ في الحال ممڪن نه آهي. وڌيڪ قديم تذڪري، قلمي نسخي، ڪتبي يا مقامي درگاهه جي دستاويز جي دريافت سان سندس زندگيءَ جي زماني بابت وڌيڪ صحيح معلومات ملي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ ابراهيم ڪلهوڙو]]
* [[برهانپور]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |page=223
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:سني صوفي]]</text>
      <sha1>rb0oopfyuadmobqsvl4ccgd19jlbi9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416778</id>
      <parentid>416777</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T15:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8199" sha1="sio3jdt9up6ilhs8jo0737oxvpthnm4" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ وهبان سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_place      = [[برهانپور]]
| resting_place    = [[برهانپور]]
| known_for        = تصوف، زهد ۽ روحاني تربيت
| occupation       = صوفي
| teacher          = [[شيخ ابراهيم ڪلهوڙو]]
| influences       = [[شيخ ابراهيم ڪلھوڙو]]
}}

'''شيخ وهبان سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفي هو، جيڪو [[برهانپور]] سان پڻ وابسته رهيو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' موجب هو [[شيخ ابراهيم ڪلھوڙو|شيخ ابراهيم ڪلهوڙي]] جو مريد هو. ساڳئي ماخذ ۾ کيس وحدت، زهد، محبت ۽ معرفت سان وابسته صوفي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |page=223
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس زندگيءَ بابت موجود معلومات تمام محدود آهي ۽ بنيادي طور صوفي تذڪرن ۾ محفوظ ٿيل روايتن تي ٻڌل آهي. سندس ڄمڻ ۽ وفات جا صحيح سال ۽ هجري مهينا دستياب ماخذ ۾ بيان ٿيل نه آهن، تنهنڪري انهن بابت قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

== روحاني نسبت ==
شيخ وهبان سنڌي، شيخ ابراهيم ڪلهوڙي جي مريدن مان هو. شيخ ابراهيم ڪلهوڙو سنڌ مان برهانپور ڏانهن لڏي ويل صوفين سان تعلق رکندو هو، تنهنڪري شيخ وهبان جي روحاني نسبت پڻ سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم ٿيل ان صوفيانه روايت سان ڳنڍجي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

راشد برهانپوري شيخ وهبان جي شخصيت بيان ڪندي لکي ٿو تہ سندس ذات ۾ ''وحدت حقيقي'' ۽ ''غيرت ايزدي'' جون تجليون نمايان هيون. هي اصطلاح صوفيانه تذڪرن جي روايتي ٻوليءَ سان تعلق رکن ٿا ۽ سندس روحاني ڪيفيت جي تذڪراتي تشريح طور استعمال ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

== تذڪراتي روايتون ==
شيخ وهبان بابت محفوظ احوال ۾ سندس سخت زهد ۽ روحاني احتساب سان لاڳاپيل ڪجهه روايتون ملن ٿيون. تذڪري موجب هڪ ڀيري رستي ۾ سندس نظر هڪ نامحرم عورت ڏانهن کڄي وئي. روايت ۾ بيان ڪيو ويو آهي تہ هن واقعي کان پوءِ هن شديد باطني ملامت محسوس ڪئي ۽ سندس ٻنهي اکين جي بصارت ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

هي واقعو جديد تاريخي دستاويز بدران صوفيانه تذڪري ۾ محفوظ ڪيل ڪرامتي روايت آهي، تنهنڪري ان کي سندس سوانح جي تاريخي طور تصديق ٿيل واقعي بدران تذڪراتي روايت طور ڏسڻ مناسب آهي.

== زهد ۽ خود احتسابي ==
تذڪري ۾ هڪ ٻي روايت موجب بصارت وڃائڻ کان پوءِ به شيخ وهبان محبت ۽ معرفت جي حالت ۾ گهمندو رهندو هو. هلڻ دوران سندس هٿ ڪڏهن ڀتين سان لڳندو هو. روايت موجب هن پنهنجي هٿ کي مخاطب ڪندي سوال ڪيو تہ اهو کيس ڪهڙي طرف وٺي وڃڻ چاهي ٿو، جنهن کان پوءِ سندس هٿ جي حرڪت پڻ ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

انهن روايتن ۾ جسماني محروميءَ کي صوفيانه خود احتسابي، دنيا کان بي رغبتي ۽ غير الله کان توجهه هٽائڻ جي تمثيل طور پيش ڪيو ويو آهي. اهڙي قسم جا واقعا صوفي تذڪرن ۾ بزرگن جي زهد ۽ روحاني رياضت کي بيان ڪرڻ لاءِ عام طور محفوظ ڪيا ويندا هئا.

== تصوف ==
شيخ وهبان بابت مختصر سوانحي احوال مان سندس تصوف ۾ محبت، معرفت، باطني احتساب ۽ غير الله کان بي نيازيءَ تي زور ظاهر ٿئي ٿو. ماخذ کيس اهڙي شخص طور پيش ڪري ٿو، جنهن جي زبان ''شوق ۽ معرفت'' سان ڀرپور هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

سندس ڪنهن تصنيف، ملفوظات، مڪتوبات يا باقاعده صوفيانه رسالي جو ذڪر موجود احوال ۾ نٿو ملي. تنهنڪري سندس صوفيانه فڪر جي تفصيلي reconstruction ڪرڻ لاءِ هن وقت دستياب مواد ڪافي نه آهي.

== سنڌ ۽ برهانپور سان تعلق ==
شيخ وهبان جي نسبت ''سنڌي'' طور محفوظ ٿيڻ مان سندس سنڌي پس منظر ظاهر ٿئي ٿو، جڏهن تہ سندس وفات ۽ تدفين [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt;

سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ ٻيا ماڻهو برهانپور ۽ ڀرپاسي جي علائقن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ بابت جديد تحقيقي مواد پڻ برهانپور ۾ سنڌي صوفين جي موجودگي ۽ سنڌي صوفيانه ثقافت جي اثر جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiMigration&quot;&gt;{{cite web
 |title=Chapter Eighth: The Period of Sachal Sarmast and Sami - Evolution of Sindhi Language
 |url=https://www.library.sindhila.org/book/44/read/1308
 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

شيخ وهبان جو برهانپور ۾ رهڻ ۽ اتي دفن ٿيڻ پڻ سنڌ ۽ وچ هندستان جي وچ ۾ قائم ٿيل انهيءَ تاريخي صوفيانه رابطي جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ سندس برهانپور پهچڻ جو صحيح سال موجود ماخذ مان معلوم نٿو ٿئي.

== وفات ==
شيخ وهبان سنڌي جي وفات [[برهانپور]] ۾ ٿي ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriWahban&quot;/&gt; موجود سوانحي احوال سندس وفات جو ڏينهن، هجري مهينو يا سال بيان نٿو ڪري.

انهيءَ ڪري سندس وفات لاءِ ڪو عيسوي سال مقرر ڪرڻ يا هجري تاريخ کي عيسوي تاريخ ۾ تبديل ڪرڻ في الحال ممڪن نه آهي. وڌيڪ قديم تذڪري، قلمي نسخي، ڪتبي يا مقامي درگاهه جي دستاويز جي دريافت سان سندس زندگيءَ جي زماني بابت وڌيڪ صحيح معلومات ملي سگهي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ ابراهيم ڪلھوڙو]]
* [[برهانپور]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |page=223
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:سني صوفي]]</text>
      <sha1>sio3jdt9up6ilhs8jo0737oxvpthnm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاضي عبدالسلام سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103605</id>
    <revision>
      <id>416779</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = قاضي عبدالسلام سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_place      = [[سنڌ]] | occupation       = عالم، فقيه، قاضي | known_for        = فقه، ديني تدريس ۽ قضا | teacher          = شيخ عباس سنڌي، حڪيم عثمان بوبڪائي | notable_works    = ''شرح الوقاية'' }}  '''قاضي عبدالسلام...</comment>
      <origin>416779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9799" sha1="qjyuetgmkplyv2xcweia3tn62sc4nl4" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = قاضي عبدالسلام سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[سنڌ]]
| occupation       = عالم، فقيه، قاضي
| known_for        = فقه، ديني تدريس ۽ قضا
| teacher          = شيخ عباس سنڌي، حڪيم عثمان بوبڪائي
| notable_works    = ''شرح الوقاية''
}}

'''قاضي عبدالسلام سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ عالم، فقيه ۽ قاضي هو، جنهن پنهنجي ابتدائي تعليم سنڌ ۾ حاصل ڪئي ۽ پوءِ هندستان ڏانهن ويو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' موجب هو شيخ عباس سنڌي جو شاگرد هو ۽ وطن ۾ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڌيڪ علمي ۽ عملي سرگرمين لاءِ هندستان ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdussalam&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |page=225
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

قاضي عبدالسلام خاص طور [[فقه]] سان وابسته هو. موجود تذڪراتي احوال موجب کيس فقهي علمن ۾ مهارت حاصل هئي ۽ هو پنهنجي دور جي علمي حلقن ۾ ڄاتل سڃاتل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdussalam&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
قاضي عبدالسلام جو تعلق [[سنڌ]] سان هو. سندس ڄمڻ جي صحيح جاءِ، سال ۽ مهيني بابت موجود ماخذ ۾ معلومات نه ڏني وئي آهي. هن پنهنجي ابتدائي تعليم سنڌ ۾ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdussalam&quot;/&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب قاضي عبدالسلام، '''شيخ عباس سنڌي''' جي شاگردن مان هو. هن وطن ۾ رهندي ديني علمن جي تحصيل ڪئي ۽ پنهنجي استاد جي صحبت مان علمي فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdussalam&quot;/&gt;

ٻين سوانحي مواد مان سندس علمي سلسلي بابت وڌيڪ ڄاڻ ملي ٿي. مخدوم جعفر بوبڪائي بابت موجود هڪ سوانحي ماخذ ۾ قاضي عبدالسلام سنڌي کي '''حڪيم محمد عثمان بوبڪائي''' جي شاگردن ۾ پڻ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MakhdoomJaffar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Makhdoom Jaffar
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/makhdoom-jaffar
 |website=Scholars.pk
 |language=ur
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== هندستان ڏانهن سفر ==
سنڌ ۾ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ قاضي عبدالسلام هندستان ڏانهن روانو ٿيو. تذڪري موجب سندس علمي قابليت سبب کيس اتي عزت ۽ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdussalam&quot;/&gt;

هو آخرڪار '''فتحپور''' پهتو. ماخذ ۾ ڄاڻايل فتحپور جي صحيح سڃاڻپ وڌيڪ تحقيق طلب آهي، تنهنڪري وڌيڪ دستاويزي ثبوت کان سواءِ ان کي ڪنهن مخصوص جديد شهر سان قطعي طور ڳنڍڻ مناسب نه ٿيندو.

== قاضي القضاة ==
فتحپور ۾ قاضي عبدالسلام جي علمي ۽ فقهي قابليت کي سرڪاري سطح تي مڃتا ملي. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب کيس '''قاضي القضاة''' جي عهدي تي مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdussalam&quot;/&gt;

قاضي القضاة اسلامي عدالتي نظام ۾ اعليٰ قضائي عهدو هو. قاضي عبدالسلام جي هن عهدي تي مقرري مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو فقهي ۽ قضائي علمن ۾ اهڙي حيثيت حاصل ڪري چڪو هو، جو کيس اهم عدالتي ذميواري سونپي وئي.

== فقهي علم ==
قاضي عبدالسلام جي علمي شهرت جو اهم پاسو [[اسلامي فقه]] هو. سندس نالي سان فقهي متن '''''الوقاية''''' جي شرح منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;MakhdoomJaffar&quot;/&gt;

''الوقاية'' حنفي فقه جي درسي روايت سان تعلق رکندڙ مشهور فقهي متن آهي. قاضي عبدالسلام طرفان ان جي شرح لکڻ سندس فقهي مطالعي ۽ درس سان تعلق جو اهم ثبوت آهي.

سنڌ ۾ علم حديث ۽ ديني عالمن بابت هڪ جديد تحقيقي تحرير ۾ پڻ قاضي عبدالسلام سنڌي کي ٺٽي ۽ بوبڪ جي علمي ماحول سان لاڳاپيل مشهور عالمن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhHadith&quot;&gt;{{cite web
 |title=سندھ میں علمِ حدیث
 |url=https://forum.mohaddis.com/threads/سندھ-میں-علمِ-حدیث.32587/
 |website=محدث فورم
 |language=ur
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ''شرح الوقاية'' ==
قاضي عبدالسلام جي ڄاتل علمي ڪم مان '''''شرح الوقاية''''' خاص اهميت رکي ٿي. مخدوم جعفر بوبڪائي بابت سوانحي ماخذ صاف طور لکي ٿو ته قاضي عبدالسلام سنڌي فقه ۾ ''الوقاية'' جي شرح لکي هئي.&lt;ref name=&quot;MakhdoomJaffar&quot;/&gt;

هن شرح جو مڪمل عنوان، تصنيف جو سال، موجود قلمي نسخا ۽ ڇپيل ايڊيشن بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. في الحال دستياب ثانوي ماخذ ان جي وجود جي تصديق ڪن ٿا، پر ان جي مڪمل ببليوگرافي مهيا نٿا ڪن.

== شخصيت بابت تذڪراتي روايت ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ قاضي عبدالسلام جي شخصيت بابت هڪ تذڪراتي واقعو پڻ نقل ٿيل آهي. ان موجب فتحپور ۾ سندس قيام دوران هڪ حڪيم سندس مجلس ۾ آيو ۽ سندس طبيعت ۾ ڪنهن بيماريءَ جي علامت محسوس ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdussalam&quot;/&gt;

روايت موجب حڪيم کيس مناسب علاج ۽ پرهيز جي صلاح ڏني، پر قاضي عبدالسلام پنهنجي زندگيءَ ۽ موت بابت توڪل واري روش جو اظهار ڪيو. تذڪري ۾ هن واقعي کي سندس مذهبي توڪل ۽ تقدير بابت فڪر جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAbdussalam&quot;/&gt;

هي احوال صوفيانه ۽ سوانحي تذڪري ۾ محفوظ روايت آهي؛ تنهنڪري ان کي جديد طبي يا دستاويزي بيان بدران سندس شخصيت بابت تذڪراتي روايت طور ڏسڻ گهرجي.

== سنڌ جي علمي روايت سان تعلق ==
قاضي عبدالسلام ان دور جي سنڌي عالمن جي انهيءَ وسيع علمي روايت سان تعلق رکي ٿو، جنهن ۾ [[بوبڪ]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جا ٻيا علمي مرڪز اهم هئا. مخدوم جعفر بوبڪائي بابت سوانحي مواد ۾ حڪيم عثمان بوبڪائي جي شاگردن ۾ قاضي عبدالسلام سان گڏ محمد غوثي برهانپوري، قاضي نصيرالدين ۽ ٻين عالمن جا نالا پڻ ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;MakhdoomJaffar&quot;/&gt;

اهڙي علمي نسبت مان سنڌ ۽ هندستان جي ٻين علمي مرڪزن جي وچ ۾ عالمن جي آمدرفت ۽ تدريسي رابطن جو پتو پوي ٿو. قاضي عبدالسلام جو سنڌ ۾ تعليم حاصل ڪرڻ، پوءِ هندستان وڃڻ ۽ اتي قضائي عهدي تائين پهچڻ ان علمي تحرڪ جو هڪ مثال آهي.

== زمانو ==
قاضي عبدالسلام جي ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح هجري يا عيسوي تاريخون موجود صفحي ۾ بيان ٿيل نه آهن. تنهنڪري سندس لاءِ ڪو مخصوص هجري سال، هجري مهينو يا عيسوي سال مقرر ڪرڻ في الحال مناسب نه آهي.

سندس استادن ۽ علمي لاڳاپن جي بنياد تي سندس زماني جو وڌيڪ صحيح تعين قديم تذڪرن، ''شرح الوقاية'' جي قلمي نسخن ۽ همعصر تاريخي ماخذن جي مطالعي سان ٿي سگهي ٿو.

== تصنيفون ==
* '''''شرح الوقاية''''' — [[حنفي فقه]] جي مشهور متن ''الوقاية'' جي شرح، جيڪا قاضي عبدالسلام سنڌي ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;MakhdoomJaffar&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[مخدوم جعفر بوبڪائي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪائي]]
* [[بوبڪ]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[حنفي فقه]]
* [[قاضي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |page=225
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌ جا عالم]]
[[زمرو:سنڌي فقيه]]
[[زمرو:حنفي فقيه]]
[[زمرو:سنڌي قاضي]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]</text>
      <sha1>qjyuetgmkplyv2xcweia3tn62sc4nl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103606</id>
    <revision>
      <id>416780</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_place      = [[سنڌ]] | death_date       = 968ھ (1560–1561ع) | death_place      = [[برهانپور]] | resting_place    = [[برهانپور]] | known_for        = ديني علم، تدريس، زهد ۽ تصوف | occupation       = عالم، مدرس، صوفي }}  '''شيخ ابر...</comment>
      <origin>416780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9800" sha1="fb6pnqk25dxs3fh8ehlzlna9uff7f2o" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_date       = 968ھ (1560–1561ع)
| death_place      = [[برهانپور]]
| resting_place    = [[برهانپور]]
| known_for        = ديني علم، تدريس، زهد ۽ تصوف
| occupation       = عالم، مدرس، صوفي
}}

'''شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي''' (وفات: 968ھ/1560–1561ع) سنڌ سان تعلق رکندڙ عالم، مدرس ۽ صوفي هو، جيڪو پوءِ [[برهانپور]] ۾ وڃي آباد ٿيو. هو [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمران [[مبارڪ شاهه فاروقي]] جي دور ۾ برهانپور ۾ موجود هو. سندس علمي مجلس ۾ شاگرد ۽ علم جا طالب گڏ ٿيندا هئا ۽ هو پنهنجي سادي زندگي، علم دوستي، زهد ۽ قناعت سبب سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=225–226
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
شيخ ابراهيم بن عمر جو تعلق [[سنڌ]] سان هو. سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، هنڌ ۽ ابتدائي زندگيءَ بابت تفصيلي معلومات دستياب تذڪري ۾ محفوظ نه آهي. ماخذ مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو سنڌ مان نڪري [[برهانپور]] پهتو ۽ اتي علمي سرگرمين سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

سندس برهانپور پهچڻ جو صحيح سال معلوم نه آهي، پر ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هو فاروقي حڪمران مبارڪ شاهه جي زماني ۾ برهانپور ۾ موجود هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ قيام ==
برهانپور پهچڻ کان پوءِ شيخ ابراهيم بن عمر اتي مستقل طور علمي زندگي اختيار ڪئي. تذڪري موجب هو مبارڪ شاهه فاروقي جي عهد ۾ برهانپور اچي چڪو هو ۽ اتي سندس درس ۽ صحبت جو سلسلو قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

فاروقي خاندان جي تاريخ بابت جديد تاريخي تحقيق موجب مبارڪ شاهه ثاني 943ھ/1537ع کان 974ھ/1566ع تائين خانديش جو حڪمران رهيو. اهڙيءَ طرح شيخ ابراهيم جو برهانپور ۾ موجود هجڻ 16هين صديءَ جي وچ واري دور سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;HaigFaruqi&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Haig
 |first=T. W.
 |title=The Faruqi Dynasty of Khandesh
 |journal=The Indian Antiquary
 |volume=47
 |year=1918
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== علمي مجلس ۽ تدريس ==
شيخ ابراهيم بن عمر جي برهانپور واري زندگيءَ جو اهم پاسو درس ۽ علمي مجلس هئي. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب سندس مجلس ۾ شاگرد ۽ علم جا طالب موجود رهندا هئا ۽ هو انهن جي تعليم ۽ تربيت ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

ماخذ کيس اهڙي عالم طور پيش ڪري ٿو، جنهن وٽ علمي گفتگو سان گڏ روحاني ۽ اخلاقي تربيت کي پڻ اهميت حاصل هئي. سندس مجلس علم حاصل ڪرڻ وارن ۽ سندس صحبت مان فائدو وٺندڙ ماڻهن لاءِ مرڪز بڻيل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

== زهد ۽ سادي زندگي ==
تذڪري ۾ شيخ ابراهيم جي سادي زندگيءَ جو خاص ذڪر ڪيو ويو آهي. هو دنياوي آسائشن کان پري رهندو هو ۽ سندس زندگيءَ ۾ زهد، قناعت ۽ سادگي نمايان هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

ماخذ موجب زندگيءَ ۾ مالي تنگيءَ باوجود هو پنهنجي حال تي مطمئن رهندو هو. سندس روزمره زندگيءَ ۾ غير ضروري سامان ۽ آسائشن جي کوٽ هئي، پر ان کي هو تڪليف بدران پنهنجي زاهدانه طرز زندگيءَ جو حصو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

== فاروقي درٻار سان تعلق ==
شيخ ابراهيم جو زمانو [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمران مبارڪ شاهه جي حڪومت سان ملي ٿو. مبارڪ شاهه فاروقي جي دور ۾ برهانپور خانديش جو اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;HaigFaruqi&quot;/&gt;

تذڪري ۾ فاروقي حڪمرانن ۽ شيخ ابراهيم جي علمي حيثيت جي حوالي سان ڪجهه واقعا پڻ بيان ڪيا ويا آهن. انهن مان سندس ان دور جي برهانپور جي علمي ۽ مذهبي ماحول سان ويجهي وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

فاروقي سلطنت بابت تاريخي تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ مبارڪ شاهه ثاني جو اقتدار 16هين صديءَ جي وچ تائين قائم رهيو ۽ هو 974ھ/1566ع ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;HaigFaruqi&quot;/&gt;

== طبيعت ۽ شخصيت ==
شيخ ابراهيم بن عمر بابت تذڪري ۾ کيس قناعت پسند، خوددار ۽ دنياوي مفادن کان بي نياز شخص طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس زندگيءَ ۾ علم، عبادت ۽ زهد کي بنيادي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جي آخري دور بابت تذڪري ۾ ڄاڻايل آهي تہ هو معاشي تنگي ۽ جسماني ڪمزوريءَ باوجود پنهنجي معمول ۽ روحاني روش تي قائم رهيو. سندس شاگرد ۽ عقيدتمند سندس حالت کان واقف هئا ۽ سندس خدمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

== وفات ==
شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي '''جمعي جي ڏينهن 968ھ''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt; 968 هجري جو سال عيسوي حساب سان تقريباً '''1560–1561ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذ ۾ وفات جو هجري مهينو يا مهيني جي تاريخ بيان ٿيل نه آهي، تنهنڪري وڌيڪ درست Gregorian تاريخ مقرر نٿي ڪري سگهجي.

سندس وفات به مبارڪ شاهه فاروقي جي حڪومت (943–974ھ/1537–1566ع) دوران ٿي، جنهن سان تذڪري ۾ ڏنل تاريخي ترتيب مطابقت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;HaigFaruqi&quot;/&gt;

== مزار ==
شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي کي [[برهانپور]] ۾ دفن ڪيو ويو. تذڪري موجب سندس قبر '''قطب شاهه علي''' جي طرف واقع هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

موجود ماخذ مان قبر جي جديد دور واري صحيح جاگرافيائي هنڌ يا موجوده حالت بابت قطعي معلومات نٿي ملي، تنهنڪري ان سلسلي ۾ وڌيڪ مقامي ۽ آثار قديمه واري تحقيق جي ضرورت آهي.

== تاريخي پس منظر ==
شيخ ابراهيم جي برهانپور ۾ موجودگي سنڌ ۽ خانديش وچ ۾ 16هين صديءَ دوران قائم علمي رابطن جي وسيع پس منظر جو حصو هئي. سنڌ سان تعلق رکندڙ ڪيترائي عالم ۽ صوفي ان دور ۾ برهانپور ۽ وچ هندستان جي ٻين علمي مرڪزن سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimUmar&quot;/&gt;

خانديش ۾ ان وقت فاروقي خاندان جي حڪومت هئي. تاريخدان ٽي. ڊبليو. هيگ جي تحقيق موجب مبارڪ شاهه ثاني 4 مئي 1537ع ۾ اقتدار سنڀاليو ۽ سندس دور 1566ع تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;HaigFaruqi&quot;/&gt;

انهيءَ تاريخي ترتيب جي بنياد تي شيخ ابراهيم جي برهانپور واري علمي سرگرميءَ کي 16هين صديءَ جي وچ واري دور ۾ رکي سگهجي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[برهانپور]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[فاروقي خاندان]]
* [[مبارڪ شاهه فاروقي]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[سنڌي عالم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=225–226
 |language=ur
}}

* {{cite journal
 |last=Haig
 |first=T. W.
 |title=The Faruqi Dynasty of Khandesh
 |journal=The Indian Antiquary
 |volume=47
 |year=1918
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:968ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1560ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>fb6pnqk25dxs3fh8ehlzlna9uff7f2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ مبارڪ سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103607</id>
    <revision>
      <id>416781</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ مبارڪ سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين صدي | birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]] | death_date       = 988ھ (1580–1581ع) | death_place      = [[برهانپور]] | resting_place    = [[برهانپور]] | known_for        = ديني علم، تصوف ۽ تدريس | occupation       = عالم،...</comment>
      <origin>416781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13670" sha1="288zr8zff5kl894dpny4nb2oyqlglxf" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ مبارڪ سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي
| birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 988ھ (1580–1581ع)
| death_place      = [[برهانپور]]
| resting_place    = [[برهانپور]]
| known_for        = ديني علم، تصوف ۽ تدريس
| occupation       = عالم، صوفي
| teachers         = [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
| influences       = شيخ لشڪر محمد عارف
}}

'''مولانا شيخ مبارڪ سنڌي''' 16هين صديءَ جو سنڌي عالم ۽ صوفي هو، جنهن جو تعلق [[سنڌ]] سان هو ۽ جيڪو پوءِ [[برهانپور]] ۾ وڃي آباد ٿيو. هو پنهنجي دور جي عالم [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] جو خاص دوست ۽ ساٿي هو. سنڌ مان هجرت کان پوءِ ٻنهي جي وچ ۾ علمي ۽ روحاني تعلق قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=228–230
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

شيخ مبارڪ بابت دستياب تذڪراتي احوال مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو ديني علم، روحاني صحبت ۽ صوفيانه تربيت سان وابسته هو. سندس زندگي سنڌ کان برار ۽ برهانپور ڏانهن ويندڙ 16هين صديءَ جي سنڌي عالمن ۽ صوفين جي علمي لڏپلاڻ جي تاريخ جو حصو هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

== سنڌ سان تعلق ==
شيخ مبارڪ اصل سنڌي هو. جديد تحقيق ۾ کيس '''شيخ مبارڪ پاٽائي''' پڻ سڏيو ويو آهي ۽ سندس تعلق [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroMubarak&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://www.thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

پاٽ ان دور ۾ سنڌ جي انهن وسندين مان هئي، جن سان ڪيترن عالمن ۽ صوفين جو تعلق رهيو. 16هين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي حالتن دوران سنڌ مان ڪيترن عالمن گجرات، برار، خانديش ۽ ٻين علائقن ڏانهن هجرت ڪئي. سنڌي عالمن جي انهيءَ لڏپلاڻ بابت جديد تاريخي مطالعي ۾ شيخ مبارڪ سنڌي جو نالو پڻ انهن عالمن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جيڪي سنڌ ڇڏي ٻين علائقن ۾ وڃي آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;PanhwarMigration&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh Quarterly
 |volume=22
 |issue=4
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شيخ طاهر محمد سان تعلق ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ مبارڪ، [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] جو خاص دوست هو. ٻنهي جي وچ ۾ دوستي صرف ذاتي نوعيت جي نه هئي، پر علمي ۽ روحاني وابستگي پڻ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

شيخ مبارڪ جڏهن سنڌ مان نڪري برار پهتو تہ اتي شيخ طاهر محمد سان سندس ملاقات ٿي. تذڪري موجب شيخ مبارڪ اڳ ئي سندس علمي ۽ روحاني مقام کان واقف هو ۽ ملاقات کان پوءِ ٻنهي جي تعلق ۾ وڌيڪ قرب پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

جديد ثانوي ماخذ پڻ شيخ مبارڪ پاٽائي کي شيخ طاهر محمد سنڌي سان وابسته عالم قرار ڏئي ٿو ۽ ڄاڻائي ٿو تہ هو برهانپور ۾ شيخ طاهر جي صحبت ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroMubarak&quot;/&gt;

== برار کان برهانپور ==
شيخ مبارڪ جي زندگيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[برار]] سان وابسته هو. شيخ طاهر محمد جي برهانپور منتقل ٿيڻ کان پوءِ شيخ مبارڪ پڻ آخرڪار برهانپور پهتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

برهانپور ان دور ۾ [[خانديش سلطنت]] جو اهم سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز هو. فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ ڪيترائي عالم ۽ صوفي هتي اچي آباد ٿيا ۽ شهر ۾ مختلف صوفي سلسلن جون خانقاهون ۽ علمي مرڪز قائم ٿيا.

سنڌي عالمن جي 16هين صديءَ واري لڏپلاڻ بابت هڪ تحقيقي جائزي ۾ شيخ مبارڪ سنڌي کي پڻ انهن سنڌي صوفين ۽ عالمن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جيڪي ارغون ۽ ترخان دور جي سياسي حالتن دوران سنڌ کان ٻاهر ويا.&lt;ref name=&quot;PanhwarMigration&quot;/&gt;

== شيخ لشڪر محمد عارف سان تعلق ==
شيخ مبارڪ جي روحاني زندگيءَ ۾ '''شيخ لشڪر محمد عارف''' جي صحبت اهم حيثيت رکي ٿي. جديد تحقيق موجب شيخ مبارڪ، شيخ طاهر محمد سان تعلق کان پوءِ شيخ لشڪر محمد عارف جي صحبت ۾ آيو ۽ سندس مريد ٿيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroMubarak&quot;/&gt;

شيخ لشڪر محمد عارف برهانپور ۾ [[شطاري سلسلو|شطاري]] روايت جي اهم شخصيتن مان هو. برهانپور بابت صوفي تاريخ جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ محمد عارف پنهنجي دور ۾ وحدت الوجود سان لاڳاپيل صوفيانه فڪر جو عالم هو ۽ سندس شاگردن ذريعي برهانپور ۾ شطاري سلسلي جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;DeccanShattari&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Sufi Orders and Rulers in Medieval Deccan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ پس منظر ۾ شيخ مبارڪ جي شيخ محمد عارف سان وابستگي کيس 16هين صديءَ جي برهانپور واري صوفي ماحول سان ڳنڍي ٿي.

== علمي ۽ روحاني حيثيت ==
تذڪري ۾ شيخ مبارڪ کي علم ۽ تصوف سان وابسته شخص طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس شيخ طاهر محمد جهڙي عالم سان ويجهي صحبت ۽ پوءِ شيخ لشڪر محمد عارف سان روحاني تعلق مان سندس علمي ۽ صوفيانه ماحول سان گهري وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

شيخ مبارڪ جي پنهنجي تصنيفن بابت دستياب صفحن ۾ ڪا واضح ڄاڻ نه ملي ٿي. تنهنڪري سندس علمي حيثيت بابت موجود معلومات گهڻو ڪري سندس استادن، ساٿين ۽ روحاني وابستگين تي ٻڌل آهي.

== شيخ طاهر محمد سان دوستي ==
شيخ مبارڪ ۽ شيخ طاهر محمد جي دوستي بابت تذڪري ۾ هڪ واقعو پڻ بيان ٿيل آهي. ان موجب ٻنهي بزرگن جي وچ ۾ گهري محبت ۽ اعتماد هو. شيخ مبارڪ جي بيماريءَ دوران شيخ طاهر سندس عيادت ۽ خدمت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

تذڪري ۾ سندن تعلق بابت ڪيترائي واقعا صوفيانه ۽ ڪرامتي انداز ۾ پڻ بيان ڪيا ويا آهن. اهڙن واقعن کي جديد تاريخي حقيقت بدران تذڪراتي روايت جي حيثيت سان ڏسڻ مناسب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جي آزاد دستاويزي تصديق دستياب نه آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

== آخري بيماري ==
شيخ مبارڪ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ سخت بيمار ٿيو. تذڪري موجب بيماريءَ دوران شيخ طاهر محمد سندس خدمت ۽ عيادت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

سندس بيماريءَ بابت بيان ڪيل روايتن ۾ روحاني ۽ ڪرامتي عنصر پڻ موجود آهن. انهن مان ان دور جي صوفي تذڪرن ۾ بزرگن جي شخصيت بيان ڪرڻ جي روايتي انداز جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

== وفات ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ مبارڪ سنڌي '''988ھ''' ۾ [[برهانپور]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt; 988 هجري تقريباً '''1580–1581ع''' جي برابر آهي. موجود متن ۾ وفات جو هجري مهينو يا صحيح ڏينهن بيان ٿيل نه آهي، تنهنڪري وڌيڪ صحيح گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي.

سنڌي عالمن جي لڏپلاڻ بابت هڪ ٻئي تحقيقي جائزي ۾ پڻ شيخ مبارڪ سنڌي جي وفات '''988ھ/1580ع''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarMigration&quot;/&gt;

البت جديد ليکڪ ذوالفقار علي ڪلهوڙي شيخ مبارڪ پاٽائي جي وفات '''978ھ/1570ع''' ڄاڻائي آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroMubarak&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس وفات جي سال بابت ثانوي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. تذڪري ۽ سنڌي عالمن جي لڏپلاڻ بابت مطالعي ۾ 988ھ ڏنل هجڻ سبب ان تاريخ کي هتي بنيادي متن ۾ رکيو ويو آهي.

== تدفين ==
تذڪري موجب شيخ مبارڪ سنڌي کي [[برهانپور]] ۾ '''شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي''' جي مقبري يا ان سان لاڳاپيل احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;

ذوالفقار علي ڪلهوڙي پڻ لکي ٿو تہ شيخ مبارڪ پاٽائي کي برهانپور ۾ شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي جي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;KalhoroMubarak&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ مبارڪ جي تدفين جي جاءِ بابت تذڪراتي ۽ جديد ثانوي ماخذن ۾ هڪجهڙائي ملي ٿي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ مبارڪ سنڌي جي زندگي 16هين صديءَ ۾ سنڌ ۽ وچ هندستان جي علمي رابطن جو مثال آهي. سنڌ مان ڪيترن عالمن ۽ صوفين جي گجرات، برار ۽ خانديش ڏانهن لڏپلاڻ سان انهن علائقن ۾ سنڌي علمي خاندانن ۽ صوفي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;PanhwarMigration&quot;/&gt;

شيخ مبارڪ جو شيخ طاهر محمد سنڌي ۽ شيخ لشڪر محمد عارف سان تعلق کيس برهانپور جي انهيءَ علمي ۽ صوفيانه نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو، جنهن ۾ ديني تعليم ۽ صوفي تربيت گڏ هلنديون هيون.

برهانپور ۾ شطاري سلسلي جي تاريخ بابت مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ شيخ محمد عارف ۽ پوءِ شيخ طاهر محمد جهڙن عالمن شهر ۾ ديني تعليم ۽ تصوف جي گڏيل روايت کي اڳتي وڌايو. شيخ مبارڪ جي زندگي پڻ انهيءَ وسيع تاريخي ماحول ۾ سمجهي سگهجي ٿي.

== وفات جي تاريخ بابت اختلاف ==
شيخ مبارڪ جي وفات جي تاريخ بابت موجود ماخذ مڪمل طور هڪجهڙا نه آهن. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۽ سنڌي عالمن جي لڏپلاڻ بابت هڪ تحقيقي جائزو سندس وفات 988ھ (1580–1581ع) ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMubarak&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanhwarMigration&quot;/&gt;

ان جي ابتڙ جديد مضمون ''Siddiqui Saints Of Pat Sharif'' ۾ سندس وفات 978ھ/1570ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroMubarak&quot;/&gt; ٻنهي تاريخن ۾ ڏهن هجري سالن جو فرق هجڻ سبب وڌيڪ قديم دستاويزن يا قلمي ماخذن جي تحقيق کان سواءِ اختلاف کي قطعي طور حل ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[برار]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=228–230
 |language=ur
}}

* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://www.thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:988ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1580ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>288zr8zff5kl894dpny4nb2oyqlglxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ موسيٰ بوبڪاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103608</id>
    <revision>
      <id>416782</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ موسيٰ بوبڪاڻي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين صدي | birth_place      = [[بوبڪ]]، [[سنڌ]] | death_date       = 16هين صدي | known_for        = ديني علم، تصوف ۽ تدريس | occupation       = عالم، صوفي }}  '''شيخ موسيٰ بوبڪاڻي''' 16هين صديءَ جو سنڌي عالم ۽...</comment>
      <origin>416782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11439" sha1="t4tc3locnnby4n2r9vkurn0xu0za19z" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ موسيٰ بوبڪاڻي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي
| birth_place      = [[بوبڪ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 16هين صدي
| known_for        = ديني علم، تصوف ۽ تدريس
| occupation       = عالم، صوفي
}}

'''شيخ موسيٰ بوبڪاڻي''' 16هين صديءَ جو سنڌي عالم ۽ صوفي هو، جنهن جو اصل تعلق [[بوبڪ]]، [[سنڌ]] سان هو. هو پنهنجي دور جي سنڌي عالمن مان هو، جيڪي سنڌ جي سياسي ۽ سماجي ابتريءَ واري دور ۾ وطن ڇڏي [[گجرات]]، [[برار]] ۽ ٻين علائقن ڏانهن ويا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=231–232
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

شيخ موسيٰ جي زندگيءَ بابت دستياب معلومات محدود آهي، پر ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هو [[حڪيم عثمان بوبڪاڻي]] جو وڏو ڀاءُ هو. ٻنهي ڀائرن جو تعلق بوبڪ سان هو ۽ ٻنهي سنڌ مان لڏي هندستان جي ٻين علائقن ۾ وڃي علمي ۽ روحاني زندگي گذاري.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

== بوبڪ سان تعلق ==
شيخ موسيٰ جو تعلق سنڌ جي تاريخي وسندي [[بوبڪ]] سان هو. سندس نالي سان استعمال ٿيندڙ نسبت '''بوبڪاڻي''' پڻ انهيءَ جاءِ ڏانهن منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

بوبڪ وچولي دور جي سنڌ ۾ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل وسندين مان هو. انهيءَ ئي علمي ماحول سان مشهور عالم [[مخدوم جعفر بوبڪاڻي]] پڻ تعلق رکندو هو، جيڪو 16هين صديءَ جي سنڌ جي نمايان فقيهن ۽ تعليمي مفڪرن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;MadaniBubak&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Madani
 |first1=Abdul Ghaffar
 |last2=Khan
 |first2=Muhammad Israel
 |title=Makhdum Ja'far Bubakani and His Perspective on Epistemology: An Overview in the Light of His Book Nahj-ul-Ta'llum
 |journal=Palarch's Journal of Archaeology of Egypt/Egyptology
 |volume=19
 |issue=4
 |year=2022
 |pages=653–662
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مخدوم جعفر بوبڪاڻي بابت جديد تحقيق مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ بوبڪ ۾ عالمن، فقيهن ۽ ديني درسگاهن جي هڪ مضبوط روايت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;MadaniBubak&quot;/&gt;

== خاندان ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ موسيٰ، '''حڪيم عثمان بوبڪاڻي''' جو وڏو ڀاءُ هو. ٻنهي جو تعلق هڪ ئي علمي خاندان سان هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

شيخ موسيٰ ۽ حڪيم عثمان ٻنهي سنڌ کان ٻاهر هجرت ڪئي، پر ٻنهي جي هجرت جو وقت هڪ نه هو. شيخ موسيٰ اڳ سنڌ ڇڏي ويو، جڏهن تہ حڪيم عثمان ڪيترن سالن کان پوءِ سنڌ مان نڪتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

== سنڌ مان هجرت ==
شيخ موسيٰ جي زندگيءَ جو سڀ کان واضح تاريخي واقعو سندس سنڌ مان هجرت آهي. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هن '''947ھ (1540–1541ع)''' ڌاري سنڌ ڇڏي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

سنڌ جي تاريخ بابت هڪ آزاد تحقيقي مطالعي ۾ پڻ '''Shaikh Musa Bubkani''' جي هجرت جو سال '''947ھ/1540–1541ع''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterlyMusa&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh Quarterly
 |volume=22
 |issue=4
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ موسيٰ جي هجرت لاءِ 947ھ (1540–1541ع) واري تاريخ کي ٻن الڳ ثانوي ماخذن جي حمايت حاصل آهي.

== هجرت جو تاريخي پس منظر ==
شيخ موسيٰ جي هجرت وارو دور سنڌ جي تاريخ ۾ سياسي انتشار جو زمانو هو. 16هين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] جي اقتدار ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي دور ۾ سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ پيدا ٿي.

سنڌ جي عالمن جي هجرت بابت تحقيق ۾ شيخ موسيٰ بوبڪاڻي کي انهن عالمن ۽ صوفين ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جيڪي ارغون ۽ ترخان دور جي خراب حالتن دوران سنڌ مان ٻين علائقن ڏانهن ويا.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterlyMusa&quot;/&gt;

انهيءَ مطالعي ۾ شيخ موسيٰ کان سواءِ [[شيخ طيب سنڌي]]، شيخ ابراهيم ڪلهوڙو، شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي، شيخ مبارڪ سنڌي، حڪيم عثمان بوبڪاڻي ۽ ٻين سنڌي عالمن ۽ صوفين جي هجرتن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterlyMusa&quot;/&gt;

== گجرات ۾ قيام ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب سنڌ مان نڪرڻ کان پوءِ شيخ موسيٰ [[گجرات]] پهتو. ان دور ۾ گجرات سنڌ کان لڏي ويندڙ عالمن ۽ صوفين لاءِ هڪ اهم منزل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

ماخذ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ شيخ موسيٰ جو گجرات ۾ قيام سندس زندگيءَ جي اهم مرحلن مان هو. بعد ۾ هو اڳتي ٻين علائقن ڏانهن ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

== برار ڏانهن سفر ==
گجرات کان پوءِ شيخ موسيٰ [[برار]] ڏانهن ويو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ سندس سفر جي سلسلي ۾ برار جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

16هين صديءَ دوران برار ۽ [[خانديش]] جا علائقا سنڌ مان لڏي ايندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين جي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيا. شيخ موسيٰ جو سفر پڻ سنڌ، گجرات ۽ دکن جي وچ ۾ موجود انهيءَ علمي ۽ صوفيانه رابطي جو حصو هو.

== حڪيم عثمان بوبڪاڻي سان تعلق ==
شيخ موسيٰ جو ننڍو ڀاءُ '''حڪيم عثمان بوبڪاڻي''' پڻ عالم ۽ صوفي هو. پر عثمان پنهنجي وڏي ڀاءُ جي هجرت کان گهڻو پوءِ سنڌ مان نڪتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب حڪيم عثمان تقريباً '''982–983ھ (1574–1576ع)''' ڌاري سنڌ مان هجرت ڪئي، جڏهن تہ شيخ موسيٰ اڳ ئي 947ھ (1540–1541ع) ۾ سنڌ ڇڏي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

آزاد تحقيقي ماخذ ۾ پڻ حڪيم عثمان بوبڪاڻي جي هجرت 982–983ھ/تقريباً 1575ع ۽ شيخ موسيٰ بوبڪاڻي جي هجرت 947ھ/1540–1541ع ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterlyMusa&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ٻنهي ڀائرن جون زندگيون 16هين صديءَ دوران سنڌي عالمن جي مختلف مرحلن ۾ ٿيندڙ لڏپلاڻ جو مثال پيش ڪن ٿيون.

== علمي ۽ صوفيانه حيثيت ==
شيخ موسيٰ بابت موجود مختصر تذڪراتي احوال کيس سنڌ مان نڪتل عالم ۽ صوفي طور پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;

سندس پنهنجي تصنيفن، شاگردن يا تفصيلي علمي سرگرمين بابت دستياب ماخذ ۾ گهڻي معلومات محفوظ نه آهي. تنهنڪري سندس علمي فڪر يا تصنيفن بابت قطعي دعوائون ڪرڻ ممڪن نه آهن.

البت سندس تعلق بوبڪ جي علمي ماحول سان هجڻ ۽ سنڌ کان گجرات ۽ برار ڏانهن سندس سفر مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو انهيءَ دور جي سنڌ ۽ هندستان جي مختلف علمي مرڪزن وچ ۾ ٿيندڙ عالمن جي نقل مڪاني جو حصو هو.

== بوبڪ جي علمي روايت ==
شيخ موسيٰ جنهن بوبڪ سان تعلق رکندو هو، اهو 16هين صديءَ ۾ سنڌ جي علمي مرڪزن مان هڪ هو. بوبڪ جي سڀ کان وڌيڪ مشهور عالمن مان [[مخدوم جعفر بوبڪاڻي]] هو، جنهن تفسير، حديث، فقه ۽ تعليم جي موضوعن تي ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;MadaniBubak&quot;/&gt;

مخدوم جعفر بابت جديد علمي تحقيق موجب بوبڪ ۾ سندس خاندان ديني علم ۽ تدريس لاءِ مشهور هو ۽ سندس والد مخدوم عبدالكريم بوبڪاڻي پڻ هڪ ديني درسگاهه سان وابسته عالم هو.&lt;ref name=&quot;MadaniBubak&quot;/&gt;

شيخ موسيٰ ۽ مخدوم جعفر جي وچ ۾ سڌي خانداني نسبت موجود ماخذن مان ثابت نه ٿي ٿئي؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي خاندان جو فرد چوڻ بدران سندن گڏيل بوبڪاڻي نسبت کي بوبڪ جي وسيع علمي روايت جي تناظر ۾ ڏسڻ مناسب آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ موسيٰ بوبڪاڻي بابت سوانحي معلومات محدود هجڻ باوجود سندس 947ھ (1540–1541ع) واري هجرت سنڌ جي 16هين صديءَ جي علمي تاريخ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMusa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhQuarterlyMusa&quot;/&gt;

سندس هجرت انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي وسيع لڏپلاڻ جو حصو هئي، جيڪي سياسي بيچينيءَ واري دور ۾ سنڌ مان نڪري گجرات، برار، خانديش ۽ ٻين علائقن ڏانهن ويا. انهيءَ لڏپلاڻ سنڌ ۽ هندستان جي ٻين علمي ۽ صوفيانه مرڪزن جي وچ ۾ رابطن کي وڌايو.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterlyMusa&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[بوبڪ]]
* [[مخدوم جعفر بوبڪاڻي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪاڻي]]
* [[برار]]
* [[گجرات]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=231–232
 |language=ur
}}

* {{cite journal
 |title=Sindh Quarterly
 |volume=22
 |issue=4
 |year=1994
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:بوبڪ جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>t4tc3locnnby4n2r9vkurn0xu0za19z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103609</id>
    <revision>
      <id>416783</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | school           = | order            = [[شطاري سلسلو]] | birth_date       = 16هين صدي | birth_place      = [[سنڌ]] | death_date       = 991ھ (1583ع) | death_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]] | teachers         = [[شيخ محمد عارف]] | influence...</comment>
      <origin>416783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13760" sha1="qyvuy68d1nf17xgzqg5g2ups11c641k" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           =
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| birth_date       = 16هين صدي
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_date       = 991ھ (1583ع)
| death_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| teachers         = [[شيخ محمد عارف]]
| influences       = [[محمد غوث گوالياري]]
| known_for        = قرائت، خطاطي، امامت ۽ تصوف
| occupation       = قاري، عالم، خطاط، امام ۽ صوفي
}}

'''شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي''' (وفات 991ھ/1583ع) 16هين صديءَ جو سنڌي قاري، عالم، خطاط ۽ [[شطاري سلسلو|شطاري]] صوفي هو. هو اصل سنڌ جو رهاڪو هو ۽ [[شيخ محمد عارف]] جي ناميارن مريدن مان شمار ٿيندو هو. قرائت ۾ سندس آواز ۽ مهارت مشهور هئي ۽ تذڪراتي ماخذن موجب سندس استاد شيخ محمد عارف ۽ [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] پڻ کانئس قرآن جي قرائت سکندا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=233–235
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

شطاري سلسلي جي تاريخ بابت جديد علمي تحقيق پڻ شيخ ابراهيم قاري کي سنڌ جو رهاڪو ۽ شيخ محمد عارف جو ممتاز مريد ڄاڻائي ٿي. سندس شخصيت ۾ قرائت، خطاطي، تصوف ۽ زاهدانه زندگي نمايان خصوصيتون هيون.&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;&gt;{{cite thesis
 |last=Ahmad
 |first=Qazi Moinuddin
 |title=History of the Shattari Silsilah
 |type=PhD thesis
 |publisher=Aligarh Muslim University
 |location=Aligarh
 |year=1963
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
شيخ ابراهيم قاري جي پيدائش جي صحيح سال ۽ سنڌ ۾ سندس اصل ڳوٺ يا شهر بابت دستياب ماخذ واضح معلومات نٿا ڏين. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' کيس سنڌ جو رهاڪو ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

بعد ۾ هو سنڌ کان هندستان جي انهن علمي ۽ صوفي مرڪزن ڏانهن ويو، جتي شطاري سلسلي جا بزرگ سرگرم هئا. سندس زندگيءَ جو اهم حصو [[برهانپور]] ۽ شطاري بزرگن جي صحبت سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

== تعليم ۽ علمي حيثيت ==
تذڪري موجب شيخ ابراهيم ظاهري علمن ۾ وڏي قابليت رکندڙ هو. خاص طور قرآن جي قرائت ۾ کيس غير معمولي مهارت حاصل هئي. سندس آواز مٺو ۽ قرائت دلڪش هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

شطاري سلسلي بابت تحقيق پڻ کيس ظاهري علمن ۾ ماهر ۽ انتهائي خوش آواز قاري قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

سندس قرائت جي مهارت جو اندازو ان روايت مان لڳائي سگهجي ٿو تہ سندس مرشد شيخ محمد عارف ۽ سنڌي صوفي [[عيسيٰ جندالله]] به کانئس قرآن جي قرائت سکيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

== شيخ محمد عارف سان تعلق ==
شيخ ابراهيم قاري، '''شيخ محمد عارف''' جو خاص مريد هو. شيخ محمد عارف [[برهانپور]] ۾ شطاري سلسلي جي اثر وڌائڻ وارن اهم صوفين مان هو.&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

شيخ ابراهيم پنهنجي مرشد جي خدمت ۽ صحبت ۾ رهيو ۽ ان ذريعي شطاري طريقي سان وابسته ٿيو. بعد ۾ هو شيخ محمد عارف جي نمايان مريدن مان شمار ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

سنڌي صوفين بابت جديد تحقيق ۾ پڻ شيخ ابراهيم قاري کي شيخ محمد عارف جو اهم خليفو ۽ مريد ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroIbrahim&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== محمد غوث گوالياري سان تعلق ==
شيخ ابراهيم پنهنجي مرشد شيخ محمد عارف جي صحبت ۾ مشهور شطاري صوفي [[محمد غوث گوالياري]] سان پڻ مليو. جديد تحقيق موجب شيخ ابراهيم پنهنجي پير سان گڏ محمد غوث وٽ ويو ۽ پوءِ ڊگهي عرصي تائين سندس جماعت جي نماز جي امامت ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

سنڌي صوفين بابت جديد مطالعي موجب شيخ ابراهيم قاري لڳ ڀڳ '''18 سال''' محمد غوث جي جماعت جو امام رهيو.&lt;ref name=&quot;KalhoroIbrahim&quot;/&gt;

اهڙيءَ ريت سندس زندگي شطاري سلسلي جي ٻن اهم شخصيتن، شيخ محمد عارف ۽ محمد غوث گوالياري، ٻنهي سان ڳنڍيل نظر اچي ٿي.

== قرائت ==
شيخ ابراهيم جي شهرت جو هڪ اهم سبب قرآن جي قرائت هئي. تذڪراتي بيان موجب سندس آواز ۾ اهڙي دلڪشي هئي جو ٻڌندڙ متاثر ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

سندس قرائت صرف روحاني محفلن تائين محدود نه هئي، پر هو ٻين عالمن ۽ صوفين کي به قرائت سيکاريندو هو. شيخ محمد عارف ۽ عيسيٰ جندالله جو کانئس قرائت سکڻ سندس انهيءَ فن ۾ مقام جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

== خطاطي ==
شيخ ابراهيم قاري هڪ ماهر خطاط پڻ هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هو مختلف قسمن جي خطاطيءَ ۾ مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

سندس خطاطي بابت اها ڳالهه جديد تحقيق مان پڻ تصديق ٿئي ٿي. ذوالفقار علي ڪلهوڙي، سيد اطهر عباس رضوي جي تحقيق جي حوالي سان، کيس هڪ بهترين خطاط ڄاڻايو آهي، جيڪو مختلف رسم الخط وڏي مهارت سان لکي سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroIbrahim&quot;/&gt;

== زاهدانه زندگي ==
شيخ ابراهيم قاري پنهنجي زاهدانه طرز زندگيءَ لاءِ پڻ مشهور هو. هو ٻين کان تحفا، عطيا يا مالي مدد وٺڻ پسند نه ڪندو هو ۽ پنهنجي روزي پنهنجي محنت سان حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

تذڪري موجب هو جهنگ مان ڪاٺيون گڏ ڪري بازار ۾ وڪڻندو هو ۽ انهيءَ آمدنيءَ سان پنهنجي ۽ پنهنجي خاندان جون ضرورتون پوريون ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

سندس آمدني محدود هوندي به هو ان مان ڪجهه حصو ٻين ضرورت مندن لاءِ پڻ رکندو هو. اهڙي طرز زندگيءَ سبب تذڪراتي روايت ۾ سندس فقر، قناعت ۽ خودداريءَ کي نمايان حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

== محمد شاهه فاروقي جي آڇ ==
شيخ ابراهيم جي قرائت جي شهرت [[خانديش سلطنت|خانديش]] جي فاروقي درٻار تائين به پهتي. شطاري سلسلي بابت تحقيق موجب خانديش جي حڪمران '''محمد شاهه فاروقي''' (حڪومت 1566ع–1576ع) کيس شاهي خاندان جي عورتن کي قرآن پڙهائڻ لاءِ گهرايو.&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

شيخ ابراهيم اها آڇ قبول نه ڪئي. تذڪراتي بيانن ۾ سندس اهڙي روش کي سندس زهد، قناعت ۽ حڪمرانن کان بي نيازيءَ جي تناظر ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

== غوث الاولياءَ جي خدمت ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ شيخ ابراهيم جي [[محمد غوث گوالياري]] سان گهري وابستگيءَ جو ذڪر آهي. هو سندن خدمت ۾ حاضر ٿيندو هو ۽ سندن جماعت جي امامت پڻ ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

ٻاهرين تحقيق ۾ سندس امامت جو عرصو لڳ ڀڳ '''ارڙهن سال''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalhoroIbrahim&quot;/&gt;

هي تعلق شطاري سلسلي اندر شيخ ابراهيم جي مقام جي نشاندهي ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ محمد غوث گوالياري 16هين صديءَ ۾ هندستان جي شطاري روايت جي اهم ترين صوفين مان هو.

== برهانپور ۾ قيام ==
شيخ ابراهيم جي زندگيءَ جو آخري اهم مرڪز [[برهانپور]] هو. 16هين صديءَ ۾ برهانپور سنڌ مان آيل ڪيترن عالمن ۽ صوفين جو مرڪز بڻجي ويو هو.&lt;ref name=&quot;KalhoroIbrahim&quot;/&gt;

جديد تحقيق موجب برهانپور ۾ سنڌي عالمن ۽ صوفين جي وڏي موجودگي سبب هڪ پاڙو '''سنڌي پورا''' جي نالي سان مشهور ٿيو. شيخ ابراهيم قاري، شيخ محمد عارف ۽ عيسيٰ جندالله جهڙين شخصيتن جي موجودگي ان دور ۾ سنڌ ۽ خانديش وچ ۾ علمي ۽ صوفيانه رابطن جي نشاندهي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;KalhoroIbrahim&quot;/&gt;

== وفات ==
شيخ ابراهيم قاري جي وفات '''991ھ (1583ع)''' ۾ [[برهانپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalhoroIbrahim&quot;/&gt;

شطاري سلسلي بابت علمي تحقيق پڻ سندس وفات جو سال 991ھ/1583ع ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

دستياب ماخذن ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه آهي؛ تنهنڪري 991ھ سان ڪنهن مخصوص مهيني يا تاريخ جو اضافو ڪرڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ ابراهيم قاري جي زندگي 16هين صديءَ ۾ سنڌ ۽ هندستان جي شطاري صوفي مرڪزن وچ ۾ موجود لاڳاپن جو هڪ مثال آهي. سنڌ ۾ ڄاول هڪ عالم جو شيخ محمد عارف جو مريد ٿيڻ، محمد غوث گوالياري سان وابسته رهڻ ۽ پوءِ برهانپور جي صوفيانه ماحول جو حصو بڻجڻ شطاري سلسلي جي علائقائي رابطن کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

سندس شخصيت جو ٻيو نمايان پاسو قرائت ۽ تصوف جو ميلاپ هو. هو رڳو صوفي مريد نه پر قاري، امام ۽ خطاط پڻ هو. سندس علمي ۽ فني حيثيت جو خاص اظهار ان روايت مان ٿئي ٿو تہ شيخ محمد عارف ۽ عيسيٰ جندالله جهڙيون شخصيتون پڻ کانئس قرائت سکڻ سان وابسته رهيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimQari&quot;/&gt;

سندس محنت ذريعي روزي ڪمائڻ ۽ حڪمرانن کان مالي فائدا قبول نه ڪرڻ بابت روايتون پڻ سندس تذڪراتي سوانح جو اهم حصو آهن.&lt;ref name=&quot;MoinuddinShattari&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شطاري سلسلو]]
* [[محمد غوث گوالياري]]
* [[شيخ محمد عارف]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[برهانپور]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[قرائت]]
* [[اسلامي خطاطي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |pages=233–235
 |language=ur
}}

* {{cite thesis
 |last=Ahmad
 |first=Qazi Moinuddin
 |title=History of the Shattari Silsilah
 |type=PhD thesis
 |publisher=Aligarh Muslim University
 |location=Aligarh
 |year=1963
 |language=en
}}

* {{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Siddiqui Saints Of Pat Sharif
 |url=https://thefridaytimes.com/05-Jul-2022/siddiqui-saints-of-pat-sharif
 |website=The Friday Times
 |date=5 July 2022
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي قاري]]
[[زمرو:مسلمان خطاط]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1583ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>qyvuy68d1nf17xgzqg5g2ups11c641k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد ابراهيم ڀڪري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103610</id>
    <revision>
      <id>416784</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = سيد ابراهيم ڀڪري | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين صدي | birth_place      = [[سنڌ]] | death_date       = 980ھ (1572–1573ع) | death_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]] | teachers         = [[وجيھ الدين علوي گجراتي]] | known_for        = تصوف، ديني علم، زهد ۽ تدريس | oc...</comment>
      <origin>416784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10965" sha1="i3imcwtarcvly98eed4oorj1qay26ti" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = سيد ابراهيم ڀڪري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_date       = 980ھ (1572–1573ع)
| death_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| teachers         = [[وجيھ الدين علوي گجراتي]]
| known_for        = تصوف، ديني علم، زهد ۽ تدريس
| occupation       = عالم، صوفي
}}

'''سيد ابراهيم ڀڪري''' (وفات 980ھ/1572–1573ع) 16هين صديءَ جو سنڌي نسل سان تعلق رکندڙ عالم ۽ صوفي هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو [[گجرات]] ۽ [[برهانپور]] ۾ گذاريو. هو ظاهري علمن جي تحصيل کان پوءِ تصوف ڏانهن مائل ٿيو ۽ ان سلسلي ۾ پنهنجي دور جي عالمن ۽ صوفين سان تعلق قائم ڪيائين. سندس زندگيءَ بابت اهم احوال سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري جي ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' ۾ محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=236–239
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
سيد ابراهيم ڀڪري اصل [[سنڌ]] جو رهاڪو هو. سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، ڄمڻ جي هنڌ ۽ والدين بابت دستياب تذڪري ۾ تفصيلي معلومات نه ٿي ملي. هن ابتدائي ديني ۽ ظاهري علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڌيڪ علمي تربيت ۽ روحاني صحبت لاءِ سنڌ کان ٻاهر سفر ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

تذڪري مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو پنهنجي دور جي علمي ماحول سان گهرو تعلق رکندو هو. ديني علمن جي مطالعي سان گڏ سندس طبيعت ۾ زهد ۽ تصوف ڏانهن لاڙو پيدا ٿيو ۽ آخرڪار اهو رجحان سندس زندگيءَ جو اهم پاسو بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

== گجرات ڏانهن سفر ==
سيد ابراهيم ڀڪري علم ۽ روحاني تربيت جي سلسلي ۾ [[گجرات]] پهتو. اتي سندس تعلق پنهنجي دور جي مشهور عالم ۽ صوفي '''شيخ وجيھ الدين علوي گجراتي''' سان قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

شيخ وجيھ الدين علوي گجراتي 16هين صديءَ ۾ گجرات جي اهم عالمن ۽ شطاري صوفين مان هو. سيد ابراهيم ڀڪري سندس صحبت مان فائدو ورتو ۽ سندس علمي ۽ روحاني ماحول سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ سيد ابراهيم ڀڪري جي طبيعت ۾ خدا طلبي ۽ زهد جو رجحان وڌيڪ مضبوط ٿيو. تذڪري موجب مختلف روحاني تجربن ۽ صوفي بزرگن جي صحبت سندس زندگيءَ جي رخ تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

هو ظاهري منصب ۽ دنياوي مشغولين کان پاسو ڪري عبادت، ذڪر ۽ روحاني تربيت ڏانهن مائل ٿيو. سندس سوانح ۾ خاص طور دنياوي مفادن کان بي رغبتي ۽ روحاني زندگي اختيار ڪرڻ تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

== برهانپور ==
سيد ابراهيم ڀڪري بعد ۾ [[برهانپور]] پهتو. 16هين صديءَ ۾ برهانپور [[خانديش سلطنت]] جو اهم سياسي، واپاري ۽ علمي مرڪز هو ۽ سنڌ، گجرات ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان ڪيترائي عالم ۽ صوفي اتي اچي آباد ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

برهانپور ۾ سيد ابراهيم ڀڪري جي علمي ۽ روحاني حيثيت وڌي. تذڪري موجب مقامي ماڻهن سان گڏ درٻاري حلقن ۾ پڻ سندس عزت هئي ۽ فاروقي حڪمرانن سان سندس واسطو قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

== فاروقي حڪمرانن سان تعلق ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ سيد ابراهيم ڀڪري ۽ خانديش جي [[فاروقي خاندان|فاروقي حڪمرانن]] جي تعلق جو ذڪر ملي ٿو. تذڪري موجب وقت جو فاروقي بادشاهه سندس عزت ۽ احترام ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

سيد ابراهيم ڀڪري جي سوانح ۾ حڪمرانن جي قربت جي باوجود سندس زاهدانه مزاج کي نمايان ڪيو ويو آهي. روايت موجب هو دنياوي مرتبي يا مالي فائدي کي پنهنجي روحاني زندگيءَ تي ترجيح نه ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

== خانقاه ==
برهانپور ۾ سيد ابراهيم ڀڪري سان منسوب خانقاهي سرگرميون پڻ موجود هيون. سندس رهائش ۽ خانقاه علمي ۽ روحاني صحبت جو مرڪز بڻيا، جتي ماڻهو ديني ۽ روحاني رهنمائي لاءِ ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

تذڪري موجب سندس مجلس ۾ طالب علم، عقيدتمند ۽ عام ماڻهو شريڪ ٿيندا هئا. سندس زندگيءَ ۾ تعليم، عبادت ۽ صوفيانه تربيت گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

== زهد ۽ قناعت ==
سيد ابراهيم ڀڪري جي سوانح ۾ سندس زهد، قناعت ۽ دنيا کان بي رغبتيءَ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. هو مال ۽ منصب بدران روحاني تربيت ۽ عبادت کي اهميت ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

تذڪراتي روايتن ۾ سندس شخصيت کي اهڙي صوفي طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن حڪمرانن سان واسطو هجڻ باوجود درٻاري زندگي اختيار نه ڪئي ۽ پنهنجي روحاني آزادي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

== علمي ۽ روحاني مجلس ==
سيد ابراهيم ڀڪري جي مجلس ۾ علمي ۽ صوفيانه موضوعن تي گفتگو ٿيندي هئي. تذڪري موجب سندس صحبت مان ڪيترن ماڻهن فائدو ورتو ۽ سندس خانقاه سان وابسته حلقو برهانپور جي مذهبي زندگيءَ جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

سندس سوانح مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ هو ظاهري علم ۽ باطني تربيت ٻنهي کي اهميت ڏيندو هو. اهڙي خصوصيت 16هين صديءَ جي هندستاني صوفي عالمن جي علمي روايت ۾ عام هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

== تذڪراتي روايتون ==
سيد ابراهيم ڀڪري بابت ماخذ ۾ ڪيترائي روحاني واقعا ۽ ڪرامتن سان لاڳاپيل روايتون پڻ بيان ٿيل آهن. انهن مان هڪ روايت ۾ شيخ الاولياءَ سان سندس ملاقات ۽ روحاني اثر جو ذڪر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

اهڙين روايتن کي سندس زندگيءَ بابت تاريخي طور آزاد تصديق ٿيل واقعن بدران صوفي تذڪراتي ادب جو حصو سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن بابت آزاد همعصر تاريخي شاهدي دستياب نه آهي.

== وفات ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب سيد ابراهيم ڀڪري جي وفات '''980ھ''' ۾ ٿي، جيڪو گريگورين حساب سان تقريباً '''1572–1573ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

دستياب عبارت ۾ سندس وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي بنا مستند ماخذ جي مقرر نٿو ڪري سگهجي.

سيد ابراهيم ڀڪري کي سندس خانقاه ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt; سندس مزار ۽ خانقاه بعد واري دور ۾ پڻ مقامي صوفي روايت سان وابسته رهي.

== تاريخي پس منظر ==
سيد ابراهيم ڀڪري جي زندگي سنڌ، گجرات ۽ خانديش وچ ۾ 16هين صديءَ دوران موجود علمي ۽ صوفيانه رابطن جو مثال آهي. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ صوفي ان دور ۾ گجرات، دکن ۽ خانديش جي علمي مرڪزن ڏانهن ويا، جڏهن تہ برهانپور خاص طور فاروقي دور ۾ اهم مذهبي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

سيد ابراهيم ڀڪري جو سنڌ کان گجرات ۽ پوءِ برهانپور تائين سفر انهيءَ وسيع علمي چرپر جي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. شيخ وجيھ الدين علوي جهڙن گجراتي عالمن سان سندس تعلق پڻ سنڌ ۽ گجرات جي صوفي روايتن وچ ۾ رابطي جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIbrahimBhakri&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[برهانپور]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[فاروقي خاندان]]
* [[وجيھ الدين علوي گجراتي]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[گجرات ۾ تصوف]]
* [[شطاري سلسلو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=236–239
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:خانديش]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1570ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>i3imcwtarcvly98eed4oorj1qay26ti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ لاڏجيو سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103611</id>
    <revision>
      <id>416785</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ لاڏجيو سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_place      = [[سنڌ]] | death_place      =  | known_for        = سنڌي ڪافي، سماع، تصوف ۽ خوش الحاني | occupation       = صوفي، ڪافي ڳائيندڙ }}  '''شيخ لاڏجيو سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفي ۽ سنڌي [[ڪافي]] ڳائيندڙ...</comment>
      <origin>416785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9563" sha1="p5skbd34af4xdylo5kk3vur32c4dofy" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ لاڏجيو سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_place      = 
| known_for        = سنڌي ڪافي، سماع، تصوف ۽ خوش الحاني
| occupation       = صوفي، ڪافي ڳائيندڙ
}}

'''شيخ لاڏجيو سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفي ۽ سنڌي [[ڪافي]] ڳائيندڙ هو، جيڪو پنهنجي خوش الحاني، سماع ۽ سنڌي صوفيانه ڪلام ڳائڻ سبب مشهور هو. سندس احوال سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري جي ڪتاب ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' ۾ ملي ٿو. مصنف موجب شيخ لاڏجيو پنهنجي وطن سنڌ ۾ نهايت مقبول هو ۽ سندس ڳائڻ ۾ اهڙو اثر هو، جو ٻڌندڙن تي روحاني ڪيفيت طاري ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=240–241
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
شيخ لاڏجيو جي ڄمڻ جي تاريخ، والدين ۽ شروعاتي تعليم بابت دستياب تذڪري ۾ تفصيلي ڄاڻ موجود نه آهي. البت تذڪري ۾ کيس سنڌ جو رهاڪو ۽ پنهنجي دور جو مشهور خوش الحان شخص ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;

سندس شهرت جو بنيادي سبب سنڌي ڪافين جي ڳائڻ ۾ سندس مهارت هئي. تذڪري موجب هو سنڌي ڪافي اهڙي انداز سان ڳائيندو هو جو ٻڌندڙن تي وجداني ۽ روحاني اثر پيدا ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;

== سنڌي ڪافي ۽ سماع ==
شيخ لاڏجيو جو احوال سنڌي [[ڪافي]] ۽ [[سماع]] جي تاريخ جي حوالي سان اهم آهي. تذڪري ۾ سندس آواز ۽ ڳائڻ جي اثر کي خاص طور بيان ڪيو ويو آهي. سندس محفلن ۾ سنڌي صوفيانه ڪلام ڳايو ويندو هو ۽ سندس خوش الحاني سبب ماڻهن جو وڏو انگ اهڙين مجلسن ڏانهن متوجه ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;

شيخ لاڏجيو بابت موجود روايتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ سنڌي ٻوليءَ جي صوفيانه شاعري رڳو پڙهڻ تائين محدود نه هئي، پر ان کي راڳ ۽ سماع جي مجلسن ۾ پڻ پيش ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;

== شيخ ابراهيم ڀڪري سان ملاقات ==
تذڪري ۾ [[سيد ابراهيم ڀڪري|شيخ ابراهيم ڀڪري]] ۽ شيخ لاڏجيو جي ملاقات جو پڻ ذڪر اچي ٿو. روايت موجب شيخ ابراهيم ڀڪري هڪ مجلس ۾ موجود هو، جتي شيخ لاڏجيو سنڌي ڪافي ڳائي رهيو هو. شيخ ابراهيم سندس آواز ۽ ڪلام کان متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;

ان واقعي کي تذڪري ۾ روحاني ڪيفيت ۽ سماع جي اثر جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. اهڙيون روايتون ان دور جي سنڌي صوفي حلقن ۾ موسيقي، ڪافي ۽ روحاني مجلسن جي باهمي تعلق بابت معلومات مهيا ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;

== شيخ عيسيٰ جندالله سان تعلق ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ شيخ لاڏجيو جو ذڪر [[عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ پڻ ملي ٿو. تذڪري موجب شيخ عيسيٰ جندالله، شيخ لاڏجيو جي ڳائڻ ۽ سندس آواز جي اثر کان واقف هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;

شيخ عيسيٰ جندالله (وفات 1031ھ/1621–1622ع) سنڌ جي [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ عالم ۽ صوفي هو، جيڪو پوءِ [[برهانپور]] ۾ آباد ٿيو. شيخ لاڏجيو جو ذڪر سندس دور سان لاڳاپيل روايتن ۾ اچڻ سبب شيخ لاڏجيو کي 10هين صدي هجري/16هين صدي عيسويءَ جي آخر يا 11هين صدي هجري/17هين صدي عيسويءَ جي شروعات واري سنڌي صوفي ماحول سان وابسته سمجهي سگهجي ٿو؛ البت شيخ لاڏجيو جي ڄمڻ يا وفات جي صحيح تاريخ دستياب ماخذ مان ثابت نه ٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;

== گلزار ابرار ۾ ذڪر ==
شيخ لاڏجيو بابت هڪ اهم پراڻو تذڪراتي ماخذ محمد غوثي شطاري مانڊوي جو ''گلزار ابرار'' آهي. ''بيان العارفين'' جي جديد تحقيقي تعارف ۾ ''گلزار ابرار'' جو حوالو ڏيندي لکيو ويو آهي تہ ان دور ۾ سنڌي ڪافيون سنڌ کان ٻاهر، خاص طور [[گجرات]] ۾ پڻ مقبول هيون ۽ مصنف شيخ لاڏجيو جو خاص ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BayanArifeenIntro&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيان العارفين و تنبيه الغافلين – تعارف
 |url=https://adabiyat-e-sindh.blogspot.com/2010/01/bayaan-ul-arifeen.html
 |website=ادبيات سنڌ
 |language=ur
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان تعارف موجب شيخ لاڏجيو سنڌ ۾ ڪافيون ڳائڻ سبب مشهور هو ۽ سندس ڳائڻ جي انداز ۾ خاص تاثير سمجهي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;BayanArifeenIntro&quot;/&gt; هي حوالو شيخ لاڏجيو جي اهميت کي صرف هڪ بعد واري تذڪري تائين محدود نٿو رکي، پر کيس سنڌي ڪافي ۽ سماع جي پراڻي روايت سان پڻ ڳنڍي ٿو.

== سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ ۾ اهميت ==
شيخ لاڏجيو بابت موجود احوال سنڌي ڪافيءَ جي شروعاتي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. سندس ذڪر مان معلوم ٿئي ٿو تہ سنڌي صوفيانه ڪلام جي ڳائڻ جي روايت جديد دور کان گهڻو اڳ موجود هئي ۽ سنڌي ڪافيون مذهبي ۽ صوفيانه مجلسن ۾ ٻڌيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BayanArifeenIntro&quot;/&gt;

''گلزار ابرار'' بابت تحقيقي تعارف مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ سنڌ ۽ گجرات وچ ۾ عالمن، صوفين ۽ صوفيانه ادب جي اچ وڃ موجود هئي. سنڌي ڪافين جي گجرات ۾ مقبوليت جو ذڪر ان ثقافتي رابطي جي هڪ شاهدي طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BayanArifeenIntro&quot;/&gt;

== تاريخي دور ==
شيخ لاڏجيو جي ڄمڻ ۽ وفات جا سال دستياب ماخذن ۾ واضح طور درج نه آهن. ان ڪري سندس نالي سان ڪا مقرر هجري يا گريگورين تاريخ منسوب ڪرڻ مناسب ناهي.

سندس احوال شيخ عيسيٰ جندالله ۽ ان دور جي ٻين سنڌي صوفين سان گڏ اچڻ ۽ ''گلزار ابرار'' جهڙن اوائلي تذڪرن ۾ ذڪر ٿيڻ مان ايترو چئي سگهجي ٿو تہ هو سنڌ ۾ 16هين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ 17هين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل صوفيانه ماحول جو شخص هو. صحيح سال يا هجري مهينو ملڻ تائين مضمون ۾ اندازي واري تاريخ ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BayanArifeenIntro&quot;/&gt;

== تذڪراتي روايت ==
شيخ لاڏجيو بابت محفوظ احوال جو وڏو حصو صوفي تذڪرن ۽ روايتن تي ٻڌل آهي. انهن ماخذن ۾ سندس آواز جي روحاني اثر ۽ سماع دوران پيدا ٿيندڙ ڪيفيتن کي نمايان ڪيو ويو آهي. اهڙن بيانن کي تاريخي حقيقت جي قطعي دعويٰ بدران انهن ماخذن جي تذڪراتي ۽ صوفيانه روايت جي تناظر ۾ پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriLadjio&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ڪافي]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سماع]]
* [[عيسيٰ جندالله]]
* [[سيد ابراهيم ڀڪري]]
* [[برهانپور]]
* [[گجرات]]
* [[شطاري سلسلو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=240–241
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي ڪافي]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي ڳائڻا]]
[[زمرو:صوفي موسيقي]]</text>
      <sha1>p5skbd34af4xdylo5kk3vur32c4dofy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حڪيم عثمان بوبڪاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103612</id>
    <revision>
      <id>416786</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = حڪيم عثمان بوبڪاڻي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين صدي عيسوي | birth_place      = [[بوبڪ]]، [[سنڌ]] | death_date       = 1008ھ (1599–1600ع){{efn|هيءَ تاريخ ڪجهه بعد وارن ماخذن ۾ ملي ٿي؛ بنيادي تذڪري جي هتي استعمال ڪيل صفحن ۾ وفات جي تاريخ...</comment>
      <origin>416786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13732" sha1="454jmezgjqwhifh0zs8nlt916k4ndxz" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = حڪيم عثمان بوبڪاڻي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي عيسوي
| birth_place      = [[بوبڪ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1008ھ (1599–1600ع){{efn|هيءَ تاريخ ڪجهه بعد وارن ماخذن ۾ ملي ٿي؛ بنيادي تذڪري جي هتي استعمال ڪيل صفحن ۾ وفات جي تاريخ درج ٿيل ناهي.}}
| death_place      = 
| teachers         = [[وجيھ الدين علوي گجراتي]]
| students         = [[قاضي نصير الدين برهانپوري]]
| known_for        = حديث، تفسير، فقھ، طب، تدريس ۽ تصنيف
| occupation       = عالم، محدث، مفسر، فقيه، حڪيم
}}

'''حڪيم عثمان بوبڪاڻي''' (16هين صدي عيسوي) [[سنڌ]] جي شهر [[بوبڪ]] سان تعلق رکندڙ عالم، محدث، مفسر، فقيه ۽ حڪيم هو. هو سنڌ مان لڏي [[گجرات]] ويو ۽ پوءِ [[برهانپور]] سان وابسته ٿيو. سندس علمي سرگرمين ۾ درس ۽ تدريس سان گڏ تفسير، حديث، فقھ ۽ ٻين اسلامي علمن تي تصنيف ۽ حاشيه نگاري شامل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=242–244
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ نسبت ==
سندس نالو '''عثمان''' هو ۽ بوبڪ سان تعلق سبب '''بوبڪاڻي''' جي نسبت سان مشهور ٿيو. ڪجهه بعد وارن ماخذن ۾ سندس نالو '''عثمان بن عيسيٰ بن ابراهيم صديقي بوبڪاڻي''' پڻ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Wajihuddin&quot;&gt;{{cite web
 |title=حضرت سيد شاه احمد وجيه الدين علوي الحسيني
 |url=https://www.wafasite.com/2021/11/vajihuddin-alvi.html
 |website=Wafa Site
 |language=ur
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

بوبڪ سنڌ جو هڪ پراڻو علمي مرڪز رهيو آهي ۽ مختلف دورن ۾ ان سان ڪيترائي عالم منسوب رهيا آهن. حڪيم عثمان جي سوانح ۾ سندس بوبڪاڻي نسبت سنڌي علمي روايت سان سندس تعلق جو واضح نشان آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

== شروعاتي تعليم ==
حڪيم عثمان ابتدائي تعليم پنهنجي وطن سنڌ ۾ حاصل ڪئي. تذڪري موجب هن ننڍي عمر کان علم حاصل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مختلف علمن ۾ مهارت حاصل ڪئي. سندس علمي دلچسپي ڪنهن هڪ شعبي تائين محدود نه هئي، پر تفسير، حديث، فقھ ۽ ٻين ديني علمن تائين پکڙيل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

تعليم جي شروعاتي مرحلي کان پوءِ هو وڌيڪ علم حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ کان ٻاهر نڪتو. ان دور ۾ سنڌ، گجرات ۽ هندستان جي ٻين علمي مرڪزن وچ ۾ عالمن ۽ شاگردن جي اچ وڃ عام هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

== گجرات ۾ تعليم ==
حڪيم عثمان [[احمد آباد]] پهچي پنهنجي دور جي مشهور عالم ۽ صوفي [[وجيھ الدين علوي گجراتي|شيخ وجيھ الدين علوي گجراتي]] جي صحبت اختيار ڪئي. تذڪري موجب هن شيخ وجيھ الدين وٽ مختلف ديني علمن جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

شيخ وجيھ الدين علوي گجراتي 16هين صديءَ جي گجرات جي مشهور عالمن ۽ صوفين مان هو. حڪيم عثمان کي سندس شاگردن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Wajihuddin&quot;/&gt;

تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ حڪيم عثمان پاڻ به درس ۽ تدريس سان وابسته ٿيو. سندس علمي قابليت سبب ڪيترائي طالب علم سندس مجلس ۾ پڙهڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

== سنڌ ڏانهن واپسي ==
تذڪري موجب علم حاصل ڪرڻ کان پوءِ حڪيم عثمان پنهنجي وطن سنڌ موٽي آيو. هتي هن درس ۽ تدريس جو سلسلو شروع ڪيو ۽ سندس علمي شهرت وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

سندس درسگاهه ۾ مختلف علمن جي تعليم ڏني ويندي هئي. ماخذ ۾ خاص طور سندس تفسير ۽ فقھ جي تعليم ۽ شاگردن جي تربيت جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

== سنڌ مان هجرت ==
حڪيم عثمان جي زندگيءَ جو اهم واقعو سنڌ مان سندس هجرت هو. جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس هجرت جو زمانو '''982–983ھ''' ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو گريگورين حساب سان تقريباً '''1574–1576ع''' جي وچ واري عرصي سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterly&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Heroic Struggle of Sindh Against Feudalism
 |journal=Sindh Quarterly
 |volume=22
 |issue=4
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهو دور سنڌ جي تاريخ ۾ [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] کان پوءِ سياسي تبديلين جو زمانو هو. سنڌ مان ڪيترن عالمن ۽ صوفين جون گجرات، دکن ۽ برهانپور ڏانهن هجرتون پڻ ان ئي وسيع تاريخي پس منظر ۾ ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterly&quot;/&gt;

== برهانپور ==
سنڌ مان نڪرڻ کان پوءِ حڪيم عثمان جو تعلق [[برهانپور]] سان قائم ٿيو. ان دور ۾ برهانپور [[خانديش]] جو اهم سياسي ۽ علمي مرڪز هو، جتي سنڌ ۽ گجرات مان آيل ڪيترائي عالم ۽ صوفي آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

برهانپور ۾ حڪيم عثمان درس ۽ تدريس جاري رکي. سندس علمي مجلس ۾ مختلف علائقن جا طالب علم شامل ٿيندا هئا ۽ هو خاص طور اسلامي علمن جي تدريس سبب سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

== علمي مقام ==
حڪيم عثمان بوبڪاڻي کي سندس سوانح نگارن تفسير، حديث، فقھ ۽ ٻين علمن جو عالم قرار ڏنو آهي. تذڪري ۾ سندس گهڻي مطالعي، تدريس ۽ تصنيف جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

سنڌ ۾ علم حديث جي تاريخ بابت بعد وارن ليکڪن پڻ کيس سنڌ جي مشهور محدثن ۾ شامل ڪيو آهي. اهڙن ذڪرن ۾ بوبڪ کي سنڌ جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ ۽ حڪيم عثمان کي ان سان تعلق رکندڙ نمايان عالم ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HadithSindh&quot;&gt;{{cite web
 |title=سندھ میں علمِ حدیث
 |url=https://forum.mohaddis.com/threads/32587/
 |website=محدث فورم
 |date=12 April 2016
 |language=ur
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيف ۽ تاليف ==
حڪيم عثمان جي علمي زندگيءَ جو اهم حصو تصنيف ۽ حاشيه نگاري هئي. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هو ڪيترن علمن ۾ تصنيف ڪندو هو ۽ پنهنجي علمي سرگرمين ۾ لکڻ ۽ پڙهائڻ ٻنهي کي گڏ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

سندس نالي سان [[صحيح بخاري]] تي علمي ڪم يا حاشيو پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. قاضي نصير الدين برهانپوري بابت موجود هڪ سوانحي ماخذ ۾ حڪيم عثمان کي وڏو عالم ۽ محدث سڏيندي صحيح بخاري تي سندس حاشيي جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Nasiruddin&quot;&gt;{{cite web
 |title=قاضی نصیر الدین برہان پوری رحمۃ اللہ علیہ
 |url=https://forum.mohaddis.com/threads/1132/
 |website=محدث فورم
 |language=ur
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شاگرد ==
حڪيم عثمان وٽ مختلف طالب علمن تعليم حاصل ڪئي. سندس مشهور شاگردن مان '''قاضي نصير الدين برهانپوري''' جو نالو ملي ٿو. قاضي نصير الدين کي برهانپور جي ممتاز عالمن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Nasiruddin&quot;/&gt;

قاضي نصير الدين بابت نقل ڪيل سوانحي مواد موجب هو حڪيم عثمان جي شاگرديءَ تي فخر ڪندو هو. علامه عبد الحي حسني جي حوالي سان پڻ بيان ڪيو ويو آهي تہ نصير الدين ڊگهي عرصي تائين حڪيم عثمان سان وابسته رهيو ۽ علم ۾ پنهنجي همعصرن کان اڳتي نڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Nasiruddin&quot;/&gt;

== طب ۽ لقب ==
سندس نالي سان استعمال ٿيندڙ '''حڪيم''' جو لقب پڻ ماخذن ۾ مستقل طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt; تنهن هوندي بہ دستياب مواد ۾ سندس طبي تصنيفن يا باقاعدي طبي عملي بابت ايتري تفصيل موجود ناهي، جو سندس طبي خدمتن بابت وڌيڪ قطعي دعوائون ڪيون وڃن.

== علمي شخصيت ==
تذڪري ۾ حڪيم عثمان کي گهڻي مطالعي ۽ علمي مشغوليءَ وارو شخص بيان ڪيو ويو آهي. سندس زندگيءَ جو وڏو حصو علم حاصل ڪرڻ، درس ڏيڻ ۽ تصنيف ڪرڻ ۾ گذريو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

سندس علمي سفر سنڌ، گجرات ۽ برهانپور جي وچ ۾ 16هين صديءَ دوران موجود علمي رابطن جي هڪ مثال طور پڻ ڏسي سگهجي ٿو. سنڌ مان گجرات ڏانهن تعليم لاءِ وڃڻ ۽ پوءِ برهانپور جهڙي علمي مرڪز سان وابسته ٿيڻ ان دور جي عالمن جي وسيع علمي چرپر کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterly&quot;/&gt;

== سياسي پس منظر ==
حڪيم عثمان جي سنڌ مان هجرت واري دور ۾ سنڌ سخت سياسي تبديلين مان گذري رهي هئي. هڪ تاريخي مطالعي ۾ حڪيم عثمان بوبڪاڻي سميت ڪيترن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي هجرتن کي ارغون ۽ ترخان دور جي خراب سياسي ۽ سماجي حالتن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterly&quot;/&gt;

ان ماخذ موجب حڪيم عثمان جي هجرت 982–983ھ (تقريباً 1574–1576ع) ۾ ٿي. ساڳئي دور ۾ ٻين سنڌي عالمن پڻ گجرات، برار ۽ برهانپور ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhQuarterly&quot;/&gt;

== وفات ==
حڪيم عثمان جي وفات بابت ماخذن ۾ مڪمل اتفاق نظر نٿو اچي. هن مضمون لاءِ بنيادي طور استعمال ڪيل ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جي صفحن 242–244 ۾ سندس وفات جو صحيح ڏينهن ۽ مهينو درج ٿيل نه آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

ڪجهه بعد وارن سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات يا شهادت '''1008ھ''' ڄاڻائي وئي آهي، جيڪو گريگورين حساب سان تقريباً '''1599–1600ع''' ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Wajihuddin&quot;/&gt; صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن دستياب شاهديءَ مان ثابت نه ٿيڻ سبب انهن کي مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

== تاريخي اهميت ==
حڪيم عثمان بوبڪاڻي جي سوانح 16هين صديءَ ۾ سنڌ کان گجرات ۽ خانديش تائين پکڙيل علمي رابطن جي تاريخ لاءِ اهم آهي. سندس شخصيت ۾ سنڌ جي مقامي علمي روايت، احمد آباد جي علمي ماحول ۽ برهانپور جي تدريسي روايت جو ميلاپ نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriUsman&quot;/&gt;

سندس شاگردن جي موجودگي ۽ صحيح بخاري سان منسوب علمي ڪم مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو تہ هو سنڌ کان ٻاهر حديث جي تدريس سان وابسته سنڌي عالمن جي سلسلي جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Nasiruddin&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[بوبڪ]]
* [[وجيھ الدين علوي گجراتي]]
* [[برهانپور]]
* [[خانديش]]
* [[سنڌ ۾ علم حديث]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[سنڌ جا عالم]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=242–244
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:سنڌي فقيه]]
[[زمرو:بوبڪ جا ماڻهو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:1008ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1600ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>454jmezgjqwhifh0zs8nlt916k4ndxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ اسحاق قلندر سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103613</id>
    <revision>
      <id>416787</id>
      <timestamp>2026-10-03T15:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ اسحاق قلندر سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين صدي عيسوي | birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]] | death_date       = 1010ھ (1601–1602ع) | death_place      = [[برهانپور]] | teachers         = [[شيخ طاهر سنڌي]] | known_for        = تصوف، سياحت ۽ روحاني تر...</comment>
      <origin>416787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12621" sha1="be8j7hgxtryhcl7ibgaldvhm7o8pnv5" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ اسحاق قلندر سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي عيسوي
| birth_place      = [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1010ھ (1601–1602ع)
| death_place      = [[برهانپور]]
| teachers         = [[شيخ طاهر سنڌي]]
| known_for        = تصوف، سياحت ۽ روحاني تربيت
| occupation       = صوفي، درويش
}}

'''شيخ اسحاق قلندر سنڌي'''، جنهن کي '''اسحاق سنڌي''' ۽ '''اسحاق قلندر پاٽائي''' پڻ سڏيو ويو آهي، 16هين صدي عيسويءَ جو سنڌي صوفي ۽ درويش هو. سندس تعلق [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو. پنهنجي زندگيءَ جي شروعاتي حصي ۾ هن مختلف ملڪن ۽ علائقن جو سير ڪيو، جڏهن تہ پوءِ [[برهانپور]] ۾ سنڌي عالم ۽ محدث [[شيخ طاهر سنڌي]] سان وابسته ٿيو. سندس وفات 1010ھ (1601–1602ع) ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIshaq&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=238–239
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
شيخ اسحاق سنڌيءَ جو تعلق سنڌ جي تاريخي ڳوٺ [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIshaq&quot;/&gt; سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ ۽ سندس والدين بابت هن مضمون لاءِ استعمال ٿيل بنيادي تذڪري ۾ معلومات موجود نه آهي.

پاٽ وچئين دور ۾ سنڌ جو هڪ اهم علمي مرڪز هو ۽ اتان ڪيترائي عالم ۽ صوفي گجرات، برار ۽ برهانپور ڏانهن ويا. برهانپور بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي داخلا ۾ پڻ شيخ اسحاق قلندر سنڌيءَ کي پاٽ ۽ سنڌ سان لاڳاپيل انهن بزرگن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جيڪي برهانپور ۾ وڃي آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBurhanpur&quot;&gt;{{cite web
 |title=برهان پور
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=برهان+پور
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سير ۽ سفر ==
تذڪري موجب شيخ اسحاق پنهنجي جوانيءَ ۾ دنيا جي سير لاءِ قلندراڻي طرز اختيار ڪئي. هن مختلف آبادين، ويراني علائقن ۽ ملڪن جو سفر ڪيو ۽ مختلف هنڌن جي ماڻهن ۽ حالتن جو مشاهدو ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIshaq&quot;/&gt;

سندس اهڙي سياحانه ۽ درويشاڻي زندگيءَ سبب ئي سندس نالي سان '''قلندر''' جو لقب مشهور ٿيو. بعد واري سنڌي سوانحي مواد ۾ پڻ کيس اهڙي شخص طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو ابتدائي حصو مسلسل سير ۽ سفر ۾ گذاريو.&lt;ref name=&quot;IshaqSindhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق سنڌي، قلندر پاٽائي
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/47530/
 |website=سنڌ سلامت
 |date=3 October 2016
 |language=sd
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ مان لڏپلاڻ ==
ايم. ايڇ. پنهور جي سنڌ جي ارغون ۽ ترخان دور بابت مطالعي موجب شيخ اسحاق قلندر تقريباً '''947ھ (1540–1541ع)''' ۾ سنڌ مان لڏي پهرين [[گجرات]] ويو. اتان پوءِ [[برار]] پهتو ۽ آخرڪار '''958ھ (1551ع)''' ۾ [[برهانپور]] ۾ اچي رهيو.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;&gt;{{cite web
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |title=Heroic Struggle of Sindh Against Feudalism
 |url=https://www.panhwar.com/HEROIC%20STRUGGLE%20OF%20SINDH%20AGAINST%20FEUDALISM.pdf
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

پنهور انهن لڏپلاڻن کي سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغون]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخان]] دور جي سياسي انتشار ۽ خراب حالتن جي وسيع پس منظر سان ڳنڍي ٿو. ساڳئي دور ۾ ڪيترائي ٻيا سنڌي عالم ۽ صوفي پڻ سنڌ مان گجرات، برار، دکن ۽ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ رهائش ==
'''958ھ (1551ع)''' ۾ شيخ اسحاق قلندر برهانپور پهتو.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt; برهانپور ان دور ۾ [[خانديش سلطنت]] جو اهم علمي ۽ مذهبي مرڪز هو. فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ مان آيل ڪيترائي عالم ۽ صوفي اتي آباد ٿيا ۽ انهن پنهنجون درسگاهون ۽ خانقاهون قائم ڪيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBurhanpur&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پڻ شيخ اسحاق قلندر سنڌيءَ جو نالو انهن سنڌي بزرگن ۾ ڏئي ٿي، جيڪي برهانپور جي سنڌي مذهبي ۽ علمي آباديءَ سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي پوره برهانپور
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+پوره+برهانپور
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شيخ طاهر سنڌيءَ سان تعلق ==
برهانپور پهچڻ کان پوءِ شيخ اسحاق قلندر، مشهور سنڌي عالم ۽ محدث '''شيخ طاهر سنڌي''' جي خدمت ۽ صحبت اختيار ڪئي. بنيادي تذڪري موجب هو شيخ طاهر سان گهڻي عرصي تائين وابسته رهيو ۽ سندن صحبت کان جدا ٿيڻ پسند نه ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIshaq&quot;/&gt;

ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي تحقيق ۾ پڻ شيخ اسحاق کي شيخ طاهر سنڌيءَ جو مريد ڄاڻايو ويو آهي. بلوچ موجب محمد غوثي برهانپوريءَ کي سنڌي عالمن ۽ عارفن بابت معلومات حاصل ڪرڻ ۾ شيخ طاهر ۽ سندس مريد شيخ اسحاق قلندر جي صحبت مان فائدو پهتو.&lt;ref name=&quot;BalochQaziQadan&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=قاضي قادن جو رسالو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

شيخ اسحاق پنهنجي مرشد شيخ طاهر سان سندس وفات تائين وابسته رهيو. شيخ طاهر سنڌيءَ جي وفات '''1003ھ (1594–1595ع)''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIshaq&quot;/&gt;

== محمد غوثي برهانپوريءَ سان ملاقات ==
شيخ اسحاق قلندر بابت اهم نسبتاً ويجهي دور جو احوال [[محمد غوثي شطاري|محمد غوثي برهانپوري]] جي تذڪري ''گلزار ابرار'' سان منسوب آهي. بعد وارن ماخذن موجب محمد غوثيءَ '''1002ھ (1593–1594ع)''' ڌاري شيخ طاهر سنڌي ۽ شيخ اسحاق قلندر سان ملاقات ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;IshaqSindhi&quot;/&gt;

محمد غوثيءَ سان منسوب احوال موجب شيخ اسحاق جي تصوف واري طريقي ۾ ارادي جي مضبوطي ۽ استقامت کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;IshaqSindhi&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ تصوف ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ شيخ اسحاق کي زهد ۽ قلندراڻي مزاج رکندڙ صوفي طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس ڊگهي سير ۽ سفر کان پوءِ شيخ طاهر جي صحبت اختيار ڪرڻ سندس زندگيءَ جو اهم موڙ هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIshaq&quot;/&gt;

تذڪري جي روايت موجب شيخ اسحاق پنهنجي مرشد سان گهري روحاني وابستگي رکندو هو ۽ سندس خدمت کي اهميت ڏيندو هو. اهڙيون ڳالهيون صوفي تذڪرن جي روايتي سوانحي اسلوب جو حصو آهن ۽ انهن کي سندن ماخذ جي نسبت سان پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIshaq&quot;/&gt;

== شيخ طاهر جي وفات کان پوءِ ==
شيخ طاهر سنڌيءَ جي '''1003ھ (1594–1595ع)''' ۾ وفات کان پوءِ شيخ اسحاق لڳ ڀڳ ست سال وڌيڪ زنده رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIshaq&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي دوران هو برهانپور ۾ رهيو. سندس زندگيءَ جو آخري مرحلو به ان علمي ۽ صوفي ماحول سان وابسته رهيو، جيڪو سنڌ مان هجرت ڪري آيل عالمن ۽ بزرگن برهانپور ۾ قائم ڪيو هو.

== وفات ==
شيخ اسحاق قلندر سنڌيءَ جي وفات '''1010ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BalochQaziQadan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IshaqSindhi&quot;/&gt; 1010ھ جو هجري سال گريگورين حساب سان تقريباً '''1601–1602ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

موجود ماخذن ۾ وفات جو صحيح '''هجري مهينو ۽ ڏينهن''' واضح نه آهي، تنهنڪري ان کي بنا وڌيڪ معتبر شاهديءَ جي مقرر ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

شيخ اسحاق جي وفات ان وقت ٿي، جڏهن برهانپور سياسي طور هڪ وڏي تبديليءَ مان گذري رهيو هو؛ '''1010ھ (1601ع)''' ۾ [[اڪبر اعظم]] برهانپور کي مغل سلطنت ۾ شامل ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBurhanpur&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ اسحاق قلندر سنڌيءَ جي زندگي 16هين صديءَ ۾ سنڌ، گجرات، برار ۽ خانديش وچ ۾ موجود صوفيانه ۽ علمي رابطن جو هڪ مثال آهي. سندس سفر جو رستو ــ سنڌ کان گجرات، گجرات کان برار ۽ پوءِ برهانپور ــ ان دور ۾ سنڌي عالمن ۽ صوفين جي هندستان جي مختلف علمي مرڪزن ڏانهن ٿيندڙ لڏپلاڻ سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;

برهانپور ۾ سنڌي عالمن جي آبادڪاري ايتري نمايان ٿي جو اتي سنڌين سان منسوب علائقو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان سڃاتو ويو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب شيخ اسحاق قلندر سنڌي پڻ ان وسيع سنڌي علمي ۽ صوفي روايت سان وابسته بزرگن مان هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

== تاريخن جو خلاصو ==
* '''947ھ (1540–1541ع):''' سنڌ مان گجرات ڏانهن هجرت.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;
* ان کان پوءِ گجرات کان [[برار]] ڏانهن سفر.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;
* '''958ھ (1551ع):''' برهانپور ۾ آمد ۽ رهائش.&lt;ref name=&quot;Panhwar&quot;/&gt;
* '''1002ھ (1593–1594ع):''' محمد غوثي برهانپوريءَ سان ملاقات جو ذڪر.&lt;ref name=&quot;IshaqSindhi&quot;/&gt;
* '''1003ھ (1594–1595ع):''' سندس مرشد شيخ طاهر سنڌيءَ جي وفات.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriIshaq&quot;/&gt;
* '''1010ھ (1601–1602ع):''' شيخ اسحاق قلندر سنڌيءَ جي وفات.&lt;ref name=&quot;BalochQaziQadan&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[سنڌي پوره برهانپور]]
* [[شيخ طاهر سنڌي]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[خانديش سلطنت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=238–239
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:17هين صديءَ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1010ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1600ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>be8j7hgxtryhcl7ibgaldvhm7o8pnv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مولانا شيخ صالح سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103614</id>
    <revision>
      <id>416788</id>
      <timestamp>2026-10-03T16:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = مولانا شيخ صالح سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين صدي عيسوي | birth_place      = [[خانپور]]، [[سنڌ]] | death_date       = 1008ھ (1599–1600ع) | death_place      =  | teachers         = [[شيخ طاهر سنڌي]] | known_for        = ديني علم، تصوف، زهد | occupation       = عالم، صو...</comment>
      <origin>416788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13716" sha1="fueefq7zh5mb9syc0gwlsv0fo11ysme" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = مولانا شيخ صالح سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي عيسوي
| birth_place      = [[خانپور]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1008ھ (1599–1600ع)
| death_place      = 
| teachers         = [[شيخ طاهر سنڌي]]
| known_for        = ديني علم، تصوف، زهد
| occupation       = عالم، صوفي
}}

'''مولانا شيخ صالح سنڌي''' (وفات '''1008ھ/1599–1600ع''') 16هين صديءَ جو سنڌي عالم ۽ صوفي هو. سندس تعلق سنڌ جي '''خانپور''' سان هو. تذڪراتي احوال موجب هن جوانيءَ ۾ مختلف ملڪن جو سفر ڪيو ۽ علم، فضل، تقويٰ ۽ ديني ڄاڻ سبب سڃاتو ويندو هو. بعد ۾ سندس تعلق مشهور سنڌي عالم ۽ صوفي [[شيخ طاهر سنڌي]] سان قائم ٿيو ۽ هو سندس صحبت ۽ مجلس سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=250–251
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
مولانا شيخ صالح سنڌي اصل سنڌ جو رهاڪو هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب سندس تعلق سنڌ جي '''خانپور''' سان هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جو سال، والدين ۽ ابتدائي خانداني زندگيءَ بابت هن وقت دستياب ماخذن مان پڪي معلومات نه ٿي ملي. تنهنڪري سندس ڄمڻ لاءِ ڪنهن مخصوص هجري يا گريگورين سال جو تعين ڪرڻ مناسب نه آهي.

تذڪري موجب شيخ صالح ننڍپڻ يا جوانيءَ کان علم، فضل ۽ تقويٰ ڏانهن مائل هو. سندس شخصيت بابت ماخذ ۾ نيڪ اخلاق ۽ ديني مزاج جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ صالح سنڌي پنهنجي دور جي روايتي ديني علمن جي تعليم حاصل ڪئي. تذڪري ۾ کيس علمي ۽ عقلي صلاحيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هن پنهنجي دور جي علمي ماحول مان ڀرپور فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

سندس سوانح بابت موجود مختصر احوال مان سندس استادن جي مڪمل فهرست معلوم نٿي ٿئي، البت سندس زندگيءَ جي پوئين مرحلي ۾ [[شيخ طاهر سنڌي]] سان تعلق نمايان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== سير ۽ سفر ==
تذڪري موجب شيخ صالح سنڌي جوانيءَ ۾ سير ۽ سفر جو شوقين هو ۽ مختلف ملڪن ۽ علائقن جو سفر ڪيائين. انهن سفرن دوران هن مختلف علمي ۽ مذهبي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

هيءَ خصوصيت ان دور جي ڪيترن سنڌي عالمن ۽ صوفين ۾ پڻ نظر اچي ٿي. 16هين صديءَ دوران سنڌ مان ڪيترائي عالم گجرات، برار، خانديش ۽ دکن جي علمي مرڪزن ڏانهن منتقل ٿيا. ايم. ايڇ. پنهور به شيخ صالح سنڌيءَ کي انهيءَ دور جي سنڌي صوفين ۽ عالمن جي فهرست ۾ شامل ڪري ٿو، جيڪي سنڌ کان ٻاهر علمي ۽ صوفيانه مرڪزن سان لاڳاپيل ٿيا.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;&gt;{{cite web
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |title=Heroic Struggle of Sindh Against Feudalism
 |url=https://www.panhwar.com/HEROIC%20STRUGGLE%20OF%20SINDH%20AGAINST%20FEUDALISM.pdf
 |pages=6–7
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شيخ طاهر سنڌيءَ سان تعلق ==
شيخ صالح سنڌيءَ جي زندگيءَ جو اهم پاسو سندس [[شيخ طاهر سنڌي]] سان تعلق هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هو شيخ طاهر سنڌيءَ جي صحبت ۾ ايندو هو ۽ سندس درويشاڻي مجلسن ۾ شريڪ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

شيخ طاهر سنڌي ان دور ۾ برهانپور جي سنڌي علمي ۽ صوفي حلقن جي اهم شخصيتن مان هو. سنڌ مان لڏي ويل سندس خاندان بابت ٻاهرين تاريخي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ شيخ طاهر ۽ سندس خاندان جا ماڻهو '''950ھ (1543–1544ع)''' ڌاري پاٽ مان گجرات، اتان برار ۽ پوءِ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

شيخ صالح جو شيخ طاهر سان تعلق کيس انهيءَ وسيع سنڌي علمي ۽ صوفي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو، جيڪو 16هين صديءَ دوران برهانپور ۽ ڀرپاسي ۾ قائم ٿيو هو.

== درويشاڻي مجلسون ==
تذڪري موجب شيخ صالح سنڌي شيخ طاهر سنڌيءَ جي درويشاڻي مجلسن ۾ وڏي دلچسپيءَ سان شريڪ ٿيندو هو. انهن مجلسن ۾ علمي گفتگو سان گڏ تصوف ۽ روحاني تربيت سان لاڳاپيل موضوع پڻ زير بحث ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

شيخ صالح بابت بيان ڪيل روايتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس علمي تربيت رڳو ڪتابي تعليم تائين محدود نه هئي، پر هو پنهنجي دور جي صوفين جي صحبت کي پڻ روحاني تربيت جو ذريعو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== شخصيت ==
سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري شيخ صالح سنڌيءَ کي علم، فضل ۽ تقويٰ وارو شخص بيان ڪري ٿو. سندس باري ۾ نيڪ اخلاق ۽ نيڪ سيرت هجڻ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

تذڪري جي بيان موجب سندس طبيعت ۾ ظاهري شان ۽ نمود کان وڌيڪ سادگي ۽ درويشيءَ ڏانهن لاڙو هو. سندس مجلسن ۽ صحبت بابت بيانن مان پڻ اهڙي زاهدانه زندگيءَ جو تصور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== تذڪراتي روايتون ==
شيخ صالح سنڌيءَ بابت بنيادي ماخذ ۾ ڪجهه صوفياڻيون روايتون پڻ محفوظ آهن. هڪ روايت موجب سندس روحاني ڪيفيت ۽ وجد جو اثر سندس مجلس ۾ موجود ٻين ماڻهن تي پڻ پوندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

هڪ ٻي روايت شيخ طاهر سنڌيءَ جي مجلس سان سندس وابستگي بابت آهي، جنهن ۾ شيخ صالح جي روحاني ڪيفيت ۽ شيخ طاهر سان سندس تعلق جو ذڪر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

اهڙن واقعن کي تاريخي طور آزاد نموني ثابت ٿيل واقعن بدران صوفي تذڪراتي ادب جي روايت طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن واقعن جي آزاد همعصر شاهدي هن وقت دستياب نه آهي.

== سنڌي عالمن جي لڏپلاڻ جو پس منظر ==
شيخ صالح سنڌيءَ جي زندگي ان دور سان تعلق رکي ٿي، جڏهن سنڌ جي ڪيترن عالمن، صوفين ۽ علمي خاندانن گجرات، برار ۽ خانديش ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ايم. ايڇ. پنهور هن لڏپلاڻ کي سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغون]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخان]] دور جي سياسي ۽ سماجي حالتن جي پس منظر ۾ بيان ڪري ٿو. 1

پنهور جي فهرست ۾ شيخ صالح سنڌيءَ سان گڏ شيخ طيب، شيخ ابراهيم ڪلهوڙو، شيخ مبارڪ سنڌي، حڪيم عثمان بوبڪاڻي، شيخ موسيٰ بوبڪاڻي، شيخ ابراهيم قاري شطاري، شيخ لاڏجيو سنڌي ۽ شيخ اسحاق قلندر جهڙيون شخصيتون پڻ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

اهڙي طرح شيخ صالح جي سوانح کي رڳو هڪ فرد جي روحاني زندگيءَ طور نه، پر 16هين صديءَ دوران سنڌ ۽ اتر دکن جي علمي رابطن جي وسيع تاريخي پس منظر ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.

== گلزار ابرار ۽ دور جو تذڪراتي ادب ==
شيخ صالح سنڌيءَ جو دور اهڙي زماني سان لاڳاپيل آهي، جنهن بابت بعد ۾ [[محمد غوثي شطاري]] جي مشهور تذڪري ''گلزار ابرار'' ۾ سنڌ سان تعلق رکندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين جا احوال محفوظ ٿيا. ''گلزار ابرار'' ۾ قاضي قادن، مخدوم بلاول ۽ پاٽ سان تعلق رکندڙ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙين سنڌي شخصيتن بابت پڻ مواد موجود آهي.&lt;ref name=&quot;GulzarAbrarContext&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيان العارفين
 |url=https://adabiyat-e-sindh.blogspot.com/2010/01/bayaan-ul-arifeen.html
 |website=Adabiyat-e-Sindh
 |language=ur
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ پڻ محمد غوث شطاري جي ''گلزار ابرار'' کي پنهنجي شايع ڪيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ٿو؛ ان جو سنڌي ڇاپو عبدالجبار صديقيءَ جي نالي سان 2009ع ۾ شايع ٿيل ڪتابن جي فهرست ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SABGulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Book wise
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
مولانا شيخ صالح سنڌيءَ جي وفات '''1008ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي مطالعي ۾ پڻ شيخ صالح سنڌيءَ جي وفات '''1008ھ''' ڏني وئي آهي ۽ ان جو عيسوي عرصو '''1599–1600ع''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس وفات جي هجري سال جي تصديق گهٽ ۾ گهٽ ٻن ماخذن مان ٿئي ٿي.

'''1008ھ''' تقريباً '''1599–1600ع''' جي گريگورين سالن تي پکڙيل هو. دستياب ماخذن ۾ شيخ صالح جي وفات جو صحيح '''هجري مهينو ۽ ڏينهن''' نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ معتبر شاهدي ملڻ کان سواءِ ڪنهن مخصوص مهيني يا گريگورين تاريخ جو تعين ڪرڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ صالح سنڌي انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي نسل سان تعلق رکي ٿو، جن 16هين صديءَ دوران سنڌ کان ٻاهر هندستان جي مختلف علمي ۽ صوفي مرڪزن سان لاڳاپا قائم ڪيا. سندس شيخ طاهر سنڌيءَ سان وابستگي خاص طور سنڌ ۽ برهانپور وچ ۾ قائم ٿيل علمي ۽ روحاني رابطن کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

سندس مختصر سوانح مان سنڌي عالمن جي ان دور جي علمي چرپر، سفر، صوفي مجلسن ۽ استاد-شاگرد يا مرشد-صحبتي لاڳاپن بابت پڻ معلومات ملي ٿي.

== تاريخن جو خلاصو ==
* '''16هين صدي عيسوي:''' سنڌ جي خانپور ۾ زندگيءَ جو شروعاتي دور.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;
* '''950ھ (1543–1544ع):''' شيخ طاهر سنڌيءَ جي خاندان جي پاٽ کان گجرات، برار ۽ پوءِ برهانپور ڏانهن لڏپلاڻ.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;
* '''16هين صديءَ جو ٻيو اڌ:''' شيخ صالح جو شيخ طاهر سنڌيءَ جي علمي ۽ صوفي صحبت سان تعلق.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;
* '''1008ھ (1599–1600ع):''' مولانا شيخ صالح سنڌيءَ جي وفات.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ طاهر سنڌي]]
* [[برهانپور]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي پوره برهانپور]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=250–251
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1008ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1590ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1600ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>fueefq7zh5mb9syc0gwlsv0fo11ysme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416789</id>
      <parentid>416788</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تعليم */</comment>
      <origin>416789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13725" sha1="hmyz0e0fe52fwi5ty9jthxbs7nz876z" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = مولانا شيخ صالح سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي عيسوي
| birth_place      = [[خانپور]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1008ھ (1599–1600ع)
| death_place      = 
| teachers         = [[شيخ طاهر سنڌي]]
| known_for        = ديني علم، تصوف، زهد
| occupation       = عالم، صوفي
}}

'''مولانا شيخ صالح سنڌي''' (وفات '''1008ھ/1599–1600ع''') 16هين صديءَ جو سنڌي عالم ۽ صوفي هو. سندس تعلق سنڌ جي '''خانپور''' سان هو. تذڪراتي احوال موجب هن جوانيءَ ۾ مختلف ملڪن جو سفر ڪيو ۽ علم، فضل، تقويٰ ۽ ديني ڄاڻ سبب سڃاتو ويندو هو. بعد ۾ سندس تعلق مشهور سنڌي عالم ۽ صوفي [[شيخ طاهر سنڌي]] سان قائم ٿيو ۽ هو سندس صحبت ۽ مجلس سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=250–251
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
مولانا شيخ صالح سنڌي اصل سنڌ جو رهاڪو هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب سندس تعلق سنڌ جي '''خانپور''' سان هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جو سال، والدين ۽ ابتدائي خانداني زندگيءَ بابت هن وقت دستياب ماخذن مان پڪي معلومات نه ٿي ملي. تنهنڪري سندس ڄمڻ لاءِ ڪنهن مخصوص هجري يا گريگورين سال جو تعين ڪرڻ مناسب نه آهي.

تذڪري موجب شيخ صالح ننڍپڻ يا جوانيءَ کان علم، فضل ۽ تقويٰ ڏانهن مائل هو. سندس شخصيت بابت ماخذ ۾ نيڪ اخلاق ۽ ديني مزاج جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ صالح سنڌي پنهنجي دور جي روايتي ديني علمن جي تعليم حاصل ڪئي. تذڪري ۾ کيس علمي ۽ عقلي صلاحيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هن پنهنجي دور جي علمي ماحول مان ڀرپور فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

سندس سوانح بابت موجود مختصر احوال مان سندس استادن جي مڪمل فهرست معلوم نٿي ٿئي، البت سندس زندگيءَ جي پوئين مرحلي ۾ [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] سان تعلق نمايان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== سير ۽ سفر ==
تذڪري موجب شيخ صالح سنڌي جوانيءَ ۾ سير ۽ سفر جو شوقين هو ۽ مختلف ملڪن ۽ علائقن جو سفر ڪيائين. انهن سفرن دوران هن مختلف علمي ۽ مذهبي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

هيءَ خصوصيت ان دور جي ڪيترن سنڌي عالمن ۽ صوفين ۾ پڻ نظر اچي ٿي. 16هين صديءَ دوران سنڌ مان ڪيترائي عالم گجرات، برار، خانديش ۽ دکن جي علمي مرڪزن ڏانهن منتقل ٿيا. ايم. ايڇ. پنهور به شيخ صالح سنڌيءَ کي انهيءَ دور جي سنڌي صوفين ۽ عالمن جي فهرست ۾ شامل ڪري ٿو، جيڪي سنڌ کان ٻاهر علمي ۽ صوفيانه مرڪزن سان لاڳاپيل ٿيا.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;&gt;{{cite web
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |title=Heroic Struggle of Sindh Against Feudalism
 |url=https://www.panhwar.com/HEROIC%20STRUGGLE%20OF%20SINDH%20AGAINST%20FEUDALISM.pdf
 |pages=6–7
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شيخ طاهر سنڌيءَ سان تعلق ==
شيخ صالح سنڌيءَ جي زندگيءَ جو اهم پاسو سندس [[شيخ طاهر سنڌي]] سان تعلق هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هو شيخ طاهر سنڌيءَ جي صحبت ۾ ايندو هو ۽ سندس درويشاڻي مجلسن ۾ شريڪ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

شيخ طاهر سنڌي ان دور ۾ برهانپور جي سنڌي علمي ۽ صوفي حلقن جي اهم شخصيتن مان هو. سنڌ مان لڏي ويل سندس خاندان بابت ٻاهرين تاريخي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ شيخ طاهر ۽ سندس خاندان جا ماڻهو '''950ھ (1543–1544ع)''' ڌاري پاٽ مان گجرات، اتان برار ۽ پوءِ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

شيخ صالح جو شيخ طاهر سان تعلق کيس انهيءَ وسيع سنڌي علمي ۽ صوفي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو، جيڪو 16هين صديءَ دوران برهانپور ۽ ڀرپاسي ۾ قائم ٿيو هو.

== درويشاڻي مجلسون ==
تذڪري موجب شيخ صالح سنڌي شيخ طاهر سنڌيءَ جي درويشاڻي مجلسن ۾ وڏي دلچسپيءَ سان شريڪ ٿيندو هو. انهن مجلسن ۾ علمي گفتگو سان گڏ تصوف ۽ روحاني تربيت سان لاڳاپيل موضوع پڻ زير بحث ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

شيخ صالح بابت بيان ڪيل روايتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس علمي تربيت رڳو ڪتابي تعليم تائين محدود نه هئي، پر هو پنهنجي دور جي صوفين جي صحبت کي پڻ روحاني تربيت جو ذريعو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== شخصيت ==
سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري شيخ صالح سنڌيءَ کي علم، فضل ۽ تقويٰ وارو شخص بيان ڪري ٿو. سندس باري ۾ نيڪ اخلاق ۽ نيڪ سيرت هجڻ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

تذڪري جي بيان موجب سندس طبيعت ۾ ظاهري شان ۽ نمود کان وڌيڪ سادگي ۽ درويشيءَ ڏانهن لاڙو هو. سندس مجلسن ۽ صحبت بابت بيانن مان پڻ اهڙي زاهدانه زندگيءَ جو تصور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== تذڪراتي روايتون ==
شيخ صالح سنڌيءَ بابت بنيادي ماخذ ۾ ڪجهه صوفياڻيون روايتون پڻ محفوظ آهن. هڪ روايت موجب سندس روحاني ڪيفيت ۽ وجد جو اثر سندس مجلس ۾ موجود ٻين ماڻهن تي پڻ پوندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

هڪ ٻي روايت شيخ طاهر سنڌيءَ جي مجلس سان سندس وابستگي بابت آهي، جنهن ۾ شيخ صالح جي روحاني ڪيفيت ۽ شيخ طاهر سان سندس تعلق جو ذڪر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

اهڙن واقعن کي تاريخي طور آزاد نموني ثابت ٿيل واقعن بدران صوفي تذڪراتي ادب جي روايت طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن واقعن جي آزاد همعصر شاهدي هن وقت دستياب نه آهي.

== سنڌي عالمن جي لڏپلاڻ جو پس منظر ==
شيخ صالح سنڌيءَ جي زندگي ان دور سان تعلق رکي ٿي، جڏهن سنڌ جي ڪيترن عالمن، صوفين ۽ علمي خاندانن گجرات، برار ۽ خانديش ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ايم. ايڇ. پنهور هن لڏپلاڻ کي سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغون]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخان]] دور جي سياسي ۽ سماجي حالتن جي پس منظر ۾ بيان ڪري ٿو. 1

پنهور جي فهرست ۾ شيخ صالح سنڌيءَ سان گڏ شيخ طيب، شيخ ابراهيم ڪلهوڙو، شيخ مبارڪ سنڌي، حڪيم عثمان بوبڪاڻي، شيخ موسيٰ بوبڪاڻي، شيخ ابراهيم قاري شطاري، شيخ لاڏجيو سنڌي ۽ شيخ اسحاق قلندر جهڙيون شخصيتون پڻ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

اهڙي طرح شيخ صالح جي سوانح کي رڳو هڪ فرد جي روحاني زندگيءَ طور نه، پر 16هين صديءَ دوران سنڌ ۽ اتر دکن جي علمي رابطن جي وسيع تاريخي پس منظر ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.

== گلزار ابرار ۽ دور جو تذڪراتي ادب ==
شيخ صالح سنڌيءَ جو دور اهڙي زماني سان لاڳاپيل آهي، جنهن بابت بعد ۾ [[محمد غوثي شطاري]] جي مشهور تذڪري ''گلزار ابرار'' ۾ سنڌ سان تعلق رکندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين جا احوال محفوظ ٿيا. ''گلزار ابرار'' ۾ قاضي قادن، مخدوم بلاول ۽ پاٽ سان تعلق رکندڙ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙين سنڌي شخصيتن بابت پڻ مواد موجود آهي.&lt;ref name=&quot;GulzarAbrarContext&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيان العارفين
 |url=https://adabiyat-e-sindh.blogspot.com/2010/01/bayaan-ul-arifeen.html
 |website=Adabiyat-e-Sindh
 |language=ur
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ پڻ محمد غوث شطاري جي ''گلزار ابرار'' کي پنهنجي شايع ڪيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ٿو؛ ان جو سنڌي ڇاپو عبدالجبار صديقيءَ جي نالي سان 2009ع ۾ شايع ٿيل ڪتابن جي فهرست ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SABGulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Book wise
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
مولانا شيخ صالح سنڌيءَ جي وفات '''1008ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي مطالعي ۾ پڻ شيخ صالح سنڌيءَ جي وفات '''1008ھ''' ڏني وئي آهي ۽ ان جو عيسوي عرصو '''1599–1600ع''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس وفات جي هجري سال جي تصديق گهٽ ۾ گهٽ ٻن ماخذن مان ٿئي ٿي.

'''1008ھ''' تقريباً '''1599–1600ع''' جي گريگورين سالن تي پکڙيل هو. دستياب ماخذن ۾ شيخ صالح جي وفات جو صحيح '''هجري مهينو ۽ ڏينهن''' نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ معتبر شاهدي ملڻ کان سواءِ ڪنهن مخصوص مهيني يا گريگورين تاريخ جو تعين ڪرڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ صالح سنڌي انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي نسل سان تعلق رکي ٿو، جن 16هين صديءَ دوران سنڌ کان ٻاهر هندستان جي مختلف علمي ۽ صوفي مرڪزن سان لاڳاپا قائم ڪيا. سندس شيخ طاهر سنڌيءَ سان وابستگي خاص طور سنڌ ۽ برهانپور وچ ۾ قائم ٿيل علمي ۽ روحاني رابطن کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

سندس مختصر سوانح مان سنڌي عالمن جي ان دور جي علمي چرپر، سفر، صوفي مجلسن ۽ استاد-شاگرد يا مرشد-صحبتي لاڳاپن بابت پڻ معلومات ملي ٿي.

== تاريخن جو خلاصو ==
* '''16هين صدي عيسوي:''' سنڌ جي خانپور ۾ زندگيءَ جو شروعاتي دور.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;
* '''950ھ (1543–1544ع):''' شيخ طاهر سنڌيءَ جي خاندان جي پاٽ کان گجرات، برار ۽ پوءِ برهانپور ڏانهن لڏپلاڻ.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;
* '''16هين صديءَ جو ٻيو اڌ:''' شيخ صالح جو شيخ طاهر سنڌيءَ جي علمي ۽ صوفي صحبت سان تعلق.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;
* '''1008ھ (1599–1600ع):''' مولانا شيخ صالح سنڌيءَ جي وفات.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ طاهر سنڌي]]
* [[برهانپور]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي پوره برهانپور]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=250–251
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1008ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1590ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1600ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>hmyz0e0fe52fwi5ty9jthxbs7nz876z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416790</id>
      <parentid>416789</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T16:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* شيخ طاهر سنڌيءَ سان تعلق */</comment>
      <origin>416790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13734" sha1="i2vxv23g31xxvskpim54aplargoqhp9" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = مولانا شيخ صالح سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي عيسوي
| birth_place      = [[خانپور]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1008ھ (1599–1600ع)
| death_place      = 
| teachers         = [[شيخ طاهر سنڌي]]
| known_for        = ديني علم، تصوف، زهد
| occupation       = عالم، صوفي
}}

'''مولانا شيخ صالح سنڌي''' (وفات '''1008ھ/1599–1600ع''') 16هين صديءَ جو سنڌي عالم ۽ صوفي هو. سندس تعلق سنڌ جي '''خانپور''' سان هو. تذڪراتي احوال موجب هن جوانيءَ ۾ مختلف ملڪن جو سفر ڪيو ۽ علم، فضل، تقويٰ ۽ ديني ڄاڻ سبب سڃاتو ويندو هو. بعد ۾ سندس تعلق مشهور سنڌي عالم ۽ صوفي [[شيخ طاهر سنڌي]] سان قائم ٿيو ۽ هو سندس صحبت ۽ مجلس سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=250–251
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
مولانا شيخ صالح سنڌي اصل سنڌ جو رهاڪو هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب سندس تعلق سنڌ جي '''خانپور''' سان هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جو سال، والدين ۽ ابتدائي خانداني زندگيءَ بابت هن وقت دستياب ماخذن مان پڪي معلومات نه ٿي ملي. تنهنڪري سندس ڄمڻ لاءِ ڪنهن مخصوص هجري يا گريگورين سال جو تعين ڪرڻ مناسب نه آهي.

تذڪري موجب شيخ صالح ننڍپڻ يا جوانيءَ کان علم، فضل ۽ تقويٰ ڏانهن مائل هو. سندس شخصيت بابت ماخذ ۾ نيڪ اخلاق ۽ ديني مزاج جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ صالح سنڌي پنهنجي دور جي روايتي ديني علمن جي تعليم حاصل ڪئي. تذڪري ۾ کيس علمي ۽ عقلي صلاحيت رکندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ ڄاڻايو ويو آهي تہ هن پنهنجي دور جي علمي ماحول مان ڀرپور فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

سندس سوانح بابت موجود مختصر احوال مان سندس استادن جي مڪمل فهرست معلوم نٿي ٿئي، البت سندس زندگيءَ جي پوئين مرحلي ۾ [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] سان تعلق نمايان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== سير ۽ سفر ==
تذڪري موجب شيخ صالح سنڌي جوانيءَ ۾ سير ۽ سفر جو شوقين هو ۽ مختلف ملڪن ۽ علائقن جو سفر ڪيائين. انهن سفرن دوران هن مختلف علمي ۽ مذهبي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

هيءَ خصوصيت ان دور جي ڪيترن سنڌي عالمن ۽ صوفين ۾ پڻ نظر اچي ٿي. 16هين صديءَ دوران سنڌ مان ڪيترائي عالم گجرات، برار، خانديش ۽ دکن جي علمي مرڪزن ڏانهن منتقل ٿيا. ايم. ايڇ. پنهور به شيخ صالح سنڌيءَ کي انهيءَ دور جي سنڌي صوفين ۽ عالمن جي فهرست ۾ شامل ڪري ٿو، جيڪي سنڌ کان ٻاهر علمي ۽ صوفيانه مرڪزن سان لاڳاپيل ٿيا.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;&gt;{{cite web
 |last=Panhwar
 |first=M. H.
 |title=Heroic Struggle of Sindh Against Feudalism
 |url=https://www.panhwar.com/HEROIC%20STRUGGLE%20OF%20SINDH%20AGAINST%20FEUDALISM.pdf
 |pages=6–7
 |language=en
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شيخ طاهر سنڌيءَ سان تعلق ==
شيخ صالح سنڌيءَ جي زندگيءَ جو اهم پاسو سندس [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] سان تعلق هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هو شيخ طاهر سنڌيءَ جي صحبت ۾ ايندو هو ۽ سندس درويشاڻي مجلسن ۾ شريڪ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

شيخ طاهر سنڌي ان دور ۾ برهانپور جي سنڌي علمي ۽ صوفي حلقن جي اهم شخصيتن مان هو. سنڌ مان لڏي ويل سندس خاندان بابت ٻاهرين تاريخي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو تہ شيخ طاهر ۽ سندس خاندان جا ماڻهو '''950ھ (1543–1544ع)''' ڌاري پاٽ مان گجرات، اتان برار ۽ پوءِ برهانپور ڏانهن منتقل ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

شيخ صالح جو شيخ طاهر سان تعلق کيس انهيءَ وسيع سنڌي علمي ۽ صوفي نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ٿو، جيڪو 16هين صديءَ دوران برهانپور ۽ ڀرپاسي ۾ قائم ٿيو هو.

== درويشاڻي مجلسون ==
تذڪري موجب شيخ صالح سنڌي شيخ طاهر سنڌيءَ جي درويشاڻي مجلسن ۾ وڏي دلچسپيءَ سان شريڪ ٿيندو هو. انهن مجلسن ۾ علمي گفتگو سان گڏ تصوف ۽ روحاني تربيت سان لاڳاپيل موضوع پڻ زير بحث ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

شيخ صالح بابت بيان ڪيل روايتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس علمي تربيت رڳو ڪتابي تعليم تائين محدود نه هئي، پر هو پنهنجي دور جي صوفين جي صحبت کي پڻ روحاني تربيت جو ذريعو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== شخصيت ==
سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري شيخ صالح سنڌيءَ کي علم، فضل ۽ تقويٰ وارو شخص بيان ڪري ٿو. سندس باري ۾ نيڪ اخلاق ۽ نيڪ سيرت هجڻ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

تذڪري جي بيان موجب سندس طبيعت ۾ ظاهري شان ۽ نمود کان وڌيڪ سادگي ۽ درويشيءَ ڏانهن لاڙو هو. سندس مجلسن ۽ صحبت بابت بيانن مان پڻ اهڙي زاهدانه زندگيءَ جو تصور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

== تذڪراتي روايتون ==
شيخ صالح سنڌيءَ بابت بنيادي ماخذ ۾ ڪجهه صوفياڻيون روايتون پڻ محفوظ آهن. هڪ روايت موجب سندس روحاني ڪيفيت ۽ وجد جو اثر سندس مجلس ۾ موجود ٻين ماڻهن تي پڻ پوندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

هڪ ٻي روايت شيخ طاهر سنڌيءَ جي مجلس سان سندس وابستگي بابت آهي، جنهن ۾ شيخ صالح جي روحاني ڪيفيت ۽ شيخ طاهر سان سندس تعلق جو ذڪر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

اهڙن واقعن کي تاريخي طور آزاد نموني ثابت ٿيل واقعن بدران صوفي تذڪراتي ادب جي روايت طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن واقعن جي آزاد همعصر شاهدي هن وقت دستياب نه آهي.

== سنڌي عالمن جي لڏپلاڻ جو پس منظر ==
شيخ صالح سنڌيءَ جي زندگي ان دور سان تعلق رکي ٿي، جڏهن سنڌ جي ڪيترن عالمن، صوفين ۽ علمي خاندانن گجرات، برار ۽ خانديش ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ايم. ايڇ. پنهور هن لڏپلاڻ کي سنڌ ۾ [[ارغون خاندان|ارغون]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخان]] دور جي سياسي ۽ سماجي حالتن جي پس منظر ۾ بيان ڪري ٿو. 1

پنهور جي فهرست ۾ شيخ صالح سنڌيءَ سان گڏ شيخ طيب، شيخ ابراهيم ڪلهوڙو، شيخ مبارڪ سنڌي، حڪيم عثمان بوبڪاڻي، شيخ موسيٰ بوبڪاڻي، شيخ ابراهيم قاري شطاري، شيخ لاڏجيو سنڌي ۽ شيخ اسحاق قلندر جهڙيون شخصيتون پڻ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

اهڙي طرح شيخ صالح جي سوانح کي رڳو هڪ فرد جي روحاني زندگيءَ طور نه، پر 16هين صديءَ دوران سنڌ ۽ اتر دکن جي علمي رابطن جي وسيع تاريخي پس منظر ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.

== گلزار ابرار ۽ دور جو تذڪراتي ادب ==
شيخ صالح سنڌيءَ جو دور اهڙي زماني سان لاڳاپيل آهي، جنهن بابت بعد ۾ [[محمد غوثي شطاري]] جي مشهور تذڪري ''گلزار ابرار'' ۾ سنڌ سان تعلق رکندڙ ڪيترن عالمن ۽ صوفين جا احوال محفوظ ٿيا. ''گلزار ابرار'' ۾ قاضي قادن، مخدوم بلاول ۽ پاٽ سان تعلق رکندڙ شيخ عيسيٰ جندالله جهڙين سنڌي شخصيتن بابت پڻ مواد موجود آهي.&lt;ref name=&quot;GulzarAbrarContext&quot;&gt;{{cite web
 |title=بيان العارفين
 |url=https://adabiyat-e-sindh.blogspot.com/2010/01/bayaan-ul-arifeen.html
 |website=Adabiyat-e-Sindh
 |language=ur
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ پڻ محمد غوث شطاري جي ''گلزار ابرار'' کي پنهنجي شايع ڪيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ٿو؛ ان جو سنڌي ڇاپو عبدالجبار صديقيءَ جي نالي سان 2009ع ۾ شايع ٿيل ڪتابن جي فهرست ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SABGulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=Book wise
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=3 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
مولانا شيخ صالح سنڌيءَ جي وفات '''1008ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;

ايم. ايڇ. پنهور جي تاريخي مطالعي ۾ پڻ شيخ صالح سنڌيءَ جي وفات '''1008ھ''' ڏني وئي آهي ۽ ان جو عيسوي عرصو '''1599–1600ع''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس وفات جي هجري سال جي تصديق گهٽ ۾ گهٽ ٻن ماخذن مان ٿئي ٿي.

'''1008ھ''' تقريباً '''1599–1600ع''' جي گريگورين سالن تي پکڙيل هو. دستياب ماخذن ۾ شيخ صالح جي وفات جو صحيح '''هجري مهينو ۽ ڏينهن''' نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ معتبر شاهدي ملڻ کان سواءِ ڪنهن مخصوص مهيني يا گريگورين تاريخ جو تعين ڪرڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ صالح سنڌي انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي نسل سان تعلق رکي ٿو، جن 16هين صديءَ دوران سنڌ کان ٻاهر هندستان جي مختلف علمي ۽ صوفي مرڪزن سان لاڳاپا قائم ڪيا. سندس شيخ طاهر سنڌيءَ سان وابستگي خاص طور سنڌ ۽ برهانپور وچ ۾ قائم ٿيل علمي ۽ روحاني رابطن کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

سندس مختصر سوانح مان سنڌي عالمن جي ان دور جي علمي چرپر، سفر، صوفي مجلسن ۽ استاد-شاگرد يا مرشد-صحبتي لاڳاپن بابت پڻ معلومات ملي ٿي.

== تاريخن جو خلاصو ==
* '''16هين صدي عيسوي:''' سنڌ جي خانپور ۾ زندگيءَ جو شروعاتي دور.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;
* '''950ھ (1543–1544ع):''' شيخ طاهر سنڌيءَ جي خاندان جي پاٽ کان گجرات، برار ۽ پوءِ برهانپور ڏانهن لڏپلاڻ.&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;
* '''16هين صديءَ جو ٻيو اڌ:''' شيخ صالح جو شيخ طاهر سنڌيءَ جي علمي ۽ صوفي صحبت سان تعلق.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;
* '''1008ھ (1599–1600ع):''' مولانا شيخ صالح سنڌيءَ جي وفات.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSaleh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanhwarSaleh&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ طاهر سنڌي]]
* [[برهانپور]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي پوره برهانپور]]
* [[ارغون خاندان]]
* [[ترخان خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=250–251
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1008ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1590ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1600ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>i2vxv23g31xxvskpim54aplargoqhp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ بابو سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103615</id>
    <revision>
      <id>416791</id>
      <timestamp>2026-10-03T16:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ بابو سنڌي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | birth_date       = 16هين صدي عيسوي | birth_place      = [[سنڌ]] | death_date       = 1012ھ (1603–1604ع) | death_place      = [[برهانپور]] | resting_place    = [[برهانپور]]، [[خانديش]] | teachers         = [[شيخ محمد عارف]] | known_for        = تصوف، زهد ۽ ر...</comment>
      <origin>416791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9866" sha1="7lq0u74ztwfu6dxwmxsf5hd4kdf0ghp" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ بابو سنڌي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| birth_date       = 16هين صدي عيسوي
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_date       = 1012ھ (1603–1604ع)
| death_place      = [[برهانپور]]
| resting_place    = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| teachers         = [[شيخ محمد عارف]]
| known_for        = تصوف، زهد ۽ روحاني تربيت
| occupation       = صوفي
}}

'''شيخ بابو سنڌي''' (وفات '''1012ھ/1603–1604ع''') 16هين صديءَ جي آخر ۽ 17هين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ سنڌي صوفي هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو [[برهانپور]] ۾ گذاريو. تذڪراتي ماخذن موجب هو پنهنجي دور جي صوفي عالم '''شيخ محمد عارف''' جو شاگرد ۽ مريد هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=252–253
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ShattariBabu&quot;&gt;{{cite book
 |title=History of the Shattari Silsilah
 |chapter=Shaikh Babu Sindhi
 |page=153
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
شيخ بابو سنڌي اصل [[سنڌ]] جو رهاڪو هو. سندس نالي سان لڳل ”سنڌي“ نسبت ۽ تذڪراتي ماخذن ۾ سندس تعارف سنڌي صوفي طور ٿيڻ سندس سنڌ سان تعلق ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ShattariBabu&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، والدين، ڳوٺ يا سنڌ ۾ ابتدائي زندگيءَ بابت دستياب ماخذن ۾ واضح معلومات موجود نه آهي. تنهنڪري سندس ڄمڻ لاءِ ڪو مخصوص هجري يا عيسوي سال مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

== شيخ محمد عارف جي صحبت ==
شيخ بابو سنڌي پنهنجي دور جي صوفي بزرگ '''شيخ محمد عارف''' سان وابسته ٿيو. ''History of the Shattari Silsilah'' ۾ کيس واضح طور شيخ محمد عارف جو شاگرد ۽ مريد (''disciple and pupil'') سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ShattariBabu&quot;/&gt;

هيءَ معلومات اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شيخ بابو جي روحاني سلسلي بابت تصويري تذڪري کان ٻاهر هڪ ٻئي تحقيقي ماخذ مان پڻ شاهدي مهيا ڪري ٿي. ساڳئي ماخذ ۾ شيخ بابو بابت معلومات جو بنيادي حوالو ''گلزار ابرار'' ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ShattariBabu&quot;/&gt;

== برهانپور ۾ رهائش ==
شيخ بابو سنڌي بعد ۾ [[برهانپور]] ۾ رهيو. 16هين صديءَ دوران برهانپور سنڌ، گجرات ۽ دکن سان ڳنڍيل هڪ اهم مذهبي ۽ علمي مرڪز هو. شيخ بابو پڻ انهن سنڌي صوفين مان هو، جن جي سوانح برهانپور جي صوفي تذڪرن ۾ محفوظ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

تذڪري موجب شيخ بابو هڪ سادي ۽ ويران هنڌ تي رهائش اختيار ڪئي. سندس رهائش ڪچي سرن مان ٺهيل هڪ ننڍڙي جاءِ يا حجري ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

== زهد ۽ گوشه نشيني ==
شيخ بابو جي سوانح ۾ سندس زاهدانه زندگيءَ کي نمايان ڪيو ويو آهي. هو شهري آسائشن کان پري هڪ سادي جاءِ تي رهندو ۽ عبادت ۽ روحاني مشغولين ۾ وقت گذاريندو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

روايت موجب سخت برساتن سبب سندس ڪچي حجري جون ڀتيون آهستي آهستي ڊهي ويون. اهو واقعو '''1003ھ''' ۾ پيش آيو، جيڪو گريگورين حساب سان تقريباً '''1594–1595ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

تذڪري ۾ ڄاڻايل آهي تہ شيخ بابو انهيءَ ويراني يا گوشه نشيني واري هنڌ تي تقريباً '''ٻارهن سال''' گذاريا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

== روحاني زندگي ==
شيخ بابو سنڌيءَ بابت موجود تذڪراتي احوال مان سندس زندگيءَ ۾ زهد، عبادت ۽ خلوت کي خاص اهميت حاصل هجڻ ظاهر ٿئي ٿو. سندس زندگيءَ جو وڏو حصو دنياوي مشغولين بدران روحاني تربيت ۽ عبادت ۾ گذريو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

سندس استاد شيخ محمد عارف سان وابستگي کيس ان دور جي صوفيانه علمي روايت سان ڳنڍي ٿي. ''History of the Shattari Silsilah'' ۾ سندس احوال کي شطاري صوفين جي تاريخ جي ضمن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ShattariBabu&quot;/&gt;

== گلزار ابرار ۾ ذڪر ==
شيخ بابو سنڌيءَ جي سوانح لاءِ هڪ اهم قديم تذڪراتي ماخذ '''گلزار ابرار''' آهي. شطاري سلسلي بابت جديد تحقيقي ڪتاب ۾ سندس مختصر سوانح لاءِ ''گلزار ابرار'' جي مخطوطي جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ShattariBabu&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري شيخ بابو بابت معلومات صرف جديد ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' تائين محدود نه رهي ٿي، پر سندس احوال جي تذڪراتي روايت اڳئين فارسي صوفي ادب تائين پهچي ٿي.

== 1003ھ وارو واقعو ==
شيخ بابو جي سوانح ۾ '''1003ھ (1594–1595ع)''' جو سال خاص طور ذڪر هيٺ اچي ٿو. تذڪري موجب ان سال شديد برسات سبب سندس ڪچي رهائش جون ڀتيون ڊهي ويون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

روايت ۾ سندس ان حالت باوجود ساڳئي گوشه نشيني واري ماحول سان وابسته رهڻ کي سندس زهد ۽ دنيا کان بي رغبتيءَ جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

== وفات ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب شيخ بابو سنڌي '''1012ھ''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt; هجري سال 1012ھ گريگورين ڪئلينڊر ۾ تقريباً '''1603–1604ع''' تي پکڙيل آهي.

دستياب متن ۾ سندس وفات جو صحيح '''هجري مهينو يا ڏينهن''' نه ڏنو ويو آهي؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص عيسوي تاريخ جو تعين ڪرڻ مناسب نه آهي.

وفات کان پوءِ شيخ بابو کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويو، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال عبادت ۽ گوشه نشينيءَ ۾ گذاريا هئا.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

تذڪري موجب بعد ۾ ٻين صوفي شخصيتن جون قبرون پڻ سندس قبر جي چوڌاري ٺهيون، جنهن سبب اهو هنڌ مقامي صوفي روايت سان وابسته ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

== تاريخي پس منظر ==
شيخ بابو سنڌيءَ جو برهانپور ۾ رهڻ ان وسيع تاريخي عمل جو حصو هو، جنهن دوران سنڌ جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي گجرات، خانديش ۽ دکن جي علمي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا. برهانپور ۾ سنڌي صوفين جي موجودگي ايتري نمايان هئي جو بعد ۾ انهن بابت جدا تذڪراتي مواد مرتب ٿيو.

شيخ بابو جي شيخ محمد عارف سان وابستگي پڻ ان دور جي سنڌ، گجرات ۽ خانديش وچ ۾ صوفيانه علمي رابطن جو مثال آهي. جديد تحقيق ۾ سندس نالو شطاري سلسلي جي تاريخ ۾ شامل ٿيڻ انهيءَ تعلق کي وڌيڪ واضح ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ShattariBabu&quot;/&gt;

== تاريخن جو خلاصو ==
* '''16هين صدي عيسوي:''' سنڌ ۾ پيدائش؛ صحيح سال معلوم نه آهي.
* '''16هين صديءَ جو ٻيو اڌ:''' شيخ محمد عارف سان علمي ۽ روحاني تعلق.&lt;ref name=&quot;ShattariBabu&quot;/&gt;
* '''1003ھ (1594–1595ع):''' تذڪري موجب شديد برسات سبب سندس ڪچي حجري جون ڀتيون ڊهي ويون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;
* '''1012ھ (1603–1604ع):''' شيخ بابو سنڌيءَ جي وفات.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriBabu&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[برهانپور]]
* [[خانديش]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[محمد عارف شطاري]]
* [[گلزار ابرار]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=252–253
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1012ھ ۾ وفاتون]]
[[زمرو:1600ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>7lq0u74ztwfu6dxwmxsf5hd4kdf0ghp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ملان محب علي سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103616</id>
    <revision>
      <id>416792</id>
      <timestamp>2026-10-03T16:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = ملان محب علي سنڌي | birth_name       = محب علي | birth_date       = 10هين صدي هجري / 16هين صدي عيسوي | birth_place      = [[سيوهڻ]]، [[سنڌ]] | death_date       = 1047ھ–1065ھ جي وچ ۾ / 1637ع–1655ع جي وچ ۾ | death_place      = ممڪن طور [[برهانپور]]، [[مغل سلطنت]] | father           = مولانا حيدر علي سمرقندي | reli...</comment>
      <origin>416792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17800" sha1="nam83076sru1bti94qhmebky26gf9ib" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = ملان محب علي سنڌي
| birth_name       = محب علي
| birth_date       = 10هين صدي هجري / 16هين صدي عيسوي
| birth_place      = [[سيوهڻ]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1047ھ–1065ھ جي وچ ۾ / 1637ع–1655ع جي وچ ۾
| death_place      = ممڪن طور [[برهانپور]]، [[مغل سلطنت]]
| father           = مولانا حيدر علي سمرقندي
| religion         = [[اسلام]]
| occupation       = عالم، صوفي ۽ شاعر
| known_for        = فارسي شاعري، تصوف ۽ مغل درٻار سان وابستگي
| teachers         = شيخ محمد فضل الله برهانپوري
}}

'''ملان محب علي سنڌي''' ({{lang-fa|ملا محب علی سندھی}})، جنهن کي '''مولانا محب علي سنڌي''' ملان محب علي برھانپوري ۽ سندس خانداني نسبت سبب '''محب علي سمرقندي''' پڻ سڏيو ويو آهي، [[مغل سلطنت]] جي دور جو سنڌي عالم، صوفي ۽ فارسي شاعر هو. هو [[سيوهڻ]] ۾ ڄائو ۽ پنهنجي علمي ۽ ادبي سرگرمين سبب [[سنڌ]] کان ٻاهر [[آگرو]]، [[سورت]]، [[حجاز]]، [[دهلي]] ۽ [[برهانپور]] سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس زندگيءَ بابت اهم قديم ماخذن ۾ عبدالباقي نهاونديءَ جو ''[[مآثر رحيمي]]''، عبدالحميد لاهوريءَ جو ''[[بادشاهه نامه]]'' ۽ محمد صالح ڪمبوهه جو ''[[عمل صالح]]'' شامل آهن. جديد دور ۾ سنڌي مؤرخ [[حسام الدين راشدي]] سندس زندگيءَ ۽ تاريخي سڃاڻپ بابت جدا تحقيق ڪئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;&gt;{{cite journal
 |last=راشدي
 |first=سيد حسام الدين
 |title=مولانا محب علي سندهي
 |journal=اردو
 |issue=4
 |publisher=انجمن ترقي اردو، پاڪستان
 |year=1950
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
ملا محب علي جي سڃاڻپ بابت پراڻن ۽ جديد تذڪرن ۾ ڪجهه مونجهارا ملن ٿا. کيس سندس پيءُ جي اصل وطن سبب ''سمرقندي''، پنهنجي ڄمڻ ۽ رهائش سبب ''سنڌي'' يا ''سيوهاڻي'' ۽ بعد واري زندگيءَ ۾ برهانپور سان گهري تعلق سبب ''برهانپوري'' سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

''مآثر رحيمي'' ۾ سندس والد جو نالو '''مولانا حيدر علي''' ڄاڻايل آهي. حسام الدين راشديءَ جي تحقيق موجب حيدر علي اصل [[سمرقند]] جو هو ۽ پوءِ سنڌ اچي [[سيوهڻ]] ۾ آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt;

== خاندان ۽ اصل نسل ==
ملا محب علي جي خانداني اصل بابت ماخذ مڪمل طور متفق ناهن. عبدالحميد لاهوري ''بادشاهه نامه'' ۾ کيس چغتائي ترڪن جي '''ڪوه بر''' نالي گروهه يا قبيلي سان منسوب ڪري ٿو. محمد صالح ڪمبوهه پڻ ''عمل صالح'' ۾ کيس چغتائي نسل جي ڪوه بر جماعت مان ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Badshahnama&quot;&gt;{{cite book
 |last=لاھوري
 |first=عبدالحميد
 |title=بادشاهه نامه
 |volume=1
 |page=235
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AmalSalih&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڪمبوهه
 |first=محمد صالح
 |title=عمل صالح
 |volume=3
 |page=367
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

عبدالحميد لاهوريءَ جي هڪ روايت موجب سندس ڏاڏو '''علي بيگ''' [[بابر]] سان گڏ وچ ايشيا کان هندستان آيو ۽ افغانن خلاف ڪنهن جنگ ۾ مارجي ويو. حسام الدين راشدي هن روايت کي قطعي حقيقت بدران هڪ روايت طور ورتو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملا محب عليءَ جي همعصر عبدالباقي نهاونديءَ جي ''مآثر رحيمي'' ۾ سندس ڏاڏي جو ذڪر نٿو ملي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt;

== پيءُ جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ ==
ملا محب عليءَ جو پيءُ مولانا حيدر علي [[سمرقند]] مان لڏي سنڌ آيو ۽ [[سيوهڻ]] ۾ رهائش اختيار ڪيائين. راشديءَ جي تحقيق موجب جيڪڏهن سندس سنڌ اچڻ [[مرزا محمد باقي ترخان]] جي دور ۾ ٿيو، تہ اهو واقعو تقريباً '''975ھ (1567–1568ع)''' کان پوءِ جو هجڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt;

اهڙيءَ ريت ''سمرقندي'' نسبت سندس خانداني اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جڏهن تہ ''سنڌي'' نسبت سندس سنڌ ۾ ڄمڻ ۽ پرورش سان لاڳاپيل آهي.

== پيدائش ==
''مآثر رحيمي'' ۾ واضح طور ڄاڻايل آهي تہ ملا محب علي '''سيوهڻ''' ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;&gt;{{cite book
 |last=نهاوندي
 |first=عبدالباقي
 |title=مآثر رحيمي
 |volume=3
 |page=489
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڄمڻ جي سال بابت اختلاف آهي. ڪجهه جديد سنڌي ماخذ '''982ھ (1574–1575ع)''' ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;IlmiKhazano&quot;&gt;{{cite web
 |title=علمي خزانو – ملا محب سنڌي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/126/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; 982ھ جو سال گريگورين ڪئلينڊر ۾ تقريباً '''2 مئي 1574ع کان اپريل 1575ع''' تائين پکڙيل هو.

پر حسام الدين راشدي نشاندهي ڪئي آهي تہ قديم سوانحي ماخذ سندس ولادت جو ڪو صحيح سال نٿا ڏين. سندس اندازي موجب موجود تاريخي قرائن جي بنياد تي محب علي شايد '''975ھ (1567–1568ع) کان هڪ يا ٻن سالن پوءِ''' ڄائو هو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt; تنهنڪري 982ھ/1574ع کي قطعي تاريخ بدران هڪ ثانوي روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== تعليم ==
ملا محب عليءَ جي ابتدائي تعليم جا تفصيلي احوال محفوظ ناهن. سندس والد ننڍپڻ ۾ وفات ڪري ويو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي تعليم جاري رکي.&lt;ref name=&quot;IlmiKhazano&quot;/&gt;

حسام الدين راشديءَ جي تحقيق موجب سندس تعليم جو وڏو حصو [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ ٿيو. ان وقت ٺٽو ترخان دور جي سنڌ جو اهم سياسي، ادبي ۽ علمي مرڪز هو. فارسي علم ۽ ادب سان گڏ مذهبي علمن جي تعليم پڻ اتي عام هئي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt;

عبدالباقي نهاونديءَ ملا محب عليءَ جي علمي قابليت جو ذڪر ڪندي کيس پنهنجي دور جي ممتاز عالمن ۾ شمار ڪيو آهي. ''مآثر رحيمي'' ۾ خان خانان سان وابسته عالمن جي ذڪر دوران پڻ سندس نالو نمايان عالمن ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;/&gt;

== عبدالرحيم خان خانان سان تعلق ==
ملا محب عليءَ جي زندگيءَ جو اهم موڙ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي سنڌ واري مهم دوران آيو. مغل شهنشاهه [[اڪبر]] '''999ھ (1590–1591ع)''' ڌاري خان خانان کي ملتان جي انتظام ۽ سنڌ جي فتح جي مهم سان وابسته ڪيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt;

خان خانان جي ٺٽي ۾ موجودگيءَ دوران فارسي شاعر '''شڪيبي اصفهاني''' ملا محب عليءَ جي علمي قابليت کان واقف ٿيو ۽ سندس ذڪر خان خانان وٽ ڪيائين. ان کان پوءِ خان خانان محب عليءَ کي پاڻ وٽ گهرايو. تذڪرن موجب ملا محب علي ابتدا ۾ درٻاري ملازمت ڏانهن مائل نه هو، پر خان خانان جي اصرار تي ساڻس وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt;

''مآثر رحيمي'' ۾ کيس ان دور جي مشهور علمي شخصيتن مان شمار ڪيو ويو آهي ۽ سندس شاعراڻي قابليت جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;/&gt;

== سنڌ کان مغل درٻار تائين ==
خان خانان سان وابستگي کان پوءِ ملا محب علي سنڌ کان مغل سلطنت جي ٻين مرڪزن ڏانهن ويو. ڪجهه تذڪرن موجب هو پهريان خان خانان سان گڏ [[آگرو]] ويو ۽ پوءِ [[برهانپور]] پهتو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;&gt;{{cite book
 |last=حسني
 |first=عبدالحي
 |title=نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر
 |volume=5
 |page=260
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

برهانپور ان دور ۾ مغل سلطنت جي دکن سان لاڳاپيل هڪ اهم سياسي، فوجي، تجارتي ۽ علمي مرڪز هو. ملا محب عليءَ جي زندگيءَ ۾ هي شهر ايترو اهم ٿيو جو بعد جا تذڪرا کيس برهانپور جي سنڌي عالمن ۽ صوفين ۾ شمار ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

== تصوف ==
ملا محب علي علم ۽ شاعريءَ سان گڏ تصوف ڏانهن پڻ مائل ٿيو. عبدالحميد لاهوريءَ موجب حج جي ارادي سان سفر دوران جڏهن هو [[سورت]] پهتو تہ اتي '''شيخ محمد فضل الله''' جي صحبت اختيار ڪيائين. ساڻس بيعت ڪري روحاني تربيت حاصل ڪيائين ۽ کيس خلافت جو خرقو پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;Badshahnama&quot;/&gt;

ان کان پوءِ هو [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] ڏانهن روانو ٿيو ۽ حج ادا ڪيائين. تذڪراتي بيانن موجب حجاز ۾ سندس زندگيءَ ۾ زهد ۽ گوشه نشينيءَ جو لاڙو وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين ۾ قيام ==
''مآثر رحيمي'' ۾ سندس حج واري سفر بابت نسبتاً تفصيلي احوال موجود آهي. حرمين پهچڻ کان پوءِ هو گهڻو وقت عبادت ۽ ذڪر ۾ گذاريندو هو ۽ عام سماجي ميل جول کان پاسو ڪندو هو. تذڪري موجب هو پنهنجي سفر جي ساٿين سان به گهڻي وقفي کان پوءِ ملندو هو.&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;/&gt;

حج کان موٽڻ کان پوءِ هو ٻيهر خان خانان وٽ پهتو. ان مرحلي بابت ''مآثر رحيمي'' ٻڌائي ٿو تہ سندس روزاني زندگي وڌيڪ زاهدانه ٿي چڪي هئي ۽ هو ڏينهن جو روزو ۽ رات جو نفل عبادت ڪرڻ کي اهميت ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ ==
بعد ۾ ملا محب علي [[شاهجهان]] سان پڻ وابسته ٿيو. شاهجهان '''1037ھ/1628ع''' ۾ مغل تخت تي ويٺو. ''نزھة الخواطر'' جي روايت موجب شاهجهان ملا محب عليءَ کي پاڻ سان دهلي وٺي ويو ۽ سندس زندگيءَ جو پوئين دور مغل درٻار سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

'''1048ھ (14 مئي 1638ع – مئي 1639ع)''' دوران اتر هندستان ۾ برساتن جي کوٽ ۽ ڏڪار جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. سنڌي سوانحي ماخذن موجب شاهجهان جي حڪم تي برسات لاءِ استسقاءَ ۽ دعائن ۾ شرڪت ڪندڙ مذهبي عالمن ۾ ملا محب علي سنڌي پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;IlmiKhazano&quot;/&gt;

== علمي حيثيت ==
ملا محب عليءَ جي همعصر عبدالباقي نهاوندي کيس علمي قابليت سبب پنهنجي دور جي ممتاز عالمن مان شمار ڪيو. ''مآثر رحيمي'' ۾ سندس طالب علمي ۽ علمي مهارت جي واکاڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;/&gt;

خان خانان جي فرزند '''شاهنواز خان''' جي احوال ۾ پڻ محب عليءَ کي سندس ساٿين مان ڄاڻايو ويو آهي ۽ کيس پنهنجي دور جو عالم ۽ اعليٰ ذوق رکندڙ شاعر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;/&gt;

== شاعري ==
ملا محب علي سنڌي فارسيءَ ۾ شعر چوندو هو. تذڪرن ۾ سندس شاعراڻي ذوق جي واکاڻ ملي ٿي، جڏهن تہ سندس ڪجهه فارسي شعر پڻ محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;IlmiKhazano&quot;/&gt;

سندس نالي سان منسوب شعرن مان هڪ هي آهي:

{{اقتباس|
بی غم عشق تو حیف ز عمری که بگذشت&lt;br&gt;
پیش ازین کاش گرفتار غمت می‌بودم
}}

اهڙن محفوظ شعرن مان سندس شاعريءَ تي فارسي صوفيانه ادب جو اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سندس مڪمل ديوان يا شاعريءَ جو جامع مجموعو عام طور دستياب هجڻ جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.

== مجدد الف ثاني سان تعلق ==
ملا محب علي سنڌيءَ جو نالو [[احمد سرهندي|شيخ احمد سرهندي، مجدد الف ثاني]] جي ''مڪتوبات'' سان پڻ ڳنڍيل ملي ٿو. ''مڪتوبات امام رباني'' جي دفتر اول جو مڪتوب نمبر 262 ملا محب علي سان منسوب ڪيو ويو آهي. بعد وارن شارحن کيس سنڌي فقيه ۽ شاعر طور سڃاتو آهي.&lt;ref name=&quot;Maktubat&quot;&gt;{{cite web
 |title=دفتر اول، مکتوب 262
 |url=https://www.tazkia.org/ur/books/maktobaat-mujaddid-alf-e-sani/daftar-1-maktoob-262
 |website=تزکیہ
 |language=ur
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي نسبت سندس علمي رابطن جي جاگرافيائي وسعت ڏيکاري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس سرگرمين جا نشان سنڌ، برهانپور، مغل درٻار، سورت ۽ حجاز تائين ملن ٿا.

== برهانپور سان لاڳاپو ==
ملا محب علي پنهنجي زندگيءَ ۾ برهانپور کي خاص پسند ڪندو هو ۽ مختلف مرحلن تي اتي رهيو. ان سبب برهانپور جي سنڌي اوليائن ۽ عالمن بابت لکيل تذڪرن ۾ کيس خاص جاءِ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Burhanpuri&quot;/&gt;

حسام الدين راشديءَ پڻ سندس وفات بابت بحث ڪندي امڪان ظاهر ڪيو آهي تہ هو آخرڪار برهانپور ۾ ئي وفات ڪري دفن ٿيو، جيتوڻيڪ ان ڳالهه لاءِ قطعي تاريخي شاهدي محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt;

== وفات ==
ملا محب عليءَ جي وفات جي صحيح تاريخ بابت اختلاف آهي. ''نزھة الخواطر'' جي بنياد تي هڪ روايت موجب سندس وفات '''1040ھ (1630–1631ع) کان پوءِ''' ٿي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

ان جي ابتڙ، حسام الدين راشديءَ موجود تاريخي قرائن جو تجزيو ڪندي سندس وفات '''1047ھ کان 1065ھ'''، يعني تقريباً '''1637–1638ع کان 1654–1655ع''' جي وچ ۾ رکي آهي. راشديءَ جو خيال هو تہ هو غالباً ان عرصي جي شروعات کان ڪجهه سال پوءِ وفات ڪري برهانپور ۾ دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt;

جيئن تہ ڪنهن معتبر ماخذ مان وفات جو صحيح هجري ڏينهن ۽ مهينو ثابت نٿو ٿئي، تنهنڪري سندس وفات سان ڪو مصنوعي گريگورين ڏينهن يا مهينو ڳنڍڻ مناسب ناهي.

== تاريخي اهميت ==
ملا محب علي سنڌيءَ جي زندگي 16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ سنڌ ۽ مغل هندستان جي علمي رابطن جو هڪ مثال آهي. سندس خاندان وچ ايشيا مان سنڌ آيو، هو پاڻ سيوهڻ ۾ پيدا ٿيو، ٺٽي جي علمي ماحول سان وابسته رهيو، خان خانان جي سرپرستيءَ وسيلي مغل درٻار تائين پهتو ۽ پوءِ برهانپور، سورت ۽ حجاز جي صوفيانه حلقن سان لاڳاپيل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Rashdi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;/&gt;

سندس شخصيت جي ٻي اهم خصوصيت علم، فارسي شاعري ۽ تصوف جو گڏيل تعلق آهي. همعصر ''مآثر رحيمي'' ۾ سندس علمي ۽ ادبي حيثيت جو ذڪر ٿيڻ سندس سوانح لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو مصنف عبدالباقي نهاوندي سندس دور سان تعلق رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;MaasirRahimi&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سيوهڻ]]
* [[ٺٽو]]
* [[برهانپور]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]
* [[شاهجهان]]
* [[احمد سرهندي]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سيوهڻ جا ماڻهو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>nam83076sru1bti94qhmebky26gf9ib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ برھان الدين راز الاھي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103617</id>
    <revision>
      <id>416793</id>
      <timestamp>2026-10-03T16:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ برهان الدين راز الٰهي | birth_name       = برهان الدين بن ڪبير محمد | birth_date       = 998ھ / 1589–1590ع | birth_place      = راجهي، خانديش | death_date       = 15 شعبان 1083ھ / 5 ڊسمبر 1672ع | death_place      = [[برهانپور]]، [[مغل سلطنت]] | resting_place    = [[برهانپور]]، ڀارت | religion         = [[اسلام]] | d...</comment>
      <origin>416793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16854" sha1="ka34m74jrc3u427d5xfl4bzyr0uecco" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ برهان الدين راز الٰهي
| birth_name       = برهان الدين بن ڪبير محمد
| birth_date       = 998ھ / 1589–1590ع
| birth_place      = راجهي، خانديش
| death_date       = 15 شعبان 1083ھ / 5 ڊسمبر 1672ع
| death_place      = [[برهانپور]]، [[مغل سلطنت]]
| resting_place    = [[برهانپور]]، ڀارت
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = 
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| known_for        = تصوف، شطاري سلسلو، مذهبي تعليم
| teachers         = شيخ عيسى جند الله
| students         = عاقل خان رازي
| works            = ''شرح آمنت بالله''، ''وصيت نامه''
}}

'''شيخ برهان الدين راز الٰهي''' (998ھ / 1589–1590ع – 15 شعبان 1083ھ / 5 ڊسمبر 1672ع)، پورو نالو '''شيخ برهان الدين بن ڪبير محمد بن علي البڪري الصديقي البرهانپوري'''، سترهين صديءَ جو هندستاني [[صوفي]]، عالم ۽ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جو شيخ هو، جنهن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برهانپور]] ۾ گذريو. سندس لقب '''رازِ الٰهي''' هو. هو شيخ عيسى جند الله جي روحاني سلسلي سان وابسته هو ۽ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ برهانپور جي اهم صوفي شخصيتن مان شمار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Refractions of Islam in India: Situating Sufism and Yoga
 |publisher=SAGE Publications
 |year=2016
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برٽش لائبريريءَ جي فارسي مخطوطن جي فهرست ۾ سندس نالو '''Shaykh Burhān al-Dīn ibn Kabīr Muḥammad Burhānpūrī''' ۽ لقب ''Rāz-i Ilāhī'' سان درج ٿيل آهي. ساڳي فهرست سندس وفات 1083ھ (1672–1673ع) ڄاڻائي ٿي ۽ سندس ''شرح آمنت بالله'' جو هڪ فارسي-عربي مخطوطو محفوظ هجڻ جي تصديق ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BL&quot;&gt;{{cite web
 |title=Delhi Persian 1183
 |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/032-004341563
 |website=British Library Archives and Manuscripts Catalogue
 |publisher=British Library
 |language=en
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ نسب ==
مخطوطن جي فهرستن ۾ سندس نالو '''برهان الدين بن ڪبير محمد بن علي البڪري الصديقي الشطاري''' ملي ٿو، جنهن مان سندس خانداني نسبت ''بڪري صديقي'' ۽ طريقتي نسبت ''شطاري'' ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;NLI&quot;&gt;{{cite web
 |title=شرح آمنت بالله
 |url=https://www.nli.org.il/ar/manuscripts/NNL_ALEPH002876725/NLI
 |website=National Library of Israel
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس نالي سان ''برهانپوري'' جي نسبت پڻ ملي ٿي، جيڪا سندس [[برهانپور]] سان ڊگهي وابستگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. صوفيانه تذڪرن ۾ هو گهڻو ڪري '''برهان الدين راز الٰهي''' جي نالي سان مشهور آهي.

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==
''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ ڏنل روايت موجب شيخ برهان الدين راز الٰهي '''998ھ (1589–1590ع)''' ۾ خانديش جي راجهي نالي ڳوٺ ۾ ڄائو. ننڍي عمر ۾ سندس خاندان برهانپور منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhi&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس والدين جي وفات کان پوءِ سندس تعليم ۽ پرورش سندس چاچي جي نگرانيءَ ۾ ٿي. روايتي سوانحي احوالن موجب ظاهري علمن جي تعليم حاصل ڪرڻ دوران ئي کيس تصوف ڏانهن لاڙو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhi&quot;/&gt;

== روحاني تربيت ==
شروعاتي دور ۾ برهان الدين، ملڪ حسين بنانيءَ سان وابسته ٿيو، پر سندس وفات کان پوءِ برهان الدين جي روحاني تربيت جو اهو مرحلو اڌورو رهيو. ان کان پوءِ هو برهانپور جي مشهور شطاري بزرگ '''شيخ عيسى جند الله''' جي خدمت ۾ حاضر ٿيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhi&quot;/&gt;

شيخ عيسى جند الله سان سندس پهرين ملاقات بابت شطاري روايتن ۾ اچي ٿو تہ شيخ عيسى کيس دنياوي روزگار ۽ علمي-روحاني جستجو مان چونڊ ڪرڻ لاءِ چيو. برهان الدين دنياوي منصب بدران معرفت ۽ الٰهي نالن جي علم جي طلب ظاهر ڪئي ۽ شيخ عيسى وٽ رهي روحاني تربيت حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

ان تربيت کان پوءِ هو شيخ عيسى جند الله جي اهم جانشينن مان ٿيو ۽ برهانپور ۾ شطاري سلسلي جي اڳواڻيءَ سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== شطاري سلسلو ==
[[شطاري سلسلو]] هندستان ۾ پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ترقي ڪندڙ صوفي سلسلن مان هو. برهان الدين راز الٰهي ان سلسلي جي ان بعد واري مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ شريعت جي ظاهري احڪامن، مذهبي علمن ۽ محتاط صوفيانه اظهار تي وڌيڪ زور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

محقق Carl W. Ernst جي تجزيي موجب محمد غوث گوالياري کان پوءِ شطاري سلسلي جي ڪجهه اڳواڻن ۾ وڌيڪ شرعي ۽ محتاط رجحان پيدا ٿيو. برهان الدين راز الٰهي ان رجحان جو هڪ نمايان مثال هو؛ هو زاهدانه زندگي، مذهبي ضابطن جي پابندي ۽ صوفيانه وجد جي انتهائي دعوائن کان پاسو ڪرڻ لاءِ مشهور هو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== مذهبي ۽ صوفيانه خيال ==
برهان الدين راز الٰهي تصوف کي شريعت کان الڳ نه سمجهندو هو. سندس لکڻين ۽ ملفوظات مان عقيدي، عبادت، ذڪر ۽ روحاني تربيت سان گڏ اسلامي شرعي ضابطن تي زور ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

سندس دور ۾ شطاري روايت ۾ اڳئين زماني جي يوگي ۽ مراقباتي طريقن جو اثر اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي چڪو هو. Ernst جي مطالعي موجب برهان الدين سان منسوب روايتن ۾ يوگ بابت ڪجهه قصا ته محفوظ رهيا، پر محمد غوث گوالياريءَ جي دور جهڙي يوگي طريقن ۾ گهري دلچسپي نظر نٿي اچي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== درٻار کان فاصلو ==
برهان الدين راز الٰهي مغل اميرن ۽ حڪمرانن سان گهڻي قربت رکڻ کان پاسو ڪندو هو. هڪ مشهور روايت موجب مغل امير [[شائسته خان]] ساڻس گڏ جمعي جي نماز ۾ شريڪ ٿيو، جنهن کان پوءِ شيخ نماز ٻيهر ادا ڪئي. جديد تحقيق هن واقعي کي سندس درٻاري اثر کان فاصلو رکڻ واري مزاج جي مثال طور پيش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

اهڙيون روايتون ڏيکارين ٿيون تہ سندس صوفيانه شخصيت جو هڪ اهم پاسو حڪومتي سرپرستيءَ کان آزادي ۽ زاهدانه طرز زندگي هو.

== اورنگزيب سان ملاقات ==
برهان الدين راز الٰهي جي زندگيءَ جو سڀ کان مشهور سياسي واقعو مغل شهزادي [[اورنگزيب عالمگير]] سان سندس ملاقات آهي. ''منتخب اللباب'' جي روايت، جيڪا بعد ۾ ''نزهة الخواطر'' ۾ پڻ نقل ٿي، موجب اورنگزيب پنهنجي ڀاءُ [[دارا شڪوه]] سان تخت جي جنگ کان اڳ عام لباس ۾ شيخ وٽ آيو، ڇاڪاڻ⁠تہ شيخ بادشاهن ۽ حڪمرانن سان ملاقات پسند نه ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي
 |title=نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

روايت موجب اورنگزيب شيخ کان دعا گهري ۽ دارا شڪوه بابت پنهنجون شڪايتون بيان ڪيون. شيخ کيس چيو تہ بادشاهه لاءِ اصل اهميت انصاف ۽ رعيت جي ڀلائيءَ جي نيت جي آهي؛ پوءِ شيخ پڻ دعا لاءِ هٿ کنيا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هن واقعي سبب برهان الدين جو نالو مغل جانشينيءَ جي جنگ جي تاريخ سان پڻ ڳنڍجي ٿو، پر سندس ڪردار کي سڌي سياسي حمايت بدران صوفي شيخ سان دعائيه ملاقات جي پسمنظر ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== عاقل خان رازي ==
مغل امير، اديب ۽ شاعر '''عاقل خان رازي''' برهان الدين راز الٰهي جي مشهور مريدن مان هو. عاقل خان پنهنجي مرشد جي نسبت سان ''رازي'' تخلص اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sufinama&quot;&gt;{{cite web
 |title=عاقل خان رازی کا تعارف
 |url=https://sufinama.org/poets/aaqil-khan-raazi/profile?lang=ur
 |website=Sufinama
 |language=ur
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

عاقل خان پنهنجي تصنيف ''ثمرات الحيات'' ۾ پنهنجي مرشد جي زندگي، نسب ۽ روحاني تعليم بابت معلومات محفوظ ڪئي. سندس ڪجهه خطن مان پڻ شيخ سان سندس روحاني تعلق ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sufinama&quot;/&gt;

== ملفوظات ==
برهان الدين راز الٰهي جون صوفيانه مجلسون ۽ گفتگو سندس مريدن قلمبند ڪيون. ''نزهة الخواطر'' موجب عاقل خان رازي سندس ملفوظات کي '''ثمر الحيات''' يا ''ثمرات الحيات'' نالي مجموعي ۾ گڏ ڪيو، جڏهن تہ هڪ ٻئي مريد سندس ملفوظات '''روائح الانفاس''' ۾ مرتب ڪيا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

اهي مجموعا سندس فڪر، روحاني تربيت ۽ سترهين صديءَ جي شطاري صوفيانه روايت جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهن.

== تصنيفون ==
شيخ برهان الدين راز الٰهي سان ڪيترائي فارسي صوفيانه ڪتاب ۽ رسالا منسوب آهن. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مستند نموني تصديق ٿيل تصنيف '''شرح آمنت بالله''' آهي. ان جو هڪ مخطوطو برٽش لائبريريءَ جي Delhi Persian 1183 مجموعي ۾، ورق 112r کان 116r تائين محفوظ آهي. مخطوطو فارسي ۽ عربي ٻولين ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;BL&quot;/&gt;

نيشنل لائبريري آف اسرائيل جي مخطوطن واري فهرست ۾ پڻ ''شرح آمنت بالله'' جو مصنف '''البرهانپوري، برهان الدين بن كبير محمد بن علي البكري الصديقي الشطاري''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;NLI&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' سندس تصنيفن ۾ '''شرح اسماء الله الحسنى''' ۽ '''شرح آمنت بالله''' جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

فارسي ادب جي تاريخ بابت جديد مطالعي ۾ سندس '''وصيت نامه''' کي پڻ سندس اهم فارسي تصنيف طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PersianLit&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Persian Literature During the Mughal Period
 |journal=The Journal of Eurasian Turkic Studies
 |volume=4
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== معروف المحبوب ==
برهانپور جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ شيخ برهان الدين راز الٰهي ڏانهن '''معروف المحبوب''' نالي هڪ فارسي تصنيف پڻ منسوب ڪئي وئي آهي. ''تاريخ زرنگار برهان پور'' جي مصنف مطابق هن ان جو هڪ قلمي نسخو مولانا سيد اڪرام الله جي ڪتب خاني ۾ ڏٺو ۽ مطالعو ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;TarikhZarnigar&quot;&gt;{{cite web
 |title=تاریخ زرنگار برہان پور: 650 سالہ تاریخی و ادبی منظر نامہ
 |url=https://quranwahadith.com/تاریخ-زرنگار-برہان-پور/
 |website=Quran wa Hadith
 |language=ur
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
''نزهة الخواطر'' موجب شيخ برهان الدين راز الٰهي '''15 شعبان 1083ھ''' تي برهانپور ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيو. ساڳيو ماخذ سندس عمر اسي سالن کان وڌيڪ ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

15 شعبان 1083ھ جي حسابي گريگورين برابر تاريخ '''5 ڊسمبر 1672ع''' ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sha'ban 1083 Hijri Calendar
 |url=https://hijri.habibur.com/ar/1083/8/
 |website=Hijri Calendar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه جديد ماخذ سندس وفات کي مجموعي طور '''1083ھ/1672–1673ع''' لکن ٿا، جنهن ۾ برٽش لائبريريءَ جي مخطوطن جي فهرست پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;BL&quot;/&gt; پر ''نزهة الخواطر'' جي مخصوص 15 شعبان واري تاريخ قبول ڪرڻ سان گريگورين تاريخ ڊسمبر 1672ع ۾ اچي ٿي.

== مزار ==
شيخ برهان الدين راز الٰهي برهانپور ۾ دفن آهي. سندس مزار بعد واري دور ۾ شهر جي مشهور صوفيانه يادگارن مان شمار ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhi&quot;/&gt;

مقامي روايت موجب مزار جي تعمير ۾ اورنگزيب پڻ دلچسپي ورتي. هڪ روايت چوي ٿي تہ مزار جي بنياد لاءِ رقم اورنگزيب جي پنهنجي هٿ جي ڪمائيءَ مان ڏني وئي، جڏهن تہ گنبذ لاءِ شاهي خزاني جي رقم قبول ڪرڻ بابت اعتراض ٿيو. جديد محقق Carl W. Ernst هن کي برهانپور جي مقامي روايت طور نقل ڪري ٿو، تنهنڪري ان کي قطعي تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

== اثر ۽ ورثو ==
برهان الدين راز الٰهي سترهين صديءَ جي شطاري سلسلي جي اهم شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. سندس اهميت هڪ طرف برهانپور جي مقامي صوفيانه تاريخ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ٻي طرف سندس شاگردن، ملفوظات ۽ تصنيفن وسيلي سندس اثر مغل هندستان جي وسيع علمي ۽ ادبي ماحول تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;Ernst&quot;/&gt;

سندس شاگردن ۾ عاقل خان رازي جهڙي مغل درٻاري اديب جي موجودگي ۽ سندس تصنيف ''شرح آمنت بالله'' جا مختلف مخطوطا محفوظ رهڻ، سندس علمي اثر جي تسلسل جا مثال آهن.&lt;ref name=&quot;BL&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sufinama&quot;/&gt;

بعد واري صوفيانه سلسلن ۾ پڻ سندس شطاري نسبت منتقل ٿي. جديد علمي تحقيق ۾ ڪليم الله جهان آباديءَ جي روحاني نسبن مان هڪ شطاري نسبت برهان الدين راز الٰهيءَ وسيلي بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Ernst
 |first1=Carl W.
 |last2=Lawrence
 |first2=Bruce B.
 |title=Sufi Martyrs of Love: Chishti Sufism in South Asia and Beyond
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شطاري سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[اورنگزيب عالمگير]]
* [[دارا شڪوه]]
* [[تصوف]]
* [[محمد غوث گوالياري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:1589ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1672ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>ka34m74jrc3u427d5xfl4bzyr0uecco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ محمد ابن عبدالله سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103618</id>
    <revision>
      <id>416794</id>
      <timestamp>2026-10-03T17:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ محمد بن عبدالله سنڌي | honorific_prefix = شيخ | title            = تاج العاشقين | birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]] | death_date       = 1 [[جمادي الاول]] 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع | death_place      = جنگي مهم دوران | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | order            = شطاري سل...</comment>
      <origin>416794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11956" sha1="0qncv5p9egocn4f43ggp9fxij68k526" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ محمد بن عبدالله سنڌي
| honorific_prefix = شيخ
| title            = تاج العاشقين
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date       = 1 [[جمادي الاول]] 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع
| death_place      = جنگي مهم دوران
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| known_for        = عالم، صوفي ۽ مذهبي استاد
| teachers         = حڪيم عثمان بوبڪاني، شيخ طاهر بن يوسف سنڌي، شيخ عيسى بن قاسم سنڌي، شيخ لشڪر محمد
}}

'''شيخ محمد بن عبدالله سنڌي''' (وفات: 1 [[جمادي الاول]] 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع)، لقب '''تاج العاشقين'''، سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات جو سنڌي نسبت رکندڙ عالم، صوفي ۽ [[برهانپور]] جي علمي حلقن سان لاڳاپيل شخص هو. هو برهانپور ۾ ڄائو ۽ اتي ئي پرورش حاصل ڪيائين. منطق، حڪمت، فقہ، اصول ۽ تصوف جي تعليم پنهنجي دور جي ڪيترن سنڌي عالمن وٽ حاصل ڪيائين ۽ پوءِ پاڻ به برهانپور ۾ هڪ عرصي تائين درس ۽ روحاني تربيت ڏيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي بن فخر الدين
 |title=نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر
 |language=ar
 |chapter=الشيخ محمد بن عبد الله السندي
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ۽ برهانپور جي صوفيانه لاڳاپن بابت لکيل تذڪرن ۾ کيس '''تاج العاشقين شيخ محمد ابن شيخ عبدالله سنڌي''' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Channa&quot;&gt;{{cite book
 |last=چنا
 |first=محبوب علي
 |title=مخدوم نوح سرور رحہ جا سھيوڳي
 |year=1991
 |language=sd
 |page=99
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
شيخ محمد بن عبدالله سنڌي برهانپور ۾ ڄائو ۽ اتي ئي سندس پرورش ٿي. سندس ڄمڻ جي صحيح هجري يا عيسوي تاريخ دستياب ماخذن ۾ بيان ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

سندس زماني ۾ برهانپور سنڌ مان لڏي آيل عالمن ۽ صوفين جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو هو. شيخ محمد جي تعليم پڻ انهيءَ سنڌي-برهانپوري علمي ماحول ۾ ٿي، ۽ سندس اهم استادن مان ڪيترائي سنڌي نسبت رکندڙ عالم هئا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ محمد مختلف استادن وٽ عقلي، نقلي ۽ صوفيانه علم حاصل ڪيو. منطق ۽ حڪمت جي تعليم هن '''حڪيم عثمان بوبڪاني سنڌي''' وٽ ورتي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

حڪيم عثمان بوبڪاني اصل سنڌ جي [[سيوهڻ]] واري علائقي جي بوبڪ سان تعلق رکندو هو. هو منطق، حڪمت ۽ طب جو عالم هو ۽ 983ھ (1575–1576ع) ڌاري برهانپور پهتو، جتي کيس تدريس ۽ افتا جي ذميواري ڏني وئي. شيخ محمد سندس شاگردن مان هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عثمان بن عيسى بن إبراهيم الصديقي البوبكاني السندي
 |url=https://bukhari-pedia.net/book/ghayt_altwdih/4598
 |website=موسوعة صحيح البخاري
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

فقہ ۽ اصول جي تعليم شيخ محمد '''شيخ طاهر بن يوسف سنڌي''' وٽ حاصل ڪئي. تصوف ۽ ٻين اعليٰ علمن جي تعليم لاءِ هو '''شيخ عيسى بن قاسم سنڌي''' سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== شيخ عيسى بن قاسم وٽ تعليم ==
شيخ محمد بن عبدالله سنڌي، شيخ عيسى بن قاسم سنڌيءَ وٽ ''نقد النصوص''، ''شرح منازل السائرين''، ''شرح گلشن راز'' ۽ ''شرح المواقف'' جو هڪ حصو پڙهيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

شيخ عيسى بن قاسم سنڌي پاڻ برهانپور جي اهم شطاري عالمن مان هو. سوانحي ماخذن ۾ شيخ محمد بن عبدالله سنڌي کي سندس شاگردن ۾ واضح طور شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عيسى بن قاسم بن يوسف الشطاري السندي أبي البركة
 |url=https://ibnalarabi.com/tarajim/tarjamat.php?id=27935
 |website=موسوعة الشيخ الأكبر ابن العربي
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ محمد جي تعليم صرف فقہ يا تصوف تائين محدود نه هئي؛ سندس نصاب ۾ منطق، فلسفو، اصول فقہ ۽ صوفيانه نظرياتي ڪتاب پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== شطاري سلسلي سان تعلق ==
روحاني طريقت ۾ شيخ محمد '''شيخ لشڪر محمد عارف''' کان فيض ورتو. عبد الحي الحسني مطابق هن شيخ لشڪر محمد وٽ طريقت اختيار ڪئي ۽ علم ۽ معرفت ۾ مهارت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

شيخ لشڪر محمد برهانپور جي [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] سان تعلق رکندڙ صوفي هو. شيخ محمد جي هڪ استاد شيخ عيسى بن قاسم پڻ ساڳئي شيخ لشڪر محمد کان طريقت ورتي هئي، جنهن مان برهانپور ۾ ان وقت موجود سنڌي-شطاري علمي ۽ روحاني نيٽ ورڪ جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عيسى بن قاسم بن يوسف الشطاري السندي أبي البركة
 |url=https://ibnalarabi.com/tarajim/tarjamat.php?id=27935
 |website=موسوعة الشيخ الأكبر ابن العربي
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== برهانپور ۾ درس ۽ ارشاد ==
تعليم ۽ روحاني تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شيخ محمد بن عبدالله سنڌي برهانپور ۾ علم ۽ معرفت جي تدريس ۽ اشاعت شروع ڪئي. ''نزهة الخواطر'' موجب هن شهر ۾ ڊگهي عرصي تائين ماڻهن کي علمي فائدو پهچايو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هن جي علمي تربيت جي نوعيت مان ظاهر ٿئي ٿو تہ برهانپور ۾ سندس درس ۾ شرعي علمن سان گڏ منطق، حڪمت ۽ تصوف جي مطالعي جي گڏيل روايت موجود هئي.

== اڪبر جي دور ۾ گرفتاري ==
شيخ محمد جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي برهانپور اچڻ سان لاڳاپيل آهي. ''نزهة الخواطر'' ۾، ''گلزار ابرار'' جي حوالي سان، ڄاڻايل آهي تہ اڪبر جي برهانپور اچڻ وقت شيخ محمد تي بغاوت جو الزام لڳايو ويو ۽ شهنشاهه جي حڪم سان کيس قيد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هو ڪجهه عرصو قيد ۾ رهيو. بعد ۾ مغل اميرن مان ڪن سندس حق ۾ سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هن واقعي بابت دستياب ماخذ الزام جو ذڪر ڪن ٿا، پر شيخ محمد واقعي ڪنهن بغاوت ۾ حصو ورتو هو يا نه، ان بابت آزاد ثبوت پيش نٿا ڪن؛ تنهنڪري انسائيڪلوپيڊيا جي لحاظ کان ان کي '''بغاوت جو الزام''' لکڻ وڌيڪ صحيح آهي، ثابت ٿيل بغاوت نه.

== آگري ڏانهن روانگي ==
قيد مان آزاديءَ کان پوءِ شيخ محمد برهانپور ڇڏي [[آگرو|آگري]] ڏانهن روانو ٿيو. اتي سندس تعلق مغل امير '''قليج خان''' سان قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' موجب هو قليج خان جو ويجهو ساٿي بڻيو ۽ سفر توڙي قيام ۾ ساڻس گڏ رهندو هو. ان تعلق سبب سندس زندگيءَ جو آخري دور برهانپور جي علمي ماحول کان نڪري مغل فوجي ۽ انتظامي حلقن سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== لاهور ۽ جنگي مهمون ==
قليج خان سان گڏ شيخ محمد آخرڪار [[لاهور]] پهتو. سوانحي ماخذ مطابق هو قليج خان سان گڏ جنگي مهمن ۾ پڻ شريڪ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

اهو مرحلو سندس زندگيءَ جي اڳئين علمي ۽ صوفيانه دور کان مختلف هو. برهانپور ۾ هو درس ۽ روحاني تربيت سان وابسته هو، جڏهن تہ زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغل امير سان گڏ فوجي مهمن ۾ سندس موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

== وفات ==
''گلزار ابرار'' جي حوالي سان ''نزهة الخواطر'' لکي ٿو تہ شيخ محمد بن عبدالله سنڌي '''1 جمادي الاول 1013ھ''' تي هڪ جنگي مهم دوران مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

1 جمادي الاول 1013ھ جديد حسابي هجري-عيسوي تقويم مطابق تقريباً '''24–25 سيپٽمبر 1604ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;HijriDate&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jumada al-Awwal 1013 Islamic Calendar
 |url=https://www.date-converter.com/en/islamic-month-calendar/india/1013/jumada-al-awwal/
 |website=Date Converter
 |language=en
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هجري مهينن جي تاريخي رؤيت ۾ هڪ ڏينهن جي امڪاني فرق سبب، سندس وفات کي '''1 جمادي الاول 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع''' لکڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ محمد بن عبدالله سنڌي جي سوانح سورهين صديءَ ۾ سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم علمي رابطن جو مثال پيش ڪري ٿي. سندس استادن ۾ حڪيم عثمان بوبڪاني سنڌي، شيخ طاهر بن يوسف سنڌي ۽ شيخ عيسى بن قاسم سنڌي جهڙن عالمن جي موجودگي ڏيکاري ٿي تہ برهانپور ۾ سنڌي عالمن جو هڪ باقاعده علمي حلقو قائم ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

محبوب علي چنا جي ''مخدوم نوح سرور رحہ جا سھيوڳي'' ۾ پڻ کيس ان دور جي سنڌي بزرگن ۽ عالمن جي سلسلي ۾ '''تاج العاشقين شيخ محمد ابن شيخ عبدالله سنڌي''' جي نالي سان شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Channa&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ ۾ برهانپور جي مدرساتي ۽ صوفيانه ماحول، شطاري طريقت، مغل سلطنت جي سياسي نظام ۽ آخر ۾ فوجي مهمن سان تعلق جهڙا مختلف پهلو گڏ ٿين ٿا. انهيءَ سبب سندس سوانح برهانپور ۾ آباد سنڌي علمي جماعت جي تاريخ سان گڏ مغل دور جي صوفيانه ۽ علمي تاريخ لاءِ پڻ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[برهانپور]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[شيخ عيسى بن قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر بن يوسف سنڌي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪاني]]
* [[مخدوم نوح]]
* [[اڪبر اعظم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:1604ع جون وفاتون]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]</text>
      <sha1>0qncv5p9egocn4f43ggp9fxij68k526</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416795</id>
      <parentid>416794</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>416795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11951" sha1="awacjjwxhqmx7w1a9wjpbfjrhn5evva" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ محمد بن عبدالله سنڌي
| honorific_prefix = شيخ
| title            = تاج العاشقين
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date       = 1 [[جمادي الاول]] 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع
| death_place      = جنگي مهم دوران
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| known_for        = عالم، صوفي ۽ مذهبي استاد
| teachers         = حڪيم عثمان بوبڪاني، شيخ طاهر بن يوسف سنڌي، شيخ عيسى بن قاسم سنڌي، شيخ لشڪر محمد
}}

'''شيخ محمد بن عبدالله سنڌي''' (وفات: 1 [[جمادي الاول]] 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع)، لقب '''تاج العاشقين'''، سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات جو سنڌي نسبت رکندڙ عالم، صوفي ۽ [[برهانپور]] جي علمي حلقن سان لاڳاپيل شخص هو. هو برهانپور ۾ ڄائو ۽ اتي ئي پرورش حاصل ڪيائين. منطق، حڪمت، فقہ، اصول ۽ تصوف جي تعليم پنهنجي دور جي ڪيترن سنڌي عالمن وٽ حاصل ڪيائين ۽ پوءِ پاڻ به برهانپور ۾ هڪ عرصي تائين درس ۽ روحاني تربيت ڏيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي بن فخر الدين
 |title=نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر
 |language=ar
 |chapter=الشيخ محمد بن عبد الله السندي
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ۽ برهانپور جي صوفيانه لاڳاپن بابت لکيل تذڪرن ۾ کيس '''تاج العاشقين شيخ محمد ابن شيخ عبدالله سنڌي''' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Channa&quot;&gt;{{cite book
 |last=چنا
 |first=محبوب علي
 |title=مخدوم نوح سرور رحہ جا سھيوڳي
 |year=1991
 |language=sd
 |page=99
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
شيخ محمد بن عبدالله سنڌي برهانپور ۾ ڄائو ۽ اتي ئي سندس پرورش ٿي. سندس ڄمڻ جي صحيح هجري يا عيسوي تاريخ دستياب ماخذن ۾ بيان ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

سندس زماني ۾ برهانپور سنڌ مان لڏي آيل عالمن ۽ صوفين جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو هو. شيخ محمد جي تعليم پڻ انهيءَ سنڌي-برهانپوري علمي ماحول ۾ ٿي، ۽ سندس اهم استادن مان ڪيترائي سنڌي نسبت رکندڙ عالم هئا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ محمد مختلف استادن وٽ عقلي، نقلي ۽ صوفيانه علم حاصل ڪيو. منطق ۽ حڪمت جي تعليم هن '''حڪيم عثمان بوبڪاني سنڌي''' وٽ ورتي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

حڪيم عثمان بوبڪاني اصل سنڌ جي [[سيوهڻ]] واري علائقي جي بوبڪ سان تعلق رکندو هو. هو منطق، حڪمت ۽ طب جو عالم هو ۽ 983ھ (1575–1576ع) ڌاري برهانپور پهتو، جتي کيس تدريس ۽ افتا جي ذميواري ڏني وئي. شيخ محمد سندس شاگردن مان هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عثمان بن عيسى بن إبراهيم الصديقي البوبكاني السندي
 |url=https://bukhari-pedia.net/book/ghayt_altwdih/4598
 |website=موسوعة صحيح البخاري
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

فقہ ۽ اصول جي تعليم شيخ محمد '''شيخ طاهر بن يوسف سنڌي''' وٽ حاصل ڪئي. تصوف ۽ ٻين اعليٰ علمن جي تعليم لاءِ هو '''شيخ عيسى بن قاسم سنڌي''' سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== شيخ عيسى بن قاسم وٽ تعليم ==
شيخ محمد بن عبدالله سنڌي، شيخ عيسى بن قاسم سنڌيءَ وٽ ''نقد النصوص''، ''شرح منازل السائرين''، ''شرح گلشن راز'' ۽ ''شرح المواقف'' جو هڪ حصو پڙهيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

شيخ عيسى بن قاسم سنڌي پاڻ برهانپور جي اهم شطاري عالمن مان هو. سوانحي ماخذن ۾ شيخ محمد بن عبدالله سنڌي کي سندس شاگردن ۾ واضح طور شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عيسى بن قاسم بن يوسف الشطاري السندي أبي البركة
 |url=https://ibnalarabi.com/tarajim/tarjamat.php?id=27935
 |website=موسوعة الشيخ الأكبر ابن العربي
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ محمد جي تعليم صرف فقہ يا تصوف تائين محدود نه هئي؛ سندس نصاب ۾ منطق، فلسفو، اصول فقہ ۽ صوفيانه نظرياتي ڪتاب پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== شطاري سلسلي سان تعلق ==
روحاني طريقت ۾ شيخ محمد '''شيخ لشڪر محمد عارف''' کان فيض ورتو. عبد الحي الحسني مطابق هن شيخ لشڪر محمد وٽ طريقت اختيار ڪئي ۽ علم ۽ معرفت ۾ مهارت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

شيخ لشڪر محمد برهانپور جي [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] سان تعلق رکندڙ صوفي هو. شيخ محمد جي هڪ استاد شيخ عيسى بن قاسم پڻ ساڳئي شيخ لشڪر محمد کان طريقت ورتي هئي، جنهن مان برهانپور ۾ ان وقت موجود سنڌي-شطاري علمي ۽ روحاني نيٽ ورڪ جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عيسى بن قاسم بن يوسف الشطاري السندي أبي البركة
 |url=https://ibnalarabi.com/tarajim/tarjamat.php?id=27935
 |website=موسوعة الشيخ الأكبر ابن العربي
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== برهانپور ۾ درس ۽ ارشاد ==
تعليم ۽ روحاني تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شيخ محمد بن عبدالله سنڌي برهانپور ۾ علم ۽ معرفت جي تدريس ۽ اشاعت شروع ڪئي. ''نزهة الخواطر'' موجب هن شهر ۾ ڊگهي عرصي تائين ماڻهن کي علمي فائدو پهچايو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هن جي علمي تربيت جي نوعيت مان ظاهر ٿئي ٿو تہ برهانپور ۾ سندس درس ۾ شرعي علمن سان گڏ منطق، حڪمت ۽ تصوف جي مطالعي جي گڏيل روايت موجود هئي.

== اڪبر جي دور ۾ گرفتاري ==
شيخ محمد جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي برهانپور اچڻ سان لاڳاپيل آهي. ''نزهة الخواطر'' ۾، ''گلزار ابرار'' جي حوالي سان، ڄاڻايل آهي تہ اڪبر جي برهانپور اچڻ وقت شيخ محمد تي بغاوت جو الزام لڳايو ويو ۽ شهنشاهه جي حڪم سان کيس قيد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هو ڪجهه عرصو قيد ۾ رهيو. بعد ۾ مغل اميرن مان ڪن سندس حق ۾ سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هن واقعي بابت دستياب ماخذ الزام جو ذڪر ڪن ٿا، پر شيخ محمد واقعي ڪنهن بغاوت ۾ حصو ورتو هو يا نه، ان بابت آزاد ثبوت پيش نٿا ڪن؛ تنهنڪري انسائيڪلوپيڊيا جي لحاظ کان ان کي '''بغاوت جو الزام''' لکڻ وڌيڪ صحيح آهي، ثابت ٿيل بغاوت نه.

== آگري ڏانهن روانگي ==
قيد مان آزاديءَ کان پوءِ شيخ محمد برهانپور ڇڏي [[آگرو|آگري]] ڏانهن روانو ٿيو. اتي سندس تعلق مغل امير '''قليج خان''' سان قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' موجب هو قليج خان جو ويجهو ساٿي بڻيو ۽ سفر توڙي قيام ۾ ساڻس گڏ رهندو هو. ان تعلق سبب سندس زندگيءَ جو آخري دور برهانپور جي علمي ماحول کان نڪري مغل فوجي ۽ انتظامي حلقن سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== لاهور ۽ جنگي مهمون ==
قليج خان سان گڏ شيخ محمد آخرڪار [[لاهور]] پهتو. سوانحي ماخذ مطابق هو قليج خان سان گڏ جنگي مهمن ۾ پڻ شريڪ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

اهو مرحلو سندس زندگيءَ جي اڳئين علمي ۽ صوفيانه دور کان مختلف هو. برهانپور ۾ هو درس ۽ روحاني تربيت سان وابسته هو، جڏهن تہ زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغل امير سان گڏ فوجي مهمن ۾ سندس موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

== وفات ==
''گلزار ابرار'' جي حوالي سان ''نزهة الخواطر'' لکي ٿو تہ شيخ محمد بن عبدالله سنڌي '''1 جمادي الاول 1013ھ''' تي هڪ جنگي مهم دوران مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

1 جمادي الاول 1013ھ جديد حسابي هجري-عيسوي تقويم مطابق تقريباً '''24–25 سيپٽمبر 1604ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;HijriDate&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jumada al-Awwal 1013 Islamic Calendar
 |url=https://www.date-converter.com/en/islamic-month-calendar/india/1013/jumada-al-awwal/
 |website=Date Converter
 |language=en
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هجري مهينن جي تاريخي رؤيت ۾ هڪ ڏينهن جي امڪاني فرق سبب، سندس وفات کي '''1 جمادي الاول 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع''' لکڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ محمد بن عبدالله سنڌي جي سوانح سورهين صديءَ ۾ سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم علمي رابطن جو مثال پيش ڪري ٿي. سندس استادن ۾ حڪيم عثمان بوبڪاني سنڌي، شيخ طاهر بن يوسف سنڌي ۽ شيخ عيسى بن قاسم سنڌي جهڙن عالمن جي موجودگي ڏيکاري ٿي تہ برهانپور ۾ سنڌي عالمن جو هڪ باقاعده علمي حلقو قائم ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

محبوب علي چنا جي ''مخدوم نوح سرور رحہ جا سھيوڳي'' ۾ پڻ کيس ان دور جي سنڌي بزرگن ۽ عالمن جي سلسلي ۾ '''تاج العاشقين شيخ محمد ابن شيخ عبدالله سنڌي''' جي نالي سان شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Channa&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ ۾ برهانپور جي مدرساتي ۽ صوفيانه ماحول، شطاري طريقت، مغل سلطنت جي سياسي نظام ۽ آخر ۾ فوجي مهمن سان تعلق جهڙا مختلف پهلو گڏ ٿين ٿا. انهيءَ سبب سندس سوانح برهانپور ۾ آباد سنڌي علمي جماعت جي تاريخ سان گڏ مغل دور جي صوفيانه ۽ علمي تاريخ لاءِ پڻ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[برهانپور]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[شيخ عيسى بن قاسم سنڌي]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪاڻي]]
* [[مخدوم نوح]]
* [[اڪبر اعظم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:1604ع جون وفاتون]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]</text>
      <sha1>awacjjwxhqmx7w1a9wjpbfjrhn5evva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416796</id>
      <parentid>416795</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>416796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11945" sha1="i13tqfbvcedyxgsl0lud5575463eloc" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ محمد بن عبدالله سنڌي
| honorific_prefix = شيخ
| title            = تاج العاشقين
| birth_place      = [[برهانپور]]، [[خانديش]]
| death_date       = 1 [[جمادي الاول]] 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع
| death_place      = جنگي مهم دوران
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| known_for        = عالم، صوفي ۽ مذهبي استاد
| teachers         = حڪيم عثمان بوبڪاني، شيخ طاهر بن يوسف سنڌي، شيخ عيسى بن قاسم سنڌي، شيخ لشڪر محمد
}}

'''شيخ محمد بن عبدالله سنڌي''' (وفات: 1 [[جمادي الاول]] 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع)، لقب '''تاج العاشقين'''، سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات جو سنڌي نسبت رکندڙ عالم، صوفي ۽ [[برهانپور]] جي علمي حلقن سان لاڳاپيل شخص هو. هو برهانپور ۾ ڄائو ۽ اتي ئي پرورش حاصل ڪيائين. منطق، حڪمت، فقہ، اصول ۽ تصوف جي تعليم پنهنجي دور جي ڪيترن سنڌي عالمن وٽ حاصل ڪيائين ۽ پوءِ پاڻ به برهانپور ۾ هڪ عرصي تائين درس ۽ روحاني تربيت ڏيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;&gt;{{cite book
 |last=الحسني
 |first=عبد الحي بن فخر الدين
 |title=نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر
 |language=ar
 |chapter=الشيخ محمد بن عبد الله السندي
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ۽ برهانپور جي صوفيانه لاڳاپن بابت لکيل تذڪرن ۾ کيس '''تاج العاشقين شيخ محمد ابن شيخ عبدالله سنڌي''' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Channa&quot;&gt;{{cite book
 |last=چنا
 |first=محبوب علي
 |title=مخدوم نوح سرور رحہ جا سھيوڳي
 |year=1991
 |language=sd
 |page=99
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
شيخ محمد بن عبدالله سنڌي برهانپور ۾ ڄائو ۽ اتي ئي سندس پرورش ٿي. سندس ڄمڻ جي صحيح هجري يا عيسوي تاريخ دستياب ماخذن ۾ بيان ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

سندس زماني ۾ برهانپور سنڌ مان لڏي آيل عالمن ۽ صوفين جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪو هو. شيخ محمد جي تعليم پڻ انهيءَ سنڌي-برهانپوري علمي ماحول ۾ ٿي، ۽ سندس اهم استادن مان ڪيترائي سنڌي نسبت رکندڙ عالم هئا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== تعليم ==
شيخ محمد مختلف استادن وٽ عقلي، نقلي ۽ صوفيانه علم حاصل ڪيو. منطق ۽ حڪمت جي تعليم هن '''حڪيم عثمان بوبڪاني سنڌي''' وٽ ورتي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

حڪيم عثمان بوبڪاني اصل سنڌ جي [[سيوهڻ]] واري علائقي جي بوبڪ سان تعلق رکندو هو. هو منطق، حڪمت ۽ طب جو عالم هو ۽ 983ھ (1575–1576ع) ڌاري برهانپور پهتو، جتي کيس تدريس ۽ افتا جي ذميواري ڏني وئي. شيخ محمد سندس شاگردن مان هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عثمان بن عيسى بن إبراهيم الصديقي البوبكاني السندي
 |url=https://bukhari-pedia.net/book/ghayt_altwdih/4598
 |website=موسوعة صحيح البخاري
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

فقہ ۽ اصول جي تعليم شيخ محمد '''شيخ طاهر بن يوسف سنڌي''' وٽ حاصل ڪئي. تصوف ۽ ٻين اعليٰ علمن جي تعليم لاءِ هو '''شيخ عيسى بن قاسم سنڌي''' سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== شيخ عيسى بن قاسم وٽ تعليم ==
شيخ محمد بن عبدالله سنڌي، شيخ عيسى بن قاسم سنڌيءَ وٽ ''نقد النصوص''، ''شرح منازل السائرين''، ''شرح گلشن راز'' ۽ ''شرح المواقف'' جو هڪ حصو پڙهيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

شيخ عيسى بن قاسم سنڌي پاڻ برهانپور جي اهم شطاري عالمن مان هو. سوانحي ماخذن ۾ شيخ محمد بن عبدالله سنڌي کي سندس شاگردن ۾ واضح طور شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عيسى بن قاسم بن يوسف الشطاري السندي أبي البركة
 |url=https://ibnalarabi.com/tarajim/tarjamat.php?id=27935
 |website=موسوعة الشيخ الأكبر ابن العربي
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح شيخ محمد جي تعليم صرف فقہ يا تصوف تائين محدود نه هئي؛ سندس نصاب ۾ منطق، فلسفو، اصول فقہ ۽ صوفيانه نظرياتي ڪتاب پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== شطاري سلسلي سان تعلق ==
روحاني طريقت ۾ شيخ محمد '''شيخ لشڪر محمد عارف''' کان فيض ورتو. عبد الحي الحسني مطابق هن شيخ لشڪر محمد وٽ طريقت اختيار ڪئي ۽ علم ۽ معرفت ۾ مهارت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

شيخ لشڪر محمد برهانپور جي [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] سان تعلق رکندڙ صوفي هو. شيخ محمد جي هڪ استاد شيخ عيسى بن قاسم پڻ ساڳئي شيخ لشڪر محمد کان طريقت ورتي هئي، جنهن مان برهانپور ۾ ان وقت موجود سنڌي-شطاري علمي ۽ روحاني نيٽ ورڪ جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=عيسى بن قاسم بن يوسف الشطاري السندي أبي البركة
 |url=https://ibnalarabi.com/tarajim/tarjamat.php?id=27935
 |website=موسوعة الشيخ الأكبر ابن العربي
 |language=ar
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== برهانپور ۾ درس ۽ ارشاد ==
تعليم ۽ روحاني تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شيخ محمد بن عبدالله سنڌي برهانپور ۾ علم ۽ معرفت جي تدريس ۽ اشاعت شروع ڪئي. ''نزهة الخواطر'' موجب هن شهر ۾ ڊگهي عرصي تائين ماڻهن کي علمي فائدو پهچايو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هن جي علمي تربيت جي نوعيت مان ظاهر ٿئي ٿو تہ برهانپور ۾ سندس درس ۾ شرعي علمن سان گڏ منطق، حڪمت ۽ تصوف جي مطالعي جي گڏيل روايت موجود هئي.

== اڪبر جي دور ۾ گرفتاري ==
شيخ محمد جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي برهانپور اچڻ سان لاڳاپيل آهي. ''نزهة الخواطر'' ۾، ''گلزار ابرار'' جي حوالي سان، ڄاڻايل آهي تہ اڪبر جي برهانپور اچڻ وقت شيخ محمد تي بغاوت جو الزام لڳايو ويو ۽ شهنشاهه جي حڪم سان کيس قيد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هو ڪجهه عرصو قيد ۾ رهيو. بعد ۾ مغل اميرن مان ڪن سندس حق ۾ سفارش ڪئي، جنهن کان پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

هن واقعي بابت دستياب ماخذ الزام جو ذڪر ڪن ٿا، پر شيخ محمد واقعي ڪنهن بغاوت ۾ حصو ورتو هو يا نه، ان بابت آزاد ثبوت پيش نٿا ڪن؛ تنهنڪري انسائيڪلوپيڊيا جي لحاظ کان ان کي '''بغاوت جو الزام''' لکڻ وڌيڪ صحيح آهي، ثابت ٿيل بغاوت نه.

== آگري ڏانهن روانگي ==
قيد مان آزاديءَ کان پوءِ شيخ محمد برهانپور ڇڏي [[آگرو|آگري]] ڏانهن روانو ٿيو. اتي سندس تعلق مغل امير '''قليج خان''' سان قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

''نزهة الخواطر'' موجب هو قليج خان جو ويجهو ساٿي بڻيو ۽ سفر توڙي قيام ۾ ساڻس گڏ رهندو هو. ان تعلق سبب سندس زندگيءَ جو آخري دور برهانپور جي علمي ماحول کان نڪري مغل فوجي ۽ انتظامي حلقن سان وابسته ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

== لاهور ۽ جنگي مهمون ==
قليج خان سان گڏ شيخ محمد آخرڪار [[لاهور]] پهتو. سوانحي ماخذ مطابق هو قليج خان سان گڏ جنگي مهمن ۾ پڻ شريڪ ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

اهو مرحلو سندس زندگيءَ جي اڳئين علمي ۽ صوفيانه دور کان مختلف هو. برهانپور ۾ هو درس ۽ روحاني تربيت سان وابسته هو، جڏهن تہ زندگيءَ جي آخري حصي ۾ مغل امير سان گڏ فوجي مهمن ۾ سندس موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

== وفات ==
''گلزار ابرار'' جي حوالي سان ''نزهة الخواطر'' لکي ٿو تہ شيخ محمد بن عبدالله سنڌي '''1 جمادي الاول 1013ھ''' تي هڪ جنگي مهم دوران مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

1 جمادي الاول 1013ھ جديد حسابي هجري-عيسوي تقويم مطابق تقريباً '''24–25 سيپٽمبر 1604ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;HijriDate&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jumada al-Awwal 1013 Islamic Calendar
 |url=https://www.date-converter.com/en/islamic-month-calendar/india/1013/jumada-al-awwal/
 |website=Date Converter
 |language=en
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هجري مهينن جي تاريخي رؤيت ۾ هڪ ڏينهن جي امڪاني فرق سبب، سندس وفات کي '''1 جمادي الاول 1013ھ / سيپٽمبر 1604ع''' لکڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ محمد بن عبدالله سنڌي جي سوانح سورهين صديءَ ۾ سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ قائم علمي رابطن جو مثال پيش ڪري ٿي. سندس استادن ۾ حڪيم عثمان بوبڪاني سنڌي، شيخ طاهر بن يوسف سنڌي ۽ شيخ عيسى بن قاسم سنڌي جهڙن عالمن جي موجودگي ڏيکاري ٿي تہ برهانپور ۾ سنڌي عالمن جو هڪ باقاعده علمي حلقو قائم ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Nuzhat&quot;/&gt;

محبوب علي چنا جي ''مخدوم نوح سرور رحہ جا سھيوڳي'' ۾ پڻ کيس ان دور جي سنڌي بزرگن ۽ عالمن جي سلسلي ۾ '''تاج العاشقين شيخ محمد ابن شيخ عبدالله سنڌي''' جي نالي سان شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Channa&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ ۾ برهانپور جي مدرساتي ۽ صوفيانه ماحول، شطاري طريقت، مغل سلطنت جي سياسي نظام ۽ آخر ۾ فوجي مهمن سان تعلق جهڙا مختلف پهلو گڏ ٿين ٿا. انهيءَ سبب سندس سوانح برهانپور ۾ آباد سنڌي علمي جماعت جي تاريخ سان گڏ مغل دور جي صوفيانه ۽ علمي تاريخ لاءِ پڻ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[برهانپور]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪاڻي]]
* [[مخدوم نوح]]
* [[اڪبر اعظم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:1604ع جون وفاتون]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]</text>
      <sha1>i13tqfbvcedyxgsl0lud5575463eloc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ اسماعيل فرحي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103619</id>
    <revision>
      <id>416797</id>
      <timestamp>2026-10-03T17:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ اسماعيل فرحي | honorific_prefix = شيخ | other_names      = شيخ اسماعيل فرحي منتري | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | order            = [[شطاري سلسلو]] | known_for        = تصوف | teachers         = [[شيخ عيسى سنڌي]] }}  '''شيخ اسماعيل فرحي'''، جنهن کي '''شيخ اسماعيل فرحي منت...</comment>
      <origin>416797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7069" sha1="bzqpzhaeq7ocajpdjmzlvavh8fjwtbs" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ اسماعيل فرحي
| honorific_prefix = شيخ
| other_names      = شيخ اسماعيل فرحي منتري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| known_for        = تصوف
| teachers         = [[شيخ عيسى سنڌي]]
}}

'''شيخ اسماعيل فرحي'''، جنهن کي '''شيخ اسماعيل فرحي منتري''' جي نالي سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي، [[مغل سلطنت|مغل دور]] جو هڪ صوفي هو، جنهن جو تعلق [[برهانپور]] جي سنڌي صوفيانه ۽ علمي ماحول سان هو. هو [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جي مشهور بزرگ [[شيخ عيسى سنڌي|مسيح الاولياء شيخ عيسى سنڌي]] سان وابسته هو ۽ سندس خليفن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي پوره برهانپور
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+پوره+برهانپور
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

شيخ اسماعيل جي حياتيءَ بابت تفصيلي معلومات محدود آهي. موجود ماخذن مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو برهانپور ۾ شيخ عيسى سنڌيءَ سان قائم ٿيل انهيءَ صوفيانه مرڪز سان لاڳاپيل هو، جنهن سان سنڌ مان آيل ڪيترائي عالم، صوفي ۽ واپاري وابسته ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== شيخ عيسى سنڌي سان تعلق ==
شيخ اسماعيل فرحي، شيخ عيسى سنڌيءَ جي خليفن مان هو. شيخ عيسى سنڌي تقريباً [[محرم]] 998ھ (سيپٽمبر–آڪٽوبر 1589ع؛ بعض ثانوي ماخذن ۾ 1590ع) ڌاري برهانپور ۾ اچي رهيو، جنهن کان پوءِ سندس خانقاهه سنڌ مان ايندڙ عالمن، صوفين، شاعرن ۽ واپارين جو مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا شيخ عيسى جي خليفن جي سلسلي ۾ نصيرالدين سنڌي، شيخ برهان الدين، شيخ محمد سنڌي، '''شيخ اسماعيل فرحي منتري'''، پير سيري، خواجه علي، شيخ صدر جهان، شيخ عبدالقدوس سنڌي، ملا عبدالعزيز لاهوري ۽ عبدالرحيم ميلادخوان جا نالا ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== برهانپور جو سنڌي علمي ماحول ==
سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ڌاري برهانپور سنڌي عالمن ۽ صوفين جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. شيخ عيسى سنڌيءَ جي برهانپور ۾ رهائش کان پوءِ سنڌ مان ڪيترائي ماڻهو سندس صحبت ۽ تعليم لاءِ اتي پهتا. وقت سان گڏ انهن سنڌي رهواسين جي آباديءَ سبب شهر جي هڪ حصي کي '''سنڌي پوره''' سڏيو وڃڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

شيخ عيسى جي خانقاهه رڳو روحاني تربيت تائين محدود نه هئي، پر سنڌي عالمن، صوفين، شاعرن ۽ واپارين لاءِ گڏجاڻيءَ جو مرڪز پڻ هئي. سنڌيانا موجب اتي علمي ۽ ادبي مجلسن سان گڏ راڳ جون محفلون پڻ ٿينديون هيون ۽ سنڌي ڪافيون ڳايون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; شيخ اسماعيل فرحي جو شيخ عيسى جي خليفن ۾ شمار ٿيڻ کيس انهيءَ سنڌي-برهانپوري صوفيانه نيٽ ورڪ سان سڌيءَ طرح ڳنڍي ٿو.

== شطاري سلسلو ==
شيخ عيسى سنڌي جو روحاني تعلق [[شطاري سلسلو|شطاري طريقي]] سان هو، تنهنڪري سندس خليفي جي حيثيت سان شيخ اسماعيل فرحي پڻ انهيءَ روحاني روايت سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; شطاري سلسلو وچئين دور ۾ ڏکڻ ايشيا جي مختلف علائقن ۾ پکڙيو ۽ برهانپور ان جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيو.

شيخ اسماعيل جي شيخ عيسى سان وابستگيءَ جو زمانو کيس اندازاً سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات واري برهانپور جي صوفيانه ماحول ۾ رکي ٿو. البت سندس ڄمڻ ۽ وفات جا هجري سال يا عيسوي تاريخون دستياب معتبر ماخذن مان قطعي طور معلوم نه ٿيون ٿين؛ تنهنڪري انهن بابت مخصوص سال لکڻ مناسب نه آهي.

== سنڌي پوره سان وابستگي ==
برهانپور جو سنڌي پوره سنڌ مان لڏي ويل عالمن ۽ صوفين جي سرگرمين جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيل آبادي هئي. شيخ عيسى سنڌيءَ جي خانقاهه هن آباديءَ جو اهم روحاني مرڪز هئي. شيخ اسماعيل فرحي جو انهيءَ خانقاهه جي خليفن ۾ شمار ٿيڻ سندس تاريخي اهميت جو بنيادي سبب آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ساڳئي روحاني حلقي ۾ ڪيترن ٻين سنڌي عالمن ۽ صوفين، جن ۾ قاضي عبدالسلام سنڌي، شيخ ابراهيم ڪلهوڙو، شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي، شيخ مبارڪ سنڌي، شيخ موسى بوبڪائي، شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي، سيد ابراهيم بکري، حڪيم عثمان بوبڪائي، شيخ اسحاق قلندر سنڌي ۽ شيخ صالح سنڌي شامل هئا، جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
شيخ اسماعيل فرحي بابت انفرادي سوانحي مواد نسبتاً گهٽ محفوظ رهيو آهي، پر سندس نالو شيخ عيسى سنڌيءَ جي خليفن ۾ اچڻ برهانپور ۾ قائم سنڌي صوفيانه جماعت جي تاريخ ۾ سندس مقام کي ظاهر ڪري ٿو. هي جماعت سنڌ ۽ هندستان جي وچ ۾ علمي ۽ روحاني رابطن جو هڪ مثال هئي، جنهن جي مرڪز طور سنڌي پوره ۽ شيخ عيسى جي خانقاهه ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ عيسى سنڌي]]
* [[برهانپور]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[سنڌي پوره]]
* [[شيخ عبدالقدوس سنڌي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا مسلمان]]</text>
      <sha1>bzqpzhaeq7ocajpdjmzlvavh8fjwtbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير سيدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103620</id>
    <revision>
      <id>416798</id>
      <timestamp>2026-10-03T17:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = پير سيدي | honorific_prefix = سيد | other_names      = سيد پير سيدي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | order            = [[شطاري سلسلو]] | residence        = [[عسيرڳڙهه]] | death_date       = 1000ھ / 1592ع | death_place      = [[عسيرڳڙهه]]، [[خاندیش]] | resting_place    = عسيرڳڙهه | teachers         = شيخ ع...</comment>
      <origin>416798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6896" sha1="a6djnx7tjd6914w3iyh2mboma6osdmv" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| other_names      = سيد پير سيدي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| residence        = [[عسيرڳڙهه]]
| death_date       = 1000ھ / 1592ع
| death_place      = [[عسيرڳڙهه]]، [[خاندیش]]
| resting_place    = عسيرڳڙهه
| teachers         = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for        = صوفي، شيخ عيسى سنڌيءَ جو مريد
}}

'''پير سيدي''' يا '''سيد پير سيدي''' (وفات 1000ھ / 1592ع) [[خاندیش]] جي [[عسيرڳڙهه]] سان تعلق رکندڙ هڪ صوفي بزرگ ۽ [[شيخ عيسى سنڌي]] جو مريد هو. علمي تحقيق ۾ کيس انگريزي صورت ۾ ''Saiyid Pir Saiyidi of Asirgarh'' لکيو ويو آهي ۽ شيخ عيسى سنڌيءَ جي مريدن ۾ شمار ڪندي سندس وفات 1592ع ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sufi Orders and Rulers in Medieval Deccan
 |language=en
 |page=236
}}&lt;/ref&gt;

پير سيدي جو تعلق سيد خاندان سان هو. برهانپور جي سنڌي صوفين بابت تذڪري مطابق هو [[عسيرڳڙهه]] ۾ رهندو هو ۽ اتي شيخ عيسى سنڌيءَ سان سندس ملاقات ٿي. ان ملاقات کان پوءِ هو شيخ عيسى کان روحاني طور متاثر ٿيو ۽ سندس مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |language=ur
 |pages=386–388
}}&lt;/ref&gt;

==شيخ عيسى سنڌيءَ سان تعلق==
پير سيدي جو روحاني تعلق [[شيخ عيسى سنڌي|مسيح الاولياء شيخ عيسى سنڌي]] سان هو. شيخ عيسى برهانپور ۾ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جي اهم صوفين مان هو. دکن ۾ تصوف بابت هڪ علمي مطالعي مطابق برهانپور شطاري سلسلي جو هڪ اهم مرڪز بڻيو هو، جتي شيخ عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسى ان سلسلي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ساڳيو ماخذ پير سيدي کي شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

پير سيدي جي شيخ عيسى سان پهرين ملاقات عسيرڳڙهه ۾ ٿي. تذڪري مطابق ملاقات وقت پير سيدي دنياوي علم حاصل ڪرڻ ۾ مصروف هو. شيخ عيسى سان صحبت کان پوءِ سندس لاڙو تصوف ڏانهن ٿيو ۽ هو سندس عقيدتمند ۽ مريد بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==عسيرڳڙهه ۾ زندگي==
پير سيدي جي زندگيءَ جو اهم مرڪز [[عسيرڳڙهه]] هو، جيڪو ان دور ۾ خاندیش جي سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم ماڳن مان هو. موجود تذڪري ۾ کيس عسيرڳڙهه جو سيد ڄاڻايو ويو آهي. سندس شيخ عيسى سان ملاقات پڻ اتي ئي ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

پير سيدي شيخ عيسى جي انهن مريدن مان هو، جن ذريعي برهانپور جي شطاري روحاني روايت ڀرپاسي وارن علائقن تائين پهتي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ سندس سڃاڻپ سندس جاگرافيائي نسبت سان ''Pir Saiyidi of Asirgarh'' طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

==وفات==
پير سيدي جي وفات **1000ھ (1591–1592ع)** ڌاري ٿي. جديد علمي ماخذ سندس وفات جو عيسوي سال **1592ع** ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; موجود ماخذن ۾ وفات جو مخصوص هجري مهينو نه مليو آهي، تنهنڪري بغير ثبوت جي مهينو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

تذڪري مطابق پير سيدي جي وفات جي خبر جڏهن شيخ عيسى سنڌيءَ تائين پهتي ته شيخ عيسى سندس جنازي ۾ شرڪت لاءِ [[برهانپور]] کان عسيرڳڙهه ويو. اتي پير سيدي جي جنازي نماز ۽ تدفين سان لاڳاپيل رسمن ۾ شرڪت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==مزار==
پير سيدي کي عسيرڳڙهه ۾ دفن ڪيو ويو. تذڪري موجب سندس وفات کان پوءِ سندس قبر مٿان قبو تعمير ڪيو ويو. هن تعمير سان مغل دور جي مشهور امير ۽ سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] جو نالو ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

روايت مطابق عبدالرحيم خان خانان پير سيدي جي قبر تي قبو تعمير ڪرائڻ کان اڳ شيخ عيسى سنڌيءَ کان اجازت ورتي. اجازت ملڻ کان پوءِ قبر مٿان عمارت تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt; هي روايت پير سيدي جي مقامي روحاني حيثيت سان گڏ شيخ عيسى ۽ مغل اشرافيه جي وچ ۾ موجود رابطن جي به نشاندهي ڪري ٿي.

==تاريخي پسمنظر==
پير سيدي جو دور خاندیش ۽ برهانپور ۾ شطاري تصوف جي واڌ جو دور هو. برهانپور بابت تاريخي تحقيق موجب شيخ عارف (وفات 1585ع)، شيخ محمد طاهر (وفات 1594ع) ۽ شيخ عيسى (وفات 1622ع) جهڙن صوفين هن علائقي ۾ شطاري سلسلي کي مضبوط ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ برهانپور ان سلسلي جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عيسى جا مريد صرف برهانپور تائين محدود نه هئا. علمي ماخذ خاص طور پير سيدي کي عسيرڳڙهه سان منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته شيخ نعمت الله ۽ شيخ برهان کي به شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; ان لحاظ کان پير سيدي جي شخصيت برهانپور ۽ عسيرڳڙهه جي وچ ۾ قائم شطاري روحاني رابطن جي تاريخ جو حصو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[شيخ عيسى سنڌي]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[عسيرڳڙهه]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1592ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:خاندیش]]</text>
      <sha1>a6djnx7tjd6914w3iyh2mboma6osdmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416799</id>
      <parentid>416798</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6831" sha1="59x14g2jogywt7oshcxp5pqteo2emr6" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| other_names = سيد پير سيدي
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| order = [[شطاري سلسلو]]
| residence = [[عسيرڳڙهه]]
| death_date = 1000ھ (1591–1592ع)
| death_place = [[عسيرڳڙهه]]، [[خانديش]]
| resting_place = [[عسيرڳڙهه]]
| teachers = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for = تصوف، [[شيخ عيسى سنڌي]] جو مريد
}}

'''پير سيدي''' يا '''سيد پير سيدي''' (وفات 1000ھ / 1592ع) [[خاندیش]] جي [[عسيرڳڙهه]] سان تعلق رکندڙ هڪ صوفي بزرگ ۽ [[شيخ عيسى سنڌي]] جو مريد هو. علمي تحقيق ۾ کيس انگريزي صورت ۾ ''Saiyid Pir Saiyidi of Asirgarh'' لکيو ويو آهي ۽ شيخ عيسى سنڌيءَ جي مريدن ۾ شمار ڪندي سندس وفات 1592ع ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sufi Orders and Rulers in Medieval Deccan
 |language=en
 |page=236
}}&lt;/ref&gt;

پير سيدي جو تعلق سيد خاندان سان هو. برهانپور جي سنڌي صوفين بابت تذڪري مطابق هو [[عسيرڳڙهه]] ۾ رهندو هو ۽ اتي شيخ عيسى سنڌيءَ سان سندس ملاقات ٿي. ان ملاقات کان پوءِ هو شيخ عيسى کان روحاني طور متاثر ٿيو ۽ سندس مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |language=ur
 |pages=386–388
}}&lt;/ref&gt;

==شيخ عيسى سنڌيءَ سان تعلق==
پير سيدي جو روحاني تعلق [[شيخ عيسى سنڌي|مسيح الاولياء شيخ عيسى سنڌي]] سان هو. شيخ عيسى برهانپور ۾ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جي اهم صوفين مان هو. دکن ۾ تصوف بابت هڪ علمي مطالعي مطابق برهانپور شطاري سلسلي جو هڪ اهم مرڪز بڻيو هو، جتي شيخ عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسى ان سلسلي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ساڳيو ماخذ پير سيدي کي شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

پير سيدي جي شيخ عيسى سان پهرين ملاقات عسيرڳڙهه ۾ ٿي. تذڪري مطابق ملاقات وقت پير سيدي دنياوي علم حاصل ڪرڻ ۾ مصروف هو. شيخ عيسى سان صحبت کان پوءِ سندس لاڙو تصوف ڏانهن ٿيو ۽ هو سندس عقيدتمند ۽ مريد بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==عسيرڳڙهه ۾ زندگي==
پير سيدي جي زندگيءَ جو اهم مرڪز [[عسيرڳڙهه]] هو، جيڪو ان دور ۾ خاندیش جي سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم ماڳن مان هو. موجود تذڪري ۾ کيس عسيرڳڙهه جو سيد ڄاڻايو ويو آهي. سندس شيخ عيسى سان ملاقات پڻ اتي ئي ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

پير سيدي شيخ عيسى جي انهن مريدن مان هو، جن ذريعي برهانپور جي شطاري روحاني روايت ڀرپاسي وارن علائقن تائين پهتي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ سندس سڃاڻپ سندس جاگرافيائي نسبت سان ''Pir Saiyidi of Asirgarh'' طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

==وفات==
پير سيدي جي وفات **1000ھ (1591–1592ع)** ڌاري ٿي. جديد علمي ماخذ سندس وفات جو عيسوي سال **1592ع** ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; موجود ماخذن ۾ وفات جو مخصوص هجري مهينو نه مليو آهي، تنهنڪري بغير ثبوت جي مهينو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

تذڪري مطابق پير سيدي جي وفات جي خبر جڏهن شيخ عيسى سنڌيءَ تائين پهتي ته شيخ عيسى سندس جنازي ۾ شرڪت لاءِ [[برهانپور]] کان عسيرڳڙهه ويو. اتي پير سيدي جي جنازي نماز ۽ تدفين سان لاڳاپيل رسمن ۾ شرڪت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==مزار==
پير سيدي کي عسيرڳڙهه ۾ دفن ڪيو ويو. تذڪري موجب سندس وفات کان پوءِ سندس قبر مٿان قبو تعمير ڪيو ويو. هن تعمير سان مغل دور جي مشهور امير ۽ سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] جو نالو ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

روايت مطابق عبدالرحيم خان خانان پير سيدي جي قبر تي قبو تعمير ڪرائڻ کان اڳ شيخ عيسى سنڌيءَ کان اجازت ورتي. اجازت ملڻ کان پوءِ قبر مٿان عمارت تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt; هي روايت پير سيدي جي مقامي روحاني حيثيت سان گڏ شيخ عيسى ۽ مغل اشرافيه جي وچ ۾ موجود رابطن جي به نشاندهي ڪري ٿي.

==تاريخي پسمنظر==
پير سيدي جو دور خاندیش ۽ برهانپور ۾ شطاري تصوف جي واڌ جو دور هو. برهانپور بابت تاريخي تحقيق موجب شيخ عارف (وفات 1585ع)، شيخ محمد طاهر (وفات 1594ع) ۽ شيخ عيسى (وفات 1622ع) جهڙن صوفين هن علائقي ۾ شطاري سلسلي کي مضبوط ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ برهانپور ان سلسلي جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عيسى جا مريد صرف برهانپور تائين محدود نه هئا. علمي ماخذ خاص طور پير سيدي کي عسيرڳڙهه سان منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته شيخ نعمت الله ۽ شيخ برهان کي به شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; ان لحاظ کان پير سيدي جي شخصيت برهانپور ۽ عسيرڳڙهه جي وچ ۾ قائم شطاري روحاني رابطن جي تاريخ جو حصو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[شيخ عيسى سنڌي]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[عسيرڳڙهه]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1592ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:خاندیش]]</text>
      <sha1>59x14g2jogywt7oshcxp5pqteo2emr6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416800</id>
      <parentid>416799</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6263" sha1="7hppx3sfqzh3vm5mj8qwq4gd37zaz5q" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| residence        = [[عسيرڳڙهه]]
| death_date       = 1000ھ / 1592ع
| death_place      = [[عسيرڳڙهه]]، [[خاندیش]]
| resting_place    = عسيرڳڙهه
| teachers         = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for        = صوفي، شيخ عيسى سنڌيءَ جو مريد
}}


پير سيدي جو تعلق سيد خاندان سان هو. برهانپور جي سنڌي صوفين بابت تذڪري مطابق هو [[عسيرڳڙهه]] ۾ رهندو هو ۽ اتي شيخ عيسى سنڌيءَ سان سندس ملاقات ٿي. ان ملاقات کان پوءِ هو شيخ عيسى کان روحاني طور متاثر ٿيو ۽ سندس مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |language=ur
 |pages=386–388
}}&lt;/ref&gt;

==شيخ عيسى سنڌيءَ سان تعلق==
پير سيدي جو روحاني تعلق [[شيخ عيسى سنڌي|مسيح الاولياء شيخ عيسى سنڌي]] سان هو. شيخ عيسى برهانپور ۾ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جي اهم صوفين مان هو. دکن ۾ تصوف بابت هڪ علمي مطالعي مطابق برهانپور شطاري سلسلي جو هڪ اهم مرڪز بڻيو هو، جتي شيخ عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسى ان سلسلي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ساڳيو ماخذ پير سيدي کي شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

پير سيدي جي شيخ عيسى سان پهرين ملاقات عسيرڳڙهه ۾ ٿي. تذڪري مطابق ملاقات وقت پير سيدي دنياوي علم حاصل ڪرڻ ۾ مصروف هو. شيخ عيسى سان صحبت کان پوءِ سندس لاڙو تصوف ڏانهن ٿيو ۽ هو سندس عقيدتمند ۽ مريد بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==عسيرڳڙهه ۾ زندگي==
پير سيدي جي زندگيءَ جو اهم مرڪز [[عسيرڳڙهه]] هو، جيڪو ان دور ۾ خاندیش جي سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم ماڳن مان هو. موجود تذڪري ۾ کيس عسيرڳڙهه جو سيد ڄاڻايو ويو آهي. سندس شيخ عيسى سان ملاقات پڻ اتي ئي ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

پير سيدي شيخ عيسى جي انهن مريدن مان هو، جن ذريعي برهانپور جي شطاري روحاني روايت ڀرپاسي وارن علائقن تائين پهتي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ سندس سڃاڻپ سندس جاگرافيائي نسبت سان ''Pir Saiyidi of Asirgarh'' طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

==وفات==
پير سيدي جي وفات **1000ھ (1591–1592ع)** ڌاري ٿي. جديد علمي ماخذ سندس وفات جو عيسوي سال **1592ع** ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; موجود ماخذن ۾ وفات جو مخصوص هجري مهينو نه مليو آهي، تنهنڪري بغير ثبوت جي مهينو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

تذڪري مطابق پير سيدي جي وفات جي خبر جڏهن شيخ عيسى سنڌيءَ تائين پهتي ته شيخ عيسى سندس جنازي ۾ شرڪت لاءِ [[برهانپور]] کان عسيرڳڙهه ويو. اتي پير سيدي جي جنازي نماز ۽ تدفين سان لاڳاپيل رسمن ۾ شرڪت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==مزار==
پير سيدي کي عسيرڳڙهه ۾ دفن ڪيو ويو. تذڪري موجب سندس وفات کان پوءِ سندس قبر مٿان قبو تعمير ڪيو ويو. هن تعمير سان مغل دور جي مشهور امير ۽ سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] جو نالو ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

روايت مطابق عبدالرحيم خان خانان پير سيدي جي قبر تي قبو تعمير ڪرائڻ کان اڳ شيخ عيسى سنڌيءَ کان اجازت ورتي. اجازت ملڻ کان پوءِ قبر مٿان عمارت تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt; هي روايت پير سيدي جي مقامي روحاني حيثيت سان گڏ شيخ عيسى ۽ مغل اشرافيه جي وچ ۾ موجود رابطن جي به نشاندهي ڪري ٿي.

==تاريخي پسمنظر==
پير سيدي جو دور خاندیش ۽ برهانپور ۾ شطاري تصوف جي واڌ جو دور هو. برهانپور بابت تاريخي تحقيق موجب شيخ عارف (وفات 1585ع)، شيخ محمد طاهر (وفات 1594ع) ۽ شيخ عيسى (وفات 1622ع) جهڙن صوفين هن علائقي ۾ شطاري سلسلي کي مضبوط ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ برهانپور ان سلسلي جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عيسى جا مريد صرف برهانپور تائين محدود نه هئا. علمي ماخذ خاص طور پير سيدي کي عسيرڳڙهه سان منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته شيخ نعمت الله ۽ شيخ برهان کي به شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; ان لحاظ کان پير سيدي جي شخصيت برهانپور ۽ عسيرڳڙهه جي وچ ۾ قائم شطاري روحاني رابطن جي تاريخ جو حصو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[شيخ عيسى سنڌي]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[عسيرڳڙهه]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1592ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:خاندیش]]</text>
      <sha1>7hppx3sfqzh3vm5mj8qwq4gd37zaz5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416801</id>
      <parentid>416800</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6793" sha1="l74yeo9b6vz2j2yw5ofawn896m0fszm" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| other_names      = سيد پير سيدي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| death_date       = 1000ھ / 1592ع
| death_place      = [[عسيرڳڙهه]]، [[خاندیش]]
| resting_place    = عسيرڳڙهه
| teachers         = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for        = صوفي، شيخ عيسى سنڌيءَ جو مريد
}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| residence        = [[عسيرڳڙهه]]
| death_date       = 1000ھ / 1592ع
| death_place      = [[عسيرڳڙهه]]، [[خاندیش]]
| resting_place    = عسيرڳڙهه
| teachers         = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for        = صوفي، شيخ عيسى سنڌيءَ جو مريد
}}


پير سيدي جو تعلق سيد خاندان سان هو. برهانپور جي سنڌي صوفين بابت تذڪري مطابق هو [[عسيرڳڙهه]] ۾ رهندو هو ۽ اتي شيخ عيسى سنڌيءَ سان سندس ملاقات ٿي. ان ملاقات کان پوءِ هو شيخ عيسى کان روحاني طور متاثر ٿيو ۽ سندس مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |language=ur
 |pages=386–388
}}&lt;/ref&gt;

==شيخ عيسى سنڌيءَ سان تعلق==
پير سيدي جو روحاني تعلق [[شيخ عيسى سنڌي|مسيح الاولياء شيخ عيسى سنڌي]] سان هو. شيخ عيسى برهانپور ۾ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جي اهم صوفين مان هو. دکن ۾ تصوف بابت هڪ علمي مطالعي مطابق برهانپور شطاري سلسلي جو هڪ اهم مرڪز بڻيو هو، جتي شيخ عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسى ان سلسلي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ساڳيو ماخذ پير سيدي کي شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

پير سيدي جي شيخ عيسى سان پهرين ملاقات عسيرڳڙهه ۾ ٿي. تذڪري مطابق ملاقات وقت پير سيدي دنياوي علم حاصل ڪرڻ ۾ مصروف هو. شيخ عيسى سان صحبت کان پوءِ سندس لاڙو تصوف ڏانهن ٿيو ۽ هو سندس عقيدتمند ۽ مريد بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==عسيرڳڙهه ۾ زندگي==
پير سيدي جي زندگيءَ جو اهم مرڪز [[عسيرڳڙهه]] هو، جيڪو ان دور ۾ خاندیش جي سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم ماڳن مان هو. موجود تذڪري ۾ کيس عسيرڳڙهه جو سيد ڄاڻايو ويو آهي. سندس شيخ عيسى سان ملاقات پڻ اتي ئي ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

پير سيدي شيخ عيسى جي انهن مريدن مان هو، جن ذريعي برهانپور جي شطاري روحاني روايت ڀرپاسي وارن علائقن تائين پهتي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ سندس سڃاڻپ سندس جاگرافيائي نسبت سان ''Pir Saiyidi of Asirgarh'' طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

==وفات==
پير سيدي جي وفات **1000ھ (1591–1592ع)** ڌاري ٿي. جديد علمي ماخذ سندس وفات جو عيسوي سال **1592ع** ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; موجود ماخذن ۾ وفات جو مخصوص هجري مهينو نه مليو آهي، تنهنڪري بغير ثبوت جي مهينو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

تذڪري مطابق پير سيدي جي وفات جي خبر جڏهن شيخ عيسى سنڌيءَ تائين پهتي ته شيخ عيسى سندس جنازي ۾ شرڪت لاءِ [[برهانپور]] کان عسيرڳڙهه ويو. اتي پير سيدي جي جنازي نماز ۽ تدفين سان لاڳاپيل رسمن ۾ شرڪت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==مزار==
پير سيدي کي عسيرڳڙهه ۾ دفن ڪيو ويو. تذڪري موجب سندس وفات کان پوءِ سندس قبر مٿان قبو تعمير ڪيو ويو. هن تعمير سان مغل دور جي مشهور امير ۽ سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] جو نالو ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

روايت مطابق عبدالرحيم خان خانان پير سيدي جي قبر تي قبو تعمير ڪرائڻ کان اڳ شيخ عيسى سنڌيءَ کان اجازت ورتي. اجازت ملڻ کان پوءِ قبر مٿان عمارت تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt; هي روايت پير سيدي جي مقامي روحاني حيثيت سان گڏ شيخ عيسى ۽ مغل اشرافيه جي وچ ۾ موجود رابطن جي به نشاندهي ڪري ٿي.

==تاريخي پسمنظر==
پير سيدي جو دور خاندیش ۽ برهانپور ۾ شطاري تصوف جي واڌ جو دور هو. برهانپور بابت تاريخي تحقيق موجب شيخ عارف (وفات 1585ع)، شيخ محمد طاهر (وفات 1594ع) ۽ شيخ عيسى (وفات 1622ع) جهڙن صوفين هن علائقي ۾ شطاري سلسلي کي مضبوط ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ برهانپور ان سلسلي جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عيسى جا مريد صرف برهانپور تائين محدود نه هئا. علمي ماخذ خاص طور پير سيدي کي عسيرڳڙهه سان منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته شيخ نعمت الله ۽ شيخ برهان کي به شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; ان لحاظ کان پير سيدي جي شخصيت برهانپور ۽ عسيرڳڙهه جي وچ ۾ قائم شطاري روحاني رابطن جي تاريخ جو حصو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[شيخ عيسى سنڌي]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[عسيرڳڙهه]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1592ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:خاندیش]]</text>
      <sha1>l74yeo9b6vz2j2yw5ofawn896m0fszm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416802</id>
      <parentid>416801</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6792" sha1="amzsrq59jirb9qyjht3akj4ub1xqp2j" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| other_names      = سيد پير سيدي
| religion         = [[اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| residence        = [[عسيرڳڙهه]]
| death_date       = 1000ھ / 1592ع
| death_place      = [[عسيرڳڙهه]]، [[خاندیش]]
| resting_place    = عسيرڳڙهه
| teachers         = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for        = صوفي، شيخ عيسى سنڌيءَ جو مريد
}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| residence        = [[عسيرڳڙهه]]
| death_date       = 1000ھ / 1592ع
| death_place      = [[عسيرڳڙهه]]، [[خاندیش]]
| resting_place    = عسيرڳڙهه
| teachers         = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for        = صوفي، شيخ عيسى سنڌيءَ جو مريد
}}


پير سيدي جو تعلق سيد خاندان سان هو. برهانپور جي سنڌي صوفين بابت تذڪري مطابق هو [[عسيرڳڙهه]] ۾ رهندو هو ۽ اتي شيخ عيسى سنڌيءَ سان سندس ملاقات ٿي. ان ملاقات کان پوءِ هو شيخ عيسى کان روحاني طور متاثر ٿيو ۽ سندس مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |language=ur
 |pages=386–388
}}&lt;/ref&gt;

==شيخ عيسى سنڌيءَ سان تعلق==
پير سيدي جو روحاني تعلق [[شيخ عيسى سنڌي|مسيح الاولياء شيخ عيسى سنڌي]] سان هو. شيخ عيسى برهانپور ۾ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جي اهم صوفين مان هو. دکن ۾ تصوف بابت هڪ علمي مطالعي مطابق برهانپور شطاري سلسلي جو هڪ اهم مرڪز بڻيو هو، جتي شيخ عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسى ان سلسلي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ساڳيو ماخذ پير سيدي کي شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

پير سيدي جي شيخ عيسى سان پهرين ملاقات عسيرڳڙهه ۾ ٿي. تذڪري مطابق ملاقات وقت پير سيدي دنياوي علم حاصل ڪرڻ ۾ مصروف هو. شيخ عيسى سان صحبت کان پوءِ سندس لاڙو تصوف ڏانهن ٿيو ۽ هو سندس عقيدتمند ۽ مريد بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==عسيرڳڙهه ۾ زندگي==
پير سيدي جي زندگيءَ جو اهم مرڪز [[عسيرڳڙهه]] هو، جيڪو ان دور ۾ خاندیش جي سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم ماڳن مان هو. موجود تذڪري ۾ کيس عسيرڳڙهه جو سيد ڄاڻايو ويو آهي. سندس شيخ عيسى سان ملاقات پڻ اتي ئي ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

پير سيدي شيخ عيسى جي انهن مريدن مان هو، جن ذريعي برهانپور جي شطاري روحاني روايت ڀرپاسي وارن علائقن تائين پهتي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ سندس سڃاڻپ سندس جاگرافيائي نسبت سان ''Pir Saiyidi of Asirgarh'' طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

==وفات==
پير سيدي جي وفات **1000ھ (1591–1592ع)** ڌاري ٿي. جديد علمي ماخذ سندس وفات جو عيسوي سال **1592ع** ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; موجود ماخذن ۾ وفات جو مخصوص هجري مهينو نه مليو آهي، تنهنڪري بغير ثبوت جي مهينو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

تذڪري مطابق پير سيدي جي وفات جي خبر جڏهن شيخ عيسى سنڌيءَ تائين پهتي ته شيخ عيسى سندس جنازي ۾ شرڪت لاءِ [[برهانپور]] کان عسيرڳڙهه ويو. اتي پير سيدي جي جنازي نماز ۽ تدفين سان لاڳاپيل رسمن ۾ شرڪت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==مزار==
پير سيدي کي عسيرڳڙهه ۾ دفن ڪيو ويو. تذڪري موجب سندس وفات کان پوءِ سندس قبر مٿان قبو تعمير ڪيو ويو. هن تعمير سان مغل دور جي مشهور امير ۽ سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] جو نالو ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

روايت مطابق عبدالرحيم خان خانان پير سيدي جي قبر تي قبو تعمير ڪرائڻ کان اڳ شيخ عيسى سنڌيءَ کان اجازت ورتي. اجازت ملڻ کان پوءِ قبر مٿان عمارت تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt; هي روايت پير سيدي جي مقامي روحاني حيثيت سان گڏ شيخ عيسى ۽ مغل اشرافيه جي وچ ۾ موجود رابطن جي به نشاندهي ڪري ٿي.

==تاريخي پسمنظر==
پير سيدي جو دور خاندیش ۽ برهانپور ۾ شطاري تصوف جي واڌ جو دور هو. برهانپور بابت تاريخي تحقيق موجب شيخ عارف (وفات 1585ع)، شيخ محمد طاهر (وفات 1594ع) ۽ شيخ عيسى (وفات 1622ع) جهڙن صوفين هن علائقي ۾ شطاري سلسلي کي مضبوط ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ برهانپور ان سلسلي جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عيسى جا مريد صرف برهانپور تائين محدود نه هئا. علمي ماخذ خاص طور پير سيدي کي عسيرڳڙهه سان منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته شيخ نعمت الله ۽ شيخ برهان کي به شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; ان لحاظ کان پير سيدي جي شخصيت برهانپور ۽ عسيرڳڙهه جي وچ ۾ قائم شطاري روحاني رابطن جي تاريخ جو حصو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[شيخ عيسى سنڌي]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[عسيرڳڙهه]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1592ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:خاندیش]]</text>
      <sha1>amzsrq59jirb9qyjht3akj4ub1xqp2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416803</id>
      <parentid>416802</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6263" sha1="7hppx3sfqzh3vm5mj8qwq4gd37zaz5q" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[شطاري سلسلو]]
| residence        = [[عسيرڳڙهه]]
| death_date       = 1000ھ / 1592ع
| death_place      = [[عسيرڳڙهه]]، [[خاندیش]]
| resting_place    = عسيرڳڙهه
| teachers         = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for        = صوفي، شيخ عيسى سنڌيءَ جو مريد
}}


پير سيدي جو تعلق سيد خاندان سان هو. برهانپور جي سنڌي صوفين بابت تذڪري مطابق هو [[عسيرڳڙهه]] ۾ رهندو هو ۽ اتي شيخ عيسى سنڌيءَ سان سندس ملاقات ٿي. ان ملاقات کان پوءِ هو شيخ عيسى کان روحاني طور متاثر ٿيو ۽ سندس مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |language=ur
 |pages=386–388
}}&lt;/ref&gt;

==شيخ عيسى سنڌيءَ سان تعلق==
پير سيدي جو روحاني تعلق [[شيخ عيسى سنڌي|مسيح الاولياء شيخ عيسى سنڌي]] سان هو. شيخ عيسى برهانپور ۾ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جي اهم صوفين مان هو. دکن ۾ تصوف بابت هڪ علمي مطالعي مطابق برهانپور شطاري سلسلي جو هڪ اهم مرڪز بڻيو هو، جتي شيخ عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسى ان سلسلي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ساڳيو ماخذ پير سيدي کي شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

پير سيدي جي شيخ عيسى سان پهرين ملاقات عسيرڳڙهه ۾ ٿي. تذڪري مطابق ملاقات وقت پير سيدي دنياوي علم حاصل ڪرڻ ۾ مصروف هو. شيخ عيسى سان صحبت کان پوءِ سندس لاڙو تصوف ڏانهن ٿيو ۽ هو سندس عقيدتمند ۽ مريد بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==عسيرڳڙهه ۾ زندگي==
پير سيدي جي زندگيءَ جو اهم مرڪز [[عسيرڳڙهه]] هو، جيڪو ان دور ۾ خاندیش جي سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم ماڳن مان هو. موجود تذڪري ۾ کيس عسيرڳڙهه جو سيد ڄاڻايو ويو آهي. سندس شيخ عيسى سان ملاقات پڻ اتي ئي ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

پير سيدي شيخ عيسى جي انهن مريدن مان هو، جن ذريعي برهانپور جي شطاري روحاني روايت ڀرپاسي وارن علائقن تائين پهتي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ سندس سڃاڻپ سندس جاگرافيائي نسبت سان ''Pir Saiyidi of Asirgarh'' طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

==وفات==
پير سيدي جي وفات **1000ھ (1591–1592ع)** ڌاري ٿي. جديد علمي ماخذ سندس وفات جو عيسوي سال **1592ع** ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; موجود ماخذن ۾ وفات جو مخصوص هجري مهينو نه مليو آهي، تنهنڪري بغير ثبوت جي مهينو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

تذڪري مطابق پير سيدي جي وفات جي خبر جڏهن شيخ عيسى سنڌيءَ تائين پهتي ته شيخ عيسى سندس جنازي ۾ شرڪت لاءِ [[برهانپور]] کان عسيرڳڙهه ويو. اتي پير سيدي جي جنازي نماز ۽ تدفين سان لاڳاپيل رسمن ۾ شرڪت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==مزار==
پير سيدي کي عسيرڳڙهه ۾ دفن ڪيو ويو. تذڪري موجب سندس وفات کان پوءِ سندس قبر مٿان قبو تعمير ڪيو ويو. هن تعمير سان مغل دور جي مشهور امير ۽ سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] جو نالو ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

روايت مطابق عبدالرحيم خان خانان پير سيدي جي قبر تي قبو تعمير ڪرائڻ کان اڳ شيخ عيسى سنڌيءَ کان اجازت ورتي. اجازت ملڻ کان پوءِ قبر مٿان عمارت تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt; هي روايت پير سيدي جي مقامي روحاني حيثيت سان گڏ شيخ عيسى ۽ مغل اشرافيه جي وچ ۾ موجود رابطن جي به نشاندهي ڪري ٿي.

==تاريخي پسمنظر==
پير سيدي جو دور خاندیش ۽ برهانپور ۾ شطاري تصوف جي واڌ جو دور هو. برهانپور بابت تاريخي تحقيق موجب شيخ عارف (وفات 1585ع)، شيخ محمد طاهر (وفات 1594ع) ۽ شيخ عيسى (وفات 1622ع) جهڙن صوفين هن علائقي ۾ شطاري سلسلي کي مضبوط ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ برهانپور ان سلسلي جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عيسى جا مريد صرف برهانپور تائين محدود نه هئا. علمي ماخذ خاص طور پير سيدي کي عسيرڳڙهه سان منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته شيخ نعمت الله ۽ شيخ برهان کي به شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; ان لحاظ کان پير سيدي جي شخصيت برهانپور ۽ عسيرڳڙهه جي وچ ۾ قائم شطاري روحاني رابطن جي تاريخ جو حصو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[شيخ عيسى سنڌي]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[عسيرڳڙهه]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1592ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:خاندیش]]</text>
      <sha1>7hppx3sfqzh3vm5mj8qwq4gd37zaz5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416804</id>
      <parentid>416803</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6087" sha1="axsa0y3ql9t6vjt8fl2ctlh7hdn57c2" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| death_date = 1000ھ (1591–1592ع)
| death_place = [[عسيرڳڙهه]]، [[خانديش]]
| resting_place = [[عسيرڳڙهه]]
| teachers = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for = تصوف
}}


پير سيدي جو تعلق سيد خاندان سان هو. برهانپور جي سنڌي صوفين بابت تذڪري مطابق هو [[عسيرڳڙهه]] ۾ رهندو هو ۽ اتي شيخ عيسى سنڌيءَ سان سندس ملاقات ٿي. ان ملاقات کان پوءِ هو شيخ عيسى کان روحاني طور متاثر ٿيو ۽ سندس مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |language=ur
 |pages=386–388
}}&lt;/ref&gt;

==شيخ عيسى سنڌيءَ سان تعلق==
پير سيدي جو روحاني تعلق [[شيخ عيسى سنڌي|مسيح الاولياء شيخ عيسى سنڌي]] سان هو. شيخ عيسى برهانپور ۾ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جي اهم صوفين مان هو. دکن ۾ تصوف بابت هڪ علمي مطالعي مطابق برهانپور شطاري سلسلي جو هڪ اهم مرڪز بڻيو هو، جتي شيخ عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسى ان سلسلي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ساڳيو ماخذ پير سيدي کي شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

پير سيدي جي شيخ عيسى سان پهرين ملاقات عسيرڳڙهه ۾ ٿي. تذڪري مطابق ملاقات وقت پير سيدي دنياوي علم حاصل ڪرڻ ۾ مصروف هو. شيخ عيسى سان صحبت کان پوءِ سندس لاڙو تصوف ڏانهن ٿيو ۽ هو سندس عقيدتمند ۽ مريد بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==عسيرڳڙهه ۾ زندگي==
پير سيدي جي زندگيءَ جو اهم مرڪز [[عسيرڳڙهه]] هو، جيڪو ان دور ۾ خاندیش جي سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم ماڳن مان هو. موجود تذڪري ۾ کيس عسيرڳڙهه جو سيد ڄاڻايو ويو آهي. سندس شيخ عيسى سان ملاقات پڻ اتي ئي ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

پير سيدي شيخ عيسى جي انهن مريدن مان هو، جن ذريعي برهانپور جي شطاري روحاني روايت ڀرپاسي وارن علائقن تائين پهتي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ سندس سڃاڻپ سندس جاگرافيائي نسبت سان ''Pir Saiyidi of Asirgarh'' طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

==وفات==
پير سيدي جي وفات **1000ھ (1591–1592ع)** ڌاري ٿي. جديد علمي ماخذ سندس وفات جو عيسوي سال **1592ع** ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; موجود ماخذن ۾ وفات جو مخصوص هجري مهينو نه مليو آهي، تنهنڪري بغير ثبوت جي مهينو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

تذڪري مطابق پير سيدي جي وفات جي خبر جڏهن شيخ عيسى سنڌيءَ تائين پهتي ته شيخ عيسى سندس جنازي ۾ شرڪت لاءِ [[برهانپور]] کان عسيرڳڙهه ويو. اتي پير سيدي جي جنازي نماز ۽ تدفين سان لاڳاپيل رسمن ۾ شرڪت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==مزار==
پير سيدي کي عسيرڳڙهه ۾ دفن ڪيو ويو. تذڪري موجب سندس وفات کان پوءِ سندس قبر مٿان قبو تعمير ڪيو ويو. هن تعمير سان مغل دور جي مشهور امير ۽ سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] جو نالو ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

روايت مطابق عبدالرحيم خان خانان پير سيدي جي قبر تي قبو تعمير ڪرائڻ کان اڳ شيخ عيسى سنڌيءَ کان اجازت ورتي. اجازت ملڻ کان پوءِ قبر مٿان عمارت تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt; هي روايت پير سيدي جي مقامي روحاني حيثيت سان گڏ شيخ عيسى ۽ مغل اشرافيه جي وچ ۾ موجود رابطن جي به نشاندهي ڪري ٿي.

==تاريخي پسمنظر==
پير سيدي جو دور خاندیش ۽ برهانپور ۾ شطاري تصوف جي واڌ جو دور هو. برهانپور بابت تاريخي تحقيق موجب شيخ عارف (وفات 1585ع)، شيخ محمد طاهر (وفات 1594ع) ۽ شيخ عيسى (وفات 1622ع) جهڙن صوفين هن علائقي ۾ شطاري سلسلي کي مضبوط ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ برهانپور ان سلسلي جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عيسى جا مريد صرف برهانپور تائين محدود نه هئا. علمي ماخذ خاص طور پير سيدي کي عسيرڳڙهه سان منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته شيخ نعمت الله ۽ شيخ برهان کي به شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; ان لحاظ کان پير سيدي جي شخصيت برهانپور ۽ عسيرڳڙهه جي وچ ۾ قائم شطاري روحاني رابطن جي تاريخ جو حصو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[شيخ عيسى سنڌي]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[عسيرڳڙهه]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1592ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:خاندیش]]</text>
      <sha1>axsa0y3ql9t6vjt8fl2ctlh7hdn57c2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416805</id>
      <parentid>416804</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6678" sha1="5drx6dp0ivxo1rhq1yx4lrlvfptr166" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = پير سيدي
| honorific_prefix = سيد
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| death_date = 1000ھ (1591–1592ع)
| death_place = [[عسيرڳڙهه]]، [[خانديش]]
| resting_place = [[عسيرڳڙهه]]
| teachers = [[شيخ عيسى سنڌي]]
| known_for = تصوف
}}


'''پير سيدي''' يا '''سيد پير سيدي''' (وفات 1000ھ / 1592ع) [[خاندیش]] جي [[عسيرڳڙهه]] سان تعلق رکندڙ هڪ صوفي بزرگ ۽ [[شيخ عيسى سنڌي]] جو مريد هو. علمي تحقيق ۾ کيس انگريزي صورت ۾ ''Saiyid Pir Saiyidi of Asirgarh'' لکيو ويو آهي ۽ شيخ عيسى سنڌيءَ جي مريدن ۾ شمار ڪندي سندس وفات 1592ع ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sufi Orders and Rulers in Medieval Deccan
 |language=en
 |page=236
}}&lt;/ref&gt;

پير سيدي جو تعلق سيد خاندان سان هو. برهانپور جي سنڌي صوفين بابت تذڪري مطابق هو [[عسيرڳڙهه]] ۾ رهندو هو ۽ اتي شيخ عيسى سنڌيءَ سان سندس ملاقات ٿي. ان ملاقات کان پوءِ هو شيخ عيسى کان روحاني طور متاثر ٿيو ۽ سندس مريد بڻيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |language=ur
 |pages=386–388
}}&lt;/ref&gt;

==شيخ عيسى سنڌيءَ سان تعلق==
پير سيدي جو روحاني تعلق [[شيخ عيسى سنڌي|مسيح الاولياء شيخ عيسى سنڌي]] سان هو. شيخ عيسى برهانپور ۾ [[شطاري سلسلو|شطاري سلسلي]] جي اهم صوفين مان هو. دکن ۾ تصوف بابت هڪ علمي مطالعي مطابق برهانپور شطاري سلسلي جو هڪ اهم مرڪز بڻيو هو، جتي شيخ عارف، شيخ محمد طاهر ۽ شيخ عيسى ان سلسلي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ساڳيو ماخذ پير سيدي کي شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

پير سيدي جي شيخ عيسى سان پهرين ملاقات عسيرڳڙهه ۾ ٿي. تذڪري مطابق ملاقات وقت پير سيدي دنياوي علم حاصل ڪرڻ ۾ مصروف هو. شيخ عيسى سان صحبت کان پوءِ سندس لاڙو تصوف ڏانهن ٿيو ۽ هو سندس عقيدتمند ۽ مريد بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==عسيرڳڙهه ۾ زندگي==
پير سيدي جي زندگيءَ جو اهم مرڪز [[عسيرڳڙهه]] هو، جيڪو ان دور ۾ خاندیش جي سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم ماڳن مان هو. موجود تذڪري ۾ کيس عسيرڳڙهه جو سيد ڄاڻايو ويو آهي. سندس شيخ عيسى سان ملاقات پڻ اتي ئي ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

پير سيدي شيخ عيسى جي انهن مريدن مان هو، جن ذريعي برهانپور جي شطاري روحاني روايت ڀرپاسي وارن علائقن تائين پهتي. جديد علمي تحقيق ۾ پڻ سندس سڃاڻپ سندس جاگرافيائي نسبت سان ''Pir Saiyidi of Asirgarh'' طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

==وفات==
پير سيدي جي وفات **1000ھ (1591–1592ع)** ڌاري ٿي. جديد علمي ماخذ سندس وفات جو عيسوي سال **1592ع** ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; موجود ماخذن ۾ وفات جو مخصوص هجري مهينو نه مليو آهي، تنهنڪري بغير ثبوت جي مهينو مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

تذڪري مطابق پير سيدي جي وفات جي خبر جڏهن شيخ عيسى سنڌيءَ تائين پهتي ته شيخ عيسى سندس جنازي ۾ شرڪت لاءِ [[برهانپور]] کان عسيرڳڙهه ويو. اتي پير سيدي جي جنازي نماز ۽ تدفين سان لاڳاپيل رسمن ۾ شرڪت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

==مزار==
پير سيدي کي عسيرڳڙهه ۾ دفن ڪيو ويو. تذڪري موجب سندس وفات کان پوءِ سندس قبر مٿان قبو تعمير ڪيو ويو. هن تعمير سان مغل دور جي مشهور امير ۽ سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] جو نالو ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt;

روايت مطابق عبدالرحيم خان خانان پير سيدي جي قبر تي قبو تعمير ڪرائڻ کان اڳ شيخ عيسى سنڌيءَ کان اجازت ورتي. اجازت ملڻ کان پوءِ قبر مٿان عمارت تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSindhiAwliya&quot;/&gt; هي روايت پير سيدي جي مقامي روحاني حيثيت سان گڏ شيخ عيسى ۽ مغل اشرافيه جي وچ ۾ موجود رابطن جي به نشاندهي ڪري ٿي.

==تاريخي پسمنظر==
پير سيدي جو دور خاندیش ۽ برهانپور ۾ شطاري تصوف جي واڌ جو دور هو. برهانپور بابت تاريخي تحقيق موجب شيخ عارف (وفات 1585ع)، شيخ محمد طاهر (وفات 1594ع) ۽ شيخ عيسى (وفات 1622ع) جهڙن صوفين هن علائقي ۾ شطاري سلسلي کي مضبوط ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ برهانپور ان سلسلي جو اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt;

شيخ عيسى جا مريد صرف برهانپور تائين محدود نه هئا. علمي ماخذ خاص طور پير سيدي کي عسيرڳڙهه سان منسوب ڪري ٿو، جڏهن ته شيخ نعمت الله ۽ شيخ برهان کي به شيخ عيسى جي مريدن ۾ شامل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SufiOrdersDeccan&quot;/&gt; ان لحاظ کان پير سيدي جي شخصيت برهانپور ۽ عسيرڳڙهه جي وچ ۾ قائم شطاري روحاني رابطن جي تاريخ جو حصو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[شيخ عيسى سنڌي]]
* [[شطاري سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[عسيرڳڙهه]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:شطاري سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1592ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:خاندیش]]</text>
      <sha1>5drx6dp0ivxo1rhq1yx4lrlvfptr166</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ صدر جھان ابن ابوالفتح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103621</id>
    <revision>
      <id>416806</id>
      <timestamp>2026-10-03T17:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ صدر جهان بن ابوالفتح | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | occupation       = عالم، صوفي | father           = [[شيخ ابوالفتح]] | known_for        = ديني علم، عبادت، زهد ۽ روحاني تربيت }}  '''شيخ صدر جهان بن ابوالفتح''' هڪ عالم ۽ صوفي هو، جيڪو پنهنجي والد '''ش...</comment>
      <origin>416806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4656" sha1="mko5lgbanljekoosylkssvwt7uytrok" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ صدر جهان بن ابوالفتح
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| occupation       = عالم، صوفي
| father           = [[شيخ ابوالفتح]]
| known_for        = ديني علم، عبادت، زهد ۽ روحاني تربيت
}}

'''شيخ صدر جهان بن ابوالفتح''' هڪ عالم ۽ صوفي هو، جيڪو پنهنجي والد '''شيخ ابوالفتح''' جي علمي ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش پاتو. سندس احوال سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري جي ڪتاب ''برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ'' ۾ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSadrJahan&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=389–390
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
شيخ صدر جهان، شيخ ابوالفتح جو فرزند هو. تذڪري موجب سندس والد پنهنجي وقت جي صوفيانه ۽ ديني ماحول سان وابسته هو، تنهنڪري صدر جهان جي ابتدائي تربيت پڻ اهڙي مذهبي ماحول ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSadrJahan&quot;/&gt;

سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت مذڪوره ماخذ جي هن احوال ۾ واضح معلومات موجود نه آهي. ان ڪري سندس ڄمڻ لاءِ ڪو مخصوص هجري يا عيسوي سال مقرر ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSadrJahan&quot;/&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
شيخ صدر جهان جي تعليم ۽ تربيت ۾ سندس والد شيخ ابوالفتح جو اهم ڪردار هو. تذڪري مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو ديني تعليم سان گڏ عبادت، زهد ۽ صوفيانه طرزِ زندگيءَ ڏانهن مائل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSadrJahan&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ بابت محفوظ احوال گهڻو تفصيلي نه آهي، پر ان مان اهو ظاهر ٿئي ٿو تہ هو پنهنجي خاندان جي علمي ۽ روحاني روايت جو تسلسل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSadrJahan&quot;/&gt;

== شخصيت ==
تذڪراتي روايت ۾ شيخ صدر جهان کي دينداري، عبادت ۽ روحاني وابستگيءَ سان ياد ڪيو ويو آهي. سندس شخصيت جي بيان ۾ ظاهري علم سان گڏ باطني تربيت ۽ صوفيانه اخلاق تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSadrJahan&quot;/&gt;

اهڙن تذڪرن ۾ صوفين جي شخصيت بابت عقيدت ڀريو انداز عام آهي؛ تنهنڪري انهن روايتن کي استعمال ڪندي تاريخي واقعن ۽ تذڪراتي بيانن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

== وفات ==
شيخ صدر جهان جي وفات جي صحيح هجري تاريخ، مهينو ۽ عيسوي سال مذڪوره احوال ۾ واضح طور درج ٿيل نظر نٿا اچن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSadrJahan&quot;/&gt; ان ڪري مستند تاريخي ماخذ ملڻ کان سواءِ سندس وفات لاءِ ڪو اندازي وارو سال ڏيڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
شيخ صدر جهان جو مختصر احوال ان علمي ۽ صوفيانه خانداني روايت جي هڪ مثال طور اهميت رکي ٿو، جنهن ۾ ديني علم ۽ روحاني تربيت هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندي هئي. سندس سوانح ۾ والد شيخ ابوالفتح سان سندس نسبت خاص اهميت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriSadrJahan&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[برهانپور]]
* [[خانديش]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=سنڌ
 |pages=389–390
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:برهانپور جا صوفي]]
[[زمرو:هندستان جا مسلمان عالم]]</text>
      <sha1>mko5lgbanljekoosylkssvwt7uytrok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خواجه علي مخلص مسيحي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103622</id>
    <revision>
      <id>416807</id>
      <timestamp>2026-10-03T17:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = خواجه علي مخلص مسيحي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | occupation       = عالم، صوفي | school_tradition = تصوف | teachers         = [[شيخ عيسى جندالله سنڌي]] | known_for        = ديني علم، تصوف | notable_works    = فارسي شاعري }}  '''خواجه علي مخلص مسيحي'''، جنهن کي '''خواجه ع...</comment>
      <origin>416807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8948" sha1="04kslivxsukkrrtyek6s2zs9q7m25rr" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = خواجه علي مخلص مسيحي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| occupation       = عالم، صوفي
| school_tradition = تصوف
| teachers         = [[شيخ عيسى جندالله سنڌي]]
| known_for        = ديني علم، تصوف
| notable_works    = فارسي شاعري
}}

'''خواجه علي مخلص مسيحي'''، جنهن کي '''خواجه علي مسيحي''' پڻ چيو ويو آهي، هندستان ۾ رهندڙ هڪ عالم، صوفي ۽ فارسي شاعر هو. هو [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو ۽ شيخ حسين روميءَ جو فرزند هو. سندس شمار پنهنجي دور جي گجرات جي عالمن ۽ دانشورن ۾ ٿيندو هو. هن طريقت جي تعليم مشهور سنڌي صوفي [[شيخ عيسى جندالله سنڌي|شيخ عيسى جندالله، مسيح الاولياء]] کان حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=391–392
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ پس منظر ==
خواجه علي مخلص مسيحي جو تعلق سنڌ جي قديم علمي مرڪز [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي هڪ صديقي خاندان سان هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هو '''حضرت حسين رومي''' جو فرزند هو ۽ قادري سلسلي سان تعلق رکندڙ خاندان مان هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

پاٽ جي صديقي خاندان جون مختلف شاخون وقت سان گڏ سنڌ کان ٻاهر پڻ منتقل ٿيون. انهن مان هڪ شاخ برهانپور ۾ وڃي آباد ٿي، جتي هن خاندان سان تعلق رکندڙ عالمن ۽ صوفين علمي ۽ روحاني سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;ScholarsPaatt&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/miscellaneous?page=558
 |title=تاج الفقہاء علامہ مفتی حسن اللہ صدیقی
 |website=Scholars.pk
 |language=ur
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
خواجه علي پنهنجي دور جي ديني علمن ۾ تعليم حاصل ڪئي. تذڪري موجب سندس شمار گجرات جي وڏن دانشورن ۾ ٿيندو هو. سندس علمي تربيت بابت مڪمل تفصيل محفوظ نه آهن، پر ماخذ مان معلوم ٿئي ٿو تہ کيس ظاهري ديني علمن سان گڏ تصوف سان پڻ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

== مسيح الاولياءَ سان تعلق ==
خواجه علي مخلص جي زندگيءَ جو اهم پهلو سندس [[شيخ عيسى جندالله سنڌي]]، المعروف '''مسيح الاولياء'''، سان روحاني تعلق هو. تذڪري موجب هن طريقت جي تعليم مسيح الاولياءَ کان حاصل ڪئي ۽ سندس صحبت مان روحاني تربيت ورتي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

برهانپور جي سنڌي صديقي خاندان بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ مسيح الاولياءَ کي هن خاندان جي اهم روحاني شخصيت قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو تہ برهانپور ۾ سندس درگاهه موجود رهي آهي.&lt;ref name=&quot;ScholarsPaatt&quot;/&gt;

== ”مخلص“ تخلص ==
خواجه علي شاعريءَ ۾ '''مخلص''' جو تخلص استعمال ڪندو هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جي مصنف اهو امڪان ظاهر ڪيو آهي تہ هن مسيح الاولياءَ سان پنهنجي روحاني نسبت سبب اهو تخلص اختيار ڪيو هجي، پر اها ڳالهه ماخذ ۾ قطعي تاريخي حقيقت بدران مصنف جي راءِ طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

ان ڪري کيس ماخذ ۾ '''خواجه علي مخلص مسيحي''' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي؛ ”مسيحي“ جي نسبت هتي سندس روحاني مرشد مسيح الاولياءَ سان لاڳاپي ڏانهن اشارو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

== شاعري ==
خواجه علي مخلص فارسي شاعري پڻ ڪندو هو. تذڪري ۾ سندس شاعريءَ جا نمونا نقل ٿيل آهن، جن مان سندس فارسي زبان ۽ صوفيانه فڪر سان واقفيت جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

سندس مڪمل ديوان يا الڳ شعري مجموعي بابت دستياب احوال ۾ ڪا واضح معلومات نه ڏني وئي آهي. تنهنڪري کيس صاحبِ ديوان قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ ماخذ گهربل آهن.

== اڪبر جو دور ==
تذڪري ۾ خواجه علي مخلص جي زندگيءَ کي [[اڪبر اعظم|مغل شهنشاهه اڪبر]] جي دور سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس وفات بابت بيان ڪندي ماخذ لکي ٿو تہ اهو اڪبر جي عهد جي آخري زماني جو واقعو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

اڪبر جي حڪومت 963ھ/1556ع کان 1014ھ/1605ع تائين رهي. ان بنياد تي خواجه علي مخلص کي 16هين صديءَ جي آخر ۽ 17هين صديءَ جي شروعات واري علمي ۽ صوفيانه ماحول سان وابسته ڪري سگهجي ٿو؛ البت سندس زندگيءَ جا صحيح سال معلوم نه آهن.

== وفات ==
خواجه علي مخلص جي وفات بابت ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ صحيح ڏينهن، مهينو يا هجري سال بيان ٿيل نه آهي. ماخذ رڳو ايترو ڄاڻائي ٿو تہ سندس وفات '''شهنشاهه اڪبر جي آخري دور''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

ڇاڪاڻ تہ اڪبر جي وفات '''جمادي الثاني 1014ھ / آڪٽوبر 1605ع''' ۾ ٿي، تنهنڪري خواجه علي مخلص جي وفات کي تقريباً 11هين صدي هجريءَ جي شروعات / 16هين صدي عيسويءَ جي آخر يا 17هين صديءَ جي بلڪل شروعات سان وابسته ڪري سگهجي ٿو. پر ڪنهن وڌيڪ مستند ماخذ کان سواءِ سندس وفات لاءِ مخصوص هجري سال يا عيسوي سال مقرر ڪرڻ درست نه ٿيندو.

== مزار ==
تذڪري جي مصنف موجب خواجه علي مخلص جي مزار بابت واضح احوال ۽ ان جو صحيح هنڌ معلوم نه ٿي سگهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt; تنهنڪري کيس بنا ثبوت جي برهانپور يا ڪنهن ٻئي مخصوص هنڌ دفن ٿيل ڄاڻائڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
خواجه علي مخلص جو احوال سنڌ، گجرات ۽ برهانپور جي وچ ۾ موجود علمي ۽ صوفيانه لاڳاپن جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. پاٽ سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان جون شاخون برهانپور تائين پهتيون ۽ اتي هن خاندان سان وابسته عالمن ۽ صوفين مذهبي ۽ علمي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ScholarsPaatt&quot;/&gt;

سندس شخصيت ۾ ديني علم، تصوف ۽ فارسي شاعريءَ جا ٽي پهلو گڏ نظر اچن ٿا. خاص طور مسيح الاولياءَ سان سندس تعلق کيس سنڌي صوفين جي ان علمي ۽ روحاني سلسلي سان ڳنڍي ٿو، جيڪو سنڌ کان گجرات ۽ برهانپور تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شيخ عيسى جندالله سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[خانديش]]
* [[اڪبر اعظم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=391–392
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جا شاعر]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>04kslivxsukkrrtyek6s2zs9q7m25rr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416808</id>
      <parentid>416807</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8981" sha1="9r1soifl400awhghvc798nhfcu85koa" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = خواجه علي مخلص مسيحي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| occupation       = عالم، صوفي
| school_tradition = تصوف
| teachers         = [[شيخ عيسى جندالله سنڌي]]
| known_for        = ديني علم، تصوف
| notable_works    = فارسي شاعري
}}

'''خواجه علي مخلص مسيحي'''، جنهن کي '''خواجه علي مسيحي''' پڻ چيو ويو آهي، هندستان ۾ رهندڙ هڪ عالم، صوفي ۽ فارسي شاعر هو. هو [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان مان هو ۽ شيخ حسين روميءَ جو فرزند هو. سندس شمار پنهنجي دور جي گجرات جي عالمن ۽ دانشورن ۾ ٿيندو هو. هن طريقت جي تعليم مشهور سنڌي صوفي [[شيخ عيسى جندالله سنڌي|شيخ عيسى جندالله، مسيح الاولياء]] کان حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=391–392
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ پس منظر ==
خواجه علي مخلص مسيحي جو تعلق سنڌ جي قديم علمي مرڪز [[پاٽ، سنڌ|پاٽ]] جي هڪ صديقي خاندان سان هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' موجب هو '''حضرت حسين رومي''' جو فرزند هو ۽ قادري سلسلي سان تعلق رکندڙ خاندان مان هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

پاٽ جي صديقي خاندان جون مختلف شاخون وقت سان گڏ سنڌ کان ٻاهر پڻ منتقل ٿيون. انهن مان هڪ شاخ برهانپور ۾ وڃي آباد ٿي، جتي هن خاندان سان تعلق رکندڙ عالمن ۽ صوفين علمي ۽ روحاني سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;ScholarsPaatt&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/miscellaneous?page=558
 |title=تاج الفقہاء علامہ مفتی حسن اللہ صدیقی
 |website=Scholars.pk
 |language=ur
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
خواجه علي پنهنجي دور جي ديني علمن ۾ تعليم حاصل ڪئي. تذڪري موجب سندس شمار گجرات جي وڏن دانشورن ۾ ٿيندو هو. سندس علمي تربيت بابت مڪمل تفصيل محفوظ نه آهن، پر ماخذ مان معلوم ٿئي ٿو تہ کيس ظاهري ديني علمن سان گڏ تصوف سان پڻ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

== مسيح الاولياءَ سان تعلق ==
خواجه علي مخلص جي زندگيءَ جو اهم پهلو سندس [[شيخ عيسى جندالله سنڌي]]، المعروف '''مسيح الاولياء'''، سان روحاني تعلق هو. تذڪري موجب هن طريقت جي تعليم مسيح الاولياءَ کان حاصل ڪئي ۽ سندس صحبت مان روحاني تربيت ورتي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

برهانپور جي سنڌي صديقي خاندان بابت هڪ ٻيو ماخذ پڻ مسيح الاولياءَ کي هن خاندان جي اهم روحاني شخصيت قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو تہ برهانپور ۾ سندس درگاهه موجود رهي آهي.&lt;ref name=&quot;ScholarsPaatt&quot;/&gt;

== ”مخلص“ تخلص ==
خواجه علي شاعريءَ ۾ '''مخلص''' جو تخلص استعمال ڪندو هو. ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' جي مصنف اهو امڪان ظاهر ڪيو آهي تہ هن مسيح الاولياءَ سان پنهنجي روحاني نسبت سبب اهو تخلص اختيار ڪيو هجي، پر اها ڳالهه ماخذ ۾ قطعي تاريخي حقيقت بدران مصنف جي راءِ طور بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

ان ڪري کيس ماخذ ۾ '''خواجه علي مخلص مسيحي''' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي؛ ”مسيحي“ جي نسبت هتي سندس روحاني مرشد مسيح الاولياءَ سان لاڳاپي ڏانهن اشارو ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

== شاعري ==
خواجه علي مخلص فارسي شاعري پڻ ڪندو هو. تذڪري ۾ سندس شاعريءَ جا نمونا نقل ٿيل آهن، جن مان سندس فارسي زبان ۽ صوفيانه فڪر سان واقفيت جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

سندس مڪمل ديوان يا الڳ شعري مجموعي بابت دستياب احوال ۾ ڪا واضح معلومات نه ڏني وئي آهي. تنهنڪري کيس صاحبِ ديوان قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ ماخذ گهربل آهن.

== اڪبر جو دور ==
تذڪري ۾ خواجه علي مخلص جي زندگيءَ کي [[اڪبر اعظم|مغل شهنشاهه اڪبر]] جي دور سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس وفات بابت بيان ڪندي ماخذ لکي ٿو تہ اهو اڪبر جي عهد جي آخري زماني جو واقعو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

اڪبر جي حڪومت 963ھ/1556ع کان 1014ھ/1605ع تائين رهي. ان بنياد تي خواجه علي مخلص کي 16هين صديءَ جي آخر ۽ 17هين صديءَ جي شروعات واري علمي ۽ صوفيانه ماحول سان وابسته ڪري سگهجي ٿو؛ البت سندس زندگيءَ جا صحيح سال معلوم نه آهن.

== وفات ==
خواجه علي مخلص جي وفات بابت ''برهانپور کے سندھی اولیاء'' ۾ صحيح ڏينهن، مهينو يا هجري سال بيان ٿيل نه آهي. ماخذ رڳو ايترو ڄاڻائي ٿو تہ سندس وفات '''شهنشاهه اڪبر جي آخري دور''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

ڇاڪاڻ تہ اڪبر جي وفات '''جمادي الثاني 1014ھ / آڪٽوبر 1605ع''' ۾ ٿي، تنهنڪري خواجه علي مخلص جي وفات کي تقريباً 11هين صدي هجريءَ جي شروعات / 16هين صدي عيسويءَ جي آخر يا 17هين صديءَ جي بلڪل شروعات سان وابسته ڪري سگهجي ٿو. پر ڪنهن وڌيڪ مستند ماخذ کان سواءِ سندس وفات لاءِ مخصوص هجري سال يا عيسوي سال مقرر ڪرڻ درست نه ٿيندو.

== مزار ==
تذڪري جي مصنف موجب خواجه علي مخلص جي مزار بابت واضح احوال ۽ ان جو صحيح هنڌ معلوم نه ٿي سگهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt; تنهنڪري کيس بنا ثبوت جي برهانپور يا ڪنهن ٻئي مخصوص هنڌ دفن ٿيل ڄاڻائڻ مناسب نه آهي.

== تاريخي اهميت ==
خواجه علي مخلص جو احوال سنڌ، گجرات ۽ برهانپور جي وچ ۾ موجود علمي ۽ صوفيانه لاڳاپن جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. پاٽ سان تعلق رکندڙ صديقي خاندان جون شاخون برهانپور تائين پهتيون ۽ اتي هن خاندان سان وابسته عالمن ۽ صوفين مذهبي ۽ علمي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ScholarsPaatt&quot;/&gt;

سندس شخصيت ۾ ديني علم، تصوف ۽ فارسي شاعريءَ جا ٽي پهلو گڏ نظر اچن ٿا. خاص طور مسيح الاولياءَ سان سندس تعلق کيس سنڌي صوفين جي ان علمي ۽ روحاني سلسلي سان ڳنڍي ٿو، جيڪو سنڌ کان گجرات ۽ برهانپور تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriAliMasihi&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسى جندالله سنڌي]]
* [[پاٽ، سنڌ]]
* [[برهانپور]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[خانديش]]
* [[اڪبر اعظم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=391–392
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:فارسي ٻولي جا شاعر]]
[[زمرو:پاٽ جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان عالم]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>9r1soifl400awhghvc798nhfcu85koa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ فريد بن شيخ عبدالحڪيم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103623</id>
    <revision>
      <id>416809</id>
      <timestamp>2026-10-03T17:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = شيخ فريد بن شيخ عبدالحڪيم | honorific_prefix = شيخ | other_names      = شيخ فريد چشتي | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | order            = [[چشتي سلسلو]] | residence        = [[برهانپور]] | father           = [[شيخ عبدالحڪيم باجن]] | relatives        = [[شاهه بهاءُالدين باجن]] (ڏاڏو) | k...</comment>
      <origin>416809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8840" sha1="ph2f0r5dtxg0k2p6hztrgt4ks0vpmxs" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ فريد بن شيخ عبدالحڪيم
| honorific_prefix = شيخ
| other_names      = شيخ فريد چشتي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[چشتي سلسلو]]
| residence        = [[برهانپور]]
| father           = [[شيخ عبدالحڪيم باجن]]
| relatives        = [[شاهه بهاءُالدين باجن]] (ڏاڏو)
| known_for        = تصوف، چشتي سلسلو
}}

'''شيخ فريد بن شيخ عبدالحڪيم بن شاهه باجن چشتي''' ({{lang-ur|شیخ فرید بن شیخ عبدالحکیم بن شاہ باجن چشتی}}) [[برهانپور]] سان تعلق رکندڙ [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي خاندان جي هڪ عالم ۽ صوفي شخصيت هو. هو شيخ عبدالحڪيم باجن جو فرزند ۽ مشهور چشتي صوفي، شاعر ۽ بزرگ [[شاهه بهاءُالدين باجن]] جو پوٽو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=393–397
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

شيخ فريد کي برهانپور جي انهيءَ چشتي علمي ۽ روحاني روايت سان نسبت حاصل هئي، جنهن ۾ سندس ڏاڏي شاهه بهاءُالدين باجن ۽ والد شيخ عبدالحڪيم اهم شخصيتون هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;/&gt;

== خاندان ==
شيخ فريد جو تعلق هڪ مشهور چشتي خاندان سان هو. سندس ڏاڏو '''شاهه بهاءُالدين باجن''' برهانپور جو مشهور صوفي، شاعر ۽ چشتي بزرگ هو. شاهه باجن پنهنجي شاعري، سماع ۽ صوفيانه تعليم سبب مشهور ٿيو ۽ برهانپور ۾ خانقاهي سرگرمين جو اهم مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kugle
 |first=Scott
 |chapter=Making passion popular
 |title=Cultural Fusion of Sufi Islam: Alternative Paths to Mystical Faith
 |publisher=Routledge
 |year=2020
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جديد تحقيق موجب شاهه باجن جو اصل نالو بهاءُالدين هو ۽ هو چشتي سلسلي سان تعلق رکندو هو. سندس وفات 912ھ (1506–1507ع) جي لڳ ڀڳ برهانپور ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

شيخ فريد جو والد '''شيخ عبدالحڪيم باجن''' شاهه باجن جو فرزند ۽ روحاني جانشين هو. هن پنهنجي والد کان چشتي سلسلي جي خلافت ۽ اجازت حاصل ڪئي ۽ شاهه باجن کان پوءِ خانقاهي ۽ روحاني سرگرمين کي جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;AnwarBurhanpur&quot;&gt;{{cite book
 |title=انوار برهانپور
 |chapter=شيخ عبدالحڪيم
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== چشتي نسبت ==
شيخ فريد جي خاندان جي روحاني نسبت [[چشتي سلسلو|چشتي طريقي]] سان هئي. سندس ڏاڏي شاهه باجن پنهنجي مرشد شيخ رحمت الله کان چشتي طريقت جي تربيت حاصل ڪئي هئي. بعد ۾ شاهه باجن برهانپور ۾ پنهنجي خانقاهه قائم ڪئي، جتي سندس خاندان ۽ مريدن ذريعي چشتي روايت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

شيخ عبدالحڪيم پنهنجي والد شاهه باجن کان خرقه ۽ روحاني اجازت حاصل ڪئي. انهيءَ ڪري شيخ فريد اهڙي گهراڻي ۾ پرورش پاتي، جنهن ۾ ديني تعليم ۽ تصوف ٻنهي کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;/&gt;

== علمي ماحول ==
شيخ فريد جي دور ۾ برهانپور وچ هندستان جو هڪ اهم ديني، ادبي ۽ صوفيانه مرڪز هو. شاهه باجن جي خانقاهي روايت هن شهر جي چشتي ماحول جي اهم حصن مان هئي. شاهه باجن جي تصنيف '''خزائن رحمت''' ۾ فارسي نثر سان گڏ گجري شاعري پڻ محفوظ آهي، جنهن کي گجري ۽ اوائلي اردو ادب جي تاريخ ۾ اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

شيخ فريد جي خاندان جو اثر رڳو خانقاهي زندگيءَ تائين محدود نه رهيو. مشهور محدث [[علي متقي هندي]] ننڍپڻ ۾ شاهه باجن سان وابسته ٿيو ۽ پوءِ شاهه باجن جي وفات کان پوءِ شيخ عبدالحڪيم جي صحبت اختيار ڪري کانئس چشتي خلافت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Masumi
 |first=Muhammad Saghir Hasan
 |title=Shaykh ‘Ali al-Muttaqi’s Risalah Tabyin al-Turuq
 |journal=Islamic Studies
 |year=1964
 |pages=339–373
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهه باجن جي علمي ۽ ادبي روايت ==
شيخ فريد جي ڏاڏي شاهه باجن کي هندستان ۾ گجري يا اوائلي اردو جي اهم صوفي شاعرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس ڪلام ۾ مقامي هندستاني ٻولين ۽ فارسي صوفيانه اصطلاحن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سندس ''خزائن رحمت'' ۾ سندس استادن جا ملفوظات ۽ سندس پنهنجو گجري ڪلام محفوظ ٿيو.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

انهيءَ پس منظر سبب شيخ فريد جو خانداني ماحول تصوف سان گڏ فارسي، گجري/هندوي ادب ۽ ديني علمن سان پڻ ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;/&gt;

== زمانو ==
شيخ فريد جي ڄمڻ ۽ وفات جا صحيح هجري سال دستياب ماخذ ۾ واضح طور بيان ٿيل نه آهن. تنهنڪري سندس نالي سان ڪا قطعي تاريخ منسوب ڪرڻ مناسب ناهي.

البت سندس ڏاڏي شاهه بهاءُالدين باجن جي وفات '''912ھ (1506–1507ع)''' ۾ ٿي ۽ سندس والد شيخ عبدالحڪيم کان مشهور محدث علي متقي هندي روحاني تربيت حاصل ڪئي. علي متقي جو زمانو نائين ۽ ڏهين صدي هجري/پندرهين ۽ سورهين صدي عيسويءَ سان تعلق رکي ٿو. ان خانداني تسلسل جي بنياد تي شيخ فريد کي تقريباً '''10هين صدي هجري / 16هين صدي عيسويءَ''' جي برهانپور جي چشتي ماحول سان وابسته ڪري سگهجي ٿو، پر هي زماني جي تعين لاءِ هڪ تاريخي اندازو آهي، صحيح ولادت يا وفات جي تاريخ نه.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;

== تاريخي پس منظر ==
برهانپور [[خانديش]] جي فاروقي سلطنت جو اهم مرڪز هو. چشتي صوفين جي آمد ۽ مقامي حڪمرانن جي سرپرستيءَ سان شهر ۾ خانقاهن، مسجدن ۽ صوفيانه تعليم جو هڪ اهم ماحول پيدا ٿيو. شاهه باجن انهيءَ ماحول جي نمايان شخصيتن مان هو ۽ سندس خاندان ايندڙ نسلن ۾ انهيءَ روايت سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

شيخ فريد جو ذڪر انهيءَ خانداني تسلسل جي هڪ فرد طور اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ سندس نسب شاهه باجن تائين پهچي ٿو ۽ سندس والد شيخ عبدالحڪيم پڻ چشتي سلسلي جي هڪ معروف شخصيت هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شاهه بهاءُالدين باجن]]
* [[شيخ عبدالحڪيم باجن]]
* [[علي متقي هندي]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[خانديش]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=393–397
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=Kugle
 |first=Scott
 |title=Cultural Fusion of Sufi Islam: Alternative Paths to Mystical Faith
 |publisher=Routledge
 |year=2020
 |language=en
}}

[[زمرو:چشتي سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>ph2f0r5dtxg0k2p6hztrgt4ks0vpmxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416810</id>
      <parentid>416809</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T17:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8798" sha1="okfqt8ptk68m1yge7rg24flcq9x0bjz" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = شيخ فريد بن شيخ عبدالحڪيم
| honorific_prefix = شيخ
| other_names      = شيخ فريد چشتي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| order            = [[چشتي سلسلو]]
| father           = [[شيخ عبدالحڪيم باجن]]
| relatives        = [[شاهه بهاءُالدين باجن]] (ڏاڏو)
| known_for        = تصوف، چشتي سلسلو
}}

'''شيخ فريد بن شيخ عبدالحڪيم بن شاهه باجن چشتي''' ({{lang-ur|شیخ فرید بن شیخ عبدالحکیم بن شاہ باجن چشتی}}) [[برهانپور]] سان تعلق رکندڙ [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي خاندان جي هڪ عالم ۽ صوفي شخصيت هو. هو شيخ عبدالحڪيم باجن جو فرزند ۽ مشهور چشتي صوفي، شاعر ۽ بزرگ [[شاهه بهاءُالدين باجن]] جو پوٽو هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=393–397
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

شيخ فريد کي برهانپور جي انهيءَ چشتي علمي ۽ روحاني روايت سان نسبت حاصل هئي، جنهن ۾ سندس ڏاڏي شاهه بهاءُالدين باجن ۽ والد شيخ عبدالحڪيم اهم شخصيتون هيون.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;/&gt;

== خاندان ==
شيخ فريد جو تعلق هڪ مشهور چشتي خاندان سان هو. سندس ڏاڏو '''شاهه بهاءُالدين باجن''' برهانپور جو مشهور صوفي، شاعر ۽ چشتي بزرگ هو. شاهه باجن پنهنجي شاعري، سماع ۽ صوفيانه تعليم سبب مشهور ٿيو ۽ برهانپور ۾ خانقاهي سرگرمين جو اهم مرڪز قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kugle
 |first=Scott
 |chapter=Making passion popular
 |title=Cultural Fusion of Sufi Islam: Alternative Paths to Mystical Faith
 |publisher=Routledge
 |year=2020
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جديد تحقيق موجب شاهه باجن جو اصل نالو بهاءُالدين هو ۽ هو چشتي سلسلي سان تعلق رکندو هو. سندس وفات 912ھ (1506–1507ع) جي لڳ ڀڳ برهانپور ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

شيخ فريد جو والد '''شيخ عبدالحڪيم باجن''' شاهه باجن جو فرزند ۽ روحاني جانشين هو. هن پنهنجي والد کان چشتي سلسلي جي خلافت ۽ اجازت حاصل ڪئي ۽ شاهه باجن کان پوءِ خانقاهي ۽ روحاني سرگرمين کي جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;AnwarBurhanpur&quot;&gt;{{cite book
 |title=انوار برهانپور
 |chapter=شيخ عبدالحڪيم
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== چشتي نسبت ==
شيخ فريد جي خاندان جي روحاني نسبت [[چشتي سلسلو|چشتي طريقي]] سان هئي. سندس ڏاڏي شاهه باجن پنهنجي مرشد شيخ رحمت الله کان چشتي طريقت جي تربيت حاصل ڪئي هئي. بعد ۾ شاهه باجن برهانپور ۾ پنهنجي خانقاهه قائم ڪئي، جتي سندس خاندان ۽ مريدن ذريعي چشتي روايت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

شيخ عبدالحڪيم پنهنجي والد شاهه باجن کان خرقه ۽ روحاني اجازت حاصل ڪئي. انهيءَ ڪري شيخ فريد اهڙي گهراڻي ۾ پرورش پاتي، جنهن ۾ ديني تعليم ۽ تصوف ٻنهي کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;/&gt;

== علمي ماحول ==
شيخ فريد جي دور ۾ برهانپور وچ هندستان جو هڪ اهم ديني، ادبي ۽ صوفيانه مرڪز هو. شاهه باجن جي خانقاهي روايت هن شهر جي چشتي ماحول جي اهم حصن مان هئي. شاهه باجن جي تصنيف '''خزائن رحمت''' ۾ فارسي نثر سان گڏ گجري شاعري پڻ محفوظ آهي، جنهن کي گجري ۽ اوائلي اردو ادب جي تاريخ ۾ اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

شيخ فريد جي خاندان جو اثر رڳو خانقاهي زندگيءَ تائين محدود نه رهيو. مشهور محدث [[علي متقي هندي]] ننڍپڻ ۾ شاهه باجن سان وابسته ٿيو ۽ پوءِ شاهه باجن جي وفات کان پوءِ شيخ عبدالحڪيم جي صحبت اختيار ڪري کانئس چشتي خلافت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Masumi
 |first=Muhammad Saghir Hasan
 |title=Shaykh ‘Ali al-Muttaqi’s Risalah Tabyin al-Turuq
 |journal=Islamic Studies
 |year=1964
 |pages=339–373
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهه باجن جي علمي ۽ ادبي روايت ==
شيخ فريد جي ڏاڏي شاهه باجن کي هندستان ۾ گجري يا اوائلي اردو جي اهم صوفي شاعرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس ڪلام ۾ مقامي هندستاني ٻولين ۽ فارسي صوفيانه اصطلاحن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سندس ''خزائن رحمت'' ۾ سندس استادن جا ملفوظات ۽ سندس پنهنجو گجري ڪلام محفوظ ٿيو.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

انهيءَ پس منظر سبب شيخ فريد جو خانداني ماحول تصوف سان گڏ فارسي، گجري/هندوي ادب ۽ ديني علمن سان پڻ ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;/&gt;

== زمانو ==
شيخ فريد جي ڄمڻ ۽ وفات جا صحيح هجري سال دستياب ماخذ ۾ واضح طور بيان ٿيل نه آهن. تنهنڪري سندس نالي سان ڪا قطعي تاريخ منسوب ڪرڻ مناسب ناهي.

البت سندس ڏاڏي شاهه بهاءُالدين باجن جي وفات '''912ھ (1506–1507ع)''' ۾ ٿي ۽ سندس والد شيخ عبدالحڪيم کان مشهور محدث علي متقي هندي روحاني تربيت حاصل ڪئي. علي متقي جو زمانو نائين ۽ ڏهين صدي هجري/پندرهين ۽ سورهين صدي عيسويءَ سان تعلق رکي ٿو. ان خانداني تسلسل جي بنياد تي شيخ فريد کي تقريباً '''10هين صدي هجري / 16هين صدي عيسويءَ''' جي برهانپور جي چشتي ماحول سان وابسته ڪري سگهجي ٿو، پر هي زماني جي تعين لاءِ هڪ تاريخي اندازو آهي، صحيح ولادت يا وفات جي تاريخ نه.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;

== تاريخي پس منظر ==
برهانپور [[خانديش]] جي فاروقي سلطنت جو اهم مرڪز هو. چشتي صوفين جي آمد ۽ مقامي حڪمرانن جي سرپرستيءَ سان شهر ۾ خانقاهن، مسجدن ۽ صوفيانه تعليم جو هڪ اهم ماحول پيدا ٿيو. شاهه باجن انهيءَ ماحول جي نمايان شخصيتن مان هو ۽ سندس خاندان ايندڙ نسلن ۾ انهيءَ روايت سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;KugleBajan&quot;/&gt;

شيخ فريد جو ذڪر انهيءَ خانداني تسلسل جي هڪ فرد طور اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ سندس نسب شاهه باجن تائين پهچي ٿو ۽ سندس والد شيخ عبدالحڪيم پڻ چشتي سلسلي جي هڪ معروف شخصيت هو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriFarid&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شاهه بهاءُالدين باجن]]
* [[شيخ عبدالحڪيم باجن]]
* [[علي متقي هندي]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[خانديش]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=393–397
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=Kugle
 |first=Scott
 |title=Cultural Fusion of Sufi Islam: Alternative Paths to Mystical Faith
 |publisher=Routledge
 |year=2020
 |language=en
}}

[[زمرو:چشتي سلسلو]]
[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>okfqt8ptk68m1yge7rg24flcq9x0bjz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مير محمد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103624</id>
    <revision>
      <id>416811</id>
      <timestamp>2026-10-03T17:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name             = مير محمد | honorific_prefix = مير | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | residence        = [[برهانپور]] | known_for        = تصوف، درويشي ۽ روحاني صحبت }}  '''مير محمد''' ({{lang-ur|میر محمد}}) [[برهانپور]] سان لاڳاپيل هڪ مسلمان صوفي ۽ درويش هو، جنهن جو ذڪر برهانپور جي...</comment>
      <origin>416811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6920" sha1="2xogkgixj3vgf8yhhr31jslyhdi1ayf" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = مير محمد
| honorific_prefix = مير
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| residence        = [[برهانپور]]
| known_for        = تصوف، درويشي ۽ روحاني صحبت
}}

'''مير محمد''' ({{lang-ur|میر محمد}}) [[برهانپور]] سان لاڳاپيل هڪ مسلمان صوفي ۽ درويش هو، جنهن جو ذڪر برهانپور جي سنڌي اوليائن ۽ صوفي شخصيتن جي تذڪرن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=397–398
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== احوال ==
''تذڪره اولياءِ سنڌ'' ۾ مير محمد جو احوال هڪ اهڙي صوفي شخصيت طور ڏنو ويو آهي، جنهن جي زندگي درويشي، صحبت ۽ روحاني تربيت سان وابسته هئي. تذڪري ۾ سندس شخصيت بابت روايتي صوفيانه واقعا پڻ نقل ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

مير محمد جو تعلق برهانپور جي انهيءَ مذهبي ۽ صوفيانه ماحول سان هو، جتي مختلف صوفي سلسلن جون خانقاهون ۽ بزرگ سرگرم هئا. برهانپور وچ هندستان ۾ ڪيترين صدين تائين ديني تعليم، تصوف ۽ فارسي توڙي مقامي ٻولين جي ادبي سرگرمين جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

== حاجي پائينده سان تعلق ==
تذڪري موجب مير محمد جو احوال '''حاجي پائينده''' سان پڻ ڳنڍيل آهي. ڪتاب ۾ حاجي پائينده کي شيخ اولياءَ جو مريد ڄاڻايو ويو آهي. مير محمد سان لاڳاپيل روايتن ۾ حاجي پائينده جي صحبت ۽ سندس روزمره زندگيءَ جا واقعا بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

هڪ روايت موجب حاجي پائينده جي گهر ۾ کاڌي پيتي جي تنگي ٿي ته مير محمد وٽان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. تذڪري ۾ هن واقعي کي صوفيانه توڪل ۽ بزرگن سان عقيدت جي تناظر ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

== شخصيت ==
تذڪري جي بيان مان مير محمد هڪ درويش مزاج ۽ صوفي شخص طور سامهون اچي ٿو. سندس احوال ۾ دنياوي مال کان بي رغبتي، توڪل ۽ صوفي بزرگن جي صحبت کي اهميت ڏني وئي آهي. اهڙيون روايتون برهانپور جي تذڪره نگاريءَ ۾ صوفي بزرگن جي روحاني حيثيت بيان ڪرڻ لاءِ عام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد تاريخي سوانح جي بدران تذڪراتي روايت طور پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

== برهانپور جو صوفيانه ماحول ==
[[برهانپور]] وچ هندستان جي انهن شهرن مان هو، جتي فاروقي ۽ پوءِ مغل دور ۾ ڪيترن صوفي سلسلن جا بزرگ اچي آباد ٿيا. چشتي، قادري ۽ ٻين صوفي روايتن سان لاڳاپيل شخصيتن شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي اثر وڌو. برهانپور جو اهڙو ماحول ئي مير محمد ۽ حاجي پائينده جهڙين شخصيتن جي تذڪرن جو تاريخي پس منظر بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

برهانپور جي صوفيانه تاريخ جي اهميت ان ڳالهه مان به ظاهر ٿئي ٿي ته سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ هي شهر مختلف صوفي حلقن جو مرڪز رهيو. مثال طور، سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[احمد سرهندي]] پنهنجي خليفي مير محمد نعمان کي به برهانپور موڪليو هو، جيتوڻيڪ اهو '''مير محمد نعمان هن مضمون وارو مير محمد نه آهي'''. جديد علمي تحقيق برهانپور ۾ ان وقت ڪيترن متوازي صوفي حلقن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSufism&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Socio-Political Life in India During the Mughal Period
 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/144524489.pdf
 |via=CORE
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== زمانو ==
مير محمد جي پيدائش ۽ وفات جون قطعي تاريخون هن وقت دستياب ماخذ مان معلوم نٿيون ٿين. ''تذڪره اولياءِ سنڌ'' جي هن احوال ۾ به سندس وفات جو اهڙو واضح هجري سال ۽ مهينو نظر نٿو اچي، جنهن کي قابل اعتماد نموني گريگورين تاريخ ۾ تبديل ڪري سگهجي.

ان ڪري سندس ڄمڻ يا وفات لاءِ اندازي سان هجري يا عيسوي سال لکڻ مناسب نه ٿيندو. وڌيڪ قديم تذڪرن يا برهانپور جي مقامي تاريخن مان تاريخ ملڻ جي صورت ۾ ان کي هجري مهيني سميت گريگورين ڪئلينڊر ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

== تاريخي حيثيت ==
مير محمد بابت موجود مواد جو وڏو حصو تذڪراتي نوعيت جو آهي. اهڙن ماخذن ۾ بزرگن جا اقوال، ڪرامتون، روحاني تجربا ۽ مريدن جون روايتون گڏ محفوظ ڪيون وينديون هيون. تنهنڪري مير محمد بابت روايتن مان برهانپور جي صوفيانه ثقافت ۽ مذهبي سماج بابت معلومات ملي ٿي، پر سندس حياتيءَ جي صحيح تاريخن ۽ واقعن لاءِ وڌيڪ همعصر دستاويزي ماخذن جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[برهانپور]]
* [[خانديش]]
* [[تصوف]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |pages=397–398
 |language=ur
}}

[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان صوفي]]</text>
      <sha1>2xogkgixj3vgf8yhhr31jslyhdi1ayf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416815</id>
      <parentid>416811</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6880" sha1="r0fv0sn4xfk4bkcwu0nt3pqh2lfft7f" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name             = مير محمد
| honorific_prefix = مير
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| known_for        = تصوف، درويشي ۽ روحاني صحبت
}}

'''مير محمد''' ({{lang-ur|میر محمد}}) [[برهانپور]] سان لاڳاپيل هڪ مسلمان صوفي ۽ درويش هو، جنهن جو ذڪر برهانپور جي سنڌي اوليائن ۽ صوفي شخصيتن جي تذڪرن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |trans-title=برهانپور جا سنڌي اولياء، المعروف تذڪره اولياءِ سنڌ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو، سنڌ
 |pages=397–398
 |language=ur
}}
,&lt;/ref&gt;

== احوال ==
''تذڪره اولياءِ سنڌ'' ۾ مير محمد جو احوال هڪ اهڙي صوفي شخصيت طور ڏنو ويو آهي، جنهن جي زندگي درويشي، صحبت ۽ روحاني تربيت سان وابسته هئي. تذڪري ۾ سندس شخصيت بابت روايتي صوفيانه واقعا پڻ نقل ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

مير محمد جو تعلق برهانپور جي انهيءَ مذهبي ۽ صوفيانه ماحول سان هو، جتي مختلف صوفي سلسلن جون خانقاهون ۽ بزرگ سرگرم هئا. برهانپور وچ هندستان ۾ ڪيترين صدين تائين ديني تعليم، تصوف ۽ فارسي توڙي مقامي ٻولين جي ادبي سرگرمين جو اهم مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

== حاجي پائينده سان تعلق ==
تذڪري موجب مير محمد جو احوال '''حاجي پائينده''' سان پڻ ڳنڍيل آهي. ڪتاب ۾ حاجي پائينده کي شيخ اولياءَ جو مريد ڄاڻايو ويو آهي. مير محمد سان لاڳاپيل روايتن ۾ حاجي پائينده جي صحبت ۽ سندس روزمره زندگيءَ جا واقعا بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

هڪ روايت موجب حاجي پائينده جي گهر ۾ کاڌي پيتي جي تنگي ٿي ته مير محمد وٽان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. تذڪري ۾ هن واقعي کي صوفيانه توڪل ۽ بزرگن سان عقيدت جي تناظر ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

== شخصيت ==
تذڪري جي بيان مان مير محمد هڪ درويش مزاج ۽ صوفي شخص طور سامهون اچي ٿو. سندس احوال ۾ دنياوي مال کان بي رغبتي، توڪل ۽ صوفي بزرگن جي صحبت کي اهميت ڏني وئي آهي. اهڙيون روايتون برهانپور جي تذڪره نگاريءَ ۾ صوفي بزرگن جي روحاني حيثيت بيان ڪرڻ لاءِ عام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد تاريخي سوانح جي بدران تذڪراتي روايت طور پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

== برهانپور جو صوفيانه ماحول ==
[[برهانپور]] وچ هندستان جي انهن شهرن مان هو، جتي فاروقي ۽ پوءِ مغل دور ۾ ڪيترن صوفي سلسلن جا بزرگ اچي آباد ٿيا. چشتي، قادري ۽ ٻين صوفي روايتن سان لاڳاپيل شخصيتن شهر جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي اثر وڌو. برهانپور جو اهڙو ماحول ئي مير محمد ۽ حاجي پائينده جهڙين شخصيتن جي تذڪرن جو تاريخي پس منظر بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

برهانپور جي صوفيانه تاريخ جي اهميت ان ڳالهه مان به ظاهر ٿئي ٿي ته سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ هي شهر مختلف صوفي حلقن جو مرڪز رهيو. مثال طور، سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[احمد سرهندي]] پنهنجي خليفي مير محمد نعمان کي به برهانپور موڪليو هو، جيتوڻيڪ اهو '''مير محمد نعمان هن مضمون وارو مير محمد نه آهي'''. جديد علمي تحقيق برهانپور ۾ ان وقت ڪيترن متوازي صوفي حلقن جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BurhanpurSufism&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Socio-Political Life in India During the Mughal Period
 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/144524489.pdf
 |via=CORE
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== زمانو ==
مير محمد جي پيدائش ۽ وفات جون قطعي تاريخون هن وقت دستياب ماخذ مان معلوم نٿيون ٿين. ''تذڪره اولياءِ سنڌ'' جي هن احوال ۾ به سندس وفات جو اهڙو واضح هجري سال ۽ مهينو نظر نٿو اچي، جنهن کي قابل اعتماد نموني گريگورين تاريخ ۾ تبديل ڪري سگهجي.

ان ڪري سندس ڄمڻ يا وفات لاءِ اندازي سان هجري يا عيسوي سال لکڻ مناسب نه ٿيندو. وڌيڪ قديم تذڪرن يا برهانپور جي مقامي تاريخن مان تاريخ ملڻ جي صورت ۾ ان کي هجري مهيني سميت گريگورين ڪئلينڊر ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;BurhanpuriMirMuhammad&quot;/&gt;

== تاريخي حيثيت ==
مير محمد بابت موجود مواد جو وڏو حصو تذڪراتي نوعيت جو آهي. اهڙن ماخذن ۾ بزرگن جا اقوال، ڪرامتون، روحاني تجربا ۽ مريدن جون روايتون گڏ محفوظ ڪيون وينديون هيون. تنهنڪري مير محمد بابت روايتن مان برهانپور جي صوفيانه ثقافت ۽ مذهبي سماج بابت معلومات ملي ٿي، پر سندس حياتيءَ جي صحيح تاريخن ۽ واقعن لاءِ وڌيڪ همعصر دستاويزي ماخذن جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[برهانپور]]
* [[خانديش]]
* [[تصوف]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء المعروف بہ تذکرہ اولیائے سندھ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |pages=397–398
 |language=ur
}}

[[زمرو:هندستاني صوفي]]
[[زمرو:برهانپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:مسلمان صوفي]]</text>
      <sha1>r0fv0sn4xfk4bkcwu0nt3pqh2lfft7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:المنذري مسجد</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103625</id>
    <revision>
      <id>416816</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ممباسا جون مسجدون]] [[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]]</comment>
      <origin>416816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="1ietlabs19gfx6qexvyrvwf11c8duce" xml:space="preserve">[[زمرو:ممباسا جون مسجدون]]
[[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]]</text>
      <sha1>1ietlabs19gfx6qexvyrvwf11c8duce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ممباسا جون مسجدون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103626</id>
    <revision>
      <id>416817</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]] [[زمرو:ممباسا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</comment>
      <origin>416817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="i6dyuwawnuxygsmtwxqdlnw5e76psdf" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]]
[[زمرو:ممباسا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>i6dyuwawnuxygsmtwxqdlnw5e76psdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416823</id>
      <parentid>416817</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="6lzejdd9bna56rp7xe7bq61b0eprdga" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]]
[[زمرو:ممباسا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>6lzejdd9bna56rp7xe7bq61b0eprdga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ممباسا ۾ عمارتون ۽ ساختون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103627</id>
    <revision>
      <id>416818</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ممباسا]] [[زمرو:ڪينيا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</comment>
      <origin>416818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="cm0xvpo1f5jxwaddoq6mcxilj0yxrge" xml:space="preserve">[[زمرو:ممباسا]]
[[زمرو:ڪينيا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>cm0xvpo1f5jxwaddoq6mcxilj0yxrge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪينيا ۾ عمارتون ۽ ساختون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103628</id>
    <revision>
      <id>416819</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</comment>
      <origin>416819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="r0a83y3nnx2gf3riljph61lt5ffwzj7" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>r0a83y3nnx2gf3riljph61lt5ffwzj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ عبدالقدوس سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103629</id>
    <revision>
      <id>416820</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name = شيخ عبدالقدوس سنڌي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | profession = صوفي | known_for = تصوف، روحاني تربيت }}  '''شيخ عبدالقدوس سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ هڪ صوفي بزرگ هو، جنهن جو ذڪر هندستان ۾ رهندڙ سنڌي صوفين جي تذڪرن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;...</comment>
      <origin>416820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5952" sha1="100iayfu6wpp36rrgt8f0za7wf8rtql" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = شيخ عبدالقدوس سنڌي
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| profession = صوفي
| known_for = تصوف، روحاني تربيت
}}

'''شيخ عبدالقدوس سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ هڪ صوفي بزرگ هو، جنهن جو ذڪر هندستان ۾ رهندڙ سنڌي صوفين جي تذڪرن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt; روايت موجب سندس والد شيخ الله بخش هڪ نيڪ، متقي ۽ صاحبِ حال شخص هو ۽ شيخ عبدالقدوس ننڍپڻ کان ئي مذهبي ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==ابتدائي زندگي==
تذڪري موجب شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ جي والد [[شيخ الله بخش]] کي ديني ۽ روحاني شخصيت طور ياد ڪيو ويو آهي. عبدالقدوس ننڍپڻ کان پنهنجي والد جي صحبت ۽ تربيت هيٺ رهيو. ماخذ ۾ سندس مزاج ۾ عبادت، روحاني رياضت ۽ دنياوي معاملن کان بي رغبتيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==روحاني زندگي==
شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ بابت بيان ڪيو ويو آهي ته جوانيءَ ۾ سندس توجهه تصوف ۽ روحاني تربيت ڏانهن وڌي. تذڪري ۾ کيس عبادت ۽ رياضت سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي ۽ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفيانه واقعا پڻ نقل ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

تذڪري موجب سندس روحاني زندگيءَ ۾ [[شيخ برهان الدين راز الاهي]] جي صحبت کي اهميت حاصل هئي. شيخ عبدالقدوس سندس صحبت مان فيض حاصل ڪيو ۽ ان تعلق سندس صوفيانه تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==شخصيت ۽ معمول==
ماخذ شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ کي عبادت، رياضت ۽ خدمت سان وابسته شخص طور بيان ڪري ٿو. سندس متعلق روايت آهي ته هو پنهنجو گهڻو وقت مذهبي ۽ روحاني مشغولين ۾ گذاريندو هو. تذڪري ۾ سندس سادگي ۽ روحاني مشقن بابت پڻ احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==معاش ۽ ڪسب==
شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ بابت تذڪري ۾ هڪ اهم ڳالهه اها بيان ٿيل آهي ته هو روحاني زندگيءَ سان گڏ پنهنجي گذر سفر لاءِ به ڪوشش ڪندو هو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تذڪري ۾ تصوف سان گڏ محنت ۽ حلال روزگار کي پڻ سندس شخصيت جو حصو ڪري پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==اولاد ۽ گهرو زندگي==
ماخذ موجب شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ کي اولاد پڻ ٿيو. سندس گهرو زندگيءَ متعلق تذڪري ۾ ڪجهه واقعا بيان ڪيا ويا آهن، جن مان سندس اولاد جي تربيت ۽ گهريلو ذميوارين ڏانهن توجهه جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==سنڌي صوفين جو تاريخي پسمنظر==
سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفين ۽ عالمن جي هڪ جماعت وچ هندستان، خاص طور [[برهانپور]] ۽ ان جي ڀرپاسي، وڃي آباد ٿي. اينماري شمل پڻ سنڌي صوفين جي برهانپور ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي لکي ٿي ته سنڌ جي سياسي بيچيني ۽ مسلسل جنگين جي دور ۾ سنڌي صوفين جو هڪ گروهه برهانپور منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Schimmel1986&quot;/&gt;

برهانپور جي هن سنڌي صوفيانه ماحول سان ڪيترائي عالم ۽ صوفي وابسته رهيا. شمل جي تحقيق موجب انهيءَ جماعت ۾ صوفي شاعري، وحدت بابت صوفيانه خيال ۽ [[منصور حلاج]] سان منسوب روايتن جو اثر به ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ [[برهان الدين راز الاهي]] (وفات 1083ھ / 1672–1673ع) کي به انهيءَ ادبي ۽ صوفيانه ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1986&quot;/&gt;

==تاريخي ماخذ==
شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ بابت موجود تفصيلي معلومات جو وڏو حصو صوفيانه تذڪرن تي دارومدار رکي ٿو. اهڙن تذڪرن ۾ ڪرامتن ۽ روحاني تجربن بابت روايتي بيان پڻ شامل آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي قطعي ثابت ٿيل واقعن بدران تذڪري جي روايت طور پڙهڻ مناسب آهي.

سنڌ جي صوفين جي مطالعي لاءِ اعجاز الحق قدوسي جو ''تذڪره صوفياءِ سنڌ'' پڻ اهم ثانوي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو. اينماري شمل پنهنجي علمي ڪم جي ببليوگرافيءَ ۾ هن ڪتاب جو 1959ع وارو ڪراچي ڇاپو درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelMystical&quot;/&gt;

==وفات==
دستياب تصويري ماخذ جي هن حصي ۾ شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ جي وفات جي پوري هجري تاريخ يا مهيني جو واضح ذڪر نظر نٿو اچي. تنهنڪري معتبر ماخذ ملڻ کان سواءِ سندس وفات لاءِ ڪو مخصوص هجري يا عيسوي سال لکڻ مناسب نه ٿيندو.

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>100iayfu6wpp36rrgt8f0za7wf8rtql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416824</id>
      <parentid>416820</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6478" sha1="abj973asjzahm5er8vmdk0v1yy9qfao" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = شيخ عبدالقدوس سنڌي
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| profession = صوفي
| known_for = تصوف، روحاني تربيت
}}

'''شيخ عبدالقدوس سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ هڪ صوفي بزرگ هو، جنهن جو ذڪر هندستان ۾ رهندڙ سنڌي صوفين جي تذڪرن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;&gt;
{{حوالو ڪتاب
 | آخري نالو = برهانپوري
 | پهريون نالو = راشد
 | عنوان = برهانپور کے سندھی اولیاء مع تعلیقات
 | ٻولي = اردو
 | سال = 2006
 | صفحا = 399–400
}}
&lt;/ref&gt;
 روايت موجب سندس والد شيخ الله بخش هڪ نيڪ، متقي ۽ صاحبِ حال شخص هو ۽ شيخ عبدالقدوس ننڍپڻ کان ئي مذهبي ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==ابتدائي زندگي==
تذڪري موجب شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ جي والد [[شيخ الله بخش]] کي ديني ۽ روحاني شخصيت طور ياد ڪيو ويو آهي. عبدالقدوس ننڍپڻ کان پنهنجي والد جي صحبت ۽ تربيت هيٺ رهيو. ماخذ ۾ سندس مزاج ۾ عبادت، روحاني رياضت ۽ دنياوي معاملن کان بي رغبتيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==روحاني زندگي==
شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ بابت بيان ڪيو ويو آهي ته جوانيءَ ۾ سندس توجهه تصوف ۽ روحاني تربيت ڏانهن وڌي. تذڪري ۾ کيس عبادت ۽ رياضت سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي ۽ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفيانه واقعا پڻ نقل ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

تذڪري موجب سندس روحاني زندگيءَ ۾ [[شيخ برهان الدين راز الاهي]] جي صحبت کي اهميت حاصل هئي. شيخ عبدالقدوس سندس صحبت مان فيض حاصل ڪيو ۽ ان تعلق سندس صوفيانه تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==شخصيت ۽ معمول==
ماخذ شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ کي عبادت، رياضت ۽ خدمت سان وابسته شخص طور بيان ڪري ٿو. سندس متعلق روايت آهي ته هو پنهنجو گهڻو وقت مذهبي ۽ روحاني مشغولين ۾ گذاريندو هو. تذڪري ۾ سندس سادگي ۽ روحاني مشقن بابت پڻ احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==معاش ۽ ڪسب==
شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ بابت تذڪري ۾ هڪ اهم ڳالهه اها بيان ٿيل آهي ته هو روحاني زندگيءَ سان گڏ پنهنجي گذر سفر لاءِ به ڪوشش ڪندو هو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تذڪري ۾ تصوف سان گڏ محنت ۽ حلال روزگار کي پڻ سندس شخصيت جو حصو ڪري پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==اولاد ۽ گهرو زندگي==
ماخذ موجب شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ کي اولاد پڻ ٿيو. سندس گهرو زندگيءَ متعلق تذڪري ۾ ڪجهه واقعا بيان ڪيا ويا آهن، جن مان سندس اولاد جي تربيت ۽ گهريلو ذميوارين ڏانهن توجهه جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==سنڌي صوفين جو تاريخي پسمنظر==
سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفين ۽ عالمن جي هڪ جماعت وچ هندستان، خاص طور [[برهانپور]] ۽ ان جي ڀرپاسي، وڃي آباد ٿي. اينماري شمل پڻ سنڌي صوفين جي برهانپور ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي لکي ٿي ته سنڌ جي سياسي بيچيني ۽ مسلسل جنگين جي دور ۾ سنڌي صوفين جو هڪ گروهه برهانپور منتقل ٿيو.
&lt;ref name=&quot;Schimmel1986&quot;&gt;
{{حوالو ڪتاب
 | آخري نالو = Schimmel
 | پهريون نالو = Annemarie
 | مصنف-لنڪ = Annemarie Schimmel
 | عنوان = Pearls from the Indus: Studies in Sindhi Culture
 | سال = 1986
 | ٻولي = انگريزي
 | صفحو = 107
}}
&lt;/ref&gt;

برهانپور جي هن سنڌي صوفيانه ماحول سان ڪيترائي عالم ۽ صوفي وابسته رهيا. شمل جي تحقيق موجب انهيءَ جماعت ۾ صوفي شاعري، وحدت بابت صوفيانه خيال ۽ [[منصور حلاج]] سان منسوب روايتن جو اثر به ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ [[برهان الدين راز الاهي]] (وفات 1083ھ / 1672–1673ع) کي به انهيءَ ادبي ۽ صوفيانه ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1986&quot;/&gt;

==تاريخي ماخذ==
شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ بابت موجود تفصيلي معلومات جو وڏو حصو صوفيانه تذڪرن تي دارومدار رکي ٿو. اهڙن تذڪرن ۾ ڪرامتن ۽ روحاني تجربن بابت روايتي بيان پڻ شامل آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي قطعي ثابت ٿيل واقعن بدران تذڪري جي روايت طور پڙهڻ مناسب آهي.

سنڌ جي صوفين جي مطالعي لاءِ اعجاز الحق قدوسي جو ''تذڪره صوفياءِ سنڌ'' پڻ اهم ثانوي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو. اينماري شمل پنهنجي علمي ڪم جي ببليوگرافيءَ ۾ هن ڪتاب جو 1959ع وارو ڪراچي ڇاپو درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelMystical&quot;/&gt;

==وفات==
دستياب تصويري ماخذ جي هن حصي ۾ شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ جي وفات جي پوري هجري تاريخ يا مهيني جو واضح ذڪر نظر نٿو اچي. تنهنڪري معتبر ماخذ ملڻ کان سواءِ سندس وفات لاءِ ڪو مخصوص هجري يا عيسوي سال لکڻ مناسب نه ٿيندو.

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>abj973asjzahm5er8vmdk0v1yy9qfao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416826</id>
      <parentid>416824</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5922" sha1="o0wo2hi5vqufot9zlh1cvhdr1gxanmf" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = شيخ عبدالقدوس سنڌي
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| profession = صوفي
| known_for = تصوف، روحاني تربيت
}}

'''شيخ عبدالقدوس سنڌي''' سنڌ سان تعلق رکندڙ هڪ صوفي بزرگ هو، جنهن جو ذڪر هندستان ۾ رهندڙ سنڌي صوفين جي تذڪرن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;&gt;{{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=راشد
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء مع تعلیقات
 |language=ur
 |year=2006
 |pages=399–400
}}&lt;/ref&gt; روايت موجب سندس والد شيخ الله بخش هڪ نيڪ، متقي ۽ صاحبِ حال شخص هو ۽ شيخ عبدالقدوس ننڍپڻ کان ئي مذهبي ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==ابتدائي زندگي==
تذڪري موجب شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ جي والد [[شيخ الله بخش]] کي ديني ۽ روحاني شخصيت طور ياد ڪيو ويو آهي. عبدالقدوس ننڍپڻ کان پنهنجي والد جي صحبت ۽ تربيت هيٺ رهيو. ماخذ ۾ سندس مزاج ۾ عبادت، روحاني رياضت ۽ دنياوي معاملن کان بي رغبتيءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==روحاني زندگي==
شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ بابت بيان ڪيو ويو آهي ته جوانيءَ ۾ سندس توجهه تصوف ۽ روحاني تربيت ڏانهن وڌي. تذڪري ۾ کيس عبادت ۽ رياضت سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي ۽ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفيانه واقعا پڻ نقل ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

تذڪري موجب سندس روحاني زندگيءَ ۾ [[شيخ برهان الدين راز الاهي]] جي صحبت کي اهميت حاصل هئي. شيخ عبدالقدوس سندس صحبت مان فيض حاصل ڪيو ۽ ان تعلق سندس صوفيانه تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==شخصيت ۽ معمول==
ماخذ شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ کي عبادت، رياضت ۽ خدمت سان وابسته شخص طور بيان ڪري ٿو. سندس متعلق روايت آهي ته هو پنهنجو گهڻو وقت مذهبي ۽ روحاني مشغولين ۾ گذاريندو هو. تذڪري ۾ سندس سادگي ۽ روحاني مشقن بابت پڻ احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==معاش ۽ ڪسب==
شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ بابت تذڪري ۾ بيان ٿيل آهي ته هو روحاني زندگيءَ سان گڏ پنهنجي گذر سفر لاءِ پڻ ڪوشش ڪندو هو. تذڪري جي بيان مان سندس شخصيت ۾ تصوف سان گڏ محنت ۽ ڪسبِ معاش جي اهميت پڻ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==اولاد ۽ گهرو زندگي==
ماخذ موجب شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ کي اولاد پڻ ٿيو. سندس گهرو زندگيءَ متعلق تذڪري ۾ ڪجهه واقعا بيان ٿيل آهن، جن ۾ سندس اولاد ۽ گهريلو معاملن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==سنڌي صوفين جو تاريخي پسمنظر==
سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفين ۽ عالمن جي هڪ جماعت وچ هندستان، خاص طور [[برهانپور]] ۽ ان جي ڀرپاسي، وڃي آباد ٿي. سنڌي ثقافت ۽ تصوف جي محقق [[اينماري شمل]] پڻ سنڌي صوفين جي برهانپور ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1986&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |author-link=Annemarie Schimmel
 |title=Pearls from the Indus: Studies in Sindhi Culture
 |year=1986
 |language=en
 |page=107
}}&lt;/ref&gt;

برهانپور جي هن سنڌي صوفيانه ماحول سان ڪيترائي عالم ۽ صوفي وابسته رهيا. شمل جي تحقيق موجب انهيءَ جماعت جي صوفيانه روايت ۾ سنڌ مان آيل بزرگن جو اهم حصو هو. [[برهان الدين راز الاهي]] (وفات 1083ھ / 1672–1673ع) پڻ انهيءَ سنڌي صوفيانه ماحول سان وابسته شخصيتن مان هو.&lt;ref name=&quot;Schimmel1986&quot;/&gt;

==تاريخي ماخذ==
شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ بابت موجود تفصيلي معلومات جو وڏو حصو صوفيانه تذڪرن تي دارومدار رکي ٿو. انهن ماخذن ۾ روحاني تجربن ۽ صوفيانه روايتن بابت بيان پڻ شامل آهن؛ تنهنڪري اهڙن بيانن کي تذڪري ۾ نقل ٿيل روايتن طور سمجهڻ گهرجي.

سنڌ جي صوفين بابت اعجاز الحق قدوسي جو ''تذکرہ صوفیائے سندھ'' پڻ هڪ ثانوي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Quddusi1959&quot;&gt;{{cite book
 |last=قدوسي
 |first=اعجاز الحق
 |title=تذکرہ صوفیائے سندھ
 |location=ڪراچي
 |year=1959
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
دستياب تذڪري جي هن حصي ۾ شيخ عبدالقدوس سنڌيءَ جي وفات جي مڪمل هجري تاريخ، مهيني يا عيسوي سال جو واضح ذڪر موجود نه آهي؛ تنهنڪري معتبر ماخذ ملڻ کان سواءِ سندس وفات لاءِ مخصوص تاريخ ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;برهانپور سنڌي اولياء&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>o0wo2hi5vqufot9zlh1cvhdr1gxanmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪينيا جون مسجدون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103630</id>
    <revision>
      <id>416821</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا ۾ اسلام]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>416821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="agmsqr50l2udasrq0cooq1f60mbo9r7" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا ۾ اسلام]]
[[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>agmsqr50l2udasrq0cooq1f60mbo9r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪينيا ۾ اسلام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103631</id>
    <revision>
      <id>416822</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>416822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="lpzdy5ilbpq5e5vlo7xyd0qx76zui5b" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>lpzdy5ilbpq5e5vlo7xyd0qx76zui5b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416834</id>
      <parentid>416822</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="8hha5a9bjb18evn5se9xx5fndr2o7wp" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا ۾ مذهب]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>8hha5a9bjb18evn5se9xx5fndr2o7wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ملان عبدالعزيز لاھوري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103632</id>
    <revision>
      <id>416827</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name = ملا عبدالعزيز لاهوري | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | profession = عالم، صوفي | residence = [[لاهور]]؛ [[برهانپور]] | teachers = [[شيخ عيسى جندالله]] | known_for = [[شيخ عيسى جندالله]] جو مريد، تصوف ۽ ديني علم }}  '''ملا عبدالعزيز لاهوري''' (عروج: 10هين–11هين صدي هجري / 16ه...</comment>
      <origin>416827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8402" sha1="jzg72ztdbknsqa9gxm4ds4uf5usj68h" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = ملا عبدالعزيز لاهوري
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| profession = عالم، صوفي
| residence = [[لاهور]]؛ [[برهانپور]]
| teachers = [[شيخ عيسى جندالله]]
| known_for = [[شيخ عيسى جندالله]] جو مريد، تصوف ۽ ديني علم
}}

'''ملا عبدالعزيز لاهوري''' (عروج: 10هين–11هين صدي هجري / 16هين–17هين صدي عيسوي) [[لاهور]] سان تعلق رکندڙ عالم ۽ صوفي هو، جيڪو سنڌي صوفي بزرگ [[شيخ عيسى جندالله]]، المعروف مسيح الاولياء، جي مريدن ۽ عقيدتمندن مان هو. صوفيانه تذڪرن موجب کيس پنهنجي مرشد سان گهري عقيدت هئي ۽ انهيءَ تعلق سبب هو لاهور مان [[برهانپور]] وڃي شيخ عيسى جي صحبت ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;&gt;{{cite book
 |title=انوار برهانپور
 |language=ur
 |pages=405–408
}}&lt;/ref&gt;

==ابتدائي احوال==
ملا عبدالعزيز جي پيدائش جي صحيح تاريخ ۽ سندس خاندان بابت دستياب ماخذن ۾ تفصيلي معلومات نه ٿي ملي. سندس نالي سان استعمال ٿيندڙ نسبت ”لاهوري“ مان سندس [[لاهور]] سان تعلق ظاهر ٿئي ٿو. تذڪري ۾ کيس علم ۽ تصوف سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

==شيخ عيسى جندالله سان تعلق==
ملا عبدالعزيز لاهوري جي زندگيءَ جو نمايان پهلو [[شيخ عيسى جندالله]] سان سندس روحاني تعلق هو. تذڪري موجب کيس شيخ عيسى سان ايتري محبت ۽ عقيدت هئي، جو هن لاهور ۾ پنهنجو گهر ۽ ٻيا معاملا ڇڏي برهانپور ۾ مرشد جي خدمت ۽ صحبت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

شيخ عيسى جندالله سنڌ جي [[پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صوفي هو، جيڪو پوءِ برهانپور ۾ وڃي آباد ٿيو. سنڌيانا موجب شيخ عيسى تقريباً [[محرم]] 998ھ (سيپٽمبر 1590ع) ۾ برهانپور پهتو. سندس اچڻ کان پوءِ سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ ٻيا ماڻهو اتي وڃي آباد ٿيا ۽ سندس خانقاهه علمي ۽ صوفيانه سرگرمين جو مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي پوره برهانپور
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20پوره%20برهانپور
 |language=sd
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا شيخ عيسى جي خليفن ۽ ساڻس وابسته شخصيتن جي فهرست ۾ پڻ '''ملا عبدالعزيز لاهوري''' جو نالو شامل ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

==برهانپور ۾ قيام==
تذڪري موجب ملا عبدالعزيز ڪجهه عرصو شيخ عيسى جي خدمت ۾ برهانپور ۾ رهيو. سندس مرشد سان تعلق رڳو رسمي بيعت تائين محدود نه هو، پر هو شيخ عيسى جي صحبت ۾ رهڻ کي ترجيح ڏيندو هو. گهڻو وقت گذرڻ کان پوءِ شيخ عيسى کيس لاهور واپس وڃڻ ۽ پنهنجي خاندان سان رهندي انهن جا حق ۽ ذميواريون پوريون ڪرڻ جي هدايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

ملا عبدالعزيز مرشد جي حڪم تي لاهور موٽي ويو، پر تذڪري مطابق ڪجهه عرصي کان پوءِ وري شيخ عيسى جي صحبت جي خواهش سبب برهانپور ايندو رهيو. آخرڪار شيخ عيسى کيس واضح طور حڪم ڏنو ته جيستائين کيس ٻيهر اچڻ جي اجازت نه ملي، تيستائين برهانپور نه اچي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

==صوفيانه روايت==
''انوار برهانپور'' ۾ ملا عبدالعزيز سان منسوب هڪ صوفيانه روايت بيان ٿيل آهي. ان مطابق لاهور ۾ رهڻ دوران مرشد سان ملاقات جي شديد خواهش سبب هن اجازت کان سواءِ برهانپور وڃڻ جو ارادو ڪيو. تذڪري ۾ بيان آهي ته رات جي آخري حصي ۾ کيس شيخ عيسى جي موجودگيءَ جو روحاني تجربو ٿيو، جنهن ۾ شيخ عيسى کيس پنهنجي اڳوڻي حڪم جي ياد ڏياري. اهڙن واقعن کي تاريخي طور آزاد شاهدي سان ثابت ٿيل واقعي بدران صوفيانه تذڪري ۾ نقل ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

==برهانپور جو سنڌي صوفي حلقو==
ملا عبدالعزيز جي زندگيءَ کي برهانپور جي ان وسيع صوفيانه ماحول جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو شيخ عيسى جندالله جي چوڌاري وجود ۾ آيو. شيخ عيسى جي خانقاهه ۾ سنڌ کان آيل عالمن، صوفين، شاعرن ۽ واپارين جي اچ وڃ سبب برهانپور جي هڪ حصي کي بعد ۾ '''سنڌي پوره''' چيو ويو. سنڌيانا موجب شيخ عيسى جي پيروي ڪندڙن ۽ سندس حلقي سان وابسته شخصيتن ۾ شيخ طيب بن مخدوم هارون، قاضي عبدالسلام سنڌي، شيخ ابراهيم ڪلهوڙو، شيخ موسى بوبڪائي، شيخ اسماعيل فرحي، شيخ صدر جهان، شيخ عبدالقدوس سنڌي ۽ ملا عبدالعزيز لاهوري سميت ڪيترائي ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

شيخ عيسى جي خانقاهه رڳو روحاني تربيت جو مرڪز نه رهي، پر سنڌ ۽ برهانپور وچ ۾ علمي، ثقافتي ۽ سماجي رابطن جو مرڪز پڻ بڻجي وئي. سنڌيانا موجب سنڌ مان آيل واپارين به شيخ عيسى جي موجودگيءَ سبب برهانپور سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ سنڌين جي وڌندڙ آباديءَ سبب علائقو سنڌي پوره جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

==زمانو==
ملا عبدالعزيز جي پيدائش ۽ وفات جو قطعي سال دستياب معتبر ماخذن مان معلوم نه آهي. البت سندس شيخ عيسى جندالله سان سڌي وابستگيءَ مان ثابت ٿئي ٿو ته هو 10هين صدي هجريءَ جي آخر ۽ 11هين صدي هجريءَ جي شروعات (16هين صدي عيسويءَ جي آخر ۽ 17هين صدي عيسويءَ جي شروعات) ۾ سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

شيخ عيسى جندالله تقريباً محرم 998ھ (سيپٽمبر 1590ع) ۾ برهانپور آيو، جڏهن ته سنڌي ثانوي ماخذن ۾ سندس وفات 1031ھ (1621–1622ع) ڄاڻايل آهي. ان ڪري ملا عبدالعزيز جي شيخ عيسى سان وابستگيءَ جو دور به انهيءَ تاريخي عرصي اندر رکڻ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

==وفات==
ملا عبدالعزيز لاهوري جي وفات جي صحيح هجري تاريخ، هجري مهينو يا عيسوي تاريخ هن وقت دستياب ماخذن مان تصديق نه ٿي سگهي آهي. ان ڪري سندس وفات بابت غيرمصدقہ تاريخ ڏيڻ بدران ان کي نامعلوم رکڻ مناسب آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}

==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20پوره%20برهانپور سنڌي پوره برهانپور] ــ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا

[[زمرو:صوفي]]
[[زمرو:هندستان جا صوفي]]
[[زمرو:لاهور جا ماڻهو]]
[[زمرو:برهانپور]]</text>
      <sha1>jzg72ztdbknsqa9gxm4ds4uf5usj68h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416828</id>
      <parentid>416827</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8350" sha1="4h8srb1i8pod7qajbhoa2ufgvr747fe" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = ملا عبدالعزيز لاهوري
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| profession = عالم، صوفي
| teachers = [[شيخ عيسى جندالله]]
| known_for = [[شيخ عيسى جندالله]] جو مريد، تصوف ۽ ديني علم
}}

'''ملا عبدالعزيز لاهوري''' (عروج: 10هين–11هين صدي هجري / 16هين–17هين صدي عيسوي) [[لاهور]] سان تعلق رکندڙ عالم ۽ صوفي هو، جيڪو سنڌي صوفي بزرگ [[شيخ عيسى جندالله]]، المعروف مسيح الاولياء، جي مريدن ۽ عقيدتمندن مان هو. صوفيانه تذڪرن موجب کيس پنهنجي مرشد سان گهري عقيدت هئي ۽ انهيءَ تعلق سبب هو لاهور مان [[برهانپور]] وڃي شيخ عيسى جي صحبت ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;&gt;{{cite book
 |title=انوار برهانپور
 |language=ur
 |pages=405–408
}}&lt;/ref&gt;

==ابتدائي احوال==
ملا عبدالعزيز جي پيدائش جي صحيح تاريخ ۽ سندس خاندان بابت دستياب ماخذن ۾ تفصيلي معلومات نه ٿي ملي. سندس نالي سان استعمال ٿيندڙ نسبت ”لاهوري“ مان سندس [[لاهور]] سان تعلق ظاهر ٿئي ٿو. تذڪري ۾ کيس علم ۽ تصوف سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

==شيخ عيسى جندالله سان تعلق==
ملا عبدالعزيز لاهوري جي زندگيءَ جو نمايان پهلو [[شيخ عيسى جندالله]] سان سندس روحاني تعلق هو. تذڪري موجب کيس شيخ عيسى سان ايتري محبت ۽ عقيدت هئي، جو هن لاهور ۾ پنهنجو گهر ۽ ٻيا معاملا ڇڏي برهانپور ۾ مرشد جي خدمت ۽ صحبت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

شيخ عيسى جندالله سنڌ جي [[پاٽ]] سان تعلق رکندڙ صوفي هو، جيڪو پوءِ برهانپور ۾ وڃي آباد ٿيو. سنڌيانا موجب شيخ عيسى تقريباً [[محرم]] 998ھ (سيپٽمبر 1590ع) ۾ برهانپور پهتو. سندس اچڻ کان پوءِ سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ ٻيا ماڻهو اتي وڃي آباد ٿيا ۽ سندس خانقاهه علمي ۽ صوفيانه سرگرمين جو مرڪز بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي پوره برهانپور
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20پوره%20برهانپور
 |language=sd
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا شيخ عيسى جي خليفن ۽ ساڻس وابسته شخصيتن جي فهرست ۾ پڻ '''ملا عبدالعزيز لاهوري''' جو نالو شامل ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

==برهانپور ۾ قيام==
تذڪري موجب ملا عبدالعزيز ڪجهه عرصو شيخ عيسى جي خدمت ۾ برهانپور ۾ رهيو. سندس مرشد سان تعلق رڳو رسمي بيعت تائين محدود نه هو، پر هو شيخ عيسى جي صحبت ۾ رهڻ کي ترجيح ڏيندو هو. گهڻو وقت گذرڻ کان پوءِ شيخ عيسى کيس لاهور واپس وڃڻ ۽ پنهنجي خاندان سان رهندي انهن جا حق ۽ ذميواريون پوريون ڪرڻ جي هدايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

ملا عبدالعزيز مرشد جي حڪم تي لاهور موٽي ويو، پر تذڪري مطابق ڪجهه عرصي کان پوءِ وري شيخ عيسى جي صحبت جي خواهش سبب برهانپور ايندو رهيو. آخرڪار شيخ عيسى کيس واضح طور حڪم ڏنو ته جيستائين کيس ٻيهر اچڻ جي اجازت نه ملي، تيستائين برهانپور نه اچي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

==صوفيانه روايت==
''انوار برهانپور'' ۾ ملا عبدالعزيز سان منسوب هڪ صوفيانه روايت بيان ٿيل آهي. ان مطابق لاهور ۾ رهڻ دوران مرشد سان ملاقات جي شديد خواهش سبب هن اجازت کان سواءِ برهانپور وڃڻ جو ارادو ڪيو. تذڪري ۾ بيان آهي ته رات جي آخري حصي ۾ کيس شيخ عيسى جي موجودگيءَ جو روحاني تجربو ٿيو، جنهن ۾ شيخ عيسى کيس پنهنجي اڳوڻي حڪم جي ياد ڏياري. اهڙن واقعن کي تاريخي طور آزاد شاهدي سان ثابت ٿيل واقعي بدران صوفيانه تذڪري ۾ نقل ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;

==برهانپور جو سنڌي صوفي حلقو==
ملا عبدالعزيز جي زندگيءَ کي برهانپور جي ان وسيع صوفيانه ماحول جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو شيخ عيسى جندالله جي چوڌاري وجود ۾ آيو. شيخ عيسى جي خانقاهه ۾ سنڌ کان آيل عالمن، صوفين، شاعرن ۽ واپارين جي اچ وڃ سبب برهانپور جي هڪ حصي کي بعد ۾ '''سنڌي پوره''' چيو ويو. سنڌيانا موجب شيخ عيسى جي پيروي ڪندڙن ۽ سندس حلقي سان وابسته شخصيتن ۾ شيخ طيب بن مخدوم هارون، قاضي عبدالسلام سنڌي، شيخ ابراهيم ڪلهوڙو، شيخ موسى بوبڪائي، شيخ اسماعيل فرحي، شيخ صدر جهان، شيخ عبدالقدوس سنڌي ۽ ملا عبدالعزيز لاهوري سميت ڪيترائي ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

شيخ عيسى جي خانقاهه رڳو روحاني تربيت جو مرڪز نه رهي، پر سنڌ ۽ برهانپور وچ ۾ علمي، ثقافتي ۽ سماجي رابطن جو مرڪز پڻ بڻجي وئي. سنڌيانا موجب سنڌ مان آيل واپارين به شيخ عيسى جي موجودگيءَ سبب برهانپور سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ سنڌين جي وڌندڙ آباديءَ سبب علائقو سنڌي پوره جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

==زمانو==
ملا عبدالعزيز جي پيدائش ۽ وفات جو قطعي سال دستياب معتبر ماخذن مان معلوم نه آهي. البت سندس شيخ عيسى جندالله سان سڌي وابستگيءَ مان ثابت ٿئي ٿو ته هو 10هين صدي هجريءَ جي آخر ۽ 11هين صدي هجريءَ جي شروعات (16هين صدي عيسويءَ جي آخر ۽ 17هين صدي عيسويءَ جي شروعات) ۾ سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;انوار برهانپور&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

شيخ عيسى جندالله تقريباً محرم 998ھ (سيپٽمبر 1590ع) ۾ برهانپور آيو، جڏهن ته سنڌي ثانوي ماخذن ۾ سندس وفات 1031ھ (1621–1622ع) ڄاڻايل آهي. ان ڪري ملا عبدالعزيز جي شيخ عيسى سان وابستگيءَ جو دور به انهيءَ تاريخي عرصي اندر رکڻ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSindhipura&quot;/&gt;

==وفات==
ملا عبدالعزيز لاهوري جي وفات جي صحيح هجري تاريخ، هجري مهينو يا عيسوي تاريخ هن وقت دستياب ماخذن مان تصديق نه ٿي سگهي آهي. ان ڪري سندس وفات بابت غيرمصدقہ تاريخ ڏيڻ بدران ان کي نامعلوم رکڻ مناسب آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}

==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20پوره%20برهانپور سنڌي پوره برهانپور] ــ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا

[[زمرو:صوفي]]
[[زمرو:هندستان جا صوفي]]
[[زمرو:لاهور جا ماڻهو]]
[[زمرو:برهانپور]]</text>
      <sha1>4h8srb1i8pod7qajbhoa2ufgvr747fe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>درويش عبدالحڪيم سياح</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103633</id>
    <revision>
      <id>416829</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name = درويش عبدالحڪيم سياح | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | profession = صوفي، سياح | known_for = تصوف، سياحت، درويشي }}  '''درويش عبدالحڪيم سياح''' هندستان ۾ رهندڙ هڪ مسلمان صوفي، درويش ۽ سياح هو، جنهن جو احوال صوفيانه تذڪرن ۾ ملي ٿو. سندس لقب يا نسبت '''سياح...</comment>
      <origin>416829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6800" sha1="pvzmx5ixlxq10afzmflqp8i388wzqjj" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name = درويش عبدالحڪيم سياح
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| profession = صوفي، سياح
| known_for = تصوف، سياحت، درويشي
}}

'''درويش عبدالحڪيم سياح''' هندستان ۾ رهندڙ هڪ مسلمان صوفي، درويش ۽ سياح هو، جنهن جو احوال صوفيانه تذڪرن ۾ ملي ٿو. سندس لقب يا نسبت '''سياح''' سندس گهڻي سفر ڪرڻ ۽ مختلف علائقن ۾ گهمڻ ڦرڻ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;&gt;{{cite book
 |title=انوار برهانپور
 |language=ur
 |pages=379–380
}}&lt;/ref&gt; تذڪري ۾ کيس درويشي، عبادت، سياحت ۽ صوفين جي صحبت سان وابسته شخص طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

==زندگي==
درويش عبدالحڪيم سياح جي پيدائش جي تاريخ، ڄمڻ جو هنڌ ۽ خاندان بابت دستياب تذڪري جي هن حصي ۾ واضح معلومات موجود نه آهي. سندس احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سير ۽ سياحت ۾ گذاريو ۽ مختلف علائقن جي صوفين ۽ بزرگن سان ملاقاتون ڪيون.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

تذڪري موجب هو دنياوي زندگيءَ جي آسائشن کان گهڻو پري رهندو هو ۽ سندس طرزِ زندگيءَ تي درويشيءَ جو اثر نمايان هو. هو هڪ هنڌ مستقل رهڻ بدران سفر ڪندو رهيو، جنهن سبب کيس ”سياح“ جي نالي سان ياد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

==سير ۽ سياحت==
عبدالحڪيم جي شخصيت جو سڀ کان نمايان پهلو سندس مسلسل سفر هو. تذڪري ۾ سندس مختلف هنڌن تي وڃڻ ۽ اهلِ تصوف سان ملاقاتن جو ذڪر ملي ٿو. سندس سفر جو مقصد رڳو جغرافيائي سير نه، پر روحاني صحبت ۽ ديني فيض حاصل ڪرڻ پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

صوفيانه ادب ۾ اهڙي قسم جي سفر کي ''سياحت'' چيو ويندو هو. عبدالحڪيم جي نالي سان استعمال ٿيندڙ ”سياح“ جي نسبت به سندس انهيءَ زندگيءَ سان مطابقت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

==تصوف ۽ درويشي==
تذڪري ۾ درويش عبدالحڪيم کي عبادت ۽ روحاني رياضت سان وابسته شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي. هو مختلف بزرگن جي صحبت ۾ ويندو ۽ صوفيانه تعليم ۽ تربيت حاصل ڪندو هو. سندس احوال ۾ ظاهري آسائشن کان بي نيازي ۽ روحاني زندگيءَ کي ترجيح ڏيڻ جا مثال پڻ ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

سندس متعلق نقل ٿيل روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو صوفيانه صحبت کي وڏي اهميت ڏيندو هو ۽ پنهنجي سفرن دوران بزرگن ۽ درويشن سان ملاقات ڪرڻ سندس معمول جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

==صوفي بزرگن سان لاڳاپا==
تذڪري جي بيان موجب عبدالحڪيم سياح پنهنجي سفرن دوران ڪيترن ئي صوفي بزرگن سان مليو. سندس زندگيءَ جو احوال انهيءَ دور جي ان صوفيانه روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ طالب يا درويش مختلف خانقاهن ۽ روحاني مرڪزن جو سفر ڪري مشائخ جي صحبت حاصل ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

سندس تذڪري ۾ روحاني تجربن ۽ بزرگن سان ملاقاتن بابت به روايتون ڏنل آهن. اهي احوال بنيادي طور صوفيانه تذڪري جي روايتن تي ٻڌل آهن، تنهنڪري انهن کي جديد تاريخ نگاريءَ جي آزاد طور ثابت ڪيل واقعن بدران ماخذ ۾ بيان ٿيل روايتن طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

==شخصيت==
تذڪري ۾ عبدالحڪيم سياح کي سادو، عبادت گذار ۽ درويش مزاج انسان ڪري پيش ڪيو ويو آهي. سفر ۽ درويشي سندس زندگيءَ جون بنيادي خصوصيتون هيون. سندس احوال مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته سندس شهرت ڪنهن سياسي منصب يا دنياوي عهدي سبب نه، پر صوفيانه زندگي ۽ سياحت سبب هئي.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

==تاريخي دور==
دستياب تذڪري جي هن حصي مان درويش عبدالحڪيم سياح جي پيدائش يا وفات جو قطعي هجري سال ۽ مهينو معلوم نٿو ٿئي. ان ڪري سندس زندگيءَ لاءِ بنا ثبوت جي مخصوص هجري يا عيسوي تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

سندس تذڪري جي ترتيب ۽ ان ۾ ذڪر ڪيل صوفيانه حلقن مان کيس برهانپور ۽ اتر هندستان جي صوفيانه ماحول سان ڳنڍي سگهجي ٿو، پر وڌيڪ معتبر تاريخي ماخذ ملڻ کان سواءِ سندس صحيح زماني جي حد مقرر ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

==تذڪري ۾ روايتون==
عبدالحڪيم سياح بابت ماخذ ۾ سندس سفرن، صوفي بزرگن سان ملاقاتن ۽ روحاني تجربن سان لاڳاپيل ڪيترائي واقعا نقل ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt; اهڙن واقعن جو بنيادي مقصد روايتي صوفي تذڪرن ۾ ڪنهن بزرگ جي روحاني شخصيت ۽ درويشيءَ کي بيان ڪرڻ هوندو هو. انهيءَ ڪري تاريخي مضمون ۾ انهن روايتن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ”تذڪري موجب“ يا ”روايت موجب“ جي صورت ۾ پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==وفات==
دستياب ماخذ جي هن حصي ۾ درويش عبدالحڪيم سياح جي وفات جي مڪمل تاريخ، هجري مهيني ۽ هنڌ جي واضح تصديق نه ٿي ملي. تنهنڪري سندس وفات جو ڪو مخصوص هجري يا گريگورين سال لکڻ مناسب نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;برهانپور379&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:صوفي]]
[[زمرو:هندستان جا صوفي]]
[[زمرو:مسلمان صوفي]]</text>
      <sha1>pvzmx5ixlxq10afzmflqp8i388wzqjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪينيا ۾ اسلام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103634</id>
    <revision>
      <id>416830</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1377615038|Islam in Kenya]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>416830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2826" sha1="gbbsueqbzxwdtqvunf0vho109s60byd" xml:space="preserve">[[File:Great_Mosque_of_Gede.jpg|thumb|235x235 عڪسلون|گدي جي وڏي مسجد]]
[[ڪينيا]] ۾ عيسائي اڪثريت آهي، '''اسلام''' ٻيو نمبر وڏو مذهب آهي جيڪو [[ڪينيا|ڪينيا جي]] آبادي جو %11 يا سال 2019ع جي مردم شماري موجب 52 لک ماڻهن جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Census2019&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=24 March 2020}}&lt;/ref&gt; ڪينيا جي ساحلي پٽي تي گهڻو ڪري مسلمانن جي آبادي آهي. [[نيروبي]] ۾ ڪيتريون ئي [[مسجد|مسجدون]] آهن ۽ هڪ قابل ذڪر مسلمان آبادي آهي. اسلام سواحلي ساحل تي ايندڙ واپارين پاران متعارف ڪرايو، جنهن جي ڪري مقامي مسلمانن ۾ تبديلي آئي ۽ پرڏيهي مسلمان ان ۾ شامل ٿي ويا. ان جي نتيجي ۾ پوء علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري طور تي [[مسلمان]] سياسي ادارا وجود ۾ آيا. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Nkirote. |first=Maingi, Anne |url=http://worldcat.org/oclc/61571423 |title=The diversity factor in the history of Islam in Nairobi, 1900–1963 |oclc=61571423}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|date=1994-01-01}}&lt;/ref&gt;

ڪينيا ۾ مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي، جيڪا مسلمان آبادي جو %81 آهن، جڏهن ته %7 شيعه طور سڃاڻپ ڪن ٿا. &lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=August 9, 2012|quote=4 September 2013}}&lt;/ref&gt; هتي [[اباضي اسلام]] ۽ اهل قرآن جي وڏي آبادي پڻ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=August 14, 2012|date=August 9, 2012|archivedate=October 24, 2012}}&lt;/ref&gt; شيعن جو وڏو حصو [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] مذهب سان تعلق رکي ٿو، جيڪا [[وچ اوڀر]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] جي سامونڊي واپارين مان آيا آهن يا انهن کان متاثر ٿيا آهن. انهن شيعه مسلمانن ۾ دائودي بوهرا پڻ شامل آهن، جن جي ملڪ ۾ تعداد 6,000 کان 8,000 جي لڳ ڀڳ آهي. &lt;ref name=&quot;Nairobi&quot;&gt;Helene Charton-Bigot, Deyssi Rodriguez-Torres. ''Nairobi Today. the Paradox of a Fragmented City''. African Books Collective, 2010. {{ISBN|9987-08-093-6}}, {{ISBN|978-9987-08-093-9}}. [https://books.google.com/books?id=SLX9n4fG5V8C&amp;dq=dawoodi+bohra+democratic&amp;pg=PA239 Pg 239]&lt;/ref&gt; ڪينيا ۾ قدامت پسند [[اثنا عشري|اثناعشري شيعن]] جي موجودگي جي حوالي سان، ويهين صديءَ جي پاڪستاني عالم خواجه محمد لطيف انصاري رهائشي [[خوجا]] برادري جي تبليغ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.</text>
      <sha1>gbbsueqbzxwdtqvunf0vho109s60byd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416831</id>
      <parentid>416830</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪينيا ۾ اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2865" sha1="mcr1wakzhd7n9cnzcgafqhvh4tie8em" xml:space="preserve">[[File:Great_Mosque_of_Gede.jpg|thumb|235x235 عڪسلون|گدي جي وڏي مسجد]]
[[ڪينيا]] ۾ عيسائي اڪثريت آهي، '''اسلام''' ٻيو نمبر وڏو مذهب آهي جيڪو [[ڪينيا|ڪينيا جي]] آبادي جو %11 يا سال 2019ع جي مردم شماري موجب 52 لک ماڻهن جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Census2019&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=24 March 2020}}&lt;/ref&gt; ڪينيا جي ساحلي پٽي تي گهڻو ڪري مسلمانن جي آبادي آهي. [[نيروبي]] ۾ ڪيتريون ئي [[مسجد|مسجدون]] آهن ۽ هڪ قابل ذڪر مسلمان آبادي آهي. اسلام سواحلي ساحل تي ايندڙ واپارين پاران متعارف ڪرايو، جنهن جي ڪري مقامي مسلمانن ۾ تبديلي آئي ۽ پرڏيهي مسلمان ان ۾ شامل ٿي ويا. ان جي نتيجي ۾ پوء علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري طور تي [[مسلمان]] سياسي ادارا وجود ۾ آيا. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Nkirote. |first=Maingi, Anne |url=http://worldcat.org/oclc/61571423 |title=The diversity factor in the history of Islam in Nairobi, 1900–1963 |oclc=61571423}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|date=1994-01-01}}&lt;/ref&gt;

ڪينيا ۾ مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي، جيڪا مسلمان آبادي جو %81 آهن، جڏهن ته %7 شيعه طور سڃاڻپ ڪن ٿا. &lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=August 9, 2012|quote=4 September 2013}}&lt;/ref&gt; هتي [[اباضي اسلام]] ۽ اهل قرآن جي وڏي آبادي پڻ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=August 14, 2012|date=August 9, 2012|archivedate=October 24, 2012}}&lt;/ref&gt; شيعن جو وڏو حصو [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] مذهب سان تعلق رکي ٿو، جيڪا [[وچ اوڀر]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] جي سامونڊي واپارين مان آيا آهن يا انهن کان متاثر ٿيا آهن. انهن شيعه مسلمانن ۾ دائودي بوهرا پڻ شامل آهن، جن جي ملڪ ۾ تعداد 6,000 کان 8,000 جي لڳ ڀڳ آهي. &lt;ref name=&quot;Nairobi&quot;&gt;Helene Charton-Bigot, Deyssi Rodriguez-Torres. ''Nairobi Today. the Paradox of a Fragmented City''. African Books Collective, 2010. {{ISBN|9987-08-093-6}}, {{ISBN|978-9987-08-093-9}}. [https://books.google.com/books?id=SLX9n4fG5V8C&amp;dq=dawoodi+bohra+democratic&amp;pg=PA239 Pg 239]&lt;/ref&gt; ڪينيا ۾ قدامت پسند [[اثنا عشري|اثناعشري شيعن]] جي موجودگي جي حوالي سان، ويهين صديءَ جي پاڪستاني عالم خواجه محمد لطيف انصاري رهائشي [[خوجا]] برادري جي تبليغ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

[[زمرو:ڪينيا ۾ اسلام]]</text>
      <sha1>mcr1wakzhd7n9cnzcgafqhvh4tie8em</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416832</id>
      <parentid>416831</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2907" sha1="ins8ckobea5dol99iewx4kuio0pkqmu" xml:space="preserve">[[File:Great_Mosque_of_Gede.jpg|thumb|235x235 عڪسلون|گدي جي وڏي مسجد]]
[[ڪينيا]] ۾ عيسائي اڪثريت آهي، '''اسلام''' ٻيو نمبر وڏو مذهب آهي جيڪو [[ڪينيا|ڪينيا جي]] آبادي جو %11 يا سال 2019ع جي مردم شماري موجب 52 لک ماڻهن جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Census2019&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=24 March 2020}}&lt;/ref&gt; ڪينيا جي ساحلي پٽي تي گهڻو ڪري مسلمانن جي آبادي آهي. [[نيروبي]] ۾ ڪيتريون ئي [[مسجد|مسجدون]] آهن ۽ هڪ قابل ذڪر مسلمان آبادي آهي. اسلام سواحلي ساحل تي ايندڙ واپارين پاران متعارف ڪرايو، جنهن جي ڪري مقامي مسلمانن ۾ تبديلي آئي ۽ پرڏيهي مسلمان ان ۾ شامل ٿي ويا. ان جي نتيجي ۾ پوء علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري طور تي [[مسلمان]] سياسي ادارا وجود ۾ آيا. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Nkirote. |first=Maingi, Anne |url=http://worldcat.org/oclc/61571423 |title=The diversity factor in the history of Islam in Nairobi, 1900–1963 |oclc=61571423}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|date=1994-01-01}}&lt;/ref&gt;

ڪينيا ۾ مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي، جيڪا مسلمان آبادي جو %81 آهن، جڏهن ته %7 شيعه طور سڃاڻپ ڪن ٿا. &lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=August 9, 2012|quote=4 September 2013}}&lt;/ref&gt; هتي [[اباضي اسلام]] ۽ اهل قرآن جي وڏي آبادي پڻ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=August 14, 2012|date=August 9, 2012|archivedate=October 24, 2012}}&lt;/ref&gt; شيعن جو وڏو حصو [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] مذهب سان تعلق رکي ٿو، جيڪا [[وچ اوڀر]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] جي سامونڊي واپارين مان آيا آهن يا انهن کان متاثر ٿيا آهن. انهن شيعه مسلمانن ۾ دائودي بوهرا پڻ شامل آهن، جن جي ملڪ ۾ تعداد 6,000 کان 8,000 جي لڳ ڀڳ آهي. &lt;ref name=&quot;Nairobi&quot;&gt;Helene Charton-Bigot, Deyssi Rodriguez-Torres. ''Nairobi Today. the Paradox of a Fragmented City''. African Books Collective, 2010. {{ISBN|9987-08-093-6}}, {{ISBN|978-9987-08-093-9}}. [https://books.google.com/books?id=SLX9n4fG5V8C&amp;dq=dawoodi+bohra+democratic&amp;pg=PA239 Pg 239]&lt;/ref&gt; ڪينيا ۾ قدامت پسند [[اثنا عشري|اثناعشري شيعن]] جي موجودگي جي حوالي سان، ويهين صديءَ جي پاڪستاني عالم خواجه محمد لطيف انصاري رهائشي [[خوجا]] برادري جي تبليغ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

[[زمرو:ڪينيا ۾ اسلام]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>ins8ckobea5dol99iewx4kuio0pkqmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416833</id>
      <parentid>416832</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آفريڪا ۾ اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2947" sha1="jc0jzuex2fsq6n9nns4f0r74ir0n5nh" xml:space="preserve">[[File:Great_Mosque_of_Gede.jpg|thumb|235x235 عڪسلون|گدي جي وڏي مسجد]]
[[ڪينيا]] ۾ عيسائي اڪثريت آهي، '''اسلام''' ٻيو نمبر وڏو مذهب آهي جيڪو [[ڪينيا|ڪينيا جي]] آبادي جو %11 يا سال 2019ع جي مردم شماري موجب 52 لک ماڻهن جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Census2019&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=24 March 2020}}&lt;/ref&gt; ڪينيا جي ساحلي پٽي تي گهڻو ڪري مسلمانن جي آبادي آهي. [[نيروبي]] ۾ ڪيتريون ئي [[مسجد|مسجدون]] آهن ۽ هڪ قابل ذڪر مسلمان آبادي آهي. اسلام سواحلي ساحل تي ايندڙ واپارين پاران متعارف ڪرايو، جنهن جي ڪري مقامي مسلمانن ۾ تبديلي آئي ۽ پرڏيهي مسلمان ان ۾ شامل ٿي ويا. ان جي نتيجي ۾ پوء علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري طور تي [[مسلمان]] سياسي ادارا وجود ۾ آيا. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Nkirote. |first=Maingi, Anne |url=http://worldcat.org/oclc/61571423 |title=The diversity factor in the history of Islam in Nairobi, 1900–1963 |oclc=61571423}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|date=1994-01-01}}&lt;/ref&gt;

ڪينيا ۾ مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي، جيڪا مسلمان آبادي جو %81 آهن، جڏهن ته %7 شيعه طور سڃاڻپ ڪن ٿا. &lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=August 9, 2012|quote=4 September 2013}}&lt;/ref&gt; هتي [[اباضي اسلام]] ۽ اهل قرآن جي وڏي آبادي پڻ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=August 14, 2012|date=August 9, 2012|archivedate=October 24, 2012}}&lt;/ref&gt; شيعن جو وڏو حصو [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] مذهب سان تعلق رکي ٿو، جيڪا [[وچ اوڀر]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] جي سامونڊي واپارين مان آيا آهن يا انهن کان متاثر ٿيا آهن. انهن شيعه مسلمانن ۾ دائودي بوهرا پڻ شامل آهن، جن جي ملڪ ۾ تعداد 6,000 کان 8,000 جي لڳ ڀڳ آهي. &lt;ref name=&quot;Nairobi&quot;&gt;Helene Charton-Bigot, Deyssi Rodriguez-Torres. ''Nairobi Today. the Paradox of a Fragmented City''. African Books Collective, 2010. {{ISBN|9987-08-093-6}}, {{ISBN|978-9987-08-093-9}}. [https://books.google.com/books?id=SLX9n4fG5V8C&amp;dq=dawoodi+bohra+democratic&amp;pg=PA239 Pg 239]&lt;/ref&gt; ڪينيا ۾ قدامت پسند [[اثنا عشري|اثناعشري شيعن]] جي موجودگي جي حوالي سان، ويهين صديءَ جي پاڪستاني عالم خواجه محمد لطيف انصاري رهائشي [[خوجا]] برادري جي تبليغ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

[[زمرو:ڪينيا ۾ اسلام]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]]</text>
      <sha1>jc0jzuex2fsq6n9nns4f0r74ir0n5nh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416836</id>
      <parentid>416833</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2974" sha1="gqbvlpmbhqp2x74p9yfhpso2a4iq4zc" xml:space="preserve">[[File:Great_Mosque_of_Gede.jpg|thumb|235x235 عڪسلون|گدي جي وڏي مسجد]]
[[ڪينيا]] ۾ عيسائي اڪثريت آهي، '''اسلام''' ٻيو نمبر وڏو مذهب آهي جيڪو [[ڪينيا|ڪينيا جي]] آبادي جو %11 يا سال 2019ع جي مردم شماري موجب 52 لک ماڻهن جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Census2019&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=24 March 2020}}&lt;/ref&gt; ڪينيا جي ساحلي پٽي تي گهڻو ڪري مسلمانن جي آبادي آهي. [[نيروبي]] ۾ ڪيتريون ئي [[مسجد|مسجدون]] آهن ۽ هڪ قابل ذڪر مسلمان آبادي آهي. اسلام سواحلي ساحل تي ايندڙ واپارين پاران متعارف ڪرايو، جنهن جي ڪري مقامي مسلمانن ۾ تبديلي آئي ۽ پرڏيهي مسلمان ان ۾ شامل ٿي ويا. ان جي نتيجي ۾ پوء علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري طور تي [[مسلمان]] سياسي ادارا وجود ۾ آيا. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Nkirote. |first=Maingi, Anne |url=http://worldcat.org/oclc/61571423 |title=The diversity factor in the history of Islam in Nairobi, 1900–1963 |oclc=61571423}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|date=1994-01-01}}&lt;/ref&gt;

ڪينيا ۾ مسلمانن جي اڪثريت [[سني اسلام]] سان تعلق رکي ٿي، جيڪا مسلمان آبادي جو %81 آهن، جڏهن ته %7 شيعه طور سڃاڻپ ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=August 9, 2012|quote=4 September 2013}}&lt;/ref&gt; هتي [[اباضي اسلام]] ۽ اهل قرآن جي وڏي آبادي پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=August 14, 2012|date=August 9, 2012|archivedate=October 24, 2012}}&lt;/ref&gt; شيعن جو وڏو حصو [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] مذهب سان تعلق رکي ٿو، جيڪا [[وچ اوڀر]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] جي سامونڊي واپارين مان آيا آهن يا انهن کان متاثر ٿيا آهن. انهن شيعه مسلمانن ۾ دائودي بوهرا پڻ شامل آهن، جن جي ملڪ ۾ تعداد 6,000 کان 8,000 جي لڳ ڀڳ آهي.&lt;ref name=&quot;Nairobi&quot;&gt;Helene Charton-Bigot, Deyssi Rodriguez-Torres. ''Nairobi Today. the Paradox of a Fragmented City''. African Books Collective, 2010. {{ISBN|9987-08-093-6}}, {{ISBN|978-9987-08-093-9}}. [https://books.google.com/books?id=SLX9n4fG5V8C&amp;dq=dawoodi+bohra+democratic&amp;pg=PA239 Pg 239]&lt;/ref&gt; ڪينيا ۾ قدامت پسند [[اثنا عشري|اثناعشري شيعن]] جي موجودگي جي حوالي سان، ويهين صديءَ جي پاڪستاني عالم خواجه محمد لطيف انصاري رهائشي [[خوجا]] برادري جي تبليغ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪينيا ۾ اسلام]]
[[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ اسلام]]</text>
      <sha1>gqbvlpmbhqp2x74p9yfhpso2a4iq4zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪينيا ۾ مذهب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103635</id>
    <revision>
      <id>416835</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ مذهب]] [[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>416835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="1blvqlu4ldy7lcmc7m6m4ogd6l0e31y" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪينيا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ مذهب]]
[[زمرو:مذهب بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>1blvqlu4ldy7lcmc7m6m4ogd6l0e31y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ عثمان ابن احمد سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103636</id>
    <revision>
      <id>416837</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox religious biography | name          = شيخ عثمان بن احمد سنڌي | religion      = [[اسلام]] | denomination  = [[سني اسلام]] | profession    = صوفي | known_for     = تصوف، عبادت ۽ روحاني تربيت | region        = [[سنڌ]]، [[برهانپور]] }}  '''شيخ عثمان بن احمد سنڌي''' ({{lang-ur|شیخ عثمان ابن احمد سندھی}}) سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفي بزرگ هو،...</comment>
      <origin>416837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10021" sha1="4y4tpx8yv2qmmzwit7bg8ld8murb84w" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| name          = شيخ عثمان بن احمد سنڌي
| religion      = [[اسلام]]
| denomination  = [[سني اسلام]]
| profession    = صوفي
| known_for     = تصوف، عبادت ۽ روحاني تربيت
| region        = [[سنڌ]]، [[برهانپور]]
}}

'''شيخ عثمان بن احمد سنڌي''' ({{lang-ur|شیخ عثمان ابن احمد سندھی}}) سنڌ سان تعلق رکندڙ صوفي بزرگ هو، جنهن جو احوال هندستان، خاص طور [[برهانپور]] سان وابسته سنڌي صوفين جي تذڪري ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;&gt;{{cite book
 |title=برهانپور کے سندھی اولیاء
 |language=ur
 |pages=380–382
}}&lt;/ref&gt; تذڪري ۾ سندس خاندان، روحاني تربيت، صوفي بزرگن سان لاڳاپن ۽ سندس ديني ۽ روحاني زندگيءَ بابت روايتون بيان ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt;

==نالو ۽ خانداني پسمنظر==
سندس نالو '''عثمان''' ۽ والد جو نالو '''احمد''' بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ڪري تذڪري ۾ کيس '''شيخ عثمان ابن احمد سنڌي''' جي نالي سان درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt; سندس نالي سان لڳل ”سنڌي“ نسبت سندس سنڌ سان تعلق جي نشاندهي ڪري ٿي.

تذڪري مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس خاندان ديني ۽ صوفيانه ماحول سان وابسته هو. سندس زندگيءَ جو احوال پڻ انهن سنڌي عالمن ۽ صوفين جي تاريخي سلسلي ۾ ڏنو ويو آهي، جيڪي مختلف دورن ۾ سنڌ مان هندستان جي ٻين علمي ۽ روحاني مرڪزن ڏانهن ويا.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt;

==تعليم ۽ روحاني تربيت==
تذڪري موجب شيخ عثمان ننڍپڻ ۽ جوانيءَ کان ديني ماحول ۾ رهيو. سندس شخصيت جي تشڪيل ۾ عالمن ۽ صوفين جي صحبت کي اهميت حاصل هئي. بعد ۾ سندس لاڙو تصوف، عبادت، ذڪر ۽ روحاني رياضت ڏانهن وڌيو.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt;

ماخذ ۾ سندس علمي ۽ روحاني زندگيءَ کي هڪٻئي کان ڌار نه ڪيو ويو آهي، بلڪه کيس اهڙي صوفيانه روايت سان وابسته ڏيکاريو ويو آهي جنهن ۾ ظاهري ديني تعليم سان گڏ باطني تربيت ۽ شيخ جي صحبت کي به اهم سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt;

==تصوف==
شيخ عثمان بن احمد سنڌيءَ جي تذڪري جو اهم حصو سندس صوفيانه زندگيءَ بابت آهي. کيس عبادت، ذڪر، رياضت ۽ اهلِ تصوف جي صحبت سان وابسته شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt;

تذڪري ۾ سندس متعلق روحاني احوال ۽ صوفيانه روايتون پڻ نقل ٿيل آهن. اهڙي مواد کي جديد تاريخي نقطه نظر کان ڏسندي انهن واقعن کي قطعي تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ بدران ”تذڪري موجب“ يا ”روايت موجب“ لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt;

==سنڌ سان تعلق==
سندس نالي سان '''سنڌي''' نسبت جو استعمال سندس سنڌي اصل يا سنڌ سان تعلق جي نشاندهي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt; وچئين ۽ اوائلي جديد دور ۾ سنڌ جا ڪيترائي عالم ۽ صوفي هندستان جي مختلف علمي ۽ روحاني مرڪزن ڏانهن منتقل ٿيا. برهانپور به اهڙن مرڪزن مان هڪ هو.

برهانپور وچ هندستان جو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ صوفيانه مرڪز بڻيو. جديد مؤرخ نائل گرين جي تحقيق موجب سترهين صديءَ ۾ برهانپور ۽ اتر دکن ۾ مختلف صوفي سلسلن، خاص طور نقشبندي صوفين، جي سرگرمين ۾ واڌ ٿي ۽ شهر اتر هندستان ۽ دکن جي صوفيانه نيٽ ورڪن کي ڳنڍيندڙ اهم مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Green2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Green
 |first=Nile
 |title=Making Space: Sufis and Settlers in Early Modern India
 |publisher=Oxford University Press
 |location=New Delhi
 |year=2012
 |isbn=9780198077961
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==برهانپور جو صوفيانه ماحول==
برهانپور [[خانديش]] جي فاروقي سلطنت ۽ پوءِ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اهم شهري مرڪز رهيو. شهر جي سياسي ۽ واپاري اهميت سان گڏ ان جي مذهبي زندگيءَ ۾ خانقاهن، صوفي بزرگن ۽ سندن مريدن جو پڻ اهم ڪردار رهيو.&lt;ref name=&quot;Green2012&quot;/&gt;

برهانپور جي صوفيانه تاريخ بابت جديد تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته شهر ۾ مختلف علائقن مان صوفي اچي آباد ٿيا ۽ انهن جا روحاني سلسلا پنجاب، اتر هندستان ۽ دکن تائين پکڙيل نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Green2012&quot;/&gt; ان تاريخي ماحول ۾ سنڌ مان ايندڙ صوفين جي موجودگي بابت پڻ تذڪراتي ادب ۾ ڪيترائي احوال محفوظ آهن.

==شخصيت==
تذڪري ۾ شيخ عثمان بن احمد سنڌيءَ کي دينداري، عبادت ۽ صوفيانه مزاج سان منسوب ڪيو ويو آهي. سندس احوال جو مرڪز سياسي يا سرڪاري سرگرمين بدران سندس روحاني زندگي ۽ صوفين سان تعلق آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt;

سندس باري ۾ نقل ٿيل روايتن ۾ صوفيانه اصطلاح، ڪشف، روحاني تجربن ۽ بزرگن جي صحبت جو ذڪر اچي ٿو. اهي بيان ان دور جي تذڪره نگاريءَ جي ادبي ۽ مذهبي روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي انهيءَ پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt;

==تاريخي اهميت==
شيخ عثمان بن احمد سنڌيءَ جو احوال ان وسيع تاريخي عمل جي هڪ مثال طور اهم آهي، جنهن ۾ سنڌ جا عالم، درويش ۽ صوفي سنڌ کان ٻاهر هندستان جي مختلف علمي ۽ صوفيانه مرڪزن سان ڳنڍيا ويا. سندس تذڪرو خاص طور سنڌ ۽ برهانپور جي وچ ۾ موجود مذهبي ۽ ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ مواد فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt;

جديد تحقيق مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته برهانپور صرف هڪ سياسي مرڪز نه، پر مختلف صوفي سلسلن ۽ مهاجر مذهبي شخصيتن جي سرگرمين جو مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;Green2012&quot;/&gt; انهيءَ ڪري شيخ عثمان جهڙن سنڌي صوفين جا تذڪرا سنڌ ۽ دکن جي وچ ۾ علمي ۽ روحاني رابطن جي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.

==تذڪري ۾ منقول روايتون==
شيخ عثمان بابت بنيادي ماخذ هڪ روايتي صوفيانه تذڪرو آهي. ان ۾ سندس زندگيءَ جي تاريخي واقعن سان گڏ روحاني تجربن ۽ غير معمولي واقعن بابت روايتون پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;سنڌي اولياء380&quot;/&gt; وڪيپيڊيا جي غيرجانبدار طرز موجب اهڙين روايتن کي سندن ماخذ ڏانهن منسوب ڪرڻ ضروري آهي، تنهنڪري انهن لاءِ ”تذڪري موجب“، ”روايت آهي“ يا ”مصنف لکي ٿو“ جهڙا لفظ استعمال ڪرڻ مناسب آهن.

==پيدائش ۽ وفات==
دستياب صفحن مان شيخ عثمان بن احمد سنڌيءَ جي پيدائش ۽ وفات جي مڪمل هجري تاريخ ۽ مهينو يقيني طور متعين نٿا ٿين. تنهنڪري معتبر ماخذ کان سواءِ سندس ڄمڻ يا وفات لاءِ ڪو مخصوص هجري يا گريگورين سال ڏيڻ مناسب نه آهي.

جيڪڏهن ڪنهن اصل ماخذ ۾ سندس تاريخ هجري سال ۽ مهيني سميت ملي ٿي ته ان کي گريگورين تاريخ سان گڏ، مثال طور '''1083ھ (1672–1673ع)''' جي صورت ۾ لکڻ گهرجي. رڳو هجري سال جي بنياد تي هڪ واحد عيسوي سال لکڻ ڪڏهن ڪڏهن غلط ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ هجري سال عام طور ٻن گريگورين سالن جي حصن تي مشتمل هوندو آهي.

==ماخذن جي نوعيت==
شيخ عثمان بن احمد سنڌي بابت دستياب حياتياتي مواد جو بنيادي حصو صوفيانه تذڪرن مان اچي ٿو. تذڪره نگاريءَ ۾ تاريخي معلومات سان گڏ عقيدت، روحاني تجربن ۽ ڪرامتن جون روايتون به شامل ٿي سگهن ٿيون. تنهنڪري سندس زندگيءَ بابت وڌيڪ قطعي تاريخي نتيجن لاءِ همعصر دستاويزن، فارسي تواريخ، مڪتوبات يا ٻين آزاد ماخذن سان تقابلي تحقيق جي ضرورت آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* {{cite book
 |last=Green
 |first=Nile
 |title=Making Space: Sufis and Settlers in Early Modern India
 |publisher=Oxford University Press
 |location=New Delhi
 |year=2012
 |isbn=9780198077961
 |language=en
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:مسلمان صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:برهانپور]]</text>
      <sha1>4y4tpx8yv2qmmzwit7bg8ld8murb84w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برهانپور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103637</id>
    <revision>
      <id>416845</id>
      <timestamp>2026-10-03T18:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|مڌيا پرديش، ڀارت جو تاريخي شهر}}  {{Infobox settlement | name                   = برهانپور | other_name             = برهان پور | settlement_type        = شهر | image                  = {{Photomontage  |photo2a = Shahi Qila, Burhanpur.jpg  |photo2b = Aahukhana burhanpur (Madhya Pradesh, India).JPG  |photo3a = The Vanishing Point 01.jpg  |photo3b = Dargaah-e-Hakimi in Burhanpur - panoramio.jpg  |photo4a =...</comment>
      <origin>416845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22335" sha1="ahkur1tspknm1jk721zla4hp3xxiwme" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڌيا پرديش، ڀارت جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name                   = برهانپور
| other_name             = برهان پور
| settlement_type        = شهر
| image                  = {{Photomontage
 |photo2a = Shahi Qila, Burhanpur.jpg
 |photo2b = Aahukhana burhanpur (Madhya Pradesh, India).JPG
 |photo3a = The Vanishing Point 01.jpg
 |photo3b = Dargaah-e-Hakimi in Burhanpur - panoramio.jpg
 |photo4a = Dargah-e-Hakimi (Burhanpur), February 2015.jpg
 |size = 240
 |position = center
 |spacing = 3
 |color = white
 |border = 2
 }}
| image_caption          = مٿان کان، کاٻي کان ساڄي: شاهي قلعو، [[اسيرڳڙهه قلعو]]، جامع مسجد، درگاهه حڪيمي ۽ [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]]
| pushpin_map            = India Madhya Pradesh#India
| pushpin_label_position = right
| coordinates            = {{coord|21|18|41|N|76|13|44|E|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{flag|ڀارت}}
| subdivision_type1      = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]]
| subdivision_name1      = [[مڌيا پرديش]]
| subdivision_type2      = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2      = [[برهانپور ضلعو|برهانپور]]
| established_title      = قيام
| established_date       = 1398–99ع
| founder                = ملڪ ناصر خان فاروقي
| named_for              = [[برهان الدين غريب]]
| leader_title           = ميئر
| leader_name            = ماڌوري اتل پٽيل
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 34.6
| elevation_m            = 247
| population_total       = 210891
| population_as_of       = 2011
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1     = ٻوليون
| demographics1_title1   = سرڪاري
| demographics1_info1    = [[هندي]]
| timezone1              = [[ڀارتي معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5:30
| postal_code_type       = پن ڪوڊ
| postal_code            = 450331
| area_code              = 07325
| iso_code               = IN-MP
| registration_plate     = MP-68
| website                = {{URL|https://burhanpur.nic.in}}
}}

'''برهانپور''' ({{lang-hi|बुरहानपुर}}؛ {{lang-en|Burhanpur}}) [[ڀارت]] جي رياست [[مڌيا پرديش]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[برهانپور ضلعو|برهانپور ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي. هي شهر [[تاپتي درياهه]] جي اترئين ڪناري تي آباد آهي. برهانپور وچئين دور ۾ [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ ۽ بعد ۾ [[مغل سلطنت]] لاءِ [[دکن]] ڏانهن ويندڙ اهم فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |title=BURHANPUR
 |last=Faruqi
 |first=Nisar Ahmed
 |website=Encyclopaedia Iranica
 |date=15 December 1989
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي دور ۾ شهر [[فارسي ادب]]، هند-فارسي ثقافت ۽ [[تصوف]] جو اهم مرڪز بڻيو. گجرات ۽ سنڌ مان آيل ڪيترائي صوفي ۽ علمي خاندان هتي آباد ٿيا، جڏهن ته سنڌي خاندانن جو هڪ الڳ پاڙو '''سنڌي پوره''' قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt; انهيءَ تاريخي لڏپلاڻ سبب برهانپور جو [[سنڌ]] سان علمي، صوفيانه ۽ ثقافتي تعلق خاص اهميت رکي ٿو.

==نالو ۽ قيام==
برهانپور جو بنياد فاروقي خاندان جي پهرئين حڪمران '''ملڪ ناصر خان فاروقي''' 801هه/1398–99ع ۾ وڌو. هن شهر جو نالو مشهور چشتي صوفي [[برهان الدين غريب]] جي نالي پٺيان رکيو، جيڪو چوڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ۾ آيو هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

برهان الدين غريب [[نظام الدين اولياء]] جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو. برهانپور جي قيام کان اڳ فاروقي حڪمرانن جي گادي [[ٿالنير]] ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

==تاريخ==

===فاروقي دور===
فاروقي خاندان جي دور ۾ برهانپور [[خانديش]] جي گادي ۽ ان جو سڀ کان اهم شهري مرڪز بڻيو. شهر واپار، ڪپڙي جي صنعت، علم، فارسي ۽ هند-فارسي ادب ۽ تصوف جي مرڪز طور ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي سلطانن شهر ۾ قلعا، محلات، مسجدون، مقبرا ۽ سرائون تعمير ڪرايون. سلطان عادل خان ثاني (1457–1501ع) جي دور ۾ برهانپور جي شهري ۽ واپاري اهميت ۾ نمايان اضافو ٿيو.

شهر جون اهم فاروقي دور جون عمارتون شاهي قلعو، بيبي مسجد ۽ جامع مسجد آهن. جامع مسجد جي تعمير سورهن صديءَ جي آخر ۾ ٿي ۽ بعد ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان جو ڪم مڪمل ٿيو.

===مغل دور===
[[مغل سلطنت]] ۽ خانديش جي لاڳاپن ۾ سورهن صديءَ جي ٻئي اڌ دوران تبديليون آيون. 1561ع ۾ مغل لشڪر جي سردار پير محمد شيرواني برهانپور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي حڪمران راجا علي خان مغلن جي بالادستي قبول ڪئي، پر سندس جانشين بهادر خان جي مخالفت کان پوءِ شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] 1599ع ۾ خانديش ڏانهن لشڪر ڪشي ڪئي. سرڪاري ضلعي تاريخ موجب مغل فوج 8 اپريل 1600ع تي برهانپور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/history/
 |title=History
 |website=District Burhanpur, Government of Madhya Pradesh
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خانديش کي مغل سلطنت ۾ شامل ڪرڻ کان پوءِ برهانپور دکن جي معاملن لاءِ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. [[عبدالرحيم خان خانان]] سميت ڪيترن مغل عملدارن هتان انتظام هلايو. مغلن لاءِ برهانپور اتر هندستان ۽ دکن جي وچ ۾ هڪ اهم رابطائي مرڪز هو.

[[File:Shah-Jahan hunting lions at Burhanpur (July 1630).jpg|thumb|[[شاهجهان]] برهانپور ۾ شينهن جو شڪار ڪندي، جولاءِ 1630ع]]

[[جهانگير]] 1609ع ۾ پنهنجي پٽ شهزادي پرويز کي دکن جي صوبن جو حاڪم مقرر ڪيو، جنهن برهانپور کي پنهنجو مرڪز بڻايو.

===شاهجهان ۽ ممتاز محل===
برهانپور جو مغل تاريخ سان سڀ کان مشهور تعلق [[شاهجهان]] ۽ سندس زال [[ممتاز محل]] سان آهي. شاهجهان دکن جي مهمن دوران برهانپور ۾ رهيو ۽ شاهي قلعي کي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو.

[[File:Royal bath or hammam shahi qila Burhanpur.jpg|thumb|برهانپور جي شاهي قلعي جو حمام]]

ممتاز محل جون 17 جون 1631ع تي برهانپور ۾ ٻار ڄڻيندي وفات ٿي. کيس پهريائين تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي زين آباد جي هڪ باغ ۾ عارضي طور دفن ڪيو ويو. ڊسمبر 1631ع ۾ سندس مڙهه اتان ڪڍي آگري ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس آخري آرامگاهه طور [[تاج محل]] تعمير ٿيو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://tajmahal.gov.in/about-mumtaz-mahal.aspx
 |title=Empress Mumtaz Mahal
 |website=Taj Mahal
 |publisher=Government of Uttar Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شاهي قلعي جو حمام مغل دور جي ايراني طرز تعمير جو اهم مثال آهي. ان جي ڀتين ۽ ڇت تي نقاشيءَ جا آثار موجود آهن.

===مرهٽا ۽ برطانوي دور===
ارڙهين صديءَ دوران مغل طاقت جي زوال سان برهانپور تي [[مرهٽا سلطنت|مرهٽن]] جو اثر وڌيو. شهر مختلف وقتن تي پيشوا، سنڌيا ۽ هولڪر جهڙين مرهٽا طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. 1818ع کان پوءِ برهانپور برطانوي اقتدار هيٺ آيو.

1857ع جي هندستاني بغاوت ۽ بعد واري آزاديءَ جي تحريڪ جا اثر پڻ برهانپور ۽ ڀرپاسي جي نيمار علائقي تي پيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;/&gt;

==سنڌ سان لاڳاپا==
برهانپور جي تاريخ جو هڪ نمايان پاسو ان جو [[سنڌ]] سان گهرو علمي، مذهبي ۽ ثقافتي تعلق آهي. فاروقي دور ۾ سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ خاندان برهانپور ڏانهن لڏي ويا. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ ۽ گجرات مان ڪيترائي صوفي خاندان شهر ۾ اچي آباد ٿيا ۽ سنڌي خاندانن پنهنجي مخصوص پاڙي ۾ رهائش اختيار ڪئي، جيڪو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب سنڌ مان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي وڏي لڏپلاڻ ڏهين صدي هجريءَ ۾ ٿي، جڏهن سنڌ ۾ ارغونن جي آمد ۽ سياسي افراتفريءَ سبب ڪيترائي علمي ۽ صوفي خاندان ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%88%D8%B1
 |title=برهان پور
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي حڪمران علم ۽ تصوف جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا، جنهن ڪري مختلف علائقن جا عالم ۽ مشائخ برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===سنڌي پوره===
ڏهين صدي هجريءَ جي آخر ڌاري [[پاٽ شريف]] سان تعلق رکندڙ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] ۽ سندس چاچو '''شيخ طاهر محدث''' برهانپور پهتا. سنڌيانا موجب سندن وطن جي نسبت سان سندن رهائشي علائقو '''سنڌي پوره''' سڏجڻ لڳو ۽ پوءِ سنڌ مان ايندڙ ٻيا عالم ۽ صوفي پڻ انهيءَ پاڙي ۾ آباد ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي سنڌي آباديءَ جو وجود صرف مقامي روايت تي ٻڌل ناهي؛ ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ فاروقي دور جي برهانپور ۾ سنڌ مان آيل صوفي خاندانن ۽ سندن مخصوص پاڙي '''Sindhipura''' جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سنڌي پوره برهانپور ۾ سنڌي صوفين ۽ عالمن جي علمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. انهن خاندانن خانقاهون ۽ ديني درسگاهون قائم ڪري تدريس ۽ صوفيانه تعليم جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===برهانپور جا سنڌي اولياء===
برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي بزرگن ۾ [[پاٽ شريف]] جي صديقي خاندان کي خاص اهميت حاصل هئي. سنڌيانا ۾ برهانپور سان لاڳاپيل سنڌي عالمن ۽ صوفين مان هي نالا ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي (مسيح الاولياء)]]
* شيخ طاهر محدث
* قاسم بن شيخ يوسف سنڌي
* شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي
* قاضي عبدالسلام سنڌي
* [[شيخ موسيٰ بوبڪائي]]
* ملا محب علي سنڌي
* [[حڪيم عثمان بوبڪائي]]
* سيد ابراهيم بکري
* شيخ مبارڪ سنڌي
* شيخ اسحاق قلندر سنڌي
* شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي

انهن ۽ ٻين سنڌي صوفين جي تاريخ بابت سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري جو تذڪرو '''''[[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]''''' اهم ماخذن مان هڪ آهي. اهو ڪتاب پهريون ڀيرو [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1957ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurAuliya&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |year=1957
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

===ٺٽائي آبادي===
سنڌي پوره جي واڌ کان پوءِ برهانپور ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌين جو به هڪ پاڙو وجود ۾ آيو. سنڌيانا موجب اهي ماڻهو مقامي طور '''ٺٽائي''' سڏبا هئا ۽ ڪپڙي رڱڻ، ڇُر ۽ ٻين دستڪارين سان لاڳاپيل هئا. سندن هٿ سان ڇپيل ۽ رنگيل ڪپڙا برهانپور ۾ شهرت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انهيءَ طرح سنڌ ۽ برهانپور جو لاڳاپو صرف صوفين ۽ عالمن تائين محدود نه رهيو، پر واپار، ڪپڙي جي صنعت ۽ دستڪاريءَ تائين پڻ پکڙيو.

===سنڌي ادب سان تعلق===
سنڌيانا موجب ''آئين اڪبري'' ۾ برهانپور جي هڪ بزرگ '''لاڏجيو''' سان سنڌي ڪافين جي روايت منسوب ڪئي وئي آهي، جنهن ڪري برهانپور جو ذڪر [[ڪافي (شاعري)|سنڌي ڪافي]] جي شروعاتي تاريخ جي بحث ۾ پڻ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==جاگرافي==
برهانپور مڌيا پرديش جي ڏکڻ اولهه حصي ۾ [[تاپتي درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي. شهر سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 247 ميٽر اوچائيءَ تي آهي. تاريخي طور ان جي جاگرافيائي بيهڪ اتر هندستان کي دکن سان ملائيندڙ رستن تي هجڻ سبب وڏي اهميت رکي ٿي.

ڀرسان موجود [[اسيرڳڙهه قلعو]] دکن ڏانهن ويندڙ اهم لنگهه تي واقع هجڻ سبب تاريخي طور '''دکن جو دروازو''' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;GovDistrict&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/about-district/
 |title=About District
 |website=District Burhanpur
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
2011ع جي ڀارتي آدمشماريءَ موجب برهانپور شهر جي آبادي لڳ ڀڳ '''210,891''' هئي. شهر ۾ 108,187 مرد ۽ 102,699 عورتون هيون. ستن سالن کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مؤثر خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 80.8 سيڪڙو هئي.

مذهبي لحاظ کان شهر جي آباديءَ ۾ مسلمان ۽ هندو ٻه وڏا گروهه آهن. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 45.8 سيڪڙو هندو هئي، جڏهن ته ٻڌ، جين، سک ۽ عيسائي برادريون پڻ آباد آهن.

===ٻوليون===
برهانپور هڪ گهڻ لساني شهر آهي. [[اردو]]، [[هندي]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] هتي وڏيون ٻوليون آهن، جڏهن ته [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[نيمادي ٻولي|نيمادي]] پڻ ڳالهائجن ٿيون.

2011ع جي آدمشماريءَ جي مادري ٻوليءَ وارن انگن موجب شهر ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جيڪا شهر جي سنڌ سان صدين پراڻي تاريخي لاڳاپي جي جديد تسلسل جو هڪ حصو آهي.

==معيشت==
برهانپور تاريخي طور ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار جو اهم مرڪز رهيو آهي. فاروقي ۽ مغل دورن کان شهر ڪپهه، ڪپڙي جي تياري، رڱائي ۽ ڇپائيءَ لاءِ مشهور رهيو.

موجوده دور ۾ پڻ شهر ۾ پاور لوم صنعت اهم آهي. ڪپهه ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعتن ۾ گري مارڪين، ڌوتي، ڪيمبرڪ، بڪرم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار شامل آهي. شهر ۽ ضلعي ۾ ڪپهه ۽ تيل جون ملون پڻ ڪم ڪن ٿيون.

==تاريخي ماڳ ۽ سياحت==

===شاهي قلعو===
[[شاهي قلعو، برهانپور|شاهي قلعو]] تاپتي درياهه جي ڪناري تي واقع برهانپور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي. ان جي شروعات فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ ٿي، جڏهن ته مغلن، خاص ڪري شاهجهان، ان کي پنهنجي انتظامي ۽ شاهي رهائش طور استعمال ڪيو.

قلعي ۾ ديوان عام، ديوان خاص ۽ شاهي حمام جا آثار موجود آهن. شاهي حمام پنهنجي ايراني طرز جي اندروني آرائش لاءِ مشهور آهي.

===اسيرڳڙهه قلعو===
[[اسيرڳڙهه قلعو]] برهانپور کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پري واقع آهي. پنهنجي فوجي بيهڪ ۽ مضبوط دفاع سبب هي قلعو تاريخي طور دکن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ انتهائي اهم هو ۽ انهيءَ ڪري ان کي '''دکن جو دروازو''' چيو ويندو هو.

===جامع مسجد===
[[جامع مسجد، برهانپور|برهانپور جي جامع مسجد]] شهر جي اهم فاروقي دور جي عمارتن مان آهي. ان جي تعمير راجا علي خان جي دور ۾ ٿي ۽ مغل دور ۾ پڻ ان کي سرپرستي حاصل رهي.

===آهو خانو===
'''آهو خانو''' تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي هڪ تاريخي باغيچو ۽ عمارت آهي. ممتاز محل جي وفات کان پوءِ سندس مڙهه کي آگري منتقل ڪرڻ کان اڳ عارضي طور هتي دفن ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;/&gt;

===درگاهه حڪيمي===
'''درگاهه حڪيمي''' [[دائودي بوهرا]] برادريءَ جو اهم زيارتگاهه آهي، جتي سندن بزرگ سيدنا [[عبدالقادر حڪيم الدين]] جي مزار واقع آهي. درگاهه جي احاطي ۾ مسجدون، باغ ۽ زائرين لاءِ رهائش جون سهولتون موجود آهن.

===شاهه نواز خان جو مقبرو===
'''شاهه نواز خان جو مقبرو''' اتاولي درياهه جي ڪناري تي واقع مغل دور جي عمارت آهي. شاهه نواز خان، جنهن جو اصل نالو ايرج هو، [[عبدالرحيم خان خانان]] جو پٽ ۽ جهانگير جي دور جو منصبدار هو.

==آمدورفت==
برهانپور ڀارت جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]] شهر کي ممبئي، دهلي، آگري، ڀوپال ۽ ٻين شهرن سان ملائي ٿي.

شهر روڊ وسيلي مڌيا پرديش ۽ پاڙيسري [[مهاراشٽر]] جي شهرن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ويجهن وڏن هوائي اڏن مان [[ديوي اهليا ٻائي هولڪر هوائي اڏو]]، اندور شامل آهي.

==ثقافت ۾==
فرانسيسي اديب [[جولس ورن]] جي مشهور ناول ''[[اسي ڏينهن ۾ دنيا جو چڪر]]'' ۾ برهانپور جو ذڪر '''Burhampoor''' جي نالي سان ملي ٿو.

2025ع جي هندي تاريخي فلم ''[[ڇاوا]]'' ۾ 1681ع ۾ مرهٽن طرفان برهانپور تي ڪيل حملي کي پڻ پيش ڪيو ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[برهانپور ضلعو]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[سنڌي پوره]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[پاٽ شريف]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[اسيرڳڙهه قلعو]]
* [[شاهي قلعو، برهانپور]]
* [[جامع مسجد، برهانپور]]
* [[سنڌي ٻولي ڀارت ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |year=1957
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء مع تعلیقات
 |others=تعليقات: مخدوم سليم الله صديقي
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=2006
 |language=ur
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category|Burhanpur}}
* [https://burhanpur.nic.in/ برهانپور ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ]

[[زمرو:برهانپور| ]]
[[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]
[[زمرو:برهانپور ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون گاديون]]
[[زمرو:خانديش]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌي مهاجر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ahkur1tspknm1jk721zla4hp3xxiwme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416847</id>
      <parentid>416845</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* برهانپور جا سنڌي اولياء */</comment>
      <origin>416847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22334" sha1="m01d8nz1e5v639ztfnoy9qqk1onhsnt" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڌيا پرديش، ڀارت جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name                   = برهانپور
| other_name             = برهان پور
| settlement_type        = شهر
| image                  = {{Photomontage
 |photo2a = Shahi Qila, Burhanpur.jpg
 |photo2b = Aahukhana burhanpur (Madhya Pradesh, India).JPG
 |photo3a = The Vanishing Point 01.jpg
 |photo3b = Dargaah-e-Hakimi in Burhanpur - panoramio.jpg
 |photo4a = Dargah-e-Hakimi (Burhanpur), February 2015.jpg
 |size = 240
 |position = center
 |spacing = 3
 |color = white
 |border = 2
 }}
| image_caption          = مٿان کان، کاٻي کان ساڄي: شاهي قلعو، [[اسيرڳڙهه قلعو]]، جامع مسجد، درگاهه حڪيمي ۽ [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]]
| pushpin_map            = India Madhya Pradesh#India
| pushpin_label_position = right
| coordinates            = {{coord|21|18|41|N|76|13|44|E|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{flag|ڀارت}}
| subdivision_type1      = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]]
| subdivision_name1      = [[مڌيا پرديش]]
| subdivision_type2      = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2      = [[برهانپور ضلعو|برهانپور]]
| established_title      = قيام
| established_date       = 1398–99ع
| founder                = ملڪ ناصر خان فاروقي
| named_for              = [[برهان الدين غريب]]
| leader_title           = ميئر
| leader_name            = ماڌوري اتل پٽيل
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 34.6
| elevation_m            = 247
| population_total       = 210891
| population_as_of       = 2011
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1     = ٻوليون
| demographics1_title1   = سرڪاري
| demographics1_info1    = [[هندي]]
| timezone1              = [[ڀارتي معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5:30
| postal_code_type       = پن ڪوڊ
| postal_code            = 450331
| area_code              = 07325
| iso_code               = IN-MP
| registration_plate     = MP-68
| website                = {{URL|https://burhanpur.nic.in}}
}}

'''برهانپور''' ({{lang-hi|बुरहानपुर}}؛ {{lang-en|Burhanpur}}) [[ڀارت]] جي رياست [[مڌيا پرديش]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[برهانپور ضلعو|برهانپور ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي. هي شهر [[تاپتي درياهه]] جي اترئين ڪناري تي آباد آهي. برهانپور وچئين دور ۾ [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ ۽ بعد ۾ [[مغل سلطنت]] لاءِ [[دکن]] ڏانهن ويندڙ اهم فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |title=BURHANPUR
 |last=Faruqi
 |first=Nisar Ahmed
 |website=Encyclopaedia Iranica
 |date=15 December 1989
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي دور ۾ شهر [[فارسي ادب]]، هند-فارسي ثقافت ۽ [[تصوف]] جو اهم مرڪز بڻيو. گجرات ۽ سنڌ مان آيل ڪيترائي صوفي ۽ علمي خاندان هتي آباد ٿيا، جڏهن ته سنڌي خاندانن جو هڪ الڳ پاڙو '''سنڌي پوره''' قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt; انهيءَ تاريخي لڏپلاڻ سبب برهانپور جو [[سنڌ]] سان علمي، صوفيانه ۽ ثقافتي تعلق خاص اهميت رکي ٿو.

==نالو ۽ قيام==
برهانپور جو بنياد فاروقي خاندان جي پهرئين حڪمران '''ملڪ ناصر خان فاروقي''' 801هه/1398–99ع ۾ وڌو. هن شهر جو نالو مشهور چشتي صوفي [[برهان الدين غريب]] جي نالي پٺيان رکيو، جيڪو چوڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ۾ آيو هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

برهان الدين غريب [[نظام الدين اولياء]] جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو. برهانپور جي قيام کان اڳ فاروقي حڪمرانن جي گادي [[ٿالنير]] ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

==تاريخ==

===فاروقي دور===
فاروقي خاندان جي دور ۾ برهانپور [[خانديش]] جي گادي ۽ ان جو سڀ کان اهم شهري مرڪز بڻيو. شهر واپار، ڪپڙي جي صنعت، علم، فارسي ۽ هند-فارسي ادب ۽ تصوف جي مرڪز طور ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي سلطانن شهر ۾ قلعا، محلات، مسجدون، مقبرا ۽ سرائون تعمير ڪرايون. سلطان عادل خان ثاني (1457–1501ع) جي دور ۾ برهانپور جي شهري ۽ واپاري اهميت ۾ نمايان اضافو ٿيو.

شهر جون اهم فاروقي دور جون عمارتون شاهي قلعو، بيبي مسجد ۽ جامع مسجد آهن. جامع مسجد جي تعمير سورهن صديءَ جي آخر ۾ ٿي ۽ بعد ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان جو ڪم مڪمل ٿيو.

===مغل دور===
[[مغل سلطنت]] ۽ خانديش جي لاڳاپن ۾ سورهن صديءَ جي ٻئي اڌ دوران تبديليون آيون. 1561ع ۾ مغل لشڪر جي سردار پير محمد شيرواني برهانپور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي حڪمران راجا علي خان مغلن جي بالادستي قبول ڪئي، پر سندس جانشين بهادر خان جي مخالفت کان پوءِ شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] 1599ع ۾ خانديش ڏانهن لشڪر ڪشي ڪئي. سرڪاري ضلعي تاريخ موجب مغل فوج 8 اپريل 1600ع تي برهانپور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/history/
 |title=History
 |website=District Burhanpur, Government of Madhya Pradesh
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خانديش کي مغل سلطنت ۾ شامل ڪرڻ کان پوءِ برهانپور دکن جي معاملن لاءِ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. [[عبدالرحيم خان خانان]] سميت ڪيترن مغل عملدارن هتان انتظام هلايو. مغلن لاءِ برهانپور اتر هندستان ۽ دکن جي وچ ۾ هڪ اهم رابطائي مرڪز هو.

[[File:Shah-Jahan hunting lions at Burhanpur (July 1630).jpg|thumb|[[شاهجهان]] برهانپور ۾ شينهن جو شڪار ڪندي، جولاءِ 1630ع]]

[[جهانگير]] 1609ع ۾ پنهنجي پٽ شهزادي پرويز کي دکن جي صوبن جو حاڪم مقرر ڪيو، جنهن برهانپور کي پنهنجو مرڪز بڻايو.

===شاهجهان ۽ ممتاز محل===
برهانپور جو مغل تاريخ سان سڀ کان مشهور تعلق [[شاهجهان]] ۽ سندس زال [[ممتاز محل]] سان آهي. شاهجهان دکن جي مهمن دوران برهانپور ۾ رهيو ۽ شاهي قلعي کي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو.

[[File:Royal bath or hammam shahi qila Burhanpur.jpg|thumb|برهانپور جي شاهي قلعي جو حمام]]

ممتاز محل جون 17 جون 1631ع تي برهانپور ۾ ٻار ڄڻيندي وفات ٿي. کيس پهريائين تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي زين آباد جي هڪ باغ ۾ عارضي طور دفن ڪيو ويو. ڊسمبر 1631ع ۾ سندس مڙهه اتان ڪڍي آگري ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس آخري آرامگاهه طور [[تاج محل]] تعمير ٿيو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://tajmahal.gov.in/about-mumtaz-mahal.aspx
 |title=Empress Mumtaz Mahal
 |website=Taj Mahal
 |publisher=Government of Uttar Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شاهي قلعي جو حمام مغل دور جي ايراني طرز تعمير جو اهم مثال آهي. ان جي ڀتين ۽ ڇت تي نقاشيءَ جا آثار موجود آهن.

===مرهٽا ۽ برطانوي دور===
ارڙهين صديءَ دوران مغل طاقت جي زوال سان برهانپور تي [[مرهٽا سلطنت|مرهٽن]] جو اثر وڌيو. شهر مختلف وقتن تي پيشوا، سنڌيا ۽ هولڪر جهڙين مرهٽا طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. 1818ع کان پوءِ برهانپور برطانوي اقتدار هيٺ آيو.

1857ع جي هندستاني بغاوت ۽ بعد واري آزاديءَ جي تحريڪ جا اثر پڻ برهانپور ۽ ڀرپاسي جي نيمار علائقي تي پيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;/&gt;

==سنڌ سان لاڳاپا==
برهانپور جي تاريخ جو هڪ نمايان پاسو ان جو [[سنڌ]] سان گهرو علمي، مذهبي ۽ ثقافتي تعلق آهي. فاروقي دور ۾ سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ خاندان برهانپور ڏانهن لڏي ويا. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ ۽ گجرات مان ڪيترائي صوفي خاندان شهر ۾ اچي آباد ٿيا ۽ سنڌي خاندانن پنهنجي مخصوص پاڙي ۾ رهائش اختيار ڪئي، جيڪو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب سنڌ مان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي وڏي لڏپلاڻ ڏهين صدي هجريءَ ۾ ٿي، جڏهن سنڌ ۾ ارغونن جي آمد ۽ سياسي افراتفريءَ سبب ڪيترائي علمي ۽ صوفي خاندان ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%88%D8%B1
 |title=برهان پور
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي حڪمران علم ۽ تصوف جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا، جنهن ڪري مختلف علائقن جا عالم ۽ مشائخ برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===سنڌي پوره===
ڏهين صدي هجريءَ جي آخر ڌاري [[پاٽ شريف]] سان تعلق رکندڙ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] ۽ سندس چاچو '''شيخ طاهر محدث''' برهانپور پهتا. سنڌيانا موجب سندن وطن جي نسبت سان سندن رهائشي علائقو '''سنڌي پوره''' سڏجڻ لڳو ۽ پوءِ سنڌ مان ايندڙ ٻيا عالم ۽ صوفي پڻ انهيءَ پاڙي ۾ آباد ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي سنڌي آباديءَ جو وجود صرف مقامي روايت تي ٻڌل ناهي؛ ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ فاروقي دور جي برهانپور ۾ سنڌ مان آيل صوفي خاندانن ۽ سندن مخصوص پاڙي '''Sindhipura''' جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سنڌي پوره برهانپور ۾ سنڌي صوفين ۽ عالمن جي علمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. انهن خاندانن خانقاهون ۽ ديني درسگاهون قائم ڪري تدريس ۽ صوفيانه تعليم جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===برهانپور جا سنڌي اولياء===
برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي بزرگن ۾ [[پاٽ شريف]] جي صديقي خاندان کي خاص اهميت حاصل هئي. سنڌيانا ۾ برهانپور سان لاڳاپيل سنڌي عالمن ۽ صوفين مان هي نالا ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[شيخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي ]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] 
* [[قاسم بن شيخ يوسف سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي]]
* [[قاضي عبدالسلام سنڌي]]
* [[شيخ موسيٰ بوبڪاڻي]]
* [[ملا محب علي سنڌي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪاڻي]]
* [[سيد ابراهيم ڀڪري]]
* [[شيخ مبارڪ سنڌي]]
* [[شيخ اسحاق قلندر سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي]]

انهن ۽ ٻين سنڌي صوفين جي تاريخ بابت سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري جو تذڪرو '''''[[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]''''' اهم ماخذن مان هڪ آهي. اهو ڪتاب پهريون ڀيرو [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1957ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurAuliya&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |year=1957
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

===ٺٽائي آبادي===
سنڌي پوره جي واڌ کان پوءِ برهانپور ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌين جو به هڪ پاڙو وجود ۾ آيو. سنڌيانا موجب اهي ماڻهو مقامي طور '''ٺٽائي''' سڏبا هئا ۽ ڪپڙي رڱڻ، ڇُر ۽ ٻين دستڪارين سان لاڳاپيل هئا. سندن هٿ سان ڇپيل ۽ رنگيل ڪپڙا برهانپور ۾ شهرت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انهيءَ طرح سنڌ ۽ برهانپور جو لاڳاپو صرف صوفين ۽ عالمن تائين محدود نه رهيو، پر واپار، ڪپڙي جي صنعت ۽ دستڪاريءَ تائين پڻ پکڙيو.

===سنڌي ادب سان تعلق===
سنڌيانا موجب ''آئين اڪبري'' ۾ برهانپور جي هڪ بزرگ '''لاڏجيو''' سان سنڌي ڪافين جي روايت منسوب ڪئي وئي آهي، جنهن ڪري برهانپور جو ذڪر [[ڪافي (شاعري)|سنڌي ڪافي]] جي شروعاتي تاريخ جي بحث ۾ پڻ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==جاگرافي==
برهانپور مڌيا پرديش جي ڏکڻ اولهه حصي ۾ [[تاپتي درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي. شهر سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 247 ميٽر اوچائيءَ تي آهي. تاريخي طور ان جي جاگرافيائي بيهڪ اتر هندستان کي دکن سان ملائيندڙ رستن تي هجڻ سبب وڏي اهميت رکي ٿي.

ڀرسان موجود [[اسيرڳڙهه قلعو]] دکن ڏانهن ويندڙ اهم لنگهه تي واقع هجڻ سبب تاريخي طور '''دکن جو دروازو''' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;GovDistrict&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/about-district/
 |title=About District
 |website=District Burhanpur
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
2011ع جي ڀارتي آدمشماريءَ موجب برهانپور شهر جي آبادي لڳ ڀڳ '''210,891''' هئي. شهر ۾ 108,187 مرد ۽ 102,699 عورتون هيون. ستن سالن کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مؤثر خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 80.8 سيڪڙو هئي.

مذهبي لحاظ کان شهر جي آباديءَ ۾ مسلمان ۽ هندو ٻه وڏا گروهه آهن. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 45.8 سيڪڙو هندو هئي، جڏهن ته ٻڌ، جين، سک ۽ عيسائي برادريون پڻ آباد آهن.

===ٻوليون===
برهانپور هڪ گهڻ لساني شهر آهي. [[اردو]]، [[هندي]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] هتي وڏيون ٻوليون آهن، جڏهن ته [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[نيمادي ٻولي|نيمادي]] پڻ ڳالهائجن ٿيون.

2011ع جي آدمشماريءَ جي مادري ٻوليءَ وارن انگن موجب شهر ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جيڪا شهر جي سنڌ سان صدين پراڻي تاريخي لاڳاپي جي جديد تسلسل جو هڪ حصو آهي.

==معيشت==
برهانپور تاريخي طور ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار جو اهم مرڪز رهيو آهي. فاروقي ۽ مغل دورن کان شهر ڪپهه، ڪپڙي جي تياري، رڱائي ۽ ڇپائيءَ لاءِ مشهور رهيو.

موجوده دور ۾ پڻ شهر ۾ پاور لوم صنعت اهم آهي. ڪپهه ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعتن ۾ گري مارڪين، ڌوتي، ڪيمبرڪ، بڪرم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار شامل آهي. شهر ۽ ضلعي ۾ ڪپهه ۽ تيل جون ملون پڻ ڪم ڪن ٿيون.

==تاريخي ماڳ ۽ سياحت==

===شاهي قلعو===
[[شاهي قلعو، برهانپور|شاهي قلعو]] تاپتي درياهه جي ڪناري تي واقع برهانپور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي. ان جي شروعات فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ ٿي، جڏهن ته مغلن، خاص ڪري شاهجهان، ان کي پنهنجي انتظامي ۽ شاهي رهائش طور استعمال ڪيو.

قلعي ۾ ديوان عام، ديوان خاص ۽ شاهي حمام جا آثار موجود آهن. شاهي حمام پنهنجي ايراني طرز جي اندروني آرائش لاءِ مشهور آهي.

===اسيرڳڙهه قلعو===
[[اسيرڳڙهه قلعو]] برهانپور کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پري واقع آهي. پنهنجي فوجي بيهڪ ۽ مضبوط دفاع سبب هي قلعو تاريخي طور دکن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ انتهائي اهم هو ۽ انهيءَ ڪري ان کي '''دکن جو دروازو''' چيو ويندو هو.

===جامع مسجد===
[[جامع مسجد، برهانپور|برهانپور جي جامع مسجد]] شهر جي اهم فاروقي دور جي عمارتن مان آهي. ان جي تعمير راجا علي خان جي دور ۾ ٿي ۽ مغل دور ۾ پڻ ان کي سرپرستي حاصل رهي.

===آهو خانو===
'''آهو خانو''' تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي هڪ تاريخي باغيچو ۽ عمارت آهي. ممتاز محل جي وفات کان پوءِ سندس مڙهه کي آگري منتقل ڪرڻ کان اڳ عارضي طور هتي دفن ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;/&gt;

===درگاهه حڪيمي===
'''درگاهه حڪيمي''' [[دائودي بوهرا]] برادريءَ جو اهم زيارتگاهه آهي، جتي سندن بزرگ سيدنا [[عبدالقادر حڪيم الدين]] جي مزار واقع آهي. درگاهه جي احاطي ۾ مسجدون، باغ ۽ زائرين لاءِ رهائش جون سهولتون موجود آهن.

===شاهه نواز خان جو مقبرو===
'''شاهه نواز خان جو مقبرو''' اتاولي درياهه جي ڪناري تي واقع مغل دور جي عمارت آهي. شاهه نواز خان، جنهن جو اصل نالو ايرج هو، [[عبدالرحيم خان خانان]] جو پٽ ۽ جهانگير جي دور جو منصبدار هو.

==آمدورفت==
برهانپور ڀارت جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]] شهر کي ممبئي، دهلي، آگري، ڀوپال ۽ ٻين شهرن سان ملائي ٿي.

شهر روڊ وسيلي مڌيا پرديش ۽ پاڙيسري [[مهاراشٽر]] جي شهرن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ويجهن وڏن هوائي اڏن مان [[ديوي اهليا ٻائي هولڪر هوائي اڏو]]، اندور شامل آهي.

==ثقافت ۾==
فرانسيسي اديب [[جولس ورن]] جي مشهور ناول ''[[اسي ڏينهن ۾ دنيا جو چڪر]]'' ۾ برهانپور جو ذڪر '''Burhampoor''' جي نالي سان ملي ٿو.

2025ع جي هندي تاريخي فلم ''[[ڇاوا]]'' ۾ 1681ع ۾ مرهٽن طرفان برهانپور تي ڪيل حملي کي پڻ پيش ڪيو ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[برهانپور ضلعو]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[سنڌي پوره]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[پاٽ شريف]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[اسيرڳڙهه قلعو]]
* [[شاهي قلعو، برهانپور]]
* [[جامع مسجد، برهانپور]]
* [[سنڌي ٻولي ڀارت ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |year=1957
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء مع تعلیقات
 |others=تعليقات: مخدوم سليم الله صديقي
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=2006
 |language=ur
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category|Burhanpur}}
* [https://burhanpur.nic.in/ برهانپور ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ]

[[زمرو:برهانپور| ]]
[[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]
[[زمرو:برهانپور ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون گاديون]]
[[زمرو:خانديش]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌي مهاجر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>m01d8nz1e5v639ztfnoy9qqk1onhsnt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416848</id>
      <parentid>416847</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:53:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22336" sha1="3ie2r2pionalictaa432qcg3n114s72" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڌيا پرديش، ڀارت جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name                   = برهانپور
| other_name             = برهان پور
| settlement_type        = شهر
| image                  = {{Photomontage
 |photo2a = Shahi Qila, Burhanpur.jpg
 |photo2b = Aahukhana burhanpur (Madhya Pradesh, India).JPG
 |photo3a = The Vanishing Point 01.jpg
 |photo3b = Dargaah-e-Hakimi in Burhanpur - panoramio.jpg
 |photo4a = Dargah-e-Hakimi (Burhanpur), February 2015.jpg
 |size = 240
 |position = center
 |spacing = 3
 |color = white
 |border = 2
 }}
| image_caption          = مٿان کان، کاٻي کان ساڄي: شاهي قلعو، [[اسيرڳڙهه قلعو]]، جامع مسجد، درگاهه حڪيمي ۽ [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]]
| pushpin_map            = India Madhya Pradesh#India
| pushpin_label_position = right
| coordinates            = {{coord|21|18|41|N|76|13|44|E|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{flag|ڀارت}}
| subdivision_type1      = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]]
| subdivision_name1      = [[مڌيا پرديش]]
| subdivision_type2      = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2      = [[برهانپور ضلعو|برهانپور]]
| established_title      = قيام
| established_date       = 1398–99ع
| founder                = ملڪ ناصر خان فاروقي
| named_for              = [[برهان الدين غريب]]
| leader_title           = ميئر
| leader_name            = ماڌوري اتل پٽيل
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 34.6
| elevation_m            = 247
| population_total       = 210891
| population_as_of       = 2011
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1     = ٻوليون
| demographics1_title1   = سرڪاري
| demographics1_info1    = [[هندي]]
| timezone1              = [[ڀارتي معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5:30
| postal_code_type       = پن ڪوڊ
| postal_code            = 450331
| area_code              = 07325
| iso_code               = IN-MP
| registration_plate     = MP-68
| website                = {{URL|https://burhanpur.nic.in}}
}}

'''برهانپور''' ({{lang-hi|बुरहानपुर}}؛ {{lang-en|Burhanpur}}) [[ڀارت]] جي رياست [[مڌيا پرديش]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[برهانپور ضلعو|برهانپور ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي. هي شهر [[تاپتي درياهه]] جي اترئين ڪناري تي آباد آهي. برهانپور وچئين دور ۾ [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ ۽ بعد ۾ [[مغل سلطنت]] لاءِ [[دکن]] ڏانهن ويندڙ اهم فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |title=BURHANPUR
 |last=Faruqi
 |first=Nisar Ahmed
 |website=Encyclopaedia Iranica
 |date=15 December 1989
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي دور ۾ شهر [[فارسي ادب]]، هند-فارسي ثقافت ۽ [[تصوف]] جو اهم مرڪز بڻيو. گجرات ۽ سنڌ مان آيل ڪيترائي صوفي ۽ علمي خاندان هتي آباد ٿيا، جڏهن ته سنڌي خاندانن جو هڪ الڳ پاڙو '''سنڌي پوره''' قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt; انهيءَ تاريخي لڏپلاڻ سبب برهانپور جو [[سنڌ]] سان علمي، صوفيانه ۽ ثقافتي تعلق خاص اهميت رکي ٿو.

==نالو ۽ قيام==
برهانپور جو بنياد فاروقي خاندان جي پهرئين حڪمران '''ملڪ ناصر خان فاروقي''' 801هه/1398–99ع ۾ وڌو. هن شهر جو نالو مشهور چشتي صوفي [[برهان الدين غريب]] جي نالي پٺيان رکيو، جيڪو چوڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ۾ آيو هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

برهان الدين غريب [[نظام الدين اولياء]] جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو. برهانپور جي قيام کان اڳ فاروقي حڪمرانن جي گادي [[ٿالنير]] ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

==تاريخ==

===فاروقي دور===
فاروقي خاندان جي دور ۾ برهانپور [[خانديش]] جي گادي ۽ ان جو سڀ کان اهم شهري مرڪز بڻيو. شهر واپار، ڪپڙي جي صنعت، علم، فارسي ۽ هند-فارسي ادب ۽ تصوف جي مرڪز طور ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي سلطانن شهر ۾ قلعا، محلات، مسجدون، مقبرا ۽ سرائون تعمير ڪرايون. سلطان عادل خان ثاني (1457–1501ع) جي دور ۾ برهانپور جي شهري ۽ واپاري اهميت ۾ نمايان اضافو ٿيو.

شهر جون اهم فاروقي دور جون عمارتون شاهي قلعو، بيبي مسجد ۽ جامع مسجد آهن. جامع مسجد جي تعمير سورهن صديءَ جي آخر ۾ ٿي ۽ بعد ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان جو ڪم مڪمل ٿيو.

===مغل دور===
[[مغل سلطنت]] ۽ خانديش جي لاڳاپن ۾ سورهن صديءَ جي ٻئي اڌ دوران تبديليون آيون. 1561ع ۾ مغل لشڪر جي سردار پير محمد شيرواني برهانپور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي حڪمران راجا علي خان مغلن جي بالادستي قبول ڪئي، پر سندس جانشين بهادر خان جي مخالفت کان پوءِ شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] 1599ع ۾ خانديش ڏانهن لشڪر ڪشي ڪئي. سرڪاري ضلعي تاريخ موجب مغل فوج 8 اپريل 1600ع تي برهانپور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/history/
 |title=History
 |website=District Burhanpur, Government of Madhya Pradesh
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خانديش کي مغل سلطنت ۾ شامل ڪرڻ کان پوءِ برهانپور دکن جي معاملن لاءِ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. [[عبدالرحيم خان خانان]] سميت ڪيترن مغل عملدارن هتان انتظام هلايو. مغلن لاءِ برهانپور اتر هندستان ۽ دکن جي وچ ۾ هڪ اهم رابطائي مرڪز هو.

[[File:Shah-Jahan hunting lions at Burhanpur (July 1630).jpg|thumb|[[شاهجهان]] برهانپور ۾ شينهن جو شڪار ڪندي، جولاءِ 1630ع]]

[[جهانگير]] 1609ع ۾ پنهنجي پٽ شهزادي پرويز کي دکن جي صوبن جو حاڪم مقرر ڪيو، جنهن برهانپور کي پنهنجو مرڪز بڻايو.

===شاهجهان ۽ ممتاز محل===
برهانپور جو مغل تاريخ سان سڀ کان مشهور تعلق [[شاهجهان]] ۽ سندس زال [[ممتاز محل]] سان آهي. شاهجهان دکن جي مهمن دوران برهانپور ۾ رهيو ۽ شاهي قلعي کي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو.

[[File:Royal bath or hammam shahi qila Burhanpur.jpg|thumb|برهانپور جي شاهي قلعي جو حمام]]

ممتاز محل جون 17 جون 1631ع تي برهانپور ۾ ٻار ڄڻيندي وفات ٿي. کيس پهريائين تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي زين آباد جي هڪ باغ ۾ عارضي طور دفن ڪيو ويو. ڊسمبر 1631ع ۾ سندس مڙهه اتان ڪڍي آگري ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس آخري آرامگاهه طور [[تاج محل]] تعمير ٿيو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://tajmahal.gov.in/about-mumtaz-mahal.aspx
 |title=Empress Mumtaz Mahal
 |website=Taj Mahal
 |publisher=Government of Uttar Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شاهي قلعي جو حمام مغل دور جي ايراني طرز تعمير جو اهم مثال آهي. ان جي ڀتين ۽ ڇت تي نقاشيءَ جا آثار موجود آهن.

===مرهٽا ۽ برطانوي دور===
ارڙهين صديءَ دوران مغل طاقت جي زوال سان برهانپور تي [[مرهٽا سلطنت|مرهٽن]] جو اثر وڌيو. شهر مختلف وقتن تي پيشوا، سنڌيا ۽ هولڪر جهڙين مرهٽا طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. 1818ع کان پوءِ برهانپور برطانوي اقتدار هيٺ آيو.

1857ع جي هندستاني بغاوت ۽ بعد واري آزاديءَ جي تحريڪ جا اثر پڻ برهانپور ۽ ڀرپاسي جي نيمار علائقي تي پيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;/&gt;

==سنڌ سان لاڳاپا==
برهانپور جي تاريخ جو هڪ نمايان پاسو ان جو [[سنڌ]] سان گهرو علمي، مذهبي ۽ ثقافتي تعلق آهي. فاروقي دور ۾ سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ خاندان برهانپور ڏانهن لڏي ويا. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ ۽ گجرات مان ڪيترائي صوفي خاندان شهر ۾ اچي آباد ٿيا ۽ سنڌي خاندانن پنهنجي مخصوص پاڙي ۾ رهائش اختيار ڪئي، جيڪو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب سنڌ مان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي وڏي لڏپلاڻ ڏهين صدي هجريءَ ۾ ٿي، جڏهن سنڌ ۾ ارغونن جي آمد ۽ سياسي افراتفريءَ سبب ڪيترائي علمي ۽ صوفي خاندان ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%88%D8%B1
 |title=برهان پور
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي حڪمران علم ۽ تصوف جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا، جنهن ڪري مختلف علائقن جا عالم ۽ مشائخ برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===سنڌي پوره===
ڏهين صدي هجريءَ جي آخر ڌاري [[پاٽ شريف]] سان تعلق رکندڙ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] ۽ سندس چاچو '''شيخ طاهر محدث''' برهانپور پهتا. سنڌيانا موجب سندن وطن جي نسبت سان سندن رهائشي علائقو '''سنڌي پوره''' سڏجڻ لڳو ۽ پوءِ سنڌ مان ايندڙ ٻيا عالم ۽ صوفي پڻ انهيءَ پاڙي ۾ آباد ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي سنڌي آباديءَ جو وجود صرف مقامي روايت تي ٻڌل ناهي؛ ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ فاروقي دور جي برهانپور ۾ سنڌ مان آيل صوفي خاندانن ۽ سندن مخصوص پاڙي '''Sindhipura''' جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سنڌي پوره برهانپور ۾ سنڌي صوفين ۽ عالمن جي علمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. انهن خاندانن خانقاهون ۽ ديني درسگاهون قائم ڪري تدريس ۽ صوفيانه تعليم جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===برهانپور جا سنڌي اولياء===
برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي بزرگن ۾ [[پاٽ شريف]] جي صديقي خاندان کي خاص اهميت حاصل هئي. سنڌيانا ۾ برهانپور سان لاڳاپيل سنڌي عالمن ۽ صوفين مان هي نالا ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[شيخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي ]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] 
* [[قاسم بن شيخ يوسف سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي]]
* [[قاضي عبدالسلام سنڌي]]
* [[شيخ موسيٰ بوبڪاڻي]]
* [[ملان محب علي سنڌي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪاڻي]]
* [[سيد ابراهيم ڀڪري]]
* [[شيخ مبارڪ سنڌي]]
* [[شيخ اسحاق قلندر سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي]]

انهن ۽ ٻين سنڌي صوفين جي تاريخ بابت سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري جو تذڪرو '''''[[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]''''' اهم ماخذن مان هڪ آهي. اهو ڪتاب پهريون ڀيرو [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1957ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurAuliya&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |year=1957
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

===ٺٽائي آبادي===
سنڌي پوره جي واڌ کان پوءِ برهانپور ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌين جو به هڪ پاڙو وجود ۾ آيو. سنڌيانا موجب اهي ماڻهو مقامي طور '''ٺٽائي''' سڏبا هئا ۽ ڪپڙي رڱڻ، ڇُر ۽ ٻين دستڪارين سان لاڳاپيل هئا. سندن هٿ سان ڇپيل ۽ رنگيل ڪپڙا برهانپور ۾ شهرت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انهيءَ طرح سنڌ ۽ برهانپور جو لاڳاپو صرف صوفين ۽ عالمن تائين محدود نه رهيو، پر واپار، ڪپڙي جي صنعت ۽ دستڪاريءَ تائين پڻ پکڙيو.

===سنڌي ادب سان تعلق===
سنڌيانا موجب ''آئين اڪبري'' ۾ برهانپور جي هڪ بزرگ '''لاڏجيو''' سان سنڌي ڪافين جي روايت منسوب ڪئي وئي آهي، جنهن ڪري برهانپور جو ذڪر [[ڪافي (شاعري)|سنڌي ڪافي]] جي شروعاتي تاريخ جي بحث ۾ پڻ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==جاگرافي==
برهانپور مڌيا پرديش جي ڏکڻ اولهه حصي ۾ [[تاپتي درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي. شهر سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 247 ميٽر اوچائيءَ تي آهي. تاريخي طور ان جي جاگرافيائي بيهڪ اتر هندستان کي دکن سان ملائيندڙ رستن تي هجڻ سبب وڏي اهميت رکي ٿي.

ڀرسان موجود [[اسيرڳڙهه قلعو]] دکن ڏانهن ويندڙ اهم لنگهه تي واقع هجڻ سبب تاريخي طور '''دکن جو دروازو''' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;GovDistrict&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/about-district/
 |title=About District
 |website=District Burhanpur
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
2011ع جي ڀارتي آدمشماريءَ موجب برهانپور شهر جي آبادي لڳ ڀڳ '''210,891''' هئي. شهر ۾ 108,187 مرد ۽ 102,699 عورتون هيون. ستن سالن کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مؤثر خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 80.8 سيڪڙو هئي.

مذهبي لحاظ کان شهر جي آباديءَ ۾ مسلمان ۽ هندو ٻه وڏا گروهه آهن. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 45.8 سيڪڙو هندو هئي، جڏهن ته ٻڌ، جين، سک ۽ عيسائي برادريون پڻ آباد آهن.

===ٻوليون===
برهانپور هڪ گهڻ لساني شهر آهي. [[اردو]]، [[هندي]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] هتي وڏيون ٻوليون آهن، جڏهن ته [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[نيمادي ٻولي|نيمادي]] پڻ ڳالهائجن ٿيون.

2011ع جي آدمشماريءَ جي مادري ٻوليءَ وارن انگن موجب شهر ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جيڪا شهر جي سنڌ سان صدين پراڻي تاريخي لاڳاپي جي جديد تسلسل جو هڪ حصو آهي.

==معيشت==
برهانپور تاريخي طور ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار جو اهم مرڪز رهيو آهي. فاروقي ۽ مغل دورن کان شهر ڪپهه، ڪپڙي جي تياري، رڱائي ۽ ڇپائيءَ لاءِ مشهور رهيو.

موجوده دور ۾ پڻ شهر ۾ پاور لوم صنعت اهم آهي. ڪپهه ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعتن ۾ گري مارڪين، ڌوتي، ڪيمبرڪ، بڪرم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار شامل آهي. شهر ۽ ضلعي ۾ ڪپهه ۽ تيل جون ملون پڻ ڪم ڪن ٿيون.

==تاريخي ماڳ ۽ سياحت==

===شاهي قلعو===
[[شاهي قلعو، برهانپور|شاهي قلعو]] تاپتي درياهه جي ڪناري تي واقع برهانپور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي. ان جي شروعات فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ ٿي، جڏهن ته مغلن، خاص ڪري شاهجهان، ان کي پنهنجي انتظامي ۽ شاهي رهائش طور استعمال ڪيو.

قلعي ۾ ديوان عام، ديوان خاص ۽ شاهي حمام جا آثار موجود آهن. شاهي حمام پنهنجي ايراني طرز جي اندروني آرائش لاءِ مشهور آهي.

===اسيرڳڙهه قلعو===
[[اسيرڳڙهه قلعو]] برهانپور کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پري واقع آهي. پنهنجي فوجي بيهڪ ۽ مضبوط دفاع سبب هي قلعو تاريخي طور دکن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ انتهائي اهم هو ۽ انهيءَ ڪري ان کي '''دکن جو دروازو''' چيو ويندو هو.

===جامع مسجد===
[[جامع مسجد، برهانپور|برهانپور جي جامع مسجد]] شهر جي اهم فاروقي دور جي عمارتن مان آهي. ان جي تعمير راجا علي خان جي دور ۾ ٿي ۽ مغل دور ۾ پڻ ان کي سرپرستي حاصل رهي.

===آهو خانو===
'''آهو خانو''' تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي هڪ تاريخي باغيچو ۽ عمارت آهي. ممتاز محل جي وفات کان پوءِ سندس مڙهه کي آگري منتقل ڪرڻ کان اڳ عارضي طور هتي دفن ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;/&gt;

===درگاهه حڪيمي===
'''درگاهه حڪيمي''' [[دائودي بوهرا]] برادريءَ جو اهم زيارتگاهه آهي، جتي سندن بزرگ سيدنا [[عبدالقادر حڪيم الدين]] جي مزار واقع آهي. درگاهه جي احاطي ۾ مسجدون، باغ ۽ زائرين لاءِ رهائش جون سهولتون موجود آهن.

===شاهه نواز خان جو مقبرو===
'''شاهه نواز خان جو مقبرو''' اتاولي درياهه جي ڪناري تي واقع مغل دور جي عمارت آهي. شاهه نواز خان، جنهن جو اصل نالو ايرج هو، [[عبدالرحيم خان خانان]] جو پٽ ۽ جهانگير جي دور جو منصبدار هو.

==آمدورفت==
برهانپور ڀارت جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]] شهر کي ممبئي، دهلي، آگري، ڀوپال ۽ ٻين شهرن سان ملائي ٿي.

شهر روڊ وسيلي مڌيا پرديش ۽ پاڙيسري [[مهاراشٽر]] جي شهرن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ويجهن وڏن هوائي اڏن مان [[ديوي اهليا ٻائي هولڪر هوائي اڏو]]، اندور شامل آهي.

==ثقافت ۾==
فرانسيسي اديب [[جولس ورن]] جي مشهور ناول ''[[اسي ڏينهن ۾ دنيا جو چڪر]]'' ۾ برهانپور جو ذڪر '''Burhampoor''' جي نالي سان ملي ٿو.

2025ع جي هندي تاريخي فلم ''[[ڇاوا]]'' ۾ 1681ع ۾ مرهٽن طرفان برهانپور تي ڪيل حملي کي پڻ پيش ڪيو ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[برهانپور ضلعو]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[سنڌي پوره]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[پاٽ شريف]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[اسيرڳڙهه قلعو]]
* [[شاهي قلعو، برهانپور]]
* [[جامع مسجد، برهانپور]]
* [[سنڌي ٻولي ڀارت ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |year=1957
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء مع تعلیقات
 |others=تعليقات: مخدوم سليم الله صديقي
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=2006
 |language=ur
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category|Burhanpur}}
* [https://burhanpur.nic.in/ برهانپور ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ]

[[زمرو:برهانپور| ]]
[[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]
[[زمرو:برهانپور ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون گاديون]]
[[زمرو:خانديش]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌي مهاجر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>3ie2r2pionalictaa432qcg3n114s72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416849</id>
      <parentid>416848</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T18:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22336" sha1="0q5e4k2ku8d8h80wbngf4pudjcrw1mg" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڌيا پرديش، ڀارت جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name                   = برهانپور
| other_name             = برهان پور
| settlement_type        = شهر
| image                  = {{Photomontage
 |photo2a = Shahi Qila, Burhanpur.jpg
 |photo2b = Aahukhana burhanpur (Madhya Pradesh, India).JPG
 |photo3a = The Vanishing Point 01.jpg
 |photo3b = Dargaah-e-Hakimi in Burhanpur - panoramio.jpg
 |photo4a = Dargah-e-Hakimi (Burhanpur), February 2015.jpg
 |size = 240
 |position = center
 |spacing = 3
 |color = white
 |border = 2
 }}
| image_caption          = مٿان کان، کاٻي کان ساڄي: شاهي قلعو، [[اسيرڳڙهه قلعو]]، جامع مسجد، درگاهه حڪيمي ۽ [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]]
| pushpin_map            = India Madhya Pradesh#India
| pushpin_label_position = right
| coordinates            = {{coord|21|18|41|N|76|13|44|E|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{flag|ڀارت}}
| subdivision_type1      = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]]
| subdivision_name1      = [[مڌيا پرديش]]
| subdivision_type2      = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2      = [[برهانپور ضلعو|برهانپور]]
| established_title      = قيام
| established_date       = 1398–99ع
| founder                = ملڪ ناصر خان فاروقي
| named_for              = [[برهان الدين غريب]]
| leader_title           = ميئر
| leader_name            = ماڌوري اتل پٽيل
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 34.6
| elevation_m            = 247
| population_total       = 210891
| population_as_of       = 2011
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1     = ٻوليون
| demographics1_title1   = سرڪاري
| demographics1_info1    = [[هندي]]
| timezone1              = [[ڀارتي معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5:30
| postal_code_type       = پن ڪوڊ
| postal_code            = 450331
| area_code              = 07325
| iso_code               = IN-MP
| registration_plate     = MP-68
| website                = {{URL|https://burhanpur.nic.in}}
}}

'''برهانپور''' ({{lang-hi|बुरहानपुर}}؛ {{lang-en|Burhanpur}}) [[ڀارت]] جي رياست [[مڌيا پرديش]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[برهانپور ضلعو|برهانپور ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي. هي شهر [[تاپتي درياهه]] جي اترئين ڪناري تي آباد آهي. برهانپور وچئين دور ۾ [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ ۽ بعد ۾ [[مغل سلطنت]] لاءِ [[دکن]] ڏانهن ويندڙ اهم فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |title=BURHANPUR
 |last=Faruqi
 |first=Nisar Ahmed
 |website=Encyclopaedia Iranica
 |date=15 December 1989
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي دور ۾ شهر [[فارسي ادب]]، هند-فارسي ثقافت ۽ [[تصوف]] جو اهم مرڪز بڻيو. گجرات ۽ سنڌ مان آيل ڪيترائي صوفي ۽ علمي خاندان هتي آباد ٿيا، جڏهن ته سنڌي خاندانن جو هڪ الڳ پاڙو '''سنڌي پوره''' قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt; انهيءَ تاريخي لڏپلاڻ سبب برهانپور جو [[سنڌ]] سان علمي، صوفيانه ۽ ثقافتي تعلق خاص اهميت رکي ٿو.

==نالو ۽ قيام==
برهانپور جو بنياد فاروقي خاندان جي پهرئين حڪمران '''ملڪ ناصر خان فاروقي''' 801هه/1398–99ع ۾ وڌو. هن شهر جو نالو مشهور چشتي صوفي [[برهان الدين غريب]] جي نالي پٺيان رکيو، جيڪو چوڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ۾ آيو هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

برهان الدين غريب [[نظام الدين اولياء]] جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو. برهانپور جي قيام کان اڳ فاروقي حڪمرانن جي گادي [[ٿالنير]] ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

==تاريخ==

===فاروقي دور===
فاروقي خاندان جي دور ۾ برهانپور [[خانديش]] جي گادي ۽ ان جو سڀ کان اهم شهري مرڪز بڻيو. شهر واپار، ڪپڙي جي صنعت، علم، فارسي ۽ هند-فارسي ادب ۽ تصوف جي مرڪز طور ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي سلطانن شهر ۾ قلعا، محلات، مسجدون، مقبرا ۽ سرائون تعمير ڪرايون. سلطان عادل خان ثاني (1457–1501ع) جي دور ۾ برهانپور جي شهري ۽ واپاري اهميت ۾ نمايان اضافو ٿيو.

شهر جون اهم فاروقي دور جون عمارتون شاهي قلعو، بيبي مسجد ۽ جامع مسجد آهن. جامع مسجد جي تعمير سورهن صديءَ جي آخر ۾ ٿي ۽ بعد ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان جو ڪم مڪمل ٿيو.

===مغل دور===
[[مغل سلطنت]] ۽ خانديش جي لاڳاپن ۾ سورهن صديءَ جي ٻئي اڌ دوران تبديليون آيون. 1561ع ۾ مغل لشڪر جي سردار پير محمد شيرواني برهانپور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي حڪمران راجا علي خان مغلن جي بالادستي قبول ڪئي، پر سندس جانشين بهادر خان جي مخالفت کان پوءِ شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] 1599ع ۾ خانديش ڏانهن لشڪر ڪشي ڪئي. سرڪاري ضلعي تاريخ موجب مغل فوج 8 اپريل 1600ع تي برهانپور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/history/
 |title=History
 |website=District Burhanpur, Government of Madhya Pradesh
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خانديش کي مغل سلطنت ۾ شامل ڪرڻ کان پوءِ برهانپور دکن جي معاملن لاءِ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. [[عبدالرحيم خان خانان]] سميت ڪيترن مغل عملدارن هتان انتظام هلايو. مغلن لاءِ برهانپور اتر هندستان ۽ دکن جي وچ ۾ هڪ اهم رابطائي مرڪز هو.

[[File:Shah-Jahan hunting lions at Burhanpur (July 1630).jpg|thumb|[[شاهجهان]] برهانپور ۾ شينهن جو شڪار ڪندي، جولاءِ 1630ع]]

[[جهانگير]] 1609ع ۾ پنهنجي پٽ شهزادي پرويز کي دکن جي صوبن جو حاڪم مقرر ڪيو، جنهن برهانپور کي پنهنجو مرڪز بڻايو.

===شاهجهان ۽ ممتاز محل===
برهانپور جو مغل تاريخ سان سڀ کان مشهور تعلق [[شاهجهان]] ۽ سندس زال [[ممتاز محل]] سان آهي. شاهجهان دکن جي مهمن دوران برهانپور ۾ رهيو ۽ شاهي قلعي کي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو.

[[File:Royal bath or hammam shahi qila Burhanpur.jpg|thumb|برهانپور جي شاهي قلعي جو حمام]]

ممتاز محل جون 17 جون 1631ع تي برهانپور ۾ ٻار ڄڻيندي وفات ٿي. کيس پهريائين تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي زين آباد جي هڪ باغ ۾ عارضي طور دفن ڪيو ويو. ڊسمبر 1631ع ۾ سندس مڙهه اتان ڪڍي آگري ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس آخري آرامگاهه طور [[تاج محل]] تعمير ٿيو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://tajmahal.gov.in/about-mumtaz-mahal.aspx
 |title=Empress Mumtaz Mahal
 |website=Taj Mahal
 |publisher=Government of Uttar Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شاهي قلعي جو حمام مغل دور جي ايراني طرز تعمير جو اهم مثال آهي. ان جي ڀتين ۽ ڇت تي نقاشيءَ جا آثار موجود آهن.

===مرهٽا ۽ برطانوي دور===
ارڙهين صديءَ دوران مغل طاقت جي زوال سان برهانپور تي [[مرهٽا سلطنت|مرهٽن]] جو اثر وڌيو. شهر مختلف وقتن تي پيشوا، سنڌيا ۽ هولڪر جهڙين مرهٽا طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. 1818ع کان پوءِ برهانپور برطانوي اقتدار هيٺ آيو.

1857ع جي هندستاني بغاوت ۽ بعد واري آزاديءَ جي تحريڪ جا اثر پڻ برهانپور ۽ ڀرپاسي جي نيمار علائقي تي پيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;/&gt;

==سنڌ سان لاڳاپا==
برهانپور جي تاريخ جو هڪ نمايان پاسو ان جو [[سنڌ]] سان گهرو علمي، مذهبي ۽ ثقافتي تعلق آهي. فاروقي دور ۾ سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ خاندان برهانپور ڏانهن لڏي ويا. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ ۽ گجرات مان ڪيترائي صوفي خاندان شهر ۾ اچي آباد ٿيا ۽ سنڌي خاندانن پنهنجي مخصوص پاڙي ۾ رهائش اختيار ڪئي، جيڪو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب سنڌ مان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي وڏي لڏپلاڻ ڏهين صدي هجريءَ ۾ ٿي، جڏهن سنڌ ۾ ارغونن جي آمد ۽ سياسي افراتفريءَ سبب ڪيترائي علمي ۽ صوفي خاندان ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%88%D8%B1
 |title=برهان پور
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي حڪمران علم ۽ تصوف جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا، جنهن ڪري مختلف علائقن جا عالم ۽ مشائخ برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===سنڌي پوره===
ڏهين صدي هجريءَ جي آخر ڌاري [[پاٽ شريف]] سان تعلق رکندڙ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] ۽ سندس چاچو '''شيخ طاهر محدث''' برهانپور پهتا. سنڌيانا موجب سندن وطن جي نسبت سان سندن رهائشي علائقو '''سنڌي پوره''' سڏجڻ لڳو ۽ پوءِ سنڌ مان ايندڙ ٻيا عالم ۽ صوفي پڻ انهيءَ پاڙي ۾ آباد ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي سنڌي آباديءَ جو وجود صرف مقامي روايت تي ٻڌل ناهي؛ ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ فاروقي دور جي برهانپور ۾ سنڌ مان آيل صوفي خاندانن ۽ سندن مخصوص پاڙي '''Sindhipura''' جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سنڌي پوره برهانپور ۾ سنڌي صوفين ۽ عالمن جي علمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. انهن خاندانن خانقاهون ۽ ديني درسگاهون قائم ڪري تدريس ۽ صوفيانه تعليم جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===برهانپور جا سنڌي اولياء===
برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي بزرگن ۾ [[پاٽ شريف]] جي صديقي خاندان کي خاص اهميت حاصل هئي. سنڌيانا ۾ برهانپور سان لاڳاپيل سنڌي عالمن ۽ صوفين مان هي نالا ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي ]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] 
* [[قاسم بن شيخ يوسف سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي]]
* [[قاضي عبدالسلام سنڌي]]
* [[شيخ موسيٰ بوبڪاڻي]]
* [[ملان محب علي سنڌي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪاڻي]]
* [[سيد ابراهيم ڀڪري]]
* [[شيخ مبارڪ سنڌي]]
* [[شيخ اسحاق قلندر سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي]]

انهن ۽ ٻين سنڌي صوفين جي تاريخ بابت سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري جو تذڪرو '''''[[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]''''' اهم ماخذن مان هڪ آهي. اهو ڪتاب پهريون ڀيرو [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1957ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurAuliya&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |year=1957
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

===ٺٽائي آبادي===
سنڌي پوره جي واڌ کان پوءِ برهانپور ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌين جو به هڪ پاڙو وجود ۾ آيو. سنڌيانا موجب اهي ماڻهو مقامي طور '''ٺٽائي''' سڏبا هئا ۽ ڪپڙي رڱڻ، ڇُر ۽ ٻين دستڪارين سان لاڳاپيل هئا. سندن هٿ سان ڇپيل ۽ رنگيل ڪپڙا برهانپور ۾ شهرت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انهيءَ طرح سنڌ ۽ برهانپور جو لاڳاپو صرف صوفين ۽ عالمن تائين محدود نه رهيو، پر واپار، ڪپڙي جي صنعت ۽ دستڪاريءَ تائين پڻ پکڙيو.

===سنڌي ادب سان تعلق===
سنڌيانا موجب ''آئين اڪبري'' ۾ برهانپور جي هڪ بزرگ '''لاڏجيو''' سان سنڌي ڪافين جي روايت منسوب ڪئي وئي آهي، جنهن ڪري برهانپور جو ذڪر [[ڪافي (شاعري)|سنڌي ڪافي]] جي شروعاتي تاريخ جي بحث ۾ پڻ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==جاگرافي==
برهانپور مڌيا پرديش جي ڏکڻ اولهه حصي ۾ [[تاپتي درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي. شهر سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 247 ميٽر اوچائيءَ تي آهي. تاريخي طور ان جي جاگرافيائي بيهڪ اتر هندستان کي دکن سان ملائيندڙ رستن تي هجڻ سبب وڏي اهميت رکي ٿي.

ڀرسان موجود [[اسيرڳڙهه قلعو]] دکن ڏانهن ويندڙ اهم لنگهه تي واقع هجڻ سبب تاريخي طور '''دکن جو دروازو''' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;GovDistrict&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/about-district/
 |title=About District
 |website=District Burhanpur
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
2011ع جي ڀارتي آدمشماريءَ موجب برهانپور شهر جي آبادي لڳ ڀڳ '''210,891''' هئي. شهر ۾ 108,187 مرد ۽ 102,699 عورتون هيون. ستن سالن کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مؤثر خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 80.8 سيڪڙو هئي.

مذهبي لحاظ کان شهر جي آباديءَ ۾ مسلمان ۽ هندو ٻه وڏا گروهه آهن. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 45.8 سيڪڙو هندو هئي، جڏهن ته ٻڌ، جين، سک ۽ عيسائي برادريون پڻ آباد آهن.

===ٻوليون===
برهانپور هڪ گهڻ لساني شهر آهي. [[اردو]]، [[هندي]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] هتي وڏيون ٻوليون آهن، جڏهن ته [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[نيمادي ٻولي|نيمادي]] پڻ ڳالهائجن ٿيون.

2011ع جي آدمشماريءَ جي مادري ٻوليءَ وارن انگن موجب شهر ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جيڪا شهر جي سنڌ سان صدين پراڻي تاريخي لاڳاپي جي جديد تسلسل جو هڪ حصو آهي.

==معيشت==
برهانپور تاريخي طور ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار جو اهم مرڪز رهيو آهي. فاروقي ۽ مغل دورن کان شهر ڪپهه، ڪپڙي جي تياري، رڱائي ۽ ڇپائيءَ لاءِ مشهور رهيو.

موجوده دور ۾ پڻ شهر ۾ پاور لوم صنعت اهم آهي. ڪپهه ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعتن ۾ گري مارڪين، ڌوتي، ڪيمبرڪ، بڪرم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار شامل آهي. شهر ۽ ضلعي ۾ ڪپهه ۽ تيل جون ملون پڻ ڪم ڪن ٿيون.

==تاريخي ماڳ ۽ سياحت==

===شاهي قلعو===
[[شاهي قلعو، برهانپور|شاهي قلعو]] تاپتي درياهه جي ڪناري تي واقع برهانپور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي. ان جي شروعات فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ ٿي، جڏهن ته مغلن، خاص ڪري شاهجهان، ان کي پنهنجي انتظامي ۽ شاهي رهائش طور استعمال ڪيو.

قلعي ۾ ديوان عام، ديوان خاص ۽ شاهي حمام جا آثار موجود آهن. شاهي حمام پنهنجي ايراني طرز جي اندروني آرائش لاءِ مشهور آهي.

===اسيرڳڙهه قلعو===
[[اسيرڳڙهه قلعو]] برهانپور کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پري واقع آهي. پنهنجي فوجي بيهڪ ۽ مضبوط دفاع سبب هي قلعو تاريخي طور دکن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ انتهائي اهم هو ۽ انهيءَ ڪري ان کي '''دکن جو دروازو''' چيو ويندو هو.

===جامع مسجد===
[[جامع مسجد، برهانپور|برهانپور جي جامع مسجد]] شهر جي اهم فاروقي دور جي عمارتن مان آهي. ان جي تعمير راجا علي خان جي دور ۾ ٿي ۽ مغل دور ۾ پڻ ان کي سرپرستي حاصل رهي.

===آهو خانو===
'''آهو خانو''' تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي هڪ تاريخي باغيچو ۽ عمارت آهي. ممتاز محل جي وفات کان پوءِ سندس مڙهه کي آگري منتقل ڪرڻ کان اڳ عارضي طور هتي دفن ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;/&gt;

===درگاهه حڪيمي===
'''درگاهه حڪيمي''' [[دائودي بوهرا]] برادريءَ جو اهم زيارتگاهه آهي، جتي سندن بزرگ سيدنا [[عبدالقادر حڪيم الدين]] جي مزار واقع آهي. درگاهه جي احاطي ۾ مسجدون، باغ ۽ زائرين لاءِ رهائش جون سهولتون موجود آهن.

===شاهه نواز خان جو مقبرو===
'''شاهه نواز خان جو مقبرو''' اتاولي درياهه جي ڪناري تي واقع مغل دور جي عمارت آهي. شاهه نواز خان، جنهن جو اصل نالو ايرج هو، [[عبدالرحيم خان خانان]] جو پٽ ۽ جهانگير جي دور جو منصبدار هو.

==آمدورفت==
برهانپور ڀارت جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]] شهر کي ممبئي، دهلي، آگري، ڀوپال ۽ ٻين شهرن سان ملائي ٿي.

شهر روڊ وسيلي مڌيا پرديش ۽ پاڙيسري [[مهاراشٽر]] جي شهرن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ويجهن وڏن هوائي اڏن مان [[ديوي اهليا ٻائي هولڪر هوائي اڏو]]، اندور شامل آهي.

==ثقافت ۾==
فرانسيسي اديب [[جولس ورن]] جي مشهور ناول ''[[اسي ڏينهن ۾ دنيا جو چڪر]]'' ۾ برهانپور جو ذڪر '''Burhampoor''' جي نالي سان ملي ٿو.

2025ع جي هندي تاريخي فلم ''[[ڇاوا]]'' ۾ 1681ع ۾ مرهٽن طرفان برهانپور تي ڪيل حملي کي پڻ پيش ڪيو ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[برهانپور ضلعو]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[سنڌي پوره]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[پاٽ شريف]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[اسيرڳڙهه قلعو]]
* [[شاهي قلعو، برهانپور]]
* [[جامع مسجد، برهانپور]]
* [[سنڌي ٻولي ڀارت ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |year=1957
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء مع تعلیقات
 |others=تعليقات: مخدوم سليم الله صديقي
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=2006
 |language=ur
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category|Burhanpur}}
* [https://burhanpur.nic.in/ برهانپور ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ]

[[زمرو:برهانپور| ]]
[[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]
[[زمرو:برهانپور ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون گاديون]]
[[زمرو:خانديش]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌي مهاجر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>0q5e4k2ku8d8h80wbngf4pudjcrw1mg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416864</id>
      <parentid>416849</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:50:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>416864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22336" sha1="fomnv4burx3ddjhpiicj7xfx5tonlbc" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڌيا پرديش، ڀارت جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name                   = برهانپور
| other_name             = برهان پور
| settlement_type        = شهر
| image                  = {{Photomontage
 |photo2a = Shahi Qila, Burhanpur.jpg
 |photo2b = Aahukhana burhanpur (Madhya Pradesh, India).JPG
 |photo3a = The Vanishing Point 01.jpg
 |photo3b = Dargaah-e-Hakimi in Burhanpur - panoramio.jpg
 |photo4a = Dargah-e-Hakimi (Burhanpur), February 2015.jpg
 |size = 240
 |position = center
 |spacing = 3
 |color = white
 |border = 2
 }}
| image_caption          = مٿان کان، کاٻي کان ساڄي: شاهي قلعو، [[اسيرڳڙهه قلعو]]، جامع مسجد، درگاهه حڪيمي ۽ [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]]
| pushpin_map            = India Madhya Pradesh#India
| pushpin_label_position = right
| coordinates            = {{coord|21|18|41|N|76|13|44|E|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{flag|ڀارت}}
| subdivision_type1      = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]]
| subdivision_name1      = [[مڌيا پرديش]]
| subdivision_type2      = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2      = [[برهانپور ضلعو|برهانپور]]
| established_title      = قيام
| established_date       = 1398–99ع
| founder                = ملڪ ناصر خان فاروقي
| named_for              = [[برهان الدين غريب]]
| leader_title           = ميئر
| leader_name            = ماڌوري اتل پٽيل
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 34.6
| elevation_m            = 247
| population_total       = 210891
| population_as_of       = 2011
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1     = ٻوليون
| demographics1_title1   = سرڪاري
| demographics1_info1    = [[هندي]]
| timezone1              = [[ڀارتي معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5:30
| postal_code_type       = پن ڪوڊ
| postal_code            = 450331
| area_code              = 07325
| iso_code               = IN-MP
| registration_plate     = MP-68
| website                = {{URL|https://burhanpur.nic.in}}
}}

'''برهانپور''' ({{lang-hi|बुरहानपुर}}؛ {{lang-en|Burhanpur}}) [[ڀارت]] جي رياست [[مڌيا پرديش]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[برهانپور ضلعو|برهانپور ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي. هي شهر [[تاپتي درياهه]] جي اترئين ڪناري تي آباد آهي. برهانپور وچئين دور ۾ [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ ۽ بعد ۾ [[مغل سلطنت]] لاءِ [[دکن]] ڏانهن ويندڙ اهم فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |title=BURHANPUR
 |last=Faruqi
 |first=Nisar Ahmed
 |website=Encyclopaedia Iranica
 |date=15 December 1989
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي دور ۾ شهر [[فارسي ادب]]، هند-فارسي ثقافت ۽ [[تصوف]] جو اهم مرڪز بڻيو. گجرات ۽ سنڌ مان آيل ڪيترائي صوفي ۽ علمي خاندان هتي آباد ٿيا، جڏهن ته سنڌي خاندانن جو هڪ الڳ پاڙو '''سنڌي پوره''' قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt; انهيءَ تاريخي لڏپلاڻ سبب برهانپور جو [[سنڌ]] سان علمي، صوفيانه ۽ ثقافتي تعلق خاص اهميت رکي ٿو.

==نالو ۽ قيام==
برهانپور جو بنياد فاروقي خاندان جي پهرئين حڪمران '''ملڪ ناصر خان فاروقي''' 801هه/1398–99ع ۾ وڌو. هن شهر جو نالو مشهور چشتي صوفي [[برهان الدين غريب]] جي نالي پٺيان رکيو، جيڪو چوڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ۾ آيو هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

برهان الدين غريب [[نظام الدين اولياء]] جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو. برهانپور جي قيام کان اڳ فاروقي حڪمرانن جي گادي [[ٿالنير]] ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

==تاريخ==

===فاروقي دور===
فاروقي خاندان جي دور ۾ برهانپور [[خانديش]] جي گادي ۽ ان جو سڀ کان اهم شهري مرڪز بڻيو. شهر واپار، ڪپڙي جي صنعت، علم، فارسي ۽ هند-فارسي ادب ۽ تصوف جي مرڪز طور ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي سلطانن شهر ۾ قلعا، محلات، مسجدون، مقبرا ۽ سرائون تعمير ڪرايون. سلطان عادل خان ثاني (1457–1501ع) جي دور ۾ برهانپور جي شهري ۽ واپاري اهميت ۾ نمايان اضافو ٿيو.

شهر جون اهم فاروقي دور جون عمارتون شاهي قلعو، بيبي مسجد ۽ جامع مسجد آهن. جامع مسجد جي تعمير سورهن صديءَ جي آخر ۾ ٿي ۽ بعد ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان جو ڪم مڪمل ٿيو.

===مغل دور===
[[مغل سلطنت]] ۽ خانديش جي لاڳاپن ۾ سورهن صديءَ جي ٻئي اڌ دوران تبديليون آيون. 1561ع ۾ مغل لشڪر جي سردار پير محمد شيرواني برهانپور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي حڪمران راجا علي خان مغلن جي بالادستي قبول ڪئي، پر سندس جانشين بهادر خان جي مخالفت کان پوءِ شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] 1599ع ۾ خانديش ڏانهن لشڪر ڪشي ڪئي. سرڪاري ضلعي تاريخ موجب مغل فوج 8 اپريل 1600ع تي برهانپور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/history/
 |title=History
 |website=District Burhanpur, Government of Madhya Pradesh
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خانديش کي مغل سلطنت ۾ شامل ڪرڻ کان پوءِ برهانپور دکن جي معاملن لاءِ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. [[عبدالرحيم خان خانان]] سميت ڪيترن مغل عملدارن هتان انتظام هلايو. مغلن لاءِ برهانپور اتر هندستان ۽ دکن جي وچ ۾ هڪ اهم رابطائي مرڪز هو.

[[File:Shah-Jahan hunting lions at Burhanpur (July 1630).jpg|thumb|[[شاهجهان]] برهانپور ۾ شينهن جو شڪار ڪندي، جولاءِ 1630ع]]

[[جهانگير]] 1609ع ۾ پنهنجي پٽ شهزادي پرويز کي دکن جي صوبن جو حاڪم مقرر ڪيو، جنهن برهانپور کي پنهنجو مرڪز بڻايو.

===شاهجهان ۽ ممتاز محل===
برهانپور جو مغل تاريخ سان سڀ کان مشهور تعلق [[شاهجهان]] ۽ سندس زال [[ممتاز محل]] سان آهي. شاهجهان دکن جي مهمن دوران برهانپور ۾ رهيو ۽ شاهي قلعي کي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو.

[[File:Royal bath or hammam shahi qila Burhanpur.jpg|thumb|برهانپور جي شاهي قلعي جو حمام]]

ممتاز محل جون 17 جون 1631ع تي برهانپور ۾ ٻار ڄڻيندي وفات ٿي. کيس پهريائين تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي زين آباد جي هڪ باغ ۾ عارضي طور دفن ڪيو ويو. ڊسمبر 1631ع ۾ سندس مڙهه اتان ڪڍي آگري ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس آخري آرامگاهه طور [[تاج محل]] تعمير ٿيو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://tajmahal.gov.in/about-mumtaz-mahal.aspx
 |title=Empress Mumtaz Mahal
 |website=Taj Mahal
 |publisher=Government of Uttar Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شاهي قلعي جو حمام مغل دور جي ايراني طرز تعمير جو اهم مثال آهي. ان جي ڀتين ۽ ڇت تي نقاشيءَ جا آثار موجود آهن.

===مرهٽا ۽ برطانوي دور===
ارڙهين صديءَ دوران مغل طاقت جي زوال سان برهانپور تي [[مرهٽا سلطنت|مرهٽن]] جو اثر وڌيو. شهر مختلف وقتن تي پيشوا، سنڌيا ۽ هولڪر جهڙين مرهٽا طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. 1818ع کان پوءِ برهانپور برطانوي اقتدار هيٺ آيو.

1857ع جي هندستاني بغاوت ۽ بعد واري آزاديءَ جي تحريڪ جا اثر پڻ برهانپور ۽ ڀرپاسي جي نيمار علائقي تي پيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;/&gt;

==سنڌ سان لاڳاپا==
برهانپور جي تاريخ جو هڪ نمايان پاسو ان جو [[سنڌ]] سان گهرو علمي، مذهبي ۽ ثقافتي تعلق آهي. فاروقي دور ۾ سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ خاندان برهانپور ڏانهن لڏي ويا. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ ۽ گجرات مان ڪيترائي صوفي خاندان شهر ۾ اچي آباد ٿيا ۽ سنڌي خاندانن پنهنجي مخصوص پاڙي ۾ رهائش اختيار ڪئي، جيڪو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب سنڌ مان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي وڏي لڏپلاڻ ڏهين صدي هجريءَ ۾ ٿي، جڏهن سنڌ ۾ ارغونن جي آمد ۽ سياسي افراتفريءَ سبب ڪيترائي علمي ۽ صوفي خاندان ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%88%D8%B1
 |title=برهان پور
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي حڪمران علم ۽ تصوف جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا، جنهن ڪري مختلف علائقن جا عالم ۽ مشائخ برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===سنڌي پوره===
ڏهين صدي هجريءَ جي آخر ڌاري [[پاٽ شريف]] سان تعلق رکندڙ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] ۽ سندس چاچو '''شيخ طاهر محدث''' برهانپور پهتا. سنڌيانا موجب سندن وطن جي نسبت سان سندن رهائشي علائقو '''سنڌي پوره''' سڏجڻ لڳو ۽ پوءِ سنڌ مان ايندڙ ٻيا عالم ۽ صوفي پڻ انهيءَ پاڙي ۾ آباد ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي سنڌي آباديءَ جو وجود صرف مقامي روايت تي ٻڌل ناهي؛ ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ فاروقي دور جي برهانپور ۾ سنڌ مان آيل صوفي خاندانن ۽ سندن مخصوص پاڙي '''Sindhipura''' جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سنڌي پوره برهانپور ۾ سنڌي صوفين ۽ عالمن جي علمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. انهن خاندانن خانقاهون ۽ ديني درسگاهون قائم ڪري تدريس ۽ صوفيانه تعليم جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===برهانپور جا سنڌي اولياء===
برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي بزرگن ۾ [[پاٽ شريف]] جي صديقي خاندان کي خاص اهميت حاصل هئي. سنڌيانا ۾ برهانپور سان لاڳاپيل سنڌي عالمن ۽ صوفين مان هي نالا ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي ]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] 
* [[قاسم بن شيخ يوسف سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي]]
* [[قاضي عبدالسلام سنڌي]]
* [[شيخ موسيٰ بوبڪاڻي]]
* [[ملان محب علي سنڌي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪاڻي]]
* [[سيد ابراهيم ڀڪري]]
* [[شيخ مبارڪ سنڌي]]
* [[شيخ اسحاق قلندر سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي]]

انهن ۽ ٻين سنڌي صوفين جي تاريخ بابت سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري جو تذڪرو '''''[[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]''''' اهم ماخذن مان هڪ آهي. اهو ڪتاب پهريون ڀيرو [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1957ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurAuliya&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |year=1957
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

===ٺٽائي آبادي===
سنڌي پوره جي واڌ کان پوءِ برهانپور ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌين جو به هڪ پاڙو وجود ۾ آيو. سنڌيانا موجب اهي ماڻهو مقامي طور '''ٺٽائي''' سڏبا هئا ۽ ڪپڙي رڱڻ، ڇُر ۽ ٻين دستڪارين سان لاڳاپيل هئا. سندن هٿ سان ڇپيل ۽ رنگيل ڪپڙا برهانپور ۾ شهرت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انهيءَ طرح سنڌ ۽ برهانپور جو لاڳاپو صرف صوفين ۽ عالمن تائين محدود نه رهيو، پر واپار، ڪپڙي جي صنعت ۽ دستڪاريءَ تائين پڻ پکڙيو.

===سنڌي ادب سان تعلق===
سنڌيانا موجب ''آئين اڪبري'' ۾ برهانپور جي هڪ بزرگ '''لاڏجيو''' سان سنڌي ڪافين جي روايت منسوب ڪئي وئي آهي، جنهن ڪري برهانپور جو ذڪر [[ڪافي (شاعري)|سنڌي ڪافي]] جي شروعاتي تاريخ جي بحث ۾ پڻ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==جاگرافي==
برهانپور مڌيا پرديش جي ڏکڻ اولهه حصي ۾ [[تاپتي درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي. شهر سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 247 ميٽر اوچائيءَ تي آهي. تاريخي طور ان جي جاگرافيائي بيهڪ اتر هندستان کي دکن سان ملائيندڙ رستن تي هجڻ سبب وڏي اهميت رکي ٿي.

ڀرسان موجود [[اسيرڳڙهه قلعو]] دکن ڏانهن ويندڙ اهم لنگهه تي واقع هجڻ سبب تاريخي طور '''دکن جو دروازو''' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;GovDistrict&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/about-district/
 |title=About District
 |website=District Burhanpur
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
2011ع جي ڀارتي آدمشماريءَ موجب برهانپور شهر جي آبادي لڳ ڀڳ '''210,891''' هئي. شهر ۾ 108,187 مرد ۽ 102,699 عورتون هيون. ستن سالن کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مؤثر خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 80.8 سيڪڙو هئي.

مذهبي لحاظ کان شهر جي آباديءَ ۾ مسلمان ۽ هندو ٻه وڏا گروهه آهن. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 45.8 سيڪڙو هندو هئي، جڏهن ته ٻڌ، جين، سک ۽ عيسائي برادريون پڻ آباد آهن.

===ٻوليون===
برهانپور هڪ گهڻ لساني شهر آهي. [[اردو]]، [[هندي]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] هتي وڏيون ٻوليون آهن، جڏهن ته [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[نيمادي ٻولي|نيمادي]] پڻ ڳالهائجن ٿيون.

2011ع جي آدمشماريءَ جي مادري ٻوليءَ وارن انگن موجب شهر ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جيڪا شهر جي سنڌ سان صدين پراڻي تاريخي لاڳاپي جي جديد تسلسل جو هڪ حصو آهي.

==معيشت==
برهانپور تاريخي طور ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار جو اهم مرڪز رهيو آهي. فاروقي ۽ مغل دورن کان شهر ڪپهه، ڪپڙي جي تياري، رڱائي ۽ ڇپائيءَ لاءِ مشهور رهيو.

موجوده دور ۾ پڻ شهر ۾ پاور لوم صنعت اهم آهي. ڪپهه ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعتن ۾ گري مارڪين، ڌوتي، ڪيمبرڪ، بڪرم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار شامل آهي. شهر ۽ ضلعي ۾ ڪپهه ۽ تيل جون ملون پڻ ڪم ڪن ٿيون.

==تاريخي ماڳ ۽ سياحت==

===شاهي قلعو===
[[شاهي قلعو، برهانپور|شاهي قلعو]] تاپتي درياهه جي ڪناري تي واقع برهانپور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي. ان جي شروعات فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ ٿي، جڏهن ته مغلن، خاص ڪري شاهجهان، ان کي پنهنجي انتظامي ۽ شاهي رهائش طور استعمال ڪيو.

قلعي ۾ ديوان عام، ديوان خاص ۽ شاهي حمام جا آثار موجود آهن. شاهي حمام پنهنجي ايراني طرز جي اندروني آرائش لاءِ مشهور آهي.

===اسيرڳڙهه قلعو===
[[اسيرڳڙهه قلعو]] برهانپور کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پري واقع آهي. پنهنجي فوجي بيهڪ ۽ مضبوط دفاع سبب هي قلعو تاريخي طور دکن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ انتهائي اهم هو ۽ انهيءَ ڪري ان کي '''دکن جو دروازو''' چيو ويندو هو.

===جامع مسجد===
[[جامع مسجد، برهانپور|برهانپور جي جامع مسجد]] شهر جي اهم فاروقي دور جي عمارتن مان آهي. ان جي تعمير راجا علي خان جي دور ۾ ٿي ۽ مغل دور ۾ پڻ ان کي سرپرستي حاصل رهي.

===آهو خانو===
'''آهو خانو''' تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي هڪ تاريخي باغيچو ۽ عمارت آهي. ممتاز محل جي وفات کان پوءِ سندس مڙهه کي آگري منتقل ڪرڻ کان اڳ عارضي طور هتي دفن ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;/&gt;

===درگاهه حڪيمي===
'''درگاهه حڪيمي''' [[دائودي بوهرا]] برادريءَ جو اهم زيارتگاهه آهي، جتي سندن بزرگ سيدنا [[عبدالقادر حڪيم الدين]] جي مزار واقع آهي. درگاهه جي احاطي ۾ مسجدون، باغ ۽ زائرين لاءِ رهائش جون سهولتون موجود آهن.

===شاهه نواز خان جو مقبرو===
'''شاهه نواز خان جو مقبرو''' اتاولي درياهه جي ڪناري تي واقع مغل دور جي عمارت آهي. شاهه نواز خان، جنهن جو اصل نالو ايرج هو، [[عبدالرحيم خان خانان]] جو پٽ ۽ جهانگير جي دور جو منصبدار هو.

==آمدورفت==
برهانپور ڀارت جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]] شهر کي ممبئي، دهلي، آگري، ڀوپال ۽ ٻين شهرن سان ملائي ٿي.

شهر روڊ وسيلي مڌيا پرديش ۽ پاڙيسري [[مهاراشٽر]] جي شهرن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ويجهن وڏن هوائي اڏن مان [[ديوي اهليا ٻائي هولڪر هوائي اڏو]]، اندور شامل آهي.

==ثقافت ۾==
فرانسيسي اديب [[جولس ورن]] جي مشهور ناول ''[[اسي ڏينهن ۾ دنيا جو چڪر]]'' ۾ برهانپور جو ذڪر '''Burhampoor''' جي نالي سان ملي ٿو.

2025ع جي هندي تاريخي فلم ''[[ڇاوا]]'' ۾ 1681ع ۾ مرهٽن طرفان برهانپور تي ڪيل حملي کي پڻ پيش ڪيو ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[برهانپور ضلعو]]
* [[برھانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[سنڌي پوره]]
* [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[پاٽ شريف]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[اسيرڳڙهه قلعو]]
* [[شاهي قلعو، برهانپور]]
* [[جامع مسجد، برهانپور]]
* [[سنڌي ٻولي ڀارت ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |year=1957
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء مع تعلیقات
 |others=تعليقات: مخدوم سليم الله صديقي
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=2006
 |language=ur
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category|Burhanpur}}
* [https://burhanpur.nic.in/ برهانپور ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ]

[[زمرو:برهانپور| ]]
[[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]
[[زمرو:برهانپور ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون گاديون]]
[[زمرو:خانديش]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌي مهاجر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>fomnv4burx3ddjhpiicj7xfx5tonlbc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416865</id>
      <parentid>416864</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22369" sha1="hh3jgu7wkqij6byu81dhswxr0mtv5lm" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|مڌيا پرديش، ڀارت جو تاريخي شهر}}

{{Infobox settlement
| name                   = برهانپور
| other_name             = برهان پور
| settlement_type        = شهر
| image                  = {{Photomontage
 |photo2a = Shahi Qila, Burhanpur.jpg
 |photo2b = Aahukhana burhanpur (Madhya Pradesh, India).JPG
 |photo3a = The Vanishing Point 01.jpg
 |photo3b = Dargaah-e-Hakimi in Burhanpur - panoramio.jpg
 |photo4a = Dargah-e-Hakimi (Burhanpur), February 2015.jpg
 |size = 240
 |position = center
 |spacing = 3
 |color = white
 |border = 2
 }}
| image_caption          = مٿان کان، کاٻي کان ساڄي: شاهي قلعو، [[اسيرڳڙهه قلعو]]، جامع مسجد، درگاهه حڪيمي ۽ [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]]
| pushpin_map            = India Madhya Pradesh#India
| pushpin_label_position = right
| coordinates            = {{coord|21|18|41|N|76|13|44|E|display=inline,title}}
| subdivision_type       = ملڪ
| subdivision_name       = {{flag|ڀارت}}
| subdivision_type1      = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]]
| subdivision_name1      = [[مڌيا پرديش]]
| subdivision_type2      = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2      = [[برهانپور ضلعو|برهانپور]]
| established_title      = قيام
| established_date       = 1398–99ع
| founder                = ملڪ ناصر خان فاروقي
| named_for              = [[برهان الدين غريب]]
| leader_title           = ميئر
| leader_name            = ماڌوري اتل پٽيل
| unit_pref              = Metric
| area_total_km2         = 34.6
| elevation_m            = 247
| population_total       = 210891
| population_as_of       = 2011
| population_density_km2 = auto
| demographics_type1     = ٻوليون
| demographics1_title1   = سرڪاري
| demographics1_info1    = [[هندي]]
| timezone1              = [[ڀارتي معياري وقت]]
| utc_offset1            = +5:30
| postal_code_type       = پن ڪوڊ
| postal_code            = 450331
| area_code              = 07325
| iso_code               = IN-MP
| registration_plate     = MP-68
| website                = {{URL|https://burhanpur.nic.in}}
}}

'''برهانپور''' ({{lang-hi|बुरहानपुर}}؛ {{lang-en|Burhanpur}}) [[ڀارت]] جي رياست [[مڌيا پرديش]] جو هڪ تاريخي شهر ۽ [[برهانپور ضلعو|برهانپور ضلعي]] جو انتظامي مرڪز آهي. هي شهر [[تاپتي درياهه]] جي اترئين ڪناري تي آباد آهي. برهانپور وچئين دور ۾ [[خانديش سلطنت]] جي فاروقي حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ ۽ بعد ۾ [[مغل سلطنت]] لاءِ [[دکن]] ڏانهن ويندڙ اهم فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/burhanpur-borhanpur-city-in-madhya-pradesh-formerly-central-provinces-and-berar-india-21-18-north-latitude-76-8/
 |title=BURHANPUR
 |last=Faruqi
 |first=Nisar Ahmed
 |website=Encyclopaedia Iranica
 |date=15 December 1989
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي دور ۾ شهر [[فارسي ادب]]، هند-فارسي ثقافت ۽ [[تصوف]] جو اهم مرڪز بڻيو. گجرات ۽ سنڌ مان آيل ڪيترائي صوفي ۽ علمي خاندان هتي آباد ٿيا، جڏهن ته سنڌي خاندانن جو هڪ الڳ پاڙو '''سنڌي پوره''' قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt; انهيءَ تاريخي لڏپلاڻ سبب برهانپور جو [[سنڌ]] سان علمي، صوفيانه ۽ ثقافتي تعلق خاص اهميت رکي ٿو.

==نالو ۽ قيام==
برهانپور جو بنياد فاروقي خاندان جي پهرئين حڪمران '''ملڪ ناصر خان فاروقي''' 801هه/1398–99ع ۾ وڌو. هن شهر جو نالو مشهور چشتي صوفي [[برهان الدين غريب]] جي نالي پٺيان رکيو، جيڪو چوڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ۾ آيو هو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

برهان الدين غريب [[نظام الدين اولياء]] جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو. برهانپور جي قيام کان اڳ فاروقي حڪمرانن جي گادي [[ٿالنير]] ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

==تاريخ==

===فاروقي دور===
فاروقي خاندان جي دور ۾ برهانپور [[خانديش]] جي گادي ۽ ان جو سڀ کان اهم شهري مرڪز بڻيو. شهر واپار، ڪپڙي جي صنعت، علم، فارسي ۽ هند-فارسي ادب ۽ تصوف جي مرڪز طور ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي سلطانن شهر ۾ قلعا، محلات، مسجدون، مقبرا ۽ سرائون تعمير ڪرايون. سلطان عادل خان ثاني (1457–1501ع) جي دور ۾ برهانپور جي شهري ۽ واپاري اهميت ۾ نمايان اضافو ٿيو.

شهر جون اهم فاروقي دور جون عمارتون شاهي قلعو، بيبي مسجد ۽ جامع مسجد آهن. جامع مسجد جي تعمير سورهن صديءَ جي آخر ۾ ٿي ۽ بعد ۾ مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] جي دور ۾ ان جو ڪم مڪمل ٿيو.

===مغل دور===
[[مغل سلطنت]] ۽ خانديش جي لاڳاپن ۾ سورهن صديءَ جي ٻئي اڌ دوران تبديليون آيون. 1561ع ۾ مغل لشڪر جي سردار پير محمد شيرواني برهانپور تي حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

فاروقي حڪمران راجا علي خان مغلن جي بالادستي قبول ڪئي، پر سندس جانشين بهادر خان جي مخالفت کان پوءِ شهنشاهه [[اڪبر اعظم|اڪبر]] 1599ع ۾ خانديش ڏانهن لشڪر ڪشي ڪئي. سرڪاري ضلعي تاريخ موجب مغل فوج 8 اپريل 1600ع تي برهانپور تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/history/
 |title=History
 |website=District Burhanpur, Government of Madhya Pradesh
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خانديش کي مغل سلطنت ۾ شامل ڪرڻ کان پوءِ برهانپور دکن جي معاملن لاءِ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي ويو. [[عبدالرحيم خان خانان]] سميت ڪيترن مغل عملدارن هتان انتظام هلايو. مغلن لاءِ برهانپور اتر هندستان ۽ دکن جي وچ ۾ هڪ اهم رابطائي مرڪز هو.

[[File:Shah-Jahan hunting lions at Burhanpur (July 1630).jpg|thumb|[[شاهجهان]] برهانپور ۾ شينهن جو شڪار ڪندي، جولاءِ 1630ع]]

[[جهانگير]] 1609ع ۾ پنهنجي پٽ شهزادي پرويز کي دکن جي صوبن جو حاڪم مقرر ڪيو، جنهن برهانپور کي پنهنجو مرڪز بڻايو.

===شاهجهان ۽ ممتاز محل===
برهانپور جو مغل تاريخ سان سڀ کان مشهور تعلق [[شاهجهان]] ۽ سندس زال [[ممتاز محل]] سان آهي. شاهجهان دکن جي مهمن دوران برهانپور ۾ رهيو ۽ شاهي قلعي کي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو.

[[File:Royal bath or hammam shahi qila Burhanpur.jpg|thumb|برهانپور جي شاهي قلعي جو حمام]]

ممتاز محل جون 17 جون 1631ع تي برهانپور ۾ ٻار ڄڻيندي وفات ٿي. کيس پهريائين تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي زين آباد جي هڪ باغ ۾ عارضي طور دفن ڪيو ويو. ڊسمبر 1631ع ۾ سندس مڙهه اتان ڪڍي آگري ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس آخري آرامگاهه طور [[تاج محل]] تعمير ٿيو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://tajmahal.gov.in/about-mumtaz-mahal.aspx
 |title=Empress Mumtaz Mahal
 |website=Taj Mahal
 |publisher=Government of Uttar Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شاهي قلعي جو حمام مغل دور جي ايراني طرز تعمير جو اهم مثال آهي. ان جي ڀتين ۽ ڇت تي نقاشيءَ جا آثار موجود آهن.

===مرهٽا ۽ برطانوي دور===
ارڙهين صديءَ دوران مغل طاقت جي زوال سان برهانپور تي [[مرهٽا سلطنت|مرهٽن]] جو اثر وڌيو. شهر مختلف وقتن تي پيشوا، سنڌيا ۽ هولڪر جهڙين مرهٽا طاقتن جي اثر هيٺ رهيو. 1818ع کان پوءِ برهانپور برطانوي اقتدار هيٺ آيو.

1857ع جي هندستاني بغاوت ۽ بعد واري آزاديءَ جي تحريڪ جا اثر پڻ برهانپور ۽ ڀرپاسي جي نيمار علائقي تي پيا.&lt;ref name=&quot;BurhanpurHistory&quot;/&gt;

==سنڌ سان لاڳاپا==
برهانپور جي تاريخ جو هڪ نمايان پاسو ان جو [[سنڌ]] سان گهرو علمي، مذهبي ۽ ثقافتي تعلق آهي. فاروقي دور ۾ سنڌ مان ڪيترائي عالم، صوفي ۽ خاندان برهانپور ڏانهن لڏي ويا. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ ۽ گجرات مان ڪيترائي صوفي خاندان شهر ۾ اچي آباد ٿيا ۽ سنڌي خاندانن پنهنجي مخصوص پاڙي ۾ رهائش اختيار ڪئي، جيڪو '''سنڌي پوره''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب سنڌ مان برهانپور ڏانهن عالمن ۽ صوفين جي وڏي لڏپلاڻ ڏهين صدي هجريءَ ۾ ٿي، جڏهن سنڌ ۾ ارغونن جي آمد ۽ سياسي افراتفريءَ سبب ڪيترائي علمي ۽ صوفي خاندان ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86+%D9%BE%D9%88%D8%B1
 |title=برهان پور
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

فاروقي حڪمران علم ۽ تصوف جي سرپرستيءَ لاءِ مشهور هئا، جنهن ڪري مختلف علائقن جا عالم ۽ مشائخ برهانپور ڏانهن متوجه ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===سنڌي پوره===
ڏهين صدي هجريءَ جي آخر ڌاري [[پاٽ شريف]] سان تعلق رکندڙ [[مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي]] ۽ سندس چاچو '''شيخ طاهر محدث''' برهانپور پهتا. سنڌيانا موجب سندن وطن جي نسبت سان سندن رهائشي علائقو '''سنڌي پوره''' سڏجڻ لڳو ۽ پوءِ سنڌ مان ايندڙ ٻيا عالم ۽ صوفي پڻ انهيءَ پاڙي ۾ آباد ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهڙي سنڌي آباديءَ جو وجود صرف مقامي روايت تي ٻڌل ناهي؛ ''Encyclopaedia Iranica'' پڻ فاروقي دور جي برهانپور ۾ سنڌ مان آيل صوفي خاندانن ۽ سندن مخصوص پاڙي '''Sindhipura''' جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سنڌي پوره برهانپور ۾ سنڌي صوفين ۽ عالمن جي علمي سرگرمين جو مرڪز بڻيو. انهن خاندانن خانقاهون ۽ ديني درسگاهون قائم ڪري تدريس ۽ صوفيانه تعليم جو سلسلو جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

===برهانپور جا سنڌي اولياء===
برهانپور ڏانهن منتقل ٿيندڙ سنڌي بزرگن ۾ [[پاٽ شريف]] جي صديقي خاندان کي خاص اهميت حاصل هئي. سنڌيانا ۾ برهانپور سان لاڳاپيل سنڌي عالمن ۽ صوفين مان هي نالا ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

* [[شیخ عيسيٰ جندالله|شيخ عيسيٰ جندالله سنڌي ]]
* [[شيخ طاهر محمد سنڌي]] 
* [[قاسم بن شيخ يوسف سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم بن عمر سنڌي]]
* [[قاضي عبدالسلام سنڌي]]
* [[شيخ موسيٰ بوبڪاڻي]]
* [[ملان محب علي سنڌي]]
* [[حڪيم عثمان بوبڪاڻي]]
* [[سيد ابراهيم ڀڪري]]
* [[شيخ مبارڪ سنڌي]]
* [[شيخ اسحاق قلندر سنڌي]]
* [[شيخ ابراهيم قاري شطاري سنڌي]]

انهن ۽ ٻين سنڌي صوفين جي تاريخ بابت سيد محمد مطيع الله راشد برهانپوري جو تذڪرو '''''[[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]''''' اهم ماخذن مان هڪ آهي. اهو ڪتاب پهريون ڀيرو [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1957ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BurhanpurAuliya&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/burhanpur-ke-sindhi-auliya-tazkira-e-auliya-e-sindh-mutiullah-rashid-burhanpuri-ebooks
 |title=Burhanpur Ke Sindhi Auliya: Tazkira-e-Auliya-e-Sindh
 |website=Rekhta
 |year=1957
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

===ٺٽائي آبادي===
سنڌي پوره جي واڌ کان پوءِ برهانپور ۾ [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ سنڌين جو به هڪ پاڙو وجود ۾ آيو. سنڌيانا موجب اهي ماڻهو مقامي طور '''ٺٽائي''' سڏبا هئا ۽ ڪپڙي رڱڻ، ڇُر ۽ ٻين دستڪارين سان لاڳاپيل هئا. سندن هٿ سان ڇپيل ۽ رنگيل ڪپڙا برهانپور ۾ شهرت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انهيءَ طرح سنڌ ۽ برهانپور جو لاڳاپو صرف صوفين ۽ عالمن تائين محدود نه رهيو، پر واپار، ڪپڙي جي صنعت ۽ دستڪاريءَ تائين پڻ پکڙيو.

===سنڌي ادب سان تعلق===
سنڌيانا موجب ''آئين اڪبري'' ۾ برهانپور جي هڪ بزرگ '''لاڏجيو''' سان سنڌي ڪافين جي روايت منسوب ڪئي وئي آهي، جنهن ڪري برهانپور جو ذڪر [[ڪافي (شاعري)|سنڌي ڪافي]] جي شروعاتي تاريخ جي بحث ۾ پڻ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==جاگرافي==
برهانپور مڌيا پرديش جي ڏکڻ اولهه حصي ۾ [[تاپتي درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي. شهر سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 247 ميٽر اوچائيءَ تي آهي. تاريخي طور ان جي جاگرافيائي بيهڪ اتر هندستان کي دکن سان ملائيندڙ رستن تي هجڻ سبب وڏي اهميت رکي ٿي.

ڀرسان موجود [[اسيرڳڙهه قلعو]] دکن ڏانهن ويندڙ اهم لنگهه تي واقع هجڻ سبب تاريخي طور '''دکن جو دروازو''' سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;GovDistrict&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://burhanpur.nic.in/en/about-district/
 |title=About District
 |website=District Burhanpur
 |publisher=Government of Madhya Pradesh
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==آبادي==
2011ع جي ڀارتي آدمشماريءَ موجب برهانپور شهر جي آبادي لڳ ڀڳ '''210,891''' هئي. شهر ۾ 108,187 مرد ۽ 102,699 عورتون هيون. ستن سالن کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ ۾ مؤثر خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 80.8 سيڪڙو هئي.

مذهبي لحاظ کان شهر جي آباديءَ ۾ مسلمان ۽ هندو ٻه وڏا گروهه آهن. 2011ع جي آدمشماريءَ موجب شهر جي لڳ ڀڳ 50.5 سيڪڙو آبادي مسلمان ۽ 45.8 سيڪڙو هندو هئي، جڏهن ته ٻڌ، جين، سک ۽ عيسائي برادريون پڻ آباد آهن.

===ٻوليون===
برهانپور هڪ گهڻ لساني شهر آهي. [[اردو]]، [[هندي]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] هتي وڏيون ٻوليون آهن، جڏهن ته [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[نيمادي ٻولي|نيمادي]] پڻ ڳالهائجن ٿيون.

2011ع جي آدمشماريءَ جي مادري ٻوليءَ وارن انگن موجب شهر ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي پڻ موجود آهي، جيڪا شهر جي سنڌ سان صدين پراڻي تاريخي لاڳاپي جي جديد تسلسل جو هڪ حصو آهي.

==معيشت==
برهانپور تاريخي طور ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار جو اهم مرڪز رهيو آهي. فاروقي ۽ مغل دورن کان شهر ڪپهه، ڪپڙي جي تياري، رڱائي ۽ ڇپائيءَ لاءِ مشهور رهيو.

موجوده دور ۾ پڻ شهر ۾ پاور لوم صنعت اهم آهي. ڪپهه ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعتن ۾ گري مارڪين، ڌوتي، ڪيمبرڪ، بڪرم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار شامل آهي. شهر ۽ ضلعي ۾ ڪپهه ۽ تيل جون ملون پڻ ڪم ڪن ٿيون.

==تاريخي ماڳ ۽ سياحت==

===شاهي قلعو===
[[شاهي قلعو، برهانپور|شاهي قلعو]] تاپتي درياهه جي ڪناري تي واقع برهانپور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي. ان جي شروعات فاروقي حڪمرانن جي دور ۾ ٿي، جڏهن ته مغلن، خاص ڪري شاهجهان، ان کي پنهنجي انتظامي ۽ شاهي رهائش طور استعمال ڪيو.

قلعي ۾ ديوان عام، ديوان خاص ۽ شاهي حمام جا آثار موجود آهن. شاهي حمام پنهنجي ايراني طرز جي اندروني آرائش لاءِ مشهور آهي.

===اسيرڳڙهه قلعو===
[[اسيرڳڙهه قلعو]] برهانپور کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر پري واقع آهي. پنهنجي فوجي بيهڪ ۽ مضبوط دفاع سبب هي قلعو تاريخي طور دکن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ انتهائي اهم هو ۽ انهيءَ ڪري ان کي '''دکن جو دروازو''' چيو ويندو هو.

===جامع مسجد===
[[جامع مسجد، برهانپور|برهانپور جي جامع مسجد]] شهر جي اهم فاروقي دور جي عمارتن مان آهي. ان جي تعمير راجا علي خان جي دور ۾ ٿي ۽ مغل دور ۾ پڻ ان کي سرپرستي حاصل رهي.

===آهو خانو===
'''آهو خانو''' تاپتي درياهه جي ٻئي ڪناري تي هڪ تاريخي باغيچو ۽ عمارت آهي. ممتاز محل جي وفات کان پوءِ سندس مڙهه کي آگري منتقل ڪرڻ کان اڳ عارضي طور هتي دفن ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Mumtaz&quot;/&gt;

===درگاهه حڪيمي===
'''درگاهه حڪيمي''' [[دائودي بوهرا]] برادريءَ جو اهم زيارتگاهه آهي، جتي سندن بزرگ سيدنا [[عبدالقادر حڪيم الدين]] جي مزار واقع آهي. درگاهه جي احاطي ۾ مسجدون، باغ ۽ زائرين لاءِ رهائش جون سهولتون موجود آهن.

===شاهه نواز خان جو مقبرو===
'''شاهه نواز خان جو مقبرو''' اتاولي درياهه جي ڪناري تي واقع مغل دور جي عمارت آهي. شاهه نواز خان، جنهن جو اصل نالو ايرج هو، [[عبدالرحيم خان خانان]] جو پٽ ۽ جهانگير جي دور جو منصبدار هو.

==آمدورفت==
برهانپور ڀارت جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل آهي. [[برهانپور ريلوي اسٽيشن]] شهر کي ممبئي، دهلي، آگري، ڀوپال ۽ ٻين شهرن سان ملائي ٿي.

شهر روڊ وسيلي مڌيا پرديش ۽ پاڙيسري [[مهاراشٽر]] جي شهرن سان پڻ ڳنڍيل آهي. ويجهن وڏن هوائي اڏن مان [[ديوي اهليا ٻائي هولڪر هوائي اڏو]]، اندور شامل آهي.

==ثقافت ۾==
فرانسيسي اديب [[جولس ورن]] جي مشهور ناول ''[[اسي ڏينهن ۾ دنيا جو چڪر]]'' ۾ برهانپور جو ذڪر '''Burhampoor''' جي نالي سان ملي ٿو.

2025ع جي هندي تاريخي فلم ''[[ڇاوا]]'' ۾ 1681ع ۾ مرهٽن طرفان برهانپور تي ڪيل حملي کي پڻ پيش ڪيو ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[برهانپور ضلعو]]
* [[برھانپور ڪي سنڌي اولياء]]
* [[سنڌي پوره]]
* [[شیخ عيسيٰ جندالله|مسيح الاولياء شيخ عيسيٰ سنڌي]]
* [[پاٽ شريف]]
* [[خانديش سلطنت]]
* [[اسيرڳڙهه قلعو]]
* [[شاهي قلعو، برهانپور]]
* [[جامع مسجد، برهانپور]]
* [[سنڌي ٻولي ڀارت ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڪراچي
 |year=1957
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=برهانپوري
 |first=سيد محمد مطيع الله راشد
 |title=برہانپور کے سندھی اولیاء مع تعلیقات
 |others=تعليقات: مخدوم سليم الله صديقي
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |year=2006
 |language=ur
}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category|Burhanpur}}
* [https://burhanpur.nic.in/ برهانپور ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ]

[[زمرو:برهانپور| ]]
[[زمرو:مڌيا پرديش جا شهر]]
[[زمرو:برهانپور ضلعي جا شهر]]
[[زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون گاديون]]
[[زمرو:خانديش]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌي مهاجر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>hh3jgu7wkqij6byu81dhswxr0mtv5lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪوموڪس ڍنڍ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103638</id>
    <revision>
      <id>416854</id>
      <timestamp>2026-10-03T19:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي جاگرافي]]</comment>
      <origin>416854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="shvm0l4r4bqrp9ma2r0hb4xzu9a7wqe" xml:space="preserve">[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>shvm0l4r4bqrp9ma2r0hb4xzu9a7wqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416857</id>
      <parentid>416854</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="4cx5dyoxxcrppqk1kv63uq7dyr6mxh7" xml:space="preserve">[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جون ڍنڍون]]
[[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>4cx5dyoxxcrppqk1kv63uq7dyr6mxh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شطاري سلسلو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103639</id>
    <revision>
      <id>416855</id>
      <timestamp>2026-10-03T19:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|تصوف جو هڪ روحاني سلسلو}} {{Infobox religious denomination | name = شطاري سلسلو | native_name = الشطارية | type = [[تصوف|صوفي سلسلو]] | main_classification = [[سني اسلام]] | founder = [[عبدالله شطار]] | founded_date = 15هين صدي عيسوي | founded_place = [[هندستان]] }}  '''شطاري سلسلو''' يا '''شطاريہ''' ({{lang-ar|الشطارية}}؛ {{lang-fa|ش...</comment>
      <origin>416855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15897" sha1="2h93fi3n07buzfiso3sbgo6kjs2ow6l" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|تصوف جو هڪ روحاني سلسلو}}
{{Infobox religious denomination
| name = شطاري سلسلو
| native_name = الشطارية
| type = [[تصوف|صوفي سلسلو]]
| main_classification = [[سني اسلام]]
| founder = [[عبدالله شطار]]
| founded_date = 15هين صدي عيسوي
| founded_place = [[هندستان]]
}}

'''شطاري سلسلو''' يا '''شطاريہ''' ({{lang-ar|الشطارية}}؛ {{lang-fa|شطاریه}}؛ {{lang-en|Shattariyya}}) [[تصوف]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جيڪو خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]]، [[حجاز]] ۽ بعد ۾ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پکڙيو. شطاري سلسلي جي روحاني نسبت [[بايزيد بسطامي]] تائين پهچائي وڃي ٿي، جڏهن ته [[عبدالله شطار]] کي هندستان ۾ هن طريقي کي هڪ منظم صوفي سلسلي طور متعارف ڪرائڻ وارو اهم بزرگ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Nizami
 |first=Khaliq Ahmad
 |title=ʿAbdallāh, Šāh
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abdallah-sah-d-1485-persian-sufi-who-introduced-the-sattari-order-into-india/
 |date=15 December 1982
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Shaṭṭārīya
 |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554570444
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شطاري طريقي جي نالي کي عربي لفظ '''شاطر''' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن کي هن صوفيانه اصطلاح ۾ روحاني منزلن کي تيزيءَ سان طئي ڪندڙ جي مفهوم ۾ استعمال ڪيو ويو. شطاري روايت موجب روحاني معرفت ڏانهن ويندڙ رستن مان ''طريقِ شطار'' کي تيز ۽ مختصر رستو سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

==نالو==
''شطاري'' نالي جي تشريح بابت شطاري تذڪرن ۾ چيو ويو آهي ته معرفت حاصل ڪرڻ وارن سالڪن کي ٽن قسمن—'''اخيار'''، '''ابرار''' ۽ '''شطار'''—۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مان شطار جو طريقو روحاني معرفت ڏانهن سڀ کان تيز رستو تصور ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ لفظ شطاري کي ''شاطر'' سان ڳنڍيندي ان کي روحاني تڪميل جون منزلون تيزيءَ سان طئي ڪرڻ واري طريقي جي مفهوم سان بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaShattari&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%B7%D8%A7%D8%B1%D9%8A
 |title=شطاري
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==اصل ۽ روحاني سلسلو==
شطاري سلسلي جي ابتدائي تاريخ مڪمل طور واضح نه آهي. جديد علمي تحقيق موجب ان جون پاڙون '''طيفوري''' صوفي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون، جنهن جي روحاني نسبت مشهور خراساني صوفي [[بايزيد بسطامي]] (وفات 261هه/874–875ع) تائين پهچائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

هندستان ۾ سلسلي جي اهم باني [[عبدالله شطار]] بابت روايت آهي ته سندس خاندان پنهنجي نسبي نسبت [[شهاب الدين سهروردي]] سان ڳنڍيندو هو، جڏهن ته سندس روحاني سلسلو بايزيد بسطامي تائين پهچندو هو. Iranica موجب اهو طريقو ايران ۾ '''عشقيه''' ۽ ايشيا مائنر ۾ '''بسطاميه''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته هندستان ۾ اهو '''شطاري''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

ترڪي جي ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' موجب عبدالله شطار کان اڳ به ''شطاري'' لفظ هڪ صوفيانه طريقي يا رجحان لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ عبدالله شطار ان روايت کي هڪ مخصوص ۽ منظم طريقي جي صورت ڏني.&lt;ref name=&quot;TDVAbdullah&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Uludağ
 |first=Süleyman
 |title=Abdullah-ı Şettârî
 |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı
 |year=1988
 |volume=1
 |page=137
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdullah-i-settari
 |access-date=3 October 2026
 |language=tr
}}&lt;/ref&gt;

==عبدالله شطار==
'''شيخ سراج الدين عبدالله شطار''' شطاري سلسلي جي ابتدائي تاريخ جي مرڪزي شخصيت هو. هن عراق، خراسان ۽ ٻين علائقن جو سفر ڪيو ۽ مختلف صوفي بزرگن سان ملاقاتون ڪري ذڪر ۽ روحاني رياضتن جا طريقا سکيا.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

بعد ۾ هو هندستان آيو، جتي هن پنهنجي طريقي جي تبليغ ڪئي. سندس سرگرمين سان شطاري سلسلو [[جونپور]]، رودولي، سنڀل، ڪالپي، [[گواليار]]، [[آگرو]]، ڀانپور، [[وڊودرا|بڙودا]]، [[احمدآباد]] ۽ [[مانڊو]] سميت مختلف علائقن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

آخرڪار عبدالله شطار [[مانڊو]] ۾ وڃي رهيو. سندس وفات جي تاريخ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' ۽ ڪجهه هندستاني ماخذ سندس وفات '''832هه/1428–29ع''' ۾ مانڊو ۾ ڄاڻائين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻين تذڪرن ۾ '''890هه/1485ع''' به ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TDVAbdullah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

==تعليمات==
شطاري طريقي جو بنيادي مقصد سالڪ کي روحاني معرفت ۽ توحيد جي باطني ادراڪ ڏانهن وٺي وڃڻ هو. عبدالله شطار جي تعليمات ۾ '''اسرارِ توحيد''' کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

شطاري روايت ۾ روحاني تربيت جا ٽي طريقا بيان ڪيا ويا:

# '''طريقِ اخيار'''
# '''طريقِ ابرار'''
# '''طريقِ شطار'''

عبدالله شطار ٽئين طريقي، يعني طريقِ شطار، کي اختيار ڪيو، جنهن کي روحاني تڪميل ۽ معرفت حاصل ڪرڻ جو نسبتاً تيز رستو سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;IGNCAShattari&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shattaria
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/42212.pdf
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شطاري تعليمات ۾ ذڪر، مراقبو، روحاني توجهه، نفس جي تربيت ۽ باطني تجربن کي اهم مقام حاصل هو. عبدالله شطار جي تعليمات جو هڪ اهم ابتدائي متن '''''لطائف غيبيه''''' آهي، جنهن ۾ شطاري طريقي جي روحاني اصولن ۽ عملن جي وضاحت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

==هندستان ۾ واڌارو==
عبدالله شطار کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن شطاري سلسلي کي هندستان جي مختلف حصن تائين پهچايو. سندس شاگردن مان '''شيخ محمد علاء'''، جيڪو '''قاضن شطاري''' جي نالي سان پڻ مشهور ٿيو، بنگال ۾ سلسلي جي واڌاري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

وقت سان گڏ شطاري خانقاهون ۽ روحاني مرڪز مالوا، گجرات، بنگال، اتر هندستان ۽ دکن ۾ قائم ٿيا.

==محمد غوث گوالياري==
شطاري سلسلي جي هندستاني تاريخ ۾ [[محمد غوث گوالياري]] (وفات 970هه/1562–63ع) کي وڏي اهميت حاصل آهي. سندس دور ۾ شطاري فڪر ۽ مراقبي جي روايت وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي ۽ سلسلي جو اثر مغل دور جي هندستان ۾ وڌيو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

محمد غوث سان منسوب اهم تصنيف '''''جواهر خمسه''''' آهي، جيڪا فارسي ٻوليءَ ۾ شطاري مراقبي ۽ روحاني مشقن بابت لکيل اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ڪتاب محمد غوث جي پنهنجي روحاني تجربن ۽ سندس مرشد شيخ ظهور حاجي حضور جي تعليمات سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;JawahirKhamsa&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Jawāher-e Ḵamsa
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=15 December 2008
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jawaher-e-kamsa/
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمد غوث جي دور سان شطاري روايت ۾ يوگ سان لاڳاپيل ڪجهه جسماني ۽ مراقبي طريقن جي مطالعي ۽ اسلامي صوفيانه اصطلاحن ۾ انهن جي تشريح پڻ ڳنڍيل آهي. ان موضوع تي جديد محقق ڪارل ڊبليو ارنسٽ شطاري متون جو تفصيلي مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;JawahirKhamsa&quot;/&gt;

==شطاري ادب==
شطاري سلسلي جي بزرگن تصوف، ذڪر، مراقبي ۽ صوفين جي سوانح بابت فارسي ۽ عربيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. انهن مان اهم آهن:

* '''''لطائف غيبيه''''' — عبدالله شطار سان منسوب شطاري تعليمات جو ابتدائي متن.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;
* '''''جواهر خمسه''''' — محمد غوث گوالياري جي شطاري مراقبي ۽ روحاني طريقن بابت تصنيف.&lt;ref name=&quot;JawahirKhamsa&quot;/&gt;
* '''''گلزار ابرار''''' — محمد غوثي شطاري مانڊوي جو فارسي تذڪرو، جنهن ۾ هندستان جي سوين صوفين ۽ عالمن جا احوال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Ghawthi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Nizami
 |first=Khaliq Ahmad
 |title=Ḡawṯī, Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gawi-mohammad/
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==حجاز ۾ شطاري سلسلو==
سورهين صديءَ جي آخر تائين شطاري سلسلو هندستان کان [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] تائين پهتو. Oxford Academic موجب '''صبغة الله''' (وفات 1015هه/1606ع) حرمين ۾ شطاري طريقي جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

سترهين صديءَ ۾ مديني جي عالم ۽ صوفي '''احمد القشاشي''' (وفات 1071هه/1660ع) شطاري سلسلي جي هڪ اهم شخصيت بڻيو. سندس وسيلي شطاري روحاني روايت حجاز ۾ پڙهندڙ ڏکڻ اوڀر ايشيائي عالمن تائين پڻ پهتي.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

==ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ واڌ==
شطاري سلسلو سترهين صديءَ ۾ حجاز وسيلي [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو. آچي سان تعلق رکندڙ عالم '''عبدالرؤف سنگڪلي''' (وفات 1105هه/1693ع) مديني ۾ احمد القشاشي کان شطاري طريقي جي تربيت حاصل ڪئي ۽ واپس اچڻ کان پوءِ ان کي انڊونيشيا ۾ ڦهلايو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري شطاريه ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پهچندڙ ابتدائي منظم صوفي سلسلن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ شطاري سلسلو==
[[سنڌ]] جو شطاري سلسلي سان تعلق هندستاني صوفي تحريڪن، گجرات، مالوا ۽ [[برهانپور]] سان سنڌ جي علمي ۽ روحاني رابطن جي پسمنظر ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ جا عالم ۽ صوفي وچئين دور ۾ انهن مرڪزن ڏانهن سفر ڪندا رهيا ۽ مختلف صوفي سلسلن سان وابسته ٿيا.

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ شطاري سلسلي کي سنڌ ۾ سڃاتل صوفي سلسلن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان جي تاريخ، عبدالله شطار ۽ روحاني اصولن جو احوال ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaShattari&quot;/&gt;

برهانپور ۾ آباد ٿيل سنڌي صوفين جي تذڪرن ۾ پڻ '''شطاري''' نسبت رکندڙ بزرگن جا نالا ملن ٿا. ان ڪري برهانپور ۾ قائم سنڌي علمي ۽ صوفي برادري شطاري طريقي جي سنڌ سان تاريخي رابطي جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

==ٻين صوفي سلسلن سان تعلق==
شطاري سلسلي جي روحاني شجري کي بنيادي طور بايزيد بسطامي جي طيفوري روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDVAbdullah&quot;/&gt; عبدالله شطار بابت تذڪرن ۾ سندس ٻين صوفي سلسلن ۽ بزرگن سان رابطن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.

ان ڪري شطاريه کي رڳو ڪنهن هڪ اڳوڻي هندستاني سلسلي جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ بدران ان جي طيفوري-بسطامي روحاني نسبت ۽ پوءِ هندستان ۾ ان جي الڳ ادارياتي ترقي کي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

==تاريخي اهميت==
شطاري سلسلو هندستاني تصوف جي تاريخ ۾ پنهنجي تيز روحاني طريقي، مراقبي جي مخصوص مشقن ۽ مختلف فڪري روايتن سان رابطي سبب نمايان رهيو. عبدالله شطار ان کي هندستان ۾ منظم ڪيو، جڏهن ته محمد غوث گوالياري ۽ بعد وارن شطاري بزرگن ان جي فڪري ۽ ادبي روايت کي ترقي ڏني.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

حجاز ڏانهن منتقلي کان پوءِ شطاري سلسلو هڪ بين الاقوامي صوفي نيٽ ورڪ جو حصو بڻيو، جنهن وسيلي هندستان، حرمين ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي عالمن ۽ صوفين وچ ۾ روحاني ۽ علمي رابطا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[تصوف]]
* [[صوفي سلسلو]]
* [[عبدالله شطار]]
* [[محمد غوث گوالياري]]
* [[بايزيد بسطامي]]
* [[سهروردي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Ernst, Carl W. “Persecution and Circumspection in the Shattari Sufi Order.” In ''Islamic Mysticism Contested: Thirteen Centuries of Controversies and Polemics''. Leiden: Brill, 1999.
* Ernst, Carl W. “Situating Sufism and Yoga.” ''Journal of the Royal Asiatic Society'', 15 (2005), pp. 15–43.
* Nizami, K. A. “Shattari Saints and their Attitude towards the State.”
* محمد غوثي شطاري مانڊوي، ''گلزار ابرار''.

[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:صوفي سلسلا]]
[[زمرو:شطاري سلسلو| ]]
[[زمرو:اسلام هندستان ۾]]
[[زمرو:اسلام سنڌ ۾]]</text>
      <sha1>2h93fi3n07buzfiso3sbgo6kjs2ow6l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416858</id>
      <parentid>416855</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15883" sha1="jjtb9oc5ejpunbte2a85ga0ee2fcp2q" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|تصوف جو هڪ روحاني سلسلو}}
{{Infobox religion
| name = شطاري سلسلو
| native_name = الشطارية
| type = [[تصوف|صوفي سلسلو]]
| main_classification = [[سني اسلام]]
| founder = [[عبدالله شطار]]
| founded_date = 15هين صدي عيسوي
| founded_place = [[هندستان]]
}}

'''شطاري سلسلو''' يا '''شطاريہ''' ({{lang-ar|الشطارية}}؛ {{lang-fa|شطاریه}}؛ {{lang-en|Shattariyya}}) [[تصوف]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جيڪو خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]]، [[حجاز]] ۽ بعد ۾ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پکڙيو. شطاري سلسلي جي روحاني نسبت [[بايزيد بسطامي]] تائين پهچائي وڃي ٿي، جڏهن ته [[عبدالله شطار]] کي هندستان ۾ هن طريقي کي هڪ منظم صوفي سلسلي طور متعارف ڪرائڻ وارو اهم بزرگ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Nizami
 |first=Khaliq Ahmad
 |title=ʿAbdallāh, Šāh
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abdallah-sah-d-1485-persian-sufi-who-introduced-the-sattari-order-into-india/
 |date=15 December 1982
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Shaṭṭārīya
 |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554570444
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شطاري طريقي جي نالي کي عربي لفظ '''شاطر''' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن کي هن صوفيانه اصطلاح ۾ روحاني منزلن کي تيزيءَ سان طئي ڪندڙ جي مفهوم ۾ استعمال ڪيو ويو. شطاري روايت موجب روحاني معرفت ڏانهن ويندڙ رستن مان ''طريقِ شطار'' کي تيز ۽ مختصر رستو سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

==نالو==
''شطاري'' نالي جي تشريح بابت شطاري تذڪرن ۾ چيو ويو آهي ته معرفت حاصل ڪرڻ وارن سالڪن کي ٽن قسمن—'''اخيار'''، '''ابرار''' ۽ '''شطار'''—۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مان شطار جو طريقو روحاني معرفت ڏانهن سڀ کان تيز رستو تصور ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ لفظ شطاري کي ''شاطر'' سان ڳنڍيندي ان کي روحاني تڪميل جون منزلون تيزيءَ سان طئي ڪرڻ واري طريقي جي مفهوم سان بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaShattari&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%B7%D8%A7%D8%B1%D9%8A
 |title=شطاري
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==اصل ۽ روحاني سلسلو==
شطاري سلسلي جي ابتدائي تاريخ مڪمل طور واضح نه آهي. جديد علمي تحقيق موجب ان جون پاڙون '''طيفوري''' صوفي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون، جنهن جي روحاني نسبت مشهور خراساني صوفي [[بايزيد بسطامي]] (وفات 261هه/874–875ع) تائين پهچائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

هندستان ۾ سلسلي جي اهم باني [[عبدالله شطار]] بابت روايت آهي ته سندس خاندان پنهنجي نسبي نسبت [[شهاب الدين سهروردي]] سان ڳنڍيندو هو، جڏهن ته سندس روحاني سلسلو بايزيد بسطامي تائين پهچندو هو. Iranica موجب اهو طريقو ايران ۾ '''عشقيه''' ۽ ايشيا مائنر ۾ '''بسطاميه''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته هندستان ۾ اهو '''شطاري''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

ترڪي جي ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' موجب عبدالله شطار کان اڳ به ''شطاري'' لفظ هڪ صوفيانه طريقي يا رجحان لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ عبدالله شطار ان روايت کي هڪ مخصوص ۽ منظم طريقي جي صورت ڏني.&lt;ref name=&quot;TDVAbdullah&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Uludağ
 |first=Süleyman
 |title=Abdullah-ı Şettârî
 |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı
 |year=1988
 |volume=1
 |page=137
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdullah-i-settari
 |access-date=3 October 2026
 |language=tr
}}&lt;/ref&gt;

==عبدالله شطار==
'''شيخ سراج الدين عبدالله شطار''' شطاري سلسلي جي ابتدائي تاريخ جي مرڪزي شخصيت هو. هن عراق، خراسان ۽ ٻين علائقن جو سفر ڪيو ۽ مختلف صوفي بزرگن سان ملاقاتون ڪري ذڪر ۽ روحاني رياضتن جا طريقا سکيا.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

بعد ۾ هو هندستان آيو، جتي هن پنهنجي طريقي جي تبليغ ڪئي. سندس سرگرمين سان شطاري سلسلو [[جونپور]]، رودولي، سنڀل، ڪالپي، [[گواليار]]، [[آگرو]]، ڀانپور، [[وڊودرا|بڙودا]]، [[احمدآباد]] ۽ [[مانڊو]] سميت مختلف علائقن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

آخرڪار عبدالله شطار [[مانڊو]] ۾ وڃي رهيو. سندس وفات جي تاريخ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' ۽ ڪجهه هندستاني ماخذ سندس وفات '''832هه/1428–29ع''' ۾ مانڊو ۾ ڄاڻائين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻين تذڪرن ۾ '''890هه/1485ع''' به ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TDVAbdullah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

==تعليمات==
شطاري طريقي جو بنيادي مقصد سالڪ کي روحاني معرفت ۽ توحيد جي باطني ادراڪ ڏانهن وٺي وڃڻ هو. عبدالله شطار جي تعليمات ۾ '''اسرارِ توحيد''' کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

شطاري روايت ۾ روحاني تربيت جا ٽي طريقا بيان ڪيا ويا:

# '''طريقِ اخيار'''
# '''طريقِ ابرار'''
# '''طريقِ شطار'''

عبدالله شطار ٽئين طريقي، يعني طريقِ شطار، کي اختيار ڪيو، جنهن کي روحاني تڪميل ۽ معرفت حاصل ڪرڻ جو نسبتاً تيز رستو سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;IGNCAShattari&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shattaria
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/42212.pdf
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شطاري تعليمات ۾ ذڪر، مراقبو، روحاني توجهه، نفس جي تربيت ۽ باطني تجربن کي اهم مقام حاصل هو. عبدالله شطار جي تعليمات جو هڪ اهم ابتدائي متن '''''لطائف غيبيه''''' آهي، جنهن ۾ شطاري طريقي جي روحاني اصولن ۽ عملن جي وضاحت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

==هندستان ۾ واڌارو==
عبدالله شطار کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن شطاري سلسلي کي هندستان جي مختلف حصن تائين پهچايو. سندس شاگردن مان '''شيخ محمد علاء'''، جيڪو '''قاضن شطاري''' جي نالي سان پڻ مشهور ٿيو، بنگال ۾ سلسلي جي واڌاري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

وقت سان گڏ شطاري خانقاهون ۽ روحاني مرڪز مالوا، گجرات، بنگال، اتر هندستان ۽ دکن ۾ قائم ٿيا.

==محمد غوث گوالياري==
شطاري سلسلي جي هندستاني تاريخ ۾ [[محمد غوث گوالياري]] (وفات 970هه/1562–63ع) کي وڏي اهميت حاصل آهي. سندس دور ۾ شطاري فڪر ۽ مراقبي جي روايت وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي ۽ سلسلي جو اثر مغل دور جي هندستان ۾ وڌيو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

محمد غوث سان منسوب اهم تصنيف '''''جواهر خمسه''''' آهي، جيڪا فارسي ٻوليءَ ۾ شطاري مراقبي ۽ روحاني مشقن بابت لکيل اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ڪتاب محمد غوث جي پنهنجي روحاني تجربن ۽ سندس مرشد شيخ ظهور حاجي حضور جي تعليمات سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;JawahirKhamsa&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Jawāher-e Ḵamsa
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=15 December 2008
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jawaher-e-kamsa/
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمد غوث جي دور سان شطاري روايت ۾ يوگ سان لاڳاپيل ڪجهه جسماني ۽ مراقبي طريقن جي مطالعي ۽ اسلامي صوفيانه اصطلاحن ۾ انهن جي تشريح پڻ ڳنڍيل آهي. ان موضوع تي جديد محقق ڪارل ڊبليو ارنسٽ شطاري متون جو تفصيلي مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;JawahirKhamsa&quot;/&gt;

==شطاري ادب==
شطاري سلسلي جي بزرگن تصوف، ذڪر، مراقبي ۽ صوفين جي سوانح بابت فارسي ۽ عربيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. انهن مان اهم آهن:

* '''''لطائف غيبيه''''' — عبدالله شطار سان منسوب شطاري تعليمات جو ابتدائي متن.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;
* '''''جواهر خمسه''''' — محمد غوث گوالياري جي شطاري مراقبي ۽ روحاني طريقن بابت تصنيف.&lt;ref name=&quot;JawahirKhamsa&quot;/&gt;
* '''''گلزار ابرار''''' — محمد غوثي شطاري مانڊوي جو فارسي تذڪرو، جنهن ۾ هندستان جي سوين صوفين ۽ عالمن جا احوال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Ghawthi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Nizami
 |first=Khaliq Ahmad
 |title=Ḡawṯī, Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gawi-mohammad/
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==حجاز ۾ شطاري سلسلو==
سورهين صديءَ جي آخر تائين شطاري سلسلو هندستان کان [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] تائين پهتو. Oxford Academic موجب '''صبغة الله''' (وفات 1015هه/1606ع) حرمين ۾ شطاري طريقي جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

سترهين صديءَ ۾ مديني جي عالم ۽ صوفي '''احمد القشاشي''' (وفات 1071هه/1660ع) شطاري سلسلي جي هڪ اهم شخصيت بڻيو. سندس وسيلي شطاري روحاني روايت حجاز ۾ پڙهندڙ ڏکڻ اوڀر ايشيائي عالمن تائين پڻ پهتي.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

==ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ واڌ==
شطاري سلسلو سترهين صديءَ ۾ حجاز وسيلي [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو. آچي سان تعلق رکندڙ عالم '''عبدالرؤف سنگڪلي''' (وفات 1105هه/1693ع) مديني ۾ احمد القشاشي کان شطاري طريقي جي تربيت حاصل ڪئي ۽ واپس اچڻ کان پوءِ ان کي انڊونيشيا ۾ ڦهلايو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري شطاريه ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پهچندڙ ابتدائي منظم صوفي سلسلن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ شطاري سلسلو==
[[سنڌ]] جو شطاري سلسلي سان تعلق هندستاني صوفي تحريڪن، گجرات، مالوا ۽ [[برهانپور]] سان سنڌ جي علمي ۽ روحاني رابطن جي پسمنظر ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ جا عالم ۽ صوفي وچئين دور ۾ انهن مرڪزن ڏانهن سفر ڪندا رهيا ۽ مختلف صوفي سلسلن سان وابسته ٿيا.

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ شطاري سلسلي کي سنڌ ۾ سڃاتل صوفي سلسلن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان جي تاريخ، عبدالله شطار ۽ روحاني اصولن جو احوال ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaShattari&quot;/&gt;

برهانپور ۾ آباد ٿيل سنڌي صوفين جي تذڪرن ۾ پڻ '''شطاري''' نسبت رکندڙ بزرگن جا نالا ملن ٿا. ان ڪري برهانپور ۾ قائم سنڌي علمي ۽ صوفي برادري شطاري طريقي جي سنڌ سان تاريخي رابطي جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

==ٻين صوفي سلسلن سان تعلق==
شطاري سلسلي جي روحاني شجري کي بنيادي طور بايزيد بسطامي جي طيفوري روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDVAbdullah&quot;/&gt; عبدالله شطار بابت تذڪرن ۾ سندس ٻين صوفي سلسلن ۽ بزرگن سان رابطن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.

ان ڪري شطاريه کي رڳو ڪنهن هڪ اڳوڻي هندستاني سلسلي جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ بدران ان جي طيفوري-بسطامي روحاني نسبت ۽ پوءِ هندستان ۾ ان جي الڳ ادارياتي ترقي کي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

==تاريخي اهميت==
شطاري سلسلو هندستاني تصوف جي تاريخ ۾ پنهنجي تيز روحاني طريقي، مراقبي جي مخصوص مشقن ۽ مختلف فڪري روايتن سان رابطي سبب نمايان رهيو. عبدالله شطار ان کي هندستان ۾ منظم ڪيو، جڏهن ته محمد غوث گوالياري ۽ بعد وارن شطاري بزرگن ان جي فڪري ۽ ادبي روايت کي ترقي ڏني.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

حجاز ڏانهن منتقلي کان پوءِ شطاري سلسلو هڪ بين الاقوامي صوفي نيٽ ورڪ جو حصو بڻيو، جنهن وسيلي هندستان، حرمين ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي عالمن ۽ صوفين وچ ۾ روحاني ۽ علمي رابطا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[تصوف]]
* [[صوفي سلسلو]]
* [[عبدالله شطار]]
* [[محمد غوث گوالياري]]
* [[بايزيد بسطامي]]
* [[سهروردي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[برهانپور ڪي سنڌي اولياء]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Ernst, Carl W. “Persecution and Circumspection in the Shattari Sufi Order.” In ''Islamic Mysticism Contested: Thirteen Centuries of Controversies and Polemics''. Leiden: Brill, 1999.
* Ernst, Carl W. “Situating Sufism and Yoga.” ''Journal of the Royal Asiatic Society'', 15 (2005), pp. 15–43.
* Nizami, K. A. “Shattari Saints and their Attitude towards the State.”
* محمد غوثي شطاري مانڊوي، ''گلزار ابرار''.

[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:صوفي سلسلا]]
[[زمرو:شطاري سلسلو| ]]
[[زمرو:اسلام هندستان ۾]]
[[زمرو:اسلام سنڌ ۾]]</text>
      <sha1>jjtb9oc5ejpunbte2a85ga0ee2fcp2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416866</id>
      <parentid>416858</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T19:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15883" sha1="pqg0oosjm0g19umdtkw4ex8hdgb0711" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|تصوف جو هڪ روحاني سلسلو}}
{{Infobox religion
| name = شطاري سلسلو
| native_name = الشطارية
| type = [[تصوف|صوفي سلسلو]]
| main_classification = [[سني اسلام]]
| founder = [[عبدالله شطار]]
| founded_date = 15هين صدي عيسوي
| founded_place = [[هندستان]]
}}

'''شطاري سلسلو''' يا '''شطاريہ''' ({{lang-ar|الشطارية}}؛ {{lang-fa|شطاریه}}؛ {{lang-en|Shattariyya}}) [[تصوف]] جو هڪ روحاني سلسلو آهي، جيڪو خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]]، [[حجاز]] ۽ بعد ۾ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پکڙيو. شطاري سلسلي جي روحاني نسبت [[بايزيد بسطامي]] تائين پهچائي وڃي ٿي، جڏهن ته [[عبدالله شطار]] کي هندستان ۾ هن طريقي کي هڪ منظم صوفي سلسلي طور متعارف ڪرائڻ وارو اهم بزرگ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Nizami
 |first=Khaliq Ahmad
 |title=ʿAbdallāh, Šāh
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abdallah-sah-d-1485-persian-sufi-who-introduced-the-sattari-order-into-india/
 |date=15 December 1982
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Shaṭṭārīya
 |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554570444
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شطاري طريقي جي نالي کي عربي لفظ '''شاطر''' سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن کي هن صوفيانه اصطلاح ۾ روحاني منزلن کي تيزيءَ سان طئي ڪندڙ جي مفهوم ۾ استعمال ڪيو ويو. شطاري روايت موجب روحاني معرفت ڏانهن ويندڙ رستن مان ''طريقِ شطار'' کي تيز ۽ مختصر رستو سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

==نالو==
''شطاري'' نالي جي تشريح بابت شطاري تذڪرن ۾ چيو ويو آهي ته معرفت حاصل ڪرڻ وارن سالڪن کي ٽن قسمن—'''اخيار'''، '''ابرار''' ۽ '''شطار'''—۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مان شطار جو طريقو روحاني معرفت ڏانهن سڀ کان تيز رستو تصور ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ لفظ شطاري کي ''شاطر'' سان ڳنڍيندي ان کي روحاني تڪميل جون منزلون تيزيءَ سان طئي ڪرڻ واري طريقي جي مفهوم سان بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaShattari&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%B7%D8%A7%D8%B1%D9%8A
 |title=شطاري
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]
 |access-date=3 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==اصل ۽ روحاني سلسلو==
شطاري سلسلي جي ابتدائي تاريخ مڪمل طور واضح نه آهي. جديد علمي تحقيق موجب ان جون پاڙون '''طيفوري''' صوفي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون، جنهن جي روحاني نسبت مشهور خراساني صوفي [[بايزيد بسطامي]] (وفات 261هه/874–875ع) تائين پهچائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

هندستان ۾ سلسلي جي اهم باني [[عبدالله شطار]] بابت روايت آهي ته سندس خاندان پنهنجي نسبي نسبت [[شهاب الدين سهروردي]] سان ڳنڍيندو هو، جڏهن ته سندس روحاني سلسلو بايزيد بسطامي تائين پهچندو هو. Iranica موجب اهو طريقو ايران ۾ '''عشقيه''' ۽ ايشيا مائنر ۾ '''بسطاميه''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته هندستان ۾ اهو '''شطاري''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

ترڪي جي ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' موجب عبدالله شطار کان اڳ به ''شطاري'' لفظ هڪ صوفيانه طريقي يا رجحان لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ عبدالله شطار ان روايت کي هڪ مخصوص ۽ منظم طريقي جي صورت ڏني.&lt;ref name=&quot;TDVAbdullah&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Uludağ
 |first=Süleyman
 |title=Abdullah-ı Şettârî
 |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi
 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı
 |year=1988
 |volume=1
 |page=137
 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdullah-i-settari
 |access-date=3 October 2026
 |language=tr
}}&lt;/ref&gt;

==عبدالله شطار==
'''شيخ سراج الدين عبدالله شطار''' شطاري سلسلي جي ابتدائي تاريخ جي مرڪزي شخصيت هو. هن عراق، خراسان ۽ ٻين علائقن جو سفر ڪيو ۽ مختلف صوفي بزرگن سان ملاقاتون ڪري ذڪر ۽ روحاني رياضتن جا طريقا سکيا.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

بعد ۾ هو هندستان آيو، جتي هن پنهنجي طريقي جي تبليغ ڪئي. سندس سرگرمين سان شطاري سلسلو [[جونپور]]، رودولي، سنڀل، ڪالپي، [[گواليار]]، [[آگرو]]، ڀانپور، [[وڊودرا|بڙودا]]، [[احمدآباد]] ۽ [[مانڊو]] سميت مختلف علائقن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

آخرڪار عبدالله شطار [[مانڊو]] ۾ وڃي رهيو. سندس وفات جي تاريخ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' ۽ ڪجهه هندستاني ماخذ سندس وفات '''832هه/1428–29ع''' ۾ مانڊو ۾ ڄاڻائين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻين تذڪرن ۾ '''890هه/1485ع''' به ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;TDVAbdullah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

==تعليمات==
شطاري طريقي جو بنيادي مقصد سالڪ کي روحاني معرفت ۽ توحيد جي باطني ادراڪ ڏانهن وٺي وڃڻ هو. عبدالله شطار جي تعليمات ۾ '''اسرارِ توحيد''' کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

شطاري روايت ۾ روحاني تربيت جا ٽي طريقا بيان ڪيا ويا:

# '''طريقِ اخيار'''
# '''طريقِ ابرار'''
# '''طريقِ شطار'''

عبدالله شطار ٽئين طريقي، يعني طريقِ شطار، کي اختيار ڪيو، جنهن کي روحاني تڪميل ۽ معرفت حاصل ڪرڻ جو نسبتاً تيز رستو سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;IGNCAShattari&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shattaria
 |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/42212.pdf
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شطاري تعليمات ۾ ذڪر، مراقبو، روحاني توجهه، نفس جي تربيت ۽ باطني تجربن کي اهم مقام حاصل هو. عبدالله شطار جي تعليمات جو هڪ اهم ابتدائي متن '''''لطائف غيبيه''''' آهي، جنهن ۾ شطاري طريقي جي روحاني اصولن ۽ عملن جي وضاحت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

==هندستان ۾ واڌارو==
عبدالله شطار کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن شطاري سلسلي کي هندستان جي مختلف حصن تائين پهچايو. سندس شاگردن مان '''شيخ محمد علاء'''، جيڪو '''قاضن شطاري''' جي نالي سان پڻ مشهور ٿيو، بنگال ۾ سلسلي جي واڌاري سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;

وقت سان گڏ شطاري خانقاهون ۽ روحاني مرڪز مالوا، گجرات، بنگال، اتر هندستان ۽ دکن ۾ قائم ٿيا.

==محمد غوث گوالياري==
شطاري سلسلي جي هندستاني تاريخ ۾ [[محمد غوث گوالياري]] (وفات 970هه/1562–63ع) کي وڏي اهميت حاصل آهي. سندس دور ۾ شطاري فڪر ۽ مراقبي جي روايت وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي ۽ سلسلي جو اثر مغل دور جي هندستان ۾ وڌيو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

محمد غوث سان منسوب اهم تصنيف '''''جواهر خمسه''''' آهي، جيڪا فارسي ٻوليءَ ۾ شطاري مراقبي ۽ روحاني مشقن بابت لکيل اهم ڪتابن مان هڪ آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب ڪتاب محمد غوث جي پنهنجي روحاني تجربن ۽ سندس مرشد شيخ ظهور حاجي حضور جي تعليمات سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;JawahirKhamsa&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ernst
 |first=Carl W.
 |title=Jawāher-e Ḵamsa
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=15 December 2008
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/jawaher-e-kamsa/
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمد غوث جي دور سان شطاري روايت ۾ يوگ سان لاڳاپيل ڪجهه جسماني ۽ مراقبي طريقن جي مطالعي ۽ اسلامي صوفيانه اصطلاحن ۾ انهن جي تشريح پڻ ڳنڍيل آهي. ان موضوع تي جديد محقق ڪارل ڊبليو ارنسٽ شطاري متون جو تفصيلي مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;JawahirKhamsa&quot;/&gt;

==شطاري ادب==
شطاري سلسلي جي بزرگن تصوف، ذڪر، مراقبي ۽ صوفين جي سوانح بابت فارسي ۽ عربيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. انهن مان اهم آهن:

* '''''لطائف غيبيه''''' — عبدالله شطار سان منسوب شطاري تعليمات جو ابتدائي متن.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;
* '''''جواهر خمسه''''' — محمد غوث گوالياري جي شطاري مراقبي ۽ روحاني طريقن بابت تصنيف.&lt;ref name=&quot;JawahirKhamsa&quot;/&gt;
* '''''گلزار ابرار''''' — محمد غوثي شطاري مانڊوي جو فارسي تذڪرو، جنهن ۾ هندستان جي سوين صوفين ۽ عالمن جا احوال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Ghawthi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Nizami
 |first=Khaliq Ahmad
 |title=Ḡawṯī, Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gawi-mohammad/
 |access-date=3 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==حجاز ۾ شطاري سلسلو==
سورهين صديءَ جي آخر تائين شطاري سلسلو هندستان کان [[مڪو]] ۽ [[مدينو]] تائين پهتو. Oxford Academic موجب '''صبغة الله''' (وفات 1015هه/1606ع) حرمين ۾ شطاري طريقي جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

سترهين صديءَ ۾ مديني جي عالم ۽ صوفي '''احمد القشاشي''' (وفات 1071هه/1660ع) شطاري سلسلي جي هڪ اهم شخصيت بڻيو. سندس وسيلي شطاري روحاني روايت حجاز ۾ پڙهندڙ ڏکڻ اوڀر ايشيائي عالمن تائين پڻ پهتي.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

==ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ واڌ==
شطاري سلسلو سترهين صديءَ ۾ حجاز وسيلي [[انڊونيشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پهتو. آچي سان تعلق رکندڙ عالم '''عبدالرؤف سنگڪلي''' (وفات 1105هه/1693ع) مديني ۾ احمد القشاشي کان شطاري طريقي جي تربيت حاصل ڪئي ۽ واپس اچڻ کان پوءِ ان کي انڊونيشيا ۾ ڦهلايو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري شطاريه ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پهچندڙ ابتدائي منظم صوفي سلسلن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ شطاري سلسلو==
[[سنڌ]] جو شطاري سلسلي سان تعلق هندستاني صوفي تحريڪن، گجرات، مالوا ۽ [[برهانپور]] سان سنڌ جي علمي ۽ روحاني رابطن جي پسمنظر ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ جا عالم ۽ صوفي وچئين دور ۾ انهن مرڪزن ڏانهن سفر ڪندا رهيا ۽ مختلف صوفي سلسلن سان وابسته ٿيا.

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ شطاري سلسلي کي سنڌ ۾ سڃاتل صوفي سلسلن مان شمار ڪري ٿي ۽ ان جي تاريخ، عبدالله شطار ۽ روحاني اصولن جو احوال ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaShattari&quot;/&gt;

برهانپور ۾ آباد ٿيل سنڌي صوفين جي تذڪرن ۾ پڻ '''شطاري''' نسبت رکندڙ بزرگن جا نالا ملن ٿا. ان ڪري برهانپور ۾ قائم سنڌي علمي ۽ صوفي برادري شطاري طريقي جي سنڌ سان تاريخي رابطي جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

==ٻين صوفي سلسلن سان تعلق==
شطاري سلسلي جي روحاني شجري کي بنيادي طور بايزيد بسطامي جي طيفوري روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDVAbdullah&quot;/&gt; عبدالله شطار بابت تذڪرن ۾ سندس ٻين صوفي سلسلن ۽ بزرگن سان رابطن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.

ان ڪري شطاريه کي رڳو ڪنهن هڪ اڳوڻي هندستاني سلسلي جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ بدران ان جي طيفوري-بسطامي روحاني نسبت ۽ پوءِ هندستان ۾ ان جي الڳ ادارياتي ترقي کي بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.

==تاريخي اهميت==
شطاري سلسلو هندستاني تصوف جي تاريخ ۾ پنهنجي تيز روحاني طريقي، مراقبي جي مخصوص مشقن ۽ مختلف فڪري روايتن سان رابطي سبب نمايان رهيو. عبدالله شطار ان کي هندستان ۾ منظم ڪيو، جڏهن ته محمد غوث گوالياري ۽ بعد وارن شطاري بزرگن ان جي فڪري ۽ ادبي روايت کي ترقي ڏني.&lt;ref name=&quot;IranicaAbdullah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

حجاز ڏانهن منتقلي کان پوءِ شطاري سلسلو هڪ بين الاقوامي صوفي نيٽ ورڪ جو حصو بڻيو، جنهن وسيلي هندستان، حرمين ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي عالمن ۽ صوفين وچ ۾ روحاني ۽ علمي رابطا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;OxfordShattariya&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[تصوف]]
* [[صوفي سلسلو]]
* [[عبدالله شطار]]
* [[محمد غوث گوالياري]]
* [[بايزيد بسطامي]]
* [[سهروردي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[برهانپور]]
* [[برھانپور ڪي سنڌي اولياء]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Ernst, Carl W. “Persecution and Circumspection in the Shattari Sufi Order.” In ''Islamic Mysticism Contested: Thirteen Centuries of Controversies and Polemics''. Leiden: Brill, 1999.
* Ernst, Carl W. “Situating Sufism and Yoga.” ''Journal of the Royal Asiatic Society'', 15 (2005), pp. 15–43.
* Nizami, K. A. “Shattari Saints and their Attitude towards the State.”
* محمد غوثي شطاري مانڊوي، ''گلزار ابرار''.

[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:صوفي سلسلا]]
[[زمرو:شطاري سلسلو| ]]
[[زمرو:اسلام هندستان ۾]]
[[زمرو:اسلام سنڌ ۾]]</text>
      <sha1>pqg0oosjm0g19umdtkw4ex8hdgb0711</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لوهم جو دڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103640</id>
    <revision>
      <id>416863</id>
      <timestamp>2026-10-03T19:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|دادو ضلعي، سنڌ ۾ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو آثار قديمه وارو ماڳ}} {{Infobox ancient site | name = لوهم جو دڙو | native_name = لوهم جو دڙو | alternate_name = لوهمجو دڙو | image = Close view of Loham-Jo-Daro.jpg | caption = لوهم جو دڙو | map_type = Pakistan Sindh | map_caption = سنڌ ۾ لوهم جو دڙو جو هنڌ | relief = yes | location = پيارو ڳوٺ ر...</comment>
      <origin>416863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12535" sha1="1p0do0ovpxanb1sz6fg85x9nf6tm54b" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|دادو ضلعي، سنڌ ۾ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو آثار قديمه وارو ماڳ}}
{{Infobox ancient site
| name = لوهم جو دڙو
| native_name = لوهم جو دڙو
| alternate_name = لوهمجو دڙو
| image = Close view of Loham-Jo-Daro.jpg
| caption = لوهم جو دڙو
| map_type = Pakistan Sindh
| map_caption = سنڌ ۾ لوهم جو دڙو جو هنڌ
| relief = yes
| location = پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن ڀرسان، [[دادو تعلقو]]
| region = [[دادو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| coordinates = {{coord|26.9549|67.8197|display=inline,title}}
| type = قديم آبادي، آثار قديمه جو دڙو
| epochs = [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، [[جهڪر ثقافت|جهڪر مرحلو]]
| cultures = هڙپائي ثقافت، جهڪر ثقافت
| excavations = 1920ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي ۽ 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات
| archaeologists = [[ڪاشي ناٿ نارائڻ ڊڪشٽ|ڪي. اين. ڊڪشٽ]]، [[ناني گوپال مجمدار|اين. جي. مجمدار]]
}}

'''لوهم جو دڙو''' (انگريزي: ''Lohumjo-daro'' يا ''Loham Jo Daro'') [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ [[پاٽ شريف]] ۽ پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن جي ڀرسان واقع هڪ قديم [[آثار قديمه]] وارو ماڳ آهي. هيءُ ماڳ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي هڙپائي آبادي ۽ ان کان پوءِ واري [[جهڪر ثقافت|جهڪر مرحلي]] جي آثارن سبب اهميت رکي ٿو. هتان جي کوٽاين مان ٺڪر جا ٿانوَ، مڻيا، چوڙيون، رانديڪا ۽ ٻيون شيون مليون آهن، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين قديم ماڳن سان ثقافتي لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;&gt;{{cite book |last=Majumdar |first=Nani Gopal |author-link=Nani Gopal Majumdar |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31 |series=Memoirs of the Archaeological Survey of India |volume=48 |publisher=Archaeological Survey of India |location=Delhi |year=1934}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافيائي بيهڪ==
اين. جي. مجمدار پنهنجي آثار قديمه واري سروي ۾ لوهم جو دڙو کي پيارو ڳوٺ ريلوي اسٽيشن کان لڳ ڀڳ ٻن فرلانگن جي مفاصلي تي ۽ پاٽ جي مشهور ڳوٺ جي ويجهو ڄاڻايو آهي. سندس وقت ۾ هي علائقو دادو تعلقي ۾ شامل هو. ماڳ سنڌو درياهه جي ميداني علائقي ۾ واقع آهي ۽ ان جي اتر-اوڀر طرف ''چڪن ڍنڍ'' (Chikan Dhand) جو ذڪر پڻ مجمدار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

مجمدار جي رپورٽ موجب قديم آباديءَ جا بچيل دڙا لڳ ڀڳ 900 فوٽ ڊگها ۽ 600 فوٽ ويڪرا هئا ۽ ميداني سطح کان انهن جي وڌ ۾ وڌ اوچائي تقريباً 23 فوٽ هئي. دڙا مجموعي طور اوڀر کان اولهه طرف پکڙيل هئا.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

==دريافت ۽ آثار قديمه جي تحقيق==
لوهم جو دڙو بابت ڪڏهن ڪڏهن لکيو ويو آهي ته ان کي اين. جي. مجمدار دريافت ڪيو، پر مجمدار جي پنهنجي اصل رپورٽ موجب ماڳ اڳ ئي آثار قديمه جي ماهر [[ڪاشي ناٿ نارائڻ ڊڪشٽ|ڪي. اين. ڊڪشٽ]] دريافت ڪري آثار قديمه کاتي جي ڌيان ۾ آندو هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt; بعد ۾ مجمدار پنهنجي سنڌ جي وسيع آثار قديمه واري سروي دوران هن ماڳ جي تحقيق ۽ کوٽائي ڪئي. سندس ''Explorations in Sind'' ۾ لوهم جو دڙو لاءِ جدا تفصيلي حصو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

مجمدار جي سروي مهم 1927–28ع، 1929–30ع ۽ 1930–31ع دوران سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ڪئي وئي هئي. ان تحقيق جا نتيجا Archaeological Survey of India جي ''Memoirs'' سيريز جي جلد 48 طور شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

==کوٽائي ۽ تهبندي==
لوهم جو دڙو جي آثار قديمه واري اهميت جو هڪ سبب هتي مختلف دورن جي آبادڪاريءَ جا نشان ملڻ آهي. کوٽائيءَ مان هيٺئين سطح تي هڙپائي يا سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل مواد ۽ مٿين سطحن ۾ بعد واري جهڪر مرحلي سان واسطو رکندڙ ٺڪر ۽ ٻيا آثار مليا.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jhukar&quot;&gt;{{cite web |title=Prehistory of India and Pakistan I: Development of Indus Civilization—Ceramic Traditions |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/prehistory-of-india-and-pakistan-i-development-of-indus-civilization-ceramic-traditions/ |publisher=INFLIBNET Centre |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

جهڪر مرحلو سنڌ ۾ هڙپائي شهري نظام جي پوئين زماني سان لاڳاپيل آثار قديمه جو مرحلو آهي. هن قسم جا آثار [[جهڪر جو دڙو]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[آمري]]، [[موهن جو دڙو]] ۽ لوهم جو دڙو سميت مختلف ماڳن جي مٿين تهن مان مليا آهن. جهڪر دور جي ٺڪر ۾ ڳاڙهي يا هلڪي سطح تي ڪاري، ڳاڙهي يا ناسي رنگ جا جاميٽري ۽ ٻوٽن جهڙا نقش عام آهن.&lt;ref name=&quot;Jhukar&quot;/&gt;

==هٿ آيل آثار==
لوهم جو دڙو مان کوٽائيءَ دوران ٺڪر جا ٿانوَ ۽ انهن جا ٽڪرا، پڪل مٽيءَ جون شيون، مڻيا، چوڙيون ۽ رانديڪا سميت مختلف ثقافتي شيون مليون. انهن مان ڪيترن نمونن ۾ سنڌو تهذيب جي ٻين ماڳن، خاص طور [[موهن جو دڙو]]، سان مشابهت ڏٺي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

لوهم جو دڙو سان منسوب قابل ذڪر دريافتن مان پڪل مٽيءَ جو ڍڳو پڻ آهي. سنڌو تهذيب جي پڪل مٽيءَ جي جانورن واري فن جي مطالعي ۾ لوهم جو دڙو جي اهڙن نمونن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Rai Govind |title=Studies of Indus Valley Terracottas |publisher=Bharatiya Publishing House |year=1973}}&lt;/ref&gt;

==جهڪر ثقافت سان تعلق==
لوهم جو دڙو خاص طور سنڌ ۾ هڙپائي دور کان پوءِ ٿيندڙ ثقافتي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. آثار قديمه جي تحقيق ۾ جهڪر طرز جي ٺڪر جي شروعاتي سڃاڻپ لاءِ [[جهڪر جو دڙو]] سان گڏ لوهم جو دڙو جي مواد کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mughal |first=M. Rafique |title=The Decline of the Indus Civilization and the Late Harappan Period in the Indus Valley |year=1990}}&lt;/ref&gt;

بعد جي تحقيق مان جهڪر طرز جا آثار چانهون جو دڙو، آمري ۽ موهن جو دڙو جي مٿين تهن مان پڻ سڃاتا ويا. اهڙي مواد جي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌو تهذيب جي وڏن شهري مرڪزن جي زوال کان پوءِ به سنڌ ۾ آبادي ۽ مادي ثقافت جو سلسلو مڪمل طور ختم نه ٿيو، پر ان ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Jhukar&quot;/&gt;

ايڇ. ٽي. ليمبرڪ پڻ سنڌو تهذيب کان پوءِ واري دور جي بحث ۾ جهڪر، لوهم جو دڙو ۽ چانهون جو دڙو تي نئين آبادڪاريءَ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Lambrick&quot;&gt;{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |location=Hyderabad |year=1964}}&lt;/ref&gt;

==سنڌو درياهه سان تعلق==
لوهم جو دڙو جي جاگرافي سنڌو درياهه جي قديم وهڪرن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. مجمدار لکيو آهي ته دڙي جي چوڌاري ميداني علائقو ٻوڏن کان متاثر ٿيندو هو ۽ سنڌو ۾ گهڻي پاڻي اچڻ وقت ڀر واري چڪن ڍنڍ اٿلي پوندي هئي، جنهن سبب دڙن جي چوڌاري علائقو پاڻيءَ هيٺ اچي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

هن صورتحال جي بنياد تي مجمدار دڙي جي بچيل ايراضيءَ کي قديم آباديءَ جي اصل پکيڙ کان گهٽ سمجهيو، ڇاڪاڻ ته درياهي ٻوڏن ۽ زميني تبديليءَ قديم ماڳ کي نقصان پهچايو هو.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt; سنڌو ماٿريءَ جي آباديءَ جي جاگرافي تي ٿيل بعد واري تحقيق ۾ به ٽئين هزار سال ق.م. دوران لاڙڪاڻي کان منڇر ڍنڍ واري خطي تائين درياهي پاڻيءَ جي موجودگيءَ کي هڙپائي آبادين جي ورڇ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fairservis |first=Walter A. |title=The Origin, Character and Decline of an Early Civilization |year=1967}}&lt;/ref&gt;

==ماڳ کي پهتل نقصان==
مجمدار جي تحقيق جي وقت به لوهم جو دڙو مڪمل طور محفوظ نه هو. سندس رپورٽ موجب دڙن کي مقامي طور خزاني جي ڳولا لاءِ ڪيل کوٽاين سبب اڳ ئي نقصان پهچي چڪو هو. اهڙيون غير سائنسي کوٽايون ڪجهه هنڌن تي ماڳ جي اصل آثار قديمه واري ترتيب کي بگاڙي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

ٻوڏون پڻ ماڳ جي تحفظ لاءِ تاريخي خطرو رهيون آهن. سنڌو جي ٻوڏ واري ميدان ۾ واقع هجڻ سبب پاڻيءَ ۽ زميني ڪٽاءَ دڙي جي اصل پکيڙ ۽ قديم تهن تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;

==آثار قديمه ۾ اهميت==
لوهم جو دڙو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي آخري شهري مرحلي ۽ ان کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳن مان هڪ آهي. هتي هڙپائي ۽ جهڪر ٻنهي مرحلن جي مواد جي موجودگي آثار قديمه جي ماهرن کي سنڌ ۾ ٽئين هزار سال ق.م. جي پڇاڙي ۽ ٻئي هزار سال ق.م. جي شروعات دوران آبادڪاري، ٺڪر جي روايتن ۽ سماجي تبديلين جي مطالعي لاءِ مواد فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jhukar&quot;/&gt;

لوهم جو دڙو مان مليل جهڪر طرز جي مواد کي [[جهڪر جو دڙو]]، چانهون جو دڙو، آمري ۽ موهن جو دڙو جي مٿين تهن مان مليل مواد سان ڀيٽيو ويو آهي. انهيءَ ڪري هي ماڳ سنڌو تهذيب کان پوءِ واري سنڌ جي آثار قديمه واري تسلسل بابت تحقيق ۾ خاص جاءِ رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Majumdar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jhukar&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]
* [[موهن جو دڙو]]
* [[جهڪر جو دڙو]]
* [[چانهون جو دڙو]]
* [[آمري]]
* [[پاٽ شريف]]
* [[سنڌ ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* {{cite book |last=Majumdar |first=Nani Gopal |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31 |series=Memoirs of the Archaeological Survey of India |volume=48 |publisher=Archaeological Survey of India |location=Delhi |year=1934}}
* {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sindh Before the Muslim Conquest |publisher=Sindhi Adabi Board |location=Hyderabad |year=1964}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Rai Govind |title=Studies of Indus Valley Terracottas |publisher=Bharatiya Publishing House |year=1973}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://ignca.gov.in/Asi_data/83975.pdf ''Explorations in Sind'' — اين. جي. مجمدار]

{{سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب}}

[[زمرو:سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جا ماڳ]]
[[زمرو:سنڌ ۾ آثار قديمه جا ماڳ]]
[[زمرو:دادو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>1p0do0ovpxanb1sz6fg85x9nf6tm54b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ملان عبدالحڪيم عطا ٺٽوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103641</id>
    <revision>
      <id>416867</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox person | name          = ملان عبدالحڪيم عطا ٺٽوي | native_name   = ملا عبدالحکیم عطا ٹھٹوی | birth_date    = 1040ھ (1630ع–1631ع) | birth_place   = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date    = 1135ھ (1722ع–1723ع) کان پوءِ | death_place   = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | occupation    = شاعر، عالم | language      = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو ٻولي|اردو]] | movement      = فار...</comment>
      <origin>416867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8816" sha1="8n8cjlnykw2m7rpcvye2x44cpmqhb59" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = ملان عبدالحڪيم عطا ٺٽوي
| native_name   = ملا عبدالحکیم عطا ٹھٹوی
| birth_date    = 1040ھ (1630ع–1631ع)
| birth_place   = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| death_date    = 1135ھ (1722ع–1723ع) کان پوءِ
| death_place   = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| occupation    = شاعر، عالم
| language      = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو ٻولي|اردو]]
| movement      = فارسي ۽ ابتدائي اردو شاعري
| notable_works = ''ديوان عطا''
}}

'''ملان عبدالحڪيم عطا ٺٽوي''' ({{lang-ur|ملا عبدالحکیم عطا ٹھٹوی}}؛ پيدائش 1040ھ / 1630ع–1631ع؛ وفات 1135ھ / 1722ع–1723ع کان پوءِ) [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ فارسي ۽ ابتدائي اردوءَ جو شاعر هو. شاعريءَ ۾ سندس تخلص '''عطا''' هو. سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ جي حوالي سان عطا ٺٽوي کي خاص اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس محفوظ ڪلام سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي شروعاتي دستياب مثالن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;&gt;{{cite book |last=بلوچ |first=نبي بخش خان |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=سنڌ ۾ اردو شاعري |trans-title=سندھ میں اردو شاعری |publisher=مجلس ترقي ادب |location=لاهور |year=1978 |language=ur}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book |last=دراني |first=محمد محسن الدين |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو |language=ur |pages=40–45}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
عبدالحڪيم عطا 1040ھ (1630ع–1631ع) ڌاري [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ ڄائو. سندس خاندان علم ۽ شاعريءَ سان لاڳاپيل هو؛ سندس والد ۽ وڏو ڀاءُ پڻ علم ۽ ادب سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

عطا جي زماني ۾ ٺٽو سنڌ جو اهم علمي، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز هو. هن ننڍي عمر کان علمي ۽ ادبي ماحول ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ لڳ ڀڳ ويهن ورهين جي عمر ۾ شاعري شروع ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس شاعريءَ جو وڏو حصو فارسيءَ ۾ آهي، پر سندس اردو ڪلام سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

مغل دور ۾ عطا کي سرڪاري سرپرستي پڻ حاصل رهي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سان منسوب تحقيق موجب کيس ٺٽي جي مغل صوبيدار نواب مظفر خان جي دور ۾ سرپرستي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt; سندس زندگي سترهين صديءَ جي وچ کان ارڙهين صديءَ جي پهرين چوٿين تائين پکڙيل هئي، جنهن دوران سنڌ جي سياسي ۽ سماجي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.

== شاعري ==
عطا بنيادي طور فارسيءَ جو شاعر هو، پر هن اردوءَ ۾ پڻ شعر چيو. سندس شاعريءَ ۾ غزل، رباعي، مخمس، ترجيع بند، ساقي نامو ۽ ٻيون صنفون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس فارسي ڪلام جو مجموعو '''''ديوان عطا''''' جي نالي سان ڄاتو وڃي ٿو.

دستياب بيانن موجب ''ديوان عطا'' ۾ لڳ ڀڳ 900 غزل، هڪ سؤ جي لڳ ڀڳ رباعيون، ترجيع بند، مخمس ۽ 141 شعرن تي ٻڌل هڪ ''ساقي نامو'' شامل آهي؛ ان سان گڏ سندس ڪجهه اردو ڪلام پڻ محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

عطا جي اردو شاعريءَ جي ٻولي جديد معياري اردوءَ کان گهڻي مختلف آهي. ان ۾ فارسي، مقامي سنڌي ۽ هندوي/قديم اردوءَ جي لساني اثرن جا نشان ملن ٿا. انهيءَ ڪري سندس ڪلام سنڌ ۾ اردوءَ جي ابتدائي ادبي صورتن ۽ سنڌ جي گهڻ لساني ادبي ماحول جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ تي تحقيق ڪندڙن عطا ٺٽوي کي سنڌ جي شروعاتي اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو آهي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' ۾ سندس احوال کي شروعاتي شاعرن ۾ نمايان جاءِ ڏني آهي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt; سندس دستياب اردو ڪلام جي بنياد تي کيس اهڙن قديم سنڌي شاعرن مان شمار ڪيو ويو آهي، جن جو اردو ڪلام اڄ تائين محفوظ صورت ۾ ملي ٿو.

عطا جي شاعري فقط لساني تاريخ لاءِ اهم نه آهي، پر ان مان سندس دور جي سياسي، سماجي ۽ درٻاري ماحول جا عڪس پڻ ملن ٿا. سندس فارسي شاعريءَ ۾ روايتي فارسي شاعراڻي اسلوب، قصيدي، غزل ۽ تصوف سان لاڳاپيل موضوعن جا اثر نظر اچن ٿا، جڏهن⁠تہ سندس اردو شاعريءَ ۾ سنڌ جي مقامي لساني ماحول جو اثر پڻ نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== شاهه عنايت سان تعلق ==
عطا ٺٽوي جو نالو [[شاهه عنايت شهيد]] جي دور جي سياسي واقعن جي حوالي سان پڻ اچي ٿو. ڪجهه تاريخي ۽ ادبي روايتن موجب عطا جو شاهه عنايت جي تحريڪ سان اختلاف هو ۽ هن ان دور جي سياسي واقعن بابت شعر پڻ لکيا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; ان سلسلي ۾ بعد جي ليکڪن عطا جي ڪردار بابت مختلف تعبيرون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري سندس سياسي وابستگين بابت بيانن کي انهن جي تاريخي ۽ درٻاري پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.

شاهه عنايت جي قتل کان پوءِ عطا ڏانهن منسوب ڪجهه فارسي ۽ اردو شعر پڻ نقل ڪيا ويا آهن. انهن شعرن جي بنياد تي سندس شاهه عنايت ڏانهن رويو مخالفاڻو سمجهيو ويو آهي، پر انهن واقعن ۽ شعرن جي تاريخي تشريح بابت مختلف ليکڪن جا رايا هڪجهڙا ناهن.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== ديوان عطا ==
عطا جو اهم ادبي ورثو سندس '''''ديوان عطا''''' آهي. هي ديوان بنيادي طور فارسي شاعريءَ تي مشتمل آهي، پر ان ۾ سندس اردو ڪلام جا نمونا پڻ محفوظ ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt; سندس ديوان جي موجودگيءَ سبب عطا جي شاعري رڳو تذڪرن ۾ ڏنل حوالن تائين محدود نه رهي، پر سندس اصل ڪلام جي مطالعي جو امڪان پڻ موجود آهي.

ديوان ۾ موجود غزلن، رباعين ۽ ٻين صنفن مان عطا جي فارسي شاعريءَ تي مضبوط گرفت ظاهر ٿئي ٿي. اردوءَ جا محفوظ شعر وري سنڌ ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جي لساني رابطن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== وفات ==
عطا جي وفات جي قطعي تاريخ بابت اختلاف يا اڻپوري ڄاڻ ملي ٿي. موجود تحقيق مان ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ هو 1135ھ (1722ع–1723ع) کان پوءِ به زنده هو. ان ڪري سندس وفات کي قطعي طور 1135ھ لکڻ بدران '''1135ھ/1722ع–1723ع کان پوءِ''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ٺٽو]]
* [[شاهه عنايت شهيد]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[اردو شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=بلوچ |first=نبي بخش خان |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=سنڌ ۾ اردو شاعري |trans-title=سندھ میں اردو شاعری |publisher=مجلس ترقي ادب |location=لاهور |year=1978 |language=ur}}
* {{cite book |last=دراني |first=محمد محسن الدين |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو |language=ur |pages=40–45}}

[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:ٺٽي جا ماڻهو]]
[[زمرو:17هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]</text>
      <sha1>8n8cjlnykw2m7rpcvye2x44cpmqhb59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امير حيدر الدين ڪامل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103642</id>
    <revision>
      <id>416868</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي فارسي ۽ اردو شاعر}} {{Infobox person | name          = مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل | native_name   = میر حیدر الدین ابو تراب کامل | birth_date    = 1109ھ (1697ع–1698ع) | birth_place   = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date    = 1163ھ (1749ع–1750ع) | death_place   = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | occupation    = شاعر، اديب، استاد | l...</comment>
      <origin>416868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12055" sha1="civ7bliry3k9jp6t1okor73zz14489d" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي فارسي ۽ اردو شاعر}}
{{Infobox person
| name          = مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل
| native_name   = میر حیدر الدین ابو تراب کامل
| birth_date    = 1109ھ (1697ع–1698ع)
| birth_place   = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| death_date    = 1163ھ (1749ع–1750ع)
| death_place   = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]]
| occupation    = شاعر، اديب، استاد
| language      = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو ٻولي|اردو]]
| penname       = ڪامل
| known_for     = فارسي ۽ ابتدائي اردو شاعري؛ [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جو استاد
}}

'''مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل''' ({{lang-ur|میر حیدر الدین ابو تراب کامل}}؛ 1109ھ / 1697ع–1698ع – 1163ھ / 1749ع–1750ع)، تخلص '''ڪامل'''، [[ٺٽو|ٺٽي]] جو ارڙهين صديءَ جو شاعر، اديب ۽ اهلِ علم هو، جنهن فارسي سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي ابتدائي تاريخ ۾ سندس نالو اهم شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |publisher=مجلس ترقي ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt; سندس ادبي اهميت جو ٻيو نمايان پاسو اهو آهي ته مشهور مؤرخ، تذڪره نگار ۽ شاعر [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] کانئس شعر ۽ سخن جي سکيا ورتي.&lt;ref name=&quot;SindhianaQane&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D9%8A%D8%B1+%D8%B9%D9%84%D9%8A+%D8%B4%D9%8A%D8%B1+%D9%82%D8%A7%D9%86%D8%B9+%D9%BA%D9%BD%D9%88%D9%8A
 |title=مير علي شير قانع ٺٽوي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ خاندان ==
سندس پورو نالو '''مير حيدرالدين ابو تراب''' هو ۽ شاعريءَ ۾ '''ڪامل''' تخلص استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=87–98
}}&lt;/ref&gt; هو ٺٽي جي هڪ علمي ۽ ادبي ماحول سان لاڳاپيل خاندان سان تعلق رکندو هو. سندس زماني ۾ ٺٽو سنڌ جي فارسي، عربي ۽ اسلامي علمن جي اهم مرڪزن مان هڪ هو، جتي عالمن، شاعرن ۽ مدرسن جي هڪ مضبوط روايت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== پيدائش ۽ تعليم ==
مير حيدرالدين ڪامل جي پيدائش 1109ھ (1697ع–1698ع) ڌاري ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس ابتدائي تعليم ۽ ادبي تربيت ٺٽي جي علمي ماحول ۾ ٿي. فارسي ان وقت سنڌ ۾ علم، ادب ۽ اعليٰ سرڪاري لکپڙهه جي اهم ٻولي هئي، تنهنڪري ڪامل جي ادبي شخصيت جو بنيادي اظهار پڻ فارسي شاعريءَ ۾ ٿيو.

هو فارسي شاعريءَ جي عروض، قافيي ۽ روايتي شعري صنفن کان واقف هو. سندس شاعريءَ ۾ غزل سان گڏ ٻين صنفن جا مثال به ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== شاعري ==
ڪامل بنيادي طور فارسيءَ جو شاعر هو، پر سندس اردو ڪلام پڻ محفوظ رهيو، جنهن ڪري سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ کيس خاص جاءِ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي شروعاتي تاريخ جو جائزو وٺندي ڪامل کي انهن شاعرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن جي ڪلام مان سنڌ ۽ اتر هندستان جي ادبي ٻولين جي باهمي رابطي جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

ڪامل جي اردو ڪلام ۾ اهڙا لفظ ۽ لساني صورتون ملن ٿيون، جيڪي اڄوڪي معياري اردوءَ کان مختلف آهن. سندس شاعريءَ جي ٻوليءَ ۾ فارسي، هندوي/قديم اردو ۽ سنڌ جي مقامي لساني ماحول جا اثر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== اردو شاعري ==
مير حيدرالدين ڪامل جو نالو سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي پهرئين دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سنڌ جي ادبي تاريخ بابت هڪ تحقيقي جائزي ۾ ارڙهين صديءَ جي شروعاتي اردو شاعرن ۾ شيخ ورو، سيد حيدرالدين ڪامل ۽ مير حفيظ الدين علي جا نالا نمايان طور ڏنا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Cultural Heritage of Pakistan
 |chapter=Languages and Literature
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس اردو شاعريءَ ۾ غزل جا نمونا خاص اهميت رکن ٿا. انهن ۾ عشق، جدائي، حسن، وصل، درد ۽ انساني جذبن جهڙا روايتي موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪامل جي اردو شعرن جو مطالعو ان لحاظ کان به اهم آهي جو اهي اردوءَ جي ان دور جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن سنڌ ۾ فارسي غالب ادبي ٻولي هئي، پر اردو/هندوي پڻ شاعرن جي اظهار جو ذريعو بڻجي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

== ادبي اسلوب ==
ڪامل جي ڪلام تي فارسي شعري روايت جو گهرو اثر نظر اچي ٿو. تشبيهه، استعاري، عاشقانه علامتن ۽ روايتي غزليه اصطلاحن جو استعمال سندس شاعريءَ جي نمايان خصوصيتن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس اردو شاعريءَ جي لغت مڪمل طور اڄوڪي معياري اردوءَ جهڙي نه آهي. ان ۾ اهڙا لفظ، ترڪيبون ۽ صرفي صورتون ملن ٿيون، جيڪي سنڌ جي مقامي ماحول ۽ پراڻي هندوي/اردوءَ جي ارتقا جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ان ڪري سندس ڪلام ادبي تاريخ سان گڏ تاريخي لسانيات لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

== مير علي شير قانع جو استاد ==
ڪامل جي علمي ۽ ادبي حيثيت جو هڪ اهم ثبوت [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سان سندس استاد ۽ شاگرد وارو تعلق آهي. قانع ننڍي عمر ۾ شاعري شروع ڪئي هئي، پر پنهنجي پهرئين وڏي شعري ذخيري کي ضايع ڪرڻ کان پوءِ ڪجهه عرصي لاءِ شاعري ڇڏي ڏني هئائين. 1155ھ (1742ع–1743ع) ڌاري مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل جي صحبت ۽ رهنمائيءَ ۾ هن ٻيهر شاعري شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardQane&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2020/11/05/%D9%85%D9%8A%D8%B1-%D8%B4%D9%8A%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%8A/
 |title=مير شير علي
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ قانع جي استادن جو ذڪر ڪندي لکي ٿي ته هن '''مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل کان شعر ۽ سخن جي تعليم حاصل ڪئي'''.&lt;ref name=&quot;SindhianaQane&quot;/&gt;

ان نسبت سبب ڪامل جي ادبي اثر کي رڳو سندس پنهنجي شاعري تائين محدود نٿو سمجهي سگهجي؛ سندس شاگرد قانع اڳتي هلي سنڌ جي فارسي تاريخ نويسي، تذڪره نگاري ۽ شاعريءَ جي اهم شخصيت بڻيو.

== ٺٽي جو ادبي ماحول ==
ڪامل جو دور ٺٽي جي علمي ۽ ادبي تاريخ جو اهم زمانو هو. ان وقت فارسي سنڌ جي اعليٰ ادبي اظهار جي اهم ٻولي هئي. موجود تحقيقي مواد ۾ مير حيدرالدين/حيدر ابو تراب ڪامل کي مخدوم محمد معين ٺٽوي، مير جان الله شاهه رضوي ۽ ٻين فارسي گو عالمن ۽ شاعرن سان گڏ ٺٽي جي علمي ماحول جي اهم شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://sindhilanguagelibrary.com/assets/documents/pdf/63ea4782e0504.pdf
 |title=سنڌي ٻوليءَ جو سرڪاري ۽ دفتري ڪارج
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هيءُ دور [[ڪلهوڙا دور|ڪلهوڙن جي دور]] سان لاڳاپيل هو ۽ فارسيءَ جي ادبي روايت سان گڏ سنڌي ۽ اردو/هندويءَ ۾ پڻ نئون ادبي مواد پيدا ٿي رهيو هو. ڪامل جو فارسي ۽ اردو ٻنهي ٻولين ۾ شاعري ڪرڻ انهيءَ گهڻ لساني ماحول جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

== قانع تي اثر ==
قانع جي ادبي تربيت ۾ ڪامل جي ڪردار سبب سندس اثر سنڌ جي بعد واري تاريخ نويسيءَ ۽ فارسي ادب تائين پڻ پهتو. قانع اڳتي هلي ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء'' ۽ ٻين تاريخي ۽ ادبي تصنيفن سبب مشهور ٿيو.

سنڌي ادبي بورڊ جي شايع ڪيل قانع جي سوانحي ترتيب موجب 1155ھ (1742ع–1743ع) ۾ قانع ڪامل جي صحبت ۾ ٻيهر شاعري شروع ڪئي، جڏهن ته 1163ھ (1749ع–1750ع) ۾ سندس استاد ڪامل وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardQane&quot;/&gt;

== وفات ==
مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل 1163ھ ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhiBoardQane&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; 1163 هجري سال تقريباً '''1749ع–1750ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. دستياب ماخذن ۾ سندس وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح طور نه مليو آهي، تنهنڪري ان کي بنا معتبر ماخذ جي مقرر ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== ادبي اهميت ==
ڪامل جي تاريخي اهميت جا ٻه نمايان پاسا آهن: هڪ طرف هو سنڌ ۾ فارسي شاعريءَ جي مضبوط روايت سان وابسته هو، ۽ ٻئي طرف سندس اردو ڪلام سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي ابتدائي ارتقا جو ثبوت مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

سندس شاگرد مير علي شير قانع جي ادبي حيثيت پڻ ڪامل جي استاد واري حيثيت کي اهم بڻائي ٿي. قانع جي سوانحي ماخذن ۾ سندس نالو باقاعده شعر ۽ سخن جي استاد طور محفوظ رهڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪامل پنهنجي دور جي ادبي حلقن ۾ سڃاتل شاعر ۽ استاد هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaQane&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]
* [[ٺٽو]]
* [[ڪلهوڙا دور]]
* [[فارسي ادب]]
* [[اردو شاعري]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |publisher=مجلس ترقي ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |language=ur
}}
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=87–98
}}

[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:ٺٽي جا ماڻهو]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1690ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1740ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>civ7bliry3k9jp6t1okor73zz14489d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 Asian Games</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103643</id>
    <revision>
      <id>416872</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ساجد ٻانڀڻ</username>
        <id>12057</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1378274391|2026 Asian Games]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>416872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3825" sha1="96c5icunmg7ifg9p3hnzym3rwo3o8y6" xml:space="preserve">{{Infobox games|name=20 هين ايشيائي رانديون|logo=2026 Asian Games logo.svg|Size=|caption=|motto={{Nihongo|''Imagine One Asia''|ここで、ひとつに|Koko de, hitotsu ni|lead=yes}}&lt;ref name=emblem&gt;{{cite news|url=https://ocasia.org/news/155-aichi-nagoya-announces-imagine-one-asia-as-slogan-for-2026-asian-games.html|title=Aichi-Nagoya announces 'Imagine One Asia' as slogan for 2026 Asian Games|website=ocasia.org |publisher=[[Olympic Council of Asia]]|date=18 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612082115/https://ocasia.org/news/155-aichi-nagoya-announces-imagine-one-asia-as-slogan-for-2026-asian-games.html |archive-date=12 June 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|Nations=46 (including the ART team&lt;ref name=refugeeteam&gt;{{cite web|url=https://oca.asia/news/7757-oca-refugee-team-to-compete-in-20th-asian-games-aichi-nagoya.html|title=OCA Refugee Team to compete in 20th Asian Games Aichi-Nagoya|date=23 August 2026|website=[[Olympic Council of Asia]]}}&lt;/ref&gt;)|Athletes=10,787&lt;ref name=oca1month&gt;{{cite web|url=https://www.qatar-tribune.com/article/249397/sports/oca-marks-countdown-to-aichi-nagoya-20th-asian-games|title=OCA marks countdown to Aichi-Nagoya 20th Asian Games|website=Qatar Tribune|date=19 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- final registered number rose further after the OCA's one-month countdown release; see Concerns and controversies --&gt;|events=469 in 43 sports (71 disciplines)&lt;ref name=programme&gt;{{cite news|url=https://oca.asia/news/6421-oca-executive-board-approves-sports-programme-for-20th-asian-games-in-aichi-nagoya.html|title=OCA Executive Board approves sports programme for 20th Asian Games in Aichi-Nagoya|website=ocasia.org|publisher=[[Olympic Council of Asia]]|date=15 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250730091749/https://oca.asia/news/6421-oca-executive-board-approves-sports-programme-for-20th-asian-games-in-aichi-nagoya.html|archive-date=30 July 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|stadium=[[Paloma Mizuho Stadium (2026)|Paloma Mizuho Stadium]]|website=[https://www.aichi-nagoya2026.org/ aichi-nagoya2026.org]|SpreviousS=[[2022 Asian Games|Hangzhou 2022]]|SnextS=''[[2030 Asian Games|Doha 2030]]''|Sprevious=[[2025 Asian Winter Games|Harbin 2025]]|Snext=''[[2029 Asian Winter Games|Almaty 2029]]''}}
&lt;references /&gt;
The {{Nihongo|20 هين ايشيائي رانديون|2026 ايشيائي رانديون|2026-nen Ajia Kyōgi Taikai}}, officially the {{Nihongo|ويهون ايشيائي رانديون|ويهون ايشيائي رانديون}}{{cn|date=September 2026}} and also known as {{Nihongo|'''Aichi–Nagoya 2026'''|愛知・名古屋2026}}, is an ongoing [[multi-sport event]] being held in [[Aichi Prefecture]] in Japan from 19 September to 4 October 2026 though several competitions started from 10 September.&lt;ref&gt;{{cite news |date=19 August 2018 |title=2026 Asian Games to be held in autumn to avoid summer heat in Japan |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/19/c_137402371.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023080247/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/19/c_137402371.htm |archive-date=October 23, 2018 |accessdate=23 October 2018 |work=Xinhuanet |publisher=xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt; Nagoya, capital city of Aichi Prefecture, is the third Japanese city to host the [[Asian Games]], after [[Tokyo]] in [[1958 Asian Games|1958]] and [[Hiroshima]] in [[1994 Asian Games|1994]]. Though Aichi Prefecture is the primary host, the competitions are taking place in three other prefectures and Tokyo Metropolis as well. The event has returned to its traditional four-year cycle, after the [[2022 Asian Games|2022 edition]] was postponed to 2023 due to the [[COVID-19 pandemic in Asia|COVID-19 pandemic]]. The Games marked the 75th anniversary of the [[1951 Asian Games]] held in [[New Delhi]], India.</text>
      <sha1>96c5icunmg7ifg9p3hnzym3rwo3o8y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416876</id>
      <parentid>416872</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ساجد ٻانڀڻ</username>
        <id>12057</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4226" sha1="1a7lp18u1zoevvatvuhho7vy5fkzejc" xml:space="preserve">{{Infobox games|name=20 هين ايشيائي رانديون|logo=2026 Asian Games logo.svg|Size=|caption=|motto={{Nihongo|''Imagine One Asia''|ここで、ひとつに|Koko de, hitotsu ni|lead=yes}}&lt;ref name=emblem&gt;{{cite news|url=https://ocasia.org/news/155-aichi-nagoya-announces-imagine-one-asia-as-slogan-for-2026-asian-games.html|title=Aichi-Nagoya announces 'Imagine One Asia' as slogan for 2026 Asian Games|website=ocasia.org |publisher=[[Olympic Council of Asia]]|date=18 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612082115/https://ocasia.org/news/155-aichi-nagoya-announces-imagine-one-asia-as-slogan-for-2026-asian-games.html |archive-date=12 June 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|Nations=46 (including the ART team&lt;ref name=refugeeteam&gt;{{cite web|url=https://oca.asia/news/7757-oca-refugee-team-to-compete-in-20th-asian-games-aichi-nagoya.html|title=OCA Refugee Team to compete in 20th Asian Games Aichi-Nagoya|date=23 August 2026|website=[[Olympic Council of Asia]]}}&lt;/ref&gt;)|Athletes=10,787&lt;ref name=oca1month&gt;{{cite web|url=https://www.qatar-tribune.com/article/249397/sports/oca-marks-countdown-to-aichi-nagoya-20th-asian-games|title=OCA marks countdown to Aichi-Nagoya 20th Asian Games|website=Qatar Tribune|date=19 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- final registered number rose further after the OCA's one-month countdown release; see Concerns and controversies --&gt;|events=469 in 43 sports (71 disciplines)&lt;ref name=programme&gt;{{cite news|url=https://oca.asia/news/6421-oca-executive-board-approves-sports-programme-for-20th-asian-games-in-aichi-nagoya.html|title=OCA Executive Board approves sports programme for 20th Asian Games in Aichi-Nagoya|website=ocasia.org|publisher=[[Olympic Council of Asia]]|date=15 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250730091749/https://oca.asia/news/6421-oca-executive-board-approves-sports-programme-for-20th-asian-games-in-aichi-nagoya.html|archive-date=30 July 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|stadium=[[Paloma Mizuho Stadium (2026)|Paloma Mizuho Stadium]]|website=[https://www.aichi-nagoya2026.org/ aichi-nagoya2026.org]|SpreviousS=[[2022 Asian Games|Hangzhou 2022]]|SnextS=''[[2030 Asian Games|Doha 2030]]''|Sprevious=[[2025 Asian Winter Games|Harbin 2025]]|Snext=''[[2029 Asian Winter Games|Almaty 2029]]''}}
&lt;references /&gt;
The {{Nihongo|20 هين ايشيائي رانديون|2026 ايشيائي رانديون|2026-nen Ajia Kyōgi Taikai}}, officially the {{Nihongo|ويهون ايشيائي رانديون|ويهون ايشيائي رانديون}}{{cn|date=September 2026}} and also known as {{Nihongo|'''Aichi–Nagoya 2026'''|愛知・名古屋2026}}, is an ongoing [[multi-sport event]] هيءَ راندين جي تقريب جاپان جي آئيچي (Aichi) پريفيڪچر ۾ 19 سيپٽمبر کان 4 آڪٽوبر 2026 تائين منعقد ٿي رهي آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه مقابلا 10 سيپٽمبر کان ئي شروع ٿي ويا هئا.[1] آئيچي پريفيڪچر جو گاديءَ وارو شهر، ناگويا (Nagoya)، 1958 ۾ ٽوڪيو ۽ 1994 ۾ هيروشيما کان پوءِ ايشين گيمز جي ميزباني ڪندڙ ٽيون جاپاني شهر آهي. جيتوڻيڪ آئيچي پريفيڪچر ان جو بنيادي ميزبان آهي، پر مقابلا ٽن ٻين پريفيڪچرز ۽ ٽوڪيو ميٽروپولس ۾ پڻ منعقد ٿي رهيا آهن. ڪووڊ-19 جي عالمي وبا سبب 2022 واري ايڊيشن کي 2023 تائين ملتوي ڪرڻ کان پوءِ، هيءَ تقريب پنهنجي روايتي چئن سالن واري چڪر تي واپس اچي وئي آهي. اهي رانديون 1951 ۾ نئين دهلي، هندستان ۾ منعقد ٿيل ايشين گيمز جي 75هين سالگره جي موقعي تي منعقد ٿيون..&lt;ref&gt;{{cite news |date=19 August 2018 |title=2026 Asian Games to be held in autumn to avoid summer heat in Japan |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/19/c_137402371.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023080247/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/19/c_137402371.htm |archive-date=October 23, 2018 |accessdate=23 October 2018 |work=Xinhuanet |publisher=xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>1a7lp18u1zoevvatvuhho7vy5fkzejc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مراد فقير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103644</id>
    <revision>
      <id>416875</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}} {{Infobox saint | name          = مراد فقير | titles        = صوفي مراد فقير زنگيجو | birth_name    = مراد | birth_date    = اندازاً 1155–1156ھ / 1742ع–1743ع | birth_place   = [[سنڌ]] | death_date    = اندازاً 1210–1211ھ / 1796ع | death_place   = ڪوٽلي، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سنڌ]] | resting_place = ڪوٽ...</comment>
      <origin>416875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17588" sha1="o20h6bk22rsdbd03143qorqk9ffjd3k" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}
{{Infobox saint
| name          = مراد فقير
| titles        = صوفي مراد فقير زنگيجو
| birth_name    = مراد
| birth_date    = اندازاً 1155–1156ھ / 1742ع–1743ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = اندازاً 1210–1211ھ / 1796ع
| death_place   = ڪوٽلي، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سنڌ]]
| resting_place = ڪوٽلي، سنڌ
| venerated_in  = [[اسلام]]
| influences    = [[روحل فقير]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[شاهه عنايت رضوي]]
| tradition     = [[تصوف]]، صوفي شاعري
| major_works   = ''پريم گيان''، ''ديوان مراد''
}}

'''مراد فقير زنگيجو''' (اندازاً 1155–1156ھ / 1742ع–1743ع – اندازاً 1210–1211ھ / 1796ع) ارڙهين صديءَ جو سنڌي [[صوفي]]، ڪلاسيڪي شاعر ۽ [[روحل فقير]] جو ويجهو ساٿي ۽ مائٽ هو. هن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ هندي/هندويءَ ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ جا اهم موضوع عشق الاهي، معرفت، وحدت، مرشد جي رهنمائي، نفس جي نفي ۽ انساني اخلاق آهن. مراد فقير کي روحل فقير سان لاڳاپيل ڪندڙيءَ جي صوفيانه ۽ ادبي روايت جي اهم شاعرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaMurad&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AF+%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1+%D8%B2%D9%86%DA%AF%D9%8A%D8%AC%D9%88
 |title=مراد فقير زنگيجو
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/poetry/Book23/Book_page2.html
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |author=لطف الله بدوي
 |website=[[سنڌي ادبي بورڊ]]
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ پسمنظر ==
مراد فقير جي والد جو نالو '''محمد حيات زنگيجو''' هو. لطف الله بدويءَ ڪنڊڙيءَ جي فقيرن کان حاصل ڪيل روايتن جي بنياد تي محمد حيات کي روحل فقير جي سوٽن مان ڄاڻايو آهي. ان لحاظ کان مراد فقير ۽ روحل فقير پاڻ ۾ ويجها مائٽ هئا. ٻئي زنگيجا خاندان سان تعلق رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب سندس وڏا [[ساهيوال]] کان لڏي سنڌ ۾ آيا ۽ [[عمرڪوٽ]] واري علائقي ۾ رهائش اختيار ڪيائون.&lt;ref name=&quot;SindhianaMurad&quot;/&gt;

بعد جي خانداني لاڳاپي ۾ مراد فقير جو خاندان روحل فقير سان وڌيڪ ويجهو ٿيو. روحل فقير جي ٻي شادي مراد فقير جي خاندان ۾ ٿي؛ سنڌي ادبي بورڊ جي شايع ٿيل احوال موجب روحل فقير جي پوئين گهر واري مراد فقير جي نياڻي هئي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

== ولادت ==
مراد فقير جي ولادت جي قطعي تاريخ محفوظ نه آهي. لطف الله بدويءَ زباني روايتن جي بنياد تي سندس جنم '''1742ع يا 1743ع''' ڄاڻايو آهي ۽ لکيو آهي ته هو روحل فقير کان لڳ ڀڳ ڏهه سال ننڍو هو.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt; انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ ساڳيون تقريباً 1742ع–1743ع جون تاريخون ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMurad&quot;/&gt;

اهي گريگورين سال تقريباً '''1155ھ–1156ھ''' جي عرصي سان ٺهڪن ٿا، پر سندس ولادت جي صحيح هجري تاريخ ۽ مهيني لاءِ ڪو قابل اعتماد همعصر ماخذ دستياب نه آهي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص هجري مهيني کي سندس پيدائش سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي.

== تعليم ۽ ٻوليون ==
مراد فقير ننڍپڻ ۾ چڱي تعليم حاصل ڪئي. ماخذن موجب هو '''سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ هندي''' ٻولين جو ڄاڻو هو.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMurad&quot;/&gt; سندس مختلف ٻولين ۾ موجود ڪلام مان پڻ سندس گهڻ لساني علمي ۽ ادبي پسمنظر ظاهر ٿئي ٿو.

سندس جوانيءَ جي ابتدائي حالتن ۽ عملي زندگيءَ بابت تفصيلي تاريخي معلومات محفوظ نه رهي آهي. لطف الله بدوي واضح ڪري ٿو ته سندس جواني ڪهڙي شغل ۾ گذري، ان بابت ڄاڻ نه ٿي ملي؛ البت ننڍپڻ کان ئي روحل فقير جي صحبت سان سندس وابستگي ثابت ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

== روحل فقير سان تعلق ==
مراد فقير جي زندگيءَ تي سڀ کان گهرو روحاني اثر [[روحل فقير]] جو هو. هو رڳو سندس مائٽ نه، پر ويجهو صوفي ساٿي پڻ هو. روايتن موجب سفر توڙي حضر ۾ مراد فقير روحل سان گڏ رهيو ۽ سندس روحاني تعليم کان متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

جڏهن روحل فقير پدما ڀٽ واري علائقي ۾ گوشه نشين ٿيو ته مراد فقير به ساڻس گڏ هو. مراد پنهنجي هڪ بيت ۾ انهيءَ مقام جو ذڪر پڻ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

مراد فقير روحل جي تصوف واري طريقي کي اختيار ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي ماخذ ۾ سندس روحل سان ويجهي روحاني نسبت کي ڏسندي کيس خلافت جو منصب حاصل هجڻ جو امڪان پڻ بيان ڪيو ويو آهي، پر ان ڳالهه کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذ جي راءِ طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

== ڪوٽلي ۾ قيام ==
ڪلهوڙا حڪومت جي آخري دور کان پوءِ روحل فقير، مراد فقير ۽ سندن خاندانن جي ڪوٽليءَ ۾ رهڻ جو ذڪر ملي ٿو. ڪوٽلي موجوده خيرپور واري علائقي ۾ هئي. مراد فقير پنهنجي زندگيءَ جو آخري حصو اتي گذاريو ۽ وفات کان پوءِ اتي ئي دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKalhora&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%DA%AA%D9%84%D9%87%D9%88%DA%99%D8%A7+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA
 |title=سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور حڪومت
 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
 |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

مراد فقير جي وفات کان پوءِ روحل فقير ڪوٽلي ڇڏي اڳتي هلي ڪندڙيءَ ۾ وڃي آباد ٿيو. انهيءَ ڪري مراد فقير کي بعد ۾ مشهور ٿيل ڪندڙي صوفي روايت جي ابتدائي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKalhora&quot;/&gt;

== شاعري ==
مراد فقير پنهنجي دور جي گهڻ لساني صوفي شاعرن مان هو. سندس ڪلام سنڌي، سرائڪي، هندي ۽ فارسيءَ ۾ ملي ٿو. فارسيءَ ۾ سندس ديوان ۽ هنديءَ ۾ سندس مشهور تصنيف '''''پريم گيان''''' موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMurad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

سندس سنڌي ڪلام ۾ بيت، ڪافيون، عشقيه شاعري، سي حرفيون، سرائڪي ڪلام ۽ هير رانجهي جهڙن روايتي قصن سان لاڳاپيل بيت ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

سنڌي شاعريءَ ۾ مراد فقير تي [[شاهه عنايت رضوي]] ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شعري روايت جو اثر ڏٺو ويو آهي. سندس ڪلام جو وڏو حصو سنڌ جي روايتي عشقيه قصن ۽ صوفيانه تمثيلن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMurad&quot;/&gt;

مراد جي شاعريءَ جي ٻوليءَ کي روان، پختي ۽ جذبن سان ڀرپور قرار ڏنو ويو آهي. خاص ڪري سندس عشقيه شاعريءَ ۾ مجازي عشق کي صوفيانه عشق ۽ فنا جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

== تصوف ==
مراد فقير جي فڪر جو بنيادي محور '''عشق''' آهي. سندس شاعريءَ ۾ عشق کي انسان جي روحاني تبديلي، نفس جي نفي ۽ حق جي معرفت تائين پهچڻ جو وسيلو سمجهيو ويو آهي. سندس فڪر ۾ ظاهري علم کان وڌيڪ باطني تجربو، مرشد جي رهنمائي ۽ پنهنجي نفس تي غالب اچڻ کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ شمع ۽ پتنگ، عاشق ۽ محبوب، درياهه ۽ موج، مرشد ۽ طالب جهڙيون روايتي صوفيانه علامتون ملن ٿيون. خاص ڪري پتنگ جو باهه ۾ فنا ٿيڻ عاشق جي پنهنجي ذات کي محبوب ۾ فنا ڪرڻ جي تمثيل بڻجي سامهون اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

== ''پريم گيان'' ==
مراد فقير جي هندي/هندوي تصنيف '''''پريم گيان''''' سندس اهم صوفيانه تصنيفن مان آهي. ڪتاب جو نالو لفظي طور ”محبت جو علم“ يا ”عشق جي معرفت“ جي مفهوم ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ان ۾ عشق الاهي، مرشد، معرفت، نفس کان آزادي ۽ روحاني نجات بابت فڪر بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

''پريم گيان'' ۾ اسلامي صوفي فڪر سان گڏ هندستاني سنت ۽ ڀڳتي روايت جا اصطلاح جهڙوڪ ''گرو''، ''گيان''، ''پريم'' ۽ ''نرٻان'' استعمال ٿيل آهن. اهڙي اصطلاحي ميلاپ مان ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي صوفي ادب ۾ اسلامي ۽ هندستاني روحاني روايتن جي وچ ۾ ٿيندڙ فڪري رابطي جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

مراد فقير وٽ ''ستگر'' يا روحاني استاد معرفت جي شروعات جو ذريعو آهي. ''پريم گيان'' ۾ مرشد جي مهربانيءَ سان گيان حاصل ٿيڻ، انا ختم ٿيڻ ۽ ڄمڻ-مرڻ جي خوف کان آزادي حاصل ڪرڻ جو تصور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

== هندي شاعري ==
مراد فقير هندي/هندويءَ ۾ شبد پڻ لکيا. سندس هندي ڪلام ۾ سنت شاعريءَ جي لغت ۽ صوفيانه وحدت جو ميلاپ ملي ٿو. سندس شاعريءَ ۾ ڪام، ڪروڌ ۽ اهنڪار کي روحاني ترقيءَ جون رڪاوٽون قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته مرشد، محبت ۽ معرفت ذريعي انهن کان آزاديءَ جو تصور پيش ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

سندس هندي ڪلام ۾ [[ڪبير]] ۽ اتر هندستان جي سنت روايت سان مشابهت رکندڙ اصطلاح ملن ٿا، پر مراد جي فڪري تشڪيل کي سندس سنڌي صوفي ماحول ۽ روحل فقير جي صحبت جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.

== فارسي شاعري ==
مراد فقير فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي ۽ سندس نالي سان '''''ديوان مراد''''' منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt; فارسي ڪلام ۾ وحدت، جمالِ محبوب ۽ ڪثرت ۾ وحدت جي صوفيانه تصور جو اظهار ملي ٿو.

سنڌي ادبي بورڊ جي شايع ڪيل تحقيق ۾ مراد فقير جي فارسي شاعريءَ جي فڪري فضا کي [[سچل سرمست]] جي فارسي صوفي شاعريءَ سان قريب قرار ڏنو ويو آهي. ٻنهي وٽ محبوب جي جلوَي کي ڪائنات جي مختلف مظهرن ۾ ڏسڻ وارو وحدتي تصور نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

== سنڌي شاعري ==
مراد فقير جي سنڌي شاعريءَ ۾ سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ جا موضوع ۽ علامتون وڏي اهميت رکن ٿا. سندس بيتن ۾ عشق، جدائي، وصال، نفس، مرشد ۽ سنڌ جي لوڪ داستانن کي صوفيانه مفهوم ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMurad&quot;/&gt;

محققن خاص طور سندس ڪلام ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ موضوعاتي مشابهتن ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي. محقق معمور يوسفاڻي مراد فقير ۽ شاهه لطيف جي ڪلام جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو، جيڪو پوءِ اسد جمال پليءَ جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ڍوليو ڍٽ ڌڻي'' ۾ شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaMurad&quot;/&gt;

== سرائڪي شاعري ==
مراد فقير جي سرائڪي شاعري پڻ سندس ادبي ورثي جو اهم حصو آهي. سنڌي ادبي بورڊ طرفان محفوظ ڪيل سندس ڪلام ۾ سرائڪي ڪلام لاءِ الڳ حصو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt; ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس شاعري ان دور جي اتر سنڌ ۽ ڀرپاسي جي گهڻ لساني ادبي ماحول سان ڳنڍيل هئي.

== تصنيفون ۽ محفوظ ڪلام ==
مراد فقير سان هي اهم ادبي مواد منسوب آهي:

* '''''پريم گيان''''' — هندي/هندويءَ ۾ صوفيانه تصنيف؛
* '''''ديوان مراد''''' — فارسي شاعريءَ جو مجموعو؛
* سنڌي بيت ۽ ڪافيون؛
* سرائڪي ڪلام؛
* هندي شبد؛
* عشقيه ۽ صوفيانه بيت؛
* ''هير رانجهو'' سان لاڳاپيل بيت.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

سنڌي ادبي بورڊ روحل فقير ۽ مراد فقير جي ڪلام کي گڏ ڪري '''''ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام''''' جي صورت ۾ شايع ڪيو، جنهن سان ٻنهي شاعرن جو وڏو حصو تحقيقي صورت ۾ محفوظ ٿيو.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

== وفات ==
مراد فقير جي وفات '''1796ع ڌاري''' ڪوٽليءَ ۾ ٿي. روايتي احوال موجب مقامي زمين جي تڪرار واري هڪ واقعي کان پوءِ هو بيمار ٿيو ۽ ٿوري عرصي بعد وفات ڪيائين. کيس ڪوٽليءَ ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMurad&quot;/&gt;

1796ع جو گريگورين سال تقريباً '''1210ھ–1211ھ''' سان ٺهڪي اچي ٿو. دستياب ماخذن ۾ وفات جو صحيح ڏينهن ۽ هجري مهينو نه ڏنو ويو آهي، تنهنڪري وڌيڪ مخصوص هجري تاريخ ڏيڻ لاءِ في الحال ڪافي تاريخي شاهدي موجود نه آهي.

مراد فقير روحل فقير کان اڳ وفات ڪئي. سنڌيانا موجب سندس وفات کان پوءِ روحل فقير ڪوٽلي ڇڏي ڪندڙيءَ ۾ وڃي رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaKalhora&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==
مراد فقير سنڌ جي ارڙهين صديءَ واري صوفي شاعريءَ جي ان گهڻ لساني روايت جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ هندوي ادبي ثقافتون هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هيون. سندس ''پريم گيان'' خاص طور اسلامي تصوف ۽ هندستاني روحاني اصطلاحن جي گڏيل استعمال سبب اهم آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiMurad&quot;/&gt;

سندس ۽ روحل فقير جي ڪلام سنڌ ۾ هڪ اهڙي صوفيانه ادبي روايت کي هٿي ڏني، جيڪا اڳتي هلي ڪندڙيءَ جي شاعرن ۽ فقيرن سان منسوب ٿي. مراد جو ڪلام عشق ۽ وحدت سان گڏ اخلاق، نفس جي اصلاح ۽ انساني باطن جي سڃاڻپ تي زور ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[روحل فقير]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه عنايت رضوي]]
* [[سچل سرمست]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=133–136
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سرائڪي شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:زنگيجا]]
[[زمرو:1796ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>o20h6bk22rsdbd03143qorqk9ffjd3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاھو خان زنگيجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103645</id>
    <revision>
      <id>416877</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}} {{Infobox saint | name          = شاهو خان زنگيجو | titles        = شاهو فقير زنگيجو | birth_name    = شاهو خان | birth_date    = اندازاً 1165ھ / 1752ع | birth_place   = [[سنڌ]] | death_date    = اندازاً 1233ھ / 1818ع | death_place   = [[سنڌ]] | venerated_in  = [[اسلام]] | influences    = [[روحل فقير]] |...</comment>
      <origin>416877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12666" sha1="kmdycnxfvnhzrts2o1f2vymwq54x5aj" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}
{{Infobox saint
| name          = شاهو خان زنگيجو
| titles        = شاهو فقير زنگيجو
| birth_name    = شاهو خان
| birth_date    = اندازاً 1165ھ / 1752ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = اندازاً 1233ھ / 1818ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| influences    = [[روحل فقير]]
| influenced    = سادل فقير
| tradition     = [[تصوف]]، صوفي شاعري
| major_works   = سنڌي ۽ سرائڪي صوفي ڪلام
}}

'''شاهو خان زنگيجو'''، جنهن کي '''شاهو فقير''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، (اندازاً 1165ھ / 1752ع – 1233ھ / 1818ع) سنڌ جو صوفي، شاعر ۽ [[روحل فقير]] جو پٽ هو. هو ڪندڙيءَ سان لاڳاپيل زنگيجا صوفي شاعرن جي ادبي ۽ روحاني روايت جو اهم فرد هو. هن پنهنجي والد روحل فقير کان روحاني تربيت حاصل ڪئي ۽ سنڌي ۽ سرائڪيءَ ۾ صوفيانه شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=136–139
}}&lt;/ref&gt;

شاهو فقير جو ڪلام مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهيو آهي، پر سندس ڪافين ۽ ٻين شعري نمونن مان عشق، تصوف، وحدت، فراق ۽ روحاني طلب جا موضوع نمايان ٿين ٿا. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مرتب ڪيل ''ڪافيون'' ۾ پڻ سندس ڪلام جا نمونا محفوظ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
شاهو فقير بابت ماخذن ۾ '''شاهو خان'''، '''شاهو فقير''' ۽ '''شاهو خان زنگيجو''' جهڙيون صورتون ملن ٿيون. سندس ذاتي سڃاڻپ وقت خاص احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روحل فقير جي والد جو نالو پڻ شاهو خان يا شاهو فقير زنگيجو ٻڌايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''روحل فقير جو پٽ''' آهي. روحل فقير جي والد شاهو خان زنگيجو بابت ماخذ ٻڌائين ٿا ته هو [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي درٻار سان وابسته هو؛ تنهنڪري ٻنهي هم نالن شخصيتن کي هڪ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Shah Abdul Latif Bhitai and Other Sufi Poets of Pakistani Languages
 |year=2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شاهو خان سنڌ جي مشهور صوفي شاعر [[روحل فقير]] جو پٽ هو. روحل فقير زنگيجا خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سنڌ جي ارڙهين صديءَ واري گهڻ لساني صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيتن مان هو. شاهو اهڙي ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي، جنهن ۾ شاعري، تصوف ۽ روحاني تربيت خانداني روايت جو حصو بڻجي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

روحل فقير جا چار پٽ ٻڌايا وڃن ٿا: '''شاهو فقير، غلام علي فقير، خدا بخش فقير ۽ دريا خان فقير'''. انهن مان ڪيترن شاعري ۽ تصوف جي روايت کي جاري رکيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Muhammad
 |first=Sufi Taj
 |title=Sartaj-e-Kandiri
 |year=1999
 |publisher=Aijaz Publishers
 |location=Lahore
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== ولادت ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ ڏنل احوال موجب شاهو فقير جي ولادت '''1165ھ''' ڌاري ٿي، جيڪا گريگورين حساب سان تقريباً '''1751ع–1752ع''' جي برابر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

هجري سال قمري هجڻ سبب 1165ھ تقريباً نومبر 1751ع کان نومبر 1752ع تائين پکڙيل هو. دستياب ماخذ ۾ سندس ولادت جو صحيح هجري مهينو يا ڏينهن ڏنل نه آهي؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص مهيني کي سندس ولادت سان منسوب ڪرڻ تاريخي طور محفوظ نه ٿيندو.

== تعليم ۽ تربيت ==
شاهو فقير جي ابتدائي تربيت سندس خانداني صوفي ماحول ۾ ٿي. سندس والد روحل فقير رڳو سندس پيءُ نه پر روحاني رهنما پڻ هو. تصويري ماخذ موجب شاهو پنهنجي والد جي صحبت مان تصوف ۽ روحاني فڪر جي تربيت حاصل ڪئي ۽ سندس فڪري روايت کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

روحل فقير جي شاعريءَ ۾ عشق الاهي، وحدت، خودشناسي ۽ باطني معرفت بنيادي موضوع هئا. شاهو فقير جي محفوظ ڪلام ۾ به ساڳئي صوفيانه ماحول جا اثر ملن ٿا.

== روحل فقير جي صحبت ==
شاهو فقير جي شخصيت جي تشڪيل ۾ [[روحل فقير]] جي صحبت بنيادي حيثيت رکي ٿي. هو پنهنجي والد جي مريدن ۽ صوفي حلقن ۾ رهيو ۽ سندس روحاني تعليم کي ويجهڙائيءَ سان حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

ٻاهرين ماخذ پڻ شاهو فقير کي روحل فقير جو پٽ ۽ سندس روحاني اثر هيٺ آيل شاعر قرار ڏين ٿا. هڪ سنڌي شاعرن بابت گڏ ڪيل احوال ۾ صاف طور ڄاڻايل آهي ته شاهو فقير روحل فقير جو پٽ هو ۽ سندس روحاني رهنمائي ۽ فڪري اثر هيٺ رهيو. 2

== شاعري ==
شاهو فقير پنهنجي والد جيان شاعر هو. سندس شاعري سنڌي صوفي شاعريءَ جي ڪندڙي روايت سان تعلق رکي ٿي. محفوظ ڪلام جو مقدار ٿورو آهي، تنهن هوندي به سندس شاعريءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته هو ڪافيءَ جي روايت سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مرتب ڪيل ''ڪافيون'' ۾ شاهو فقير جون '''ٻه ڪافيون''' محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. آزاد ماخذ پڻ سندس ٻن ڪافين جي انهيءَ مجموعي ۾ موجودگيءَ جي تصديق ڪن ٿا. 3

سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه عشق ۽ محبوب جي طلب نمايان آهي. ڪلاسيڪي سنڌي صوفي شاعريءَ جي روايت مطابق ظاهري عاشق ۽ محبوب جي تعلق کي باطني ۽ روحاني تجربن جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

== ٻولي ۽ شعري انداز ==
شاهو فقير جو موجود ڪلام سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ جي ماحول سان تعلق رکي ٿو. سندس شاعريءَ ۾ عام فہم لفظن، صوفيانه علامتن ۽ موسيقيءَ سان ڳنڍيل ڪافيءَ جي روايت جو اثر ڏسجي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

سندس ڪلام جي محدود محفوظ مقدار سبب سندس مڪمل شعري اسلوب بابت وسيع نتيجا ڪڍڻ مشڪل آهن. تنهن هوندي به موجود نمونا کيس روحل فقير کان پوءِ زنگيجا خاندان ۾ جاري رهندڙ صوفيانه شاعريءَ جي تسلسل جو حصو ثابت ڪن ٿا.

== ڪندڙيءَ جي صوفي روايت ==
روحل فقير سان شروع ٿيل ڪندڙيءَ جي ادبي ۽ صوفيانه روايت سندس خاندان ۾ جاري رهي. شاهو فقير، غلام علي فقير، خدا بخش فقير ۽ دريا خان فقير جهڙن شاعرن انهيءَ ماحول کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

انهيءَ خانداني ادبي سلسلي جي اهم خصوصيت اها هئي ته تصوف ۽ شاعري گڏجي نسل در نسل منتقل ٿيا. روحل جي فڪري اثر هيٺ شاهو فقير ۽ سندس همعصرن سنڌي ڪافيءَ ۽ صوفي شاعريءَ ۾ پنهنجو حصو وڌو.

== سادل فقير سان تعلق ==
شاهو فقير جي روحاني اثر جو هڪ اهم مثال '''سادل فقير''' آهي. سنڌي ادب بابت هڪ تحقيقي ماخذ موجب سادل اصل جيسلمير جي گورنا ڳوٺ جو رهواسي هو ۽ سندس مرشد شاهو فقير زنگيجو هو، جنهن کي انهيءَ ماخذ ۾ مشهور صوفي شاعر روحل فقير جو فرزند ڄاڻايو ويو آهي. 4

انهيءَ روايت مان ظاهر ٿئي ٿو ته شاهو فقير جي روحاني سرگرمي رڳو پنهنجي خاندان يا ڪندڙيءَ تائين محدود نه هئي، پر سندس مريدن جو سلسلو ٿر ۽ جيسلمير واري ثقافتي خطي تائين به پهتو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

سادل فقير پاڻ به شاعر هو ۽ شاهو فقير سان سندس مرشد-مريد واري تعلق سبب ڪندڙيءَ جي صوفيانه روايت ۽ جيسلمير جي ادبي ماحول جي وچ ۾ هڪ رابطو قائم ٿيو. سنڌي ادبي تحقيق ۾ سادل جي شاعريءَ جو [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان تقابلي مطالعو پڻ ڪيو ويو آهي. 5

== روحاني فڪر ==
شاهو فقير جي فڪر کي سندس والد روحل فقير جي روحاني روايت کان جدا ڪري ڏسڻ ڏکيو آهي. سندس محفوظ شاعريءَ ۾ محبت، طلب، فراق ۽ محبوب ڏانهن روحاني سفر جا تصور ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن وٽ عشق کي معرفت تائين پهچڻ جو وسيلو سمجهيو ويندو هو. شاهو فقير جي ڪلام ۾ پڻ عشق ۽ فراق جا روايتي صوفي استعارا ان فڪري پسمنظر ۾ سمجهي سگهجن ٿا.

== وفات ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ شاهو فقير جي وفات '''1233ھ''' ۾ ڄاڻايل آهي، جيڪا گريگورين حساب سان تقريباً '''1817ع–1818ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

1233ھ تقريباً نومبر 1817ع کان آڪٽوبر 1818ع تائين رهيو. موجود ماخذ مان سندس وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن ثابت نٿو ٿئي؛ ان ڪري وڪيپيڊيا تي '''1233ھ / 1818ع ڌاري''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

== ادبي اهميت ==
شاهو فقير جو محفوظ ڪلام مقدار ۾ محدود هجڻ باوجود سندس تاريخي اهميت ڪندڙيءَ جي صوفيانه ۽ ادبي سلسلي ۾ آهي. هو روحل فقير کان پوءِ انهيءَ خانداني روايت کي جاري رکڻ وارن شاعرن مان هو، ۽ سندس مريد سادل فقير وسيلي انهيءَ روحاني اثر جي سنڌ کان جيسلمير تائين پهچڻ جو ثبوت ملي ٿو. 6

سندس ڪلام جو ''ڪافيون'' جهڙي تحقيقي مجموعي ۾ محفوظ ٿيڻ پڻ سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ ۾ سندس جاءِ قائم رکي ٿو. جديد دستياب فهرستن موجب انهيءَ مجموعي ۾ سندس ٻه ڪافيون شامل آهن. 7

== پڻ ڏسو ==
* [[روحل فقير]]
* [[مراد فقير]]
* [[غلام علي فقير زنگيجو]]
* [[ڪندڙي]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=136–139
}}
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=ڪافيون
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:زنگيجا]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1750ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1818ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>kmdycnxfvnhzrts2o1f2vymwq54x5aj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416878</id>
      <parentid>416877</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12655" sha1="5g216wak0muc7xw9bmgp65t7oh9zart" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}
{{Infobox saint
| name          = شاهو خان زنگيجو
| titles        = Shahu Khan Zangejo 
| birth_name    = شاهو خان
| birth_date    = اندازاً 1165ھ / 1752ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = اندازاً 1233ھ / 1818ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| influences    = [[روحل فقير]]
| influenced    = سادل فقير
| tradition     = [[تصوف]]، صوفي شاعري
| major_works   = سنڌي ۽ سرائڪي صوفي ڪلام
}}

'''شاهو خان زنگيجو'''، جنهن کي '''شاهو فقير''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، (اندازاً 1165ھ / 1752ع – 1233ھ / 1818ع) سنڌ جو صوفي، شاعر ۽ [[روحل فقير]] جو پٽ هو. هو ڪندڙيءَ سان لاڳاپيل زنگيجا صوفي شاعرن جي ادبي ۽ روحاني روايت جو اهم فرد هو. هن پنهنجي والد روحل فقير کان روحاني تربيت حاصل ڪئي ۽ سنڌي ۽ سرائڪيءَ ۾ صوفيانه شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=136–139
}}&lt;/ref&gt;

شاهو فقير جو ڪلام مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهيو آهي، پر سندس ڪافين ۽ ٻين شعري نمونن مان عشق، تصوف، وحدت، فراق ۽ روحاني طلب جا موضوع نمايان ٿين ٿا. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مرتب ڪيل ''ڪافيون'' ۾ پڻ سندس ڪلام جا نمونا محفوظ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
شاهو فقير بابت ماخذن ۾ '''شاهو خان'''، '''شاهو فقير''' ۽ '''شاهو خان زنگيجو''' جهڙيون صورتون ملن ٿيون. سندس ذاتي سڃاڻپ وقت خاص احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روحل فقير جي والد جو نالو پڻ شاهو خان يا شاهو فقير زنگيجو ٻڌايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''روحل فقير جو پٽ''' آهي. روحل فقير جي والد شاهو خان زنگيجو بابت ماخذ ٻڌائين ٿا ته هو [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي درٻار سان وابسته هو؛ تنهنڪري ٻنهي هم نالن شخصيتن کي هڪ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Shah Abdul Latif Bhitai and Other Sufi Poets of Pakistani Languages
 |year=2013
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
شاهو خان سنڌ جي مشهور صوفي شاعر [[روحل فقير]] جو پٽ هو. روحل فقير زنگيجا خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سنڌ جي ارڙهين صديءَ واري گهڻ لساني صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيتن مان هو. شاهو اهڙي ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي، جنهن ۾ شاعري، تصوف ۽ روحاني تربيت خانداني روايت جو حصو بڻجي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

روحل فقير جا چار پٽ ٻڌايا وڃن ٿا: '''شاهو فقير، غلام علي فقير، خدا بخش فقير ۽ دريا خان فقير'''. انهن مان ڪيترن شاعري ۽ تصوف جي روايت کي جاري رکيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Muhammad
 |first=Sufi Taj
 |title=Sartaj-e-Kandiri
 |year=1999
 |publisher=Aijaz Publishers
 |location=Lahore
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== ولادت ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ ڏنل احوال موجب شاهو فقير جي ولادت '''1165ھ''' ڌاري ٿي، جيڪا گريگورين حساب سان تقريباً '''1751ع–1752ع''' جي برابر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

هجري سال قمري هجڻ سبب 1165ھ تقريباً نومبر 1751ع کان نومبر 1752ع تائين پکڙيل هو. دستياب ماخذ ۾ سندس ولادت جو صحيح هجري مهينو يا ڏينهن ڏنل نه آهي؛ تنهنڪري ڪنهن مخصوص مهيني کي سندس ولادت سان منسوب ڪرڻ تاريخي طور محفوظ نه ٿيندو.

== تعليم ۽ تربيت ==
شاهو فقير جي ابتدائي تربيت سندس خانداني صوفي ماحول ۾ ٿي. سندس والد روحل فقير رڳو سندس پيءُ نه پر روحاني رهنما پڻ هو. تصويري ماخذ موجب شاهو پنهنجي والد جي صحبت مان تصوف ۽ روحاني فڪر جي تربيت حاصل ڪئي ۽ سندس فڪري روايت کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

روحل فقير جي شاعريءَ ۾ عشق الاهي، وحدت، خودشناسي ۽ باطني معرفت بنيادي موضوع هئا. شاهو فقير جي محفوظ ڪلام ۾ به ساڳئي صوفيانه ماحول جا اثر ملن ٿا.

== روحل فقير جي صحبت ==
شاهو فقير جي شخصيت جي تشڪيل ۾ [[روحل فقير]] جي صحبت بنيادي حيثيت رکي ٿي. هو پنهنجي والد جي مريدن ۽ صوفي حلقن ۾ رهيو ۽ سندس روحاني تعليم کي ويجهڙائيءَ سان حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

ٻاهرين ماخذ پڻ شاهو فقير کي روحل فقير جو پٽ ۽ سندس روحاني اثر هيٺ آيل شاعر قرار ڏين ٿا. هڪ سنڌي شاعرن بابت گڏ ڪيل احوال ۾ صاف طور ڄاڻايل آهي ته شاهو فقير روحل فقير جو پٽ هو ۽ سندس روحاني رهنمائي ۽ فڪري اثر هيٺ رهيو. 2

== شاعري ==
شاهو فقير پنهنجي والد جيان شاعر هو. سندس شاعري سنڌي صوفي شاعريءَ جي ڪندڙي روايت سان تعلق رکي ٿي. محفوظ ڪلام جو مقدار ٿورو آهي، تنهن هوندي به سندس شاعريءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته هو ڪافيءَ جي روايت سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مرتب ڪيل ''ڪافيون'' ۾ شاهو فقير جون '''ٻه ڪافيون''' محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. آزاد ماخذ پڻ سندس ٻن ڪافين جي انهيءَ مجموعي ۾ موجودگيءَ جي تصديق ڪن ٿا. 3

سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه عشق ۽ محبوب جي طلب نمايان آهي. ڪلاسيڪي سنڌي صوفي شاعريءَ جي روايت مطابق ظاهري عاشق ۽ محبوب جي تعلق کي باطني ۽ روحاني تجربن جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

== ٻولي ۽ شعري انداز ==
شاهو فقير جو موجود ڪلام سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ جي ماحول سان تعلق رکي ٿو. سندس شاعريءَ ۾ عام فہم لفظن، صوفيانه علامتن ۽ موسيقيءَ سان ڳنڍيل ڪافيءَ جي روايت جو اثر ڏسجي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

سندس ڪلام جي محدود محفوظ مقدار سبب سندس مڪمل شعري اسلوب بابت وسيع نتيجا ڪڍڻ مشڪل آهن. تنهن هوندي به موجود نمونا کيس روحل فقير کان پوءِ زنگيجا خاندان ۾ جاري رهندڙ صوفيانه شاعريءَ جي تسلسل جو حصو ثابت ڪن ٿا.

== ڪندڙيءَ جي صوفي روايت ==
روحل فقير سان شروع ٿيل ڪندڙيءَ جي ادبي ۽ صوفيانه روايت سندس خاندان ۾ جاري رهي. شاهو فقير، غلام علي فقير، خدا بخش فقير ۽ دريا خان فقير جهڙن شاعرن انهيءَ ماحول کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

انهيءَ خانداني ادبي سلسلي جي اهم خصوصيت اها هئي ته تصوف ۽ شاعري گڏجي نسل در نسل منتقل ٿيا. روحل جي فڪري اثر هيٺ شاهو فقير ۽ سندس همعصرن سنڌي ڪافيءَ ۽ صوفي شاعريءَ ۾ پنهنجو حصو وڌو.

== سادل فقير سان تعلق ==
شاهو فقير جي روحاني اثر جو هڪ اهم مثال '''سادل فقير''' آهي. سنڌي ادب بابت هڪ تحقيقي ماخذ موجب سادل اصل جيسلمير جي گورنا ڳوٺ جو رهواسي هو ۽ سندس مرشد شاهو فقير زنگيجو هو، جنهن کي انهيءَ ماخذ ۾ مشهور صوفي شاعر روحل فقير جو فرزند ڄاڻايو ويو آهي. 4

انهيءَ روايت مان ظاهر ٿئي ٿو ته شاهو فقير جي روحاني سرگرمي رڳو پنهنجي خاندان يا ڪندڙيءَ تائين محدود نه هئي، پر سندس مريدن جو سلسلو ٿر ۽ جيسلمير واري ثقافتي خطي تائين به پهتو.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

سادل فقير پاڻ به شاعر هو ۽ شاهو فقير سان سندس مرشد-مريد واري تعلق سبب ڪندڙيءَ جي صوفيانه روايت ۽ جيسلمير جي ادبي ماحول جي وچ ۾ هڪ رابطو قائم ٿيو. سنڌي ادبي تحقيق ۾ سادل جي شاعريءَ جو [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان تقابلي مطالعو پڻ ڪيو ويو آهي. 5

== روحاني فڪر ==
شاهو فقير جي فڪر کي سندس والد روحل فقير جي روحاني روايت کان جدا ڪري ڏسڻ ڏکيو آهي. سندس محفوظ شاعريءَ ۾ محبت، طلب، فراق ۽ محبوب ڏانهن روحاني سفر جا تصور ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن وٽ عشق کي معرفت تائين پهچڻ جو وسيلو سمجهيو ويندو هو. شاهو فقير جي ڪلام ۾ پڻ عشق ۽ فراق جا روايتي صوفي استعارا ان فڪري پسمنظر ۾ سمجهي سگهجن ٿا.

== وفات ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ شاهو فقير جي وفات '''1233ھ''' ۾ ڄاڻايل آهي، جيڪا گريگورين حساب سان تقريباً '''1817ع–1818ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniShahu&quot;/&gt;

1233ھ تقريباً نومبر 1817ع کان آڪٽوبر 1818ع تائين رهيو. موجود ماخذ مان سندس وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن ثابت نٿو ٿئي؛ ان ڪري وڪيپيڊيا تي '''1233ھ / 1818ع ڌاري''' لکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

== ادبي اهميت ==
شاهو فقير جو محفوظ ڪلام مقدار ۾ محدود هجڻ باوجود سندس تاريخي اهميت ڪندڙيءَ جي صوفيانه ۽ ادبي سلسلي ۾ آهي. هو روحل فقير کان پوءِ انهيءَ خانداني روايت کي جاري رکڻ وارن شاعرن مان هو، ۽ سندس مريد سادل فقير وسيلي انهيءَ روحاني اثر جي سنڌ کان جيسلمير تائين پهچڻ جو ثبوت ملي ٿو. 6

سندس ڪلام جو ''ڪافيون'' جهڙي تحقيقي مجموعي ۾ محفوظ ٿيڻ پڻ سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ ۾ سندس جاءِ قائم رکي ٿو. جديد دستياب فهرستن موجب انهيءَ مجموعي ۾ سندس ٻه ڪافيون شامل آهن. 7

== پڻ ڏسو ==
* [[روحل فقير]]
* [[مراد فقير]]
* [[غلام علي فقير زنگيجو]]
* [[ڪندڙي]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=136–139
}}
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=ڪافيون
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:زنگيجا]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1750ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1818ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>5g216wak0muc7xw9bmgp65t7oh9zart</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فقير غلام علي زنگيجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103646</id>
    <revision>
      <id>416879</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}  {{Infobox saint | name          = غلام علي فقير زنگيجو | titles        = فقير غلام علي زنگيجو | birth_name    = غلام علي | birth_date    = 1180ھ / تقريباً 1766ع–1767ع | birth_place   = [[سنڌ]] | death_date    = 1255ھ / تقريباً 1839ع–1840ع | death_place   = [[سنڌ]] | venerated_in  = [[اسلام]] | infl...</comment>
      <origin>416879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15206" sha1="8f4dhxb0lsq3vigihhnfl98vyb1j5t7" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = غلام علي فقير زنگيجو
| titles        = فقير غلام علي زنگيجو
| birth_name    = غلام علي
| birth_date    = 1180ھ / تقريباً 1766ع–1767ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 1255ھ / تقريباً 1839ع–1840ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| influences    = [[روحل فقير]]
| tradition     = [[تصوف]]، صوفي شاعري
| major_works   = سنڌي ۽ سرائڪي صوفي ڪلام
}}

'''غلام علي فقير زنگيجو''' (1180ھ / تقريباً 1766ع–1767ع – 1255ھ / تقريباً 1839ع–1840ع) سنڌ جو صوفي ۽ شاعر هو. هو مشهور صوفي شاعر [[روحل فقير]] جو فرزند ۽ ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن واري زنگيجا خاندان جو اهم فرد هو. هن پنهنجي والد روحل فقير کان روحاني فيض ۽ تربيت حاصل ڪئي ۽ سنڌي ۽ سرائڪيءَ ۾ صوفيانه شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=140–141
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيل ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن بابت تحقيق موجب روحل فقير جي پهرين شاديءَ مان ٻه پٽ، شاهو فقير ۽ غلام علي فقير، پيدا ٿيا؛ ٻي شاديءَ مان دريا خان ۽ خدا بخش فقير پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ پسمنظر ==
غلام علي فقير جو تعلق '''زنگيجا''' خاندان سان هو. سندس والد روحل فقير ارڙهين صديءَ جي سنڌ جو مشهور صوفي ۽ ويدانتي شاعر هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب روحل فقير جو خاندان اصل عمرڪوٽ ڀرسان پدمات واري علائقي سان وابسته هو ۽ سندس والد شاهو فقير زنگيجو ڪلهوڙن جي دور ۾ سرڪاري ملازمت سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=روحل%20فقير
 |title=روحل فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

غلام علي روحل فقير جي پهرين گهر واريءَ مان پيدا ٿيل ٻيو پٽ هو. سندس سڳو ڀاءُ '''شاهو فقير''' هو، جڏهن ته '''دريا خان فقير''' ۽ '''خدا بخش فقير''' سندس پيءُ جي ٻي شاديءَ مان پيدا ٿيل ڀائر هئا.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

هي خاندان سنڌ جي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾ ان ڪري به اهم آهي جو روحل فقير کان پوءِ سندس اولاد ۽ ٻين ويجهن مائٽن شاعري ۽ تصوف جي روايت جاري رکي. لطف الله بدوي هن سلسلي کي اهڙو خانداني ادبي سلسلو قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ پيءُ کان پٽ ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين شاعريءَ ۽ تصوف جي روايت منتقل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

== ولادت ==
محمد محسن الدين دراني جي ڏنل سوانحي احوال موجب غلام علي فقير جي ولادت '''1180ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt; 1180ھ گريگورين ڪئلينڊر جي تقريباً '''1766ع–1767ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. دستياب ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه آهي، تنهنڪري وڌيڪ صحيح تاريخ ڏيڻ ممڪن نه آهي.

غلام علي جي ولادت ان دور ۾ ٿي جڏهن سنڌ تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي حڪومت هئي ۽ سندس والد روحل فقير جو ڪلهوڙا انتظام سان پڻ تعلق رهيو هو. سنڌيانا موجب روحل فقير ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ سرڪاري خدمت ڪئي، پر پوءِ درٻاري زندگي ڇڏي تصوف اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
غلام علي فقير اهڙي خاندان ۾ پرورش حاصل ڪئي، جنهن ۾ علم، شاعري ۽ تصوف کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. سندس سڀ کان اهم روحاني اثر سندس والد [[روحل فقير]] هو.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

اصل سوانحي ماخذ موجب غلام علي پنهنجي والد جي صحبت ۾ تصوف جون منزلون طئي ڪيون ۽ سندس روحاني تربيت حاصل ڪئي. روحل فقير پاڻ [[جهوڪ شريف]] جي صوفي روايت سان وابسته هو ۽ شاهه عنايت شهيد جي جانشين شاهه عزت الله جي حلقي ۾ شامل ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

انهيءَ لحاظ کان غلام علي فقير جي روحاني فڪر کي ڪندڙيءَ جي صوفي روايت سان گڏ جهوڪ واري صوفي فڪري سلسلي جي اثر هيٺ به سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ غلام علي جي جهوڪ ۾ سڌي تربيت بابت دستياب ماخذ قطعي شاهدي نٿا ڏين.

== روحل فقير سان تعلق ==
غلام علي فقير جي فڪري شخصيت سندس والد روحل فقير کان جدا ڪري نٿي سگهجي. روحل جي شاعريءَ جو بنيادي فڪر عشق، معرفت، نفس جي اصلاح، وحدت ۽ ظاهري مذهبي فرقن کان مٿانهين روحاني حقيقت جي تلاش هو. سندس خاندان جي ايندڙ شاعرن ۾ پڻ انهيءَ فڪر جو تسلسل نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

روحل فقير 1804ع ڌاري وفات ڪئي. ان وقت غلام علي فقير بالغ عمر ۾ هو ۽ پنهنجي والد جي صحبت ۽ روحاني روايت مان گهڻو اثر وٺي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

== ڪندڙيءَ جي صوفي روايت ==
[[ڪندڙي]]، تعلقي روهڙي، سنڌ جي صوفي شاعريءَ جو هڪ اهم مرڪز بڻجي وئي. لطف الله بدوي ڪندڙيءَ جي شاعرن بابت پنهنجي تحقيق ۾ روحل فقير کي هن صوفي ۽ ادبي خاندان جو سرچشمو ۽ مقتدا قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

روحل کان پوءِ سندس پٽن ۽ خاندان جي ٻين فردن هن روايت کي جاري رکيو. غلام علي فقير انهيءَ ٻئي نسل سان تعلق رکندڙ شاعر هو. ان ڪري سندس تاريخي اهميت رڳو انفرادي شاعر جي حيثيت ۾ نه، پر روحل کان پوءِ ڪندڙيءَ جي صوفي شاعريءَ جي تسلسل ۾ پڻ آهي.

== شاعري ==
غلام علي فقير سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ سان وابسته هو. دراني جي احوال ۾ سندس ڪلام کي تصوف سان ڀرپور قرار ڏنو ويو آهي ۽ سندس محفوظ شعرن مان عشق، محبت ۽ روحاني طلب جا موضوع ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ سنڌي صوفي شاعريءَ جا روايتي استعارا ــ محبوب، عشق، فراق، وصال، طالب ۽ روحاني سفر ــ استعمال ٿيل نظر اچن ٿا. سندس ڪلام جو بنيادي لهجو اخلاقي ۽ روحاني آهي ۽ ان ۾ انسان کي اندروني اصلاح ۽ محبت ڏانهن متوجه ڪرڻ جي ڪوشش ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

== سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام ==
تصويري ماخذ ۾ غلام علي فقير جي سنڌي ڪلام جا نمونا ڏنا ويا آهن، جڏهن ته سندس شاعريءَ کي سنڌي سان گڏ سرائڪي ادبي ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن وٽ سنڌي ۽ سرائڪي ٻنهي جو استعمال ڪا غير معمولي ڳالهه نه هئي. روحل فقير جو ڪلام پڻ ٻنهي ٻولين ۾ محفوظ آهي؛ سنڌي ادبي بورڊ جي تحقيق سندس سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

اهڙي گهڻ لساني ماحول سبب غلام علي جي شاعريءَ کي اتر سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرائڪي ثقافتي علائقي جي گڏيل صوفي ادبي روايت جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== فڪر ==
غلام علي فقير جي شاعريءَ جو بنيادي موضوع [[تصوف]] هو. سندس فڪري ماحول روحل فقير جي ان صوفيانه روايت مان نڪتل هو، جنهن ۾ انسان جي باطني سڃاڻپ، نفس جي اصلاح ۽ حق سان تعلق کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

سندس محفوظ شعرن ۾ محبت کي انسان جي روحاني تبديليءَ جو ذريعو بڻايو ويو آهي. محبوب جي تلاش ظاهري عشق کان اڳتي وڌي صوفيانه معرفت ۽ حق جي تلاش جي علامت بڻجي ٿي.

== ادبي اسلوب ==
غلام علي فقير جي موجود ڪلام مان سادي ۽ عوامي ٻوليءَ جي استعمال جو رجحان نظر اچي ٿو. هيءَ خصوصيت ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن جي وڏي ادبي روايت سان ٺهڪي اچي ٿي. روحل فقير جي ڪلام بابت لطف الله بدوي پڻ زبان کي سادي پر فصيح ۽ تصوف جي باريڪين سان ڀرپور قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

غلام علي جي ڪلام ۾ مقامي لفظن ۽ صوفيانه اصطلاحن جو گڏيل استعمال سندس شاعريءَ کي عام ٻڌندڙ ۽ صوفي حلقن ٻنهي لاءِ قابل فهم بڻائي ٿو.

== ڪندڙيءَ جي ادبي ورثي ۾ جاءِ ==
ڪندڙيءَ جي شاعرن جي ادبي تاريخ جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته شاعري هڪ فرد تائين محدود نه رهي. روحل فقير کان پوءِ سندس خاندان جا شاعر نسل در نسل هن روايت جا امين بڻيا. سنڌي ادبي بورڊ جي تحقيق هن خاندان جي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سنڌي شاعريءَ سان وابستگيءَ جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

غلام علي فقير انهيءَ روايت جي ابتدائي نسل ۾ شامل هو. سندس ڀائر شاهو، دريا خان ۽ خدا بخش پڻ انهيءَ روحاني ۽ ادبي ماحول سان تعلق رکندڙ هئا.

== ڪلام جي حفاظت ==
ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن جي ڪلام جو وڏو حصو گهڻي عرصي تائين قلمي بياضن ۽ خانداني مجموعن ۾ منتشر رهيو. لطف الله بدوي جڏهن ويهين صديءَ ۾ ڪندڙيءَ جي درويش شاعرن جو ڪلام گڏ ڪرڻ شروع ڪيو ته کيس مختلف بياضن، ذاتي مجموعن ۽ زباني روايتن تي ڀاڙڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |chapter=مرتب پاران
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

اهو پسمنظر غلام علي سميت ڪندڙيءَ جي نسبتاً گهٽ مشهور شاعرن جي ڪلام بابت معلومات جي محدود هجڻ جو هڪ سبب آهي. تنهنڪري سندس نالي سان منسوب هر شعر يا تصنيف لاءِ قديم بياض يا معتبر ڇپيل متن سان نسبت جي تصديق ضروري آهي.

== وفات ==
دراني جي سوانحي داخلا موجب غلام علي فقير جي وفات '''1255ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt; هي هجري سال تقريباً '''1839ع–1840ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. دستياب ماخذ صحيح مهينو يا ڏينهن نٿو ڏئي، تنهنڪري وڪيپيڊيا تي صرف 1255ھ ۽ ان جو تقريباً گريگورين برابر لکڻ وڌيڪ درست آهي.

جيڪڏهن 1180ھ واري ولادت ۽ 1255ھ واري وفات قبول ڪجن ته غلام علي فقير جي زندگي سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جي پوئين دور، [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي عروج ۽ اوڻيهين صديءَ جي پهرين حصي تائين پکڙيل هئي.

== ادبي اهميت ==
غلام علي فقير جي اهميت جو وڏو سبب سندس روحل فقير واري صوفي ادبي خاندان سان تعلق ۽ انهيءَ روايت کي ايندڙ نسل تائين منتقل ڪرڻ آهي. سندس ڪلام جو مقدار مشهور همعصر صوفي شاعرن جي ڀيٽ ۾ محدود طور دستياب آهي، تنهن هوندي به هو ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن جي تاريخي سلسلي جو هڪ اهم فرد آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

سندس زندگي ۽ شاعري سنڌ ۾ اهڙي خانداني صوفي ادبي روايت جو مثال پيش ڪن ٿيون، جنهن ۾ روحاني تربيت، شاعري ۽ فڪري ورثو هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[روحل فقير]]
* [[شاهو فقير زنگيجو]]
* [[مراد فقير]]
* [[دريا خان فقير]]
* [[خدا بخش فقير]]
* [[ڪندڙي]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=140–141
}}
* {{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=ڪافيون
 |language=sd
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:زنگيجا]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1760ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1830ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>8f4dhxb0lsq3vigihhnfl98vyb1j5t7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416880</id>
      <parentid>416879</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15195" sha1="bezollf67otsrscxm57xi3a1suvdvi9" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = غلام علي فقير زنگيجو
| titles        = Faqeer Ghulam Ali Zangejo 
| birth_name    = غلام علي
| birth_date    = 1180ھ / تقريباً 1766ع–1767ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 1255ھ / تقريباً 1839ع–1840ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| influences    = [[روحل فقير]]
| tradition     = [[تصوف]]، صوفي شاعري
| major_works   = سنڌي ۽ سرائڪي صوفي ڪلام
}}

'''غلام علي فقير زنگيجو''' (1180ھ / تقريباً 1766ع–1767ع – 1255ھ / تقريباً 1839ع–1840ع) سنڌ جو صوفي ۽ شاعر هو. هو مشهور صوفي شاعر [[روحل فقير]] جو فرزند ۽ ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن واري زنگيجا خاندان جو اهم فرد هو. هن پنهنجي والد روحل فقير کان روحاني فيض ۽ تربيت حاصل ڪئي ۽ سنڌي ۽ سرائڪيءَ ۾ صوفيانه شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=140–141
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيل ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن بابت تحقيق موجب روحل فقير جي پهرين شاديءَ مان ٻه پٽ، شاهو فقير ۽ غلام علي فقير، پيدا ٿيا؛ ٻي شاديءَ مان دريا خان ۽ خدا بخش فقير پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ پسمنظر ==
غلام علي فقير جو تعلق '''زنگيجا''' خاندان سان هو. سندس والد روحل فقير ارڙهين صديءَ جي سنڌ جو مشهور صوفي ۽ ويدانتي شاعر هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب روحل فقير جو خاندان اصل عمرڪوٽ ڀرسان پدمات واري علائقي سان وابسته هو ۽ سندس والد شاهو فقير زنگيجو ڪلهوڙن جي دور ۾ سرڪاري ملازمت سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=روحل%20فقير
 |title=روحل فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

غلام علي روحل فقير جي پهرين گهر واريءَ مان پيدا ٿيل ٻيو پٽ هو. سندس سڳو ڀاءُ '''شاهو فقير''' هو، جڏهن ته '''دريا خان فقير''' ۽ '''خدا بخش فقير''' سندس پيءُ جي ٻي شاديءَ مان پيدا ٿيل ڀائر هئا.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

هي خاندان سنڌ جي صوفي شاعريءَ جي تاريخ ۾ ان ڪري به اهم آهي جو روحل فقير کان پوءِ سندس اولاد ۽ ٻين ويجهن مائٽن شاعري ۽ تصوف جي روايت جاري رکي. لطف الله بدوي هن سلسلي کي اهڙو خانداني ادبي سلسلو قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ پيءُ کان پٽ ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين شاعريءَ ۽ تصوف جي روايت منتقل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

== ولادت ==
محمد محسن الدين دراني جي ڏنل سوانحي احوال موجب غلام علي فقير جي ولادت '''1180ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt; 1180ھ گريگورين ڪئلينڊر جي تقريباً '''1766ع–1767ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. دستياب ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه آهي، تنهنڪري وڌيڪ صحيح تاريخ ڏيڻ ممڪن نه آهي.

غلام علي جي ولادت ان دور ۾ ٿي جڏهن سنڌ تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي حڪومت هئي ۽ سندس والد روحل فقير جو ڪلهوڙا انتظام سان پڻ تعلق رهيو هو. سنڌيانا موجب روحل فقير ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور ۾ سرڪاري خدمت ڪئي، پر پوءِ درٻاري زندگي ڇڏي تصوف اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
غلام علي فقير اهڙي خاندان ۾ پرورش حاصل ڪئي، جنهن ۾ علم، شاعري ۽ تصوف کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. سندس سڀ کان اهم روحاني اثر سندس والد [[روحل فقير]] هو.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

اصل سوانحي ماخذ موجب غلام علي پنهنجي والد جي صحبت ۾ تصوف جون منزلون طئي ڪيون ۽ سندس روحاني تربيت حاصل ڪئي. روحل فقير پاڻ [[جهوڪ شريف]] جي صوفي روايت سان وابسته هو ۽ شاهه عنايت شهيد جي جانشين شاهه عزت الله جي حلقي ۾ شامل ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

انهيءَ لحاظ کان غلام علي فقير جي روحاني فڪر کي ڪندڙيءَ جي صوفي روايت سان گڏ جهوڪ واري صوفي فڪري سلسلي جي اثر هيٺ به سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ غلام علي جي جهوڪ ۾ سڌي تربيت بابت دستياب ماخذ قطعي شاهدي نٿا ڏين.

== روحل فقير سان تعلق ==
غلام علي فقير جي فڪري شخصيت سندس والد روحل فقير کان جدا ڪري نٿي سگهجي. روحل جي شاعريءَ جو بنيادي فڪر عشق، معرفت، نفس جي اصلاح، وحدت ۽ ظاهري مذهبي فرقن کان مٿانهين روحاني حقيقت جي تلاش هو. سندس خاندان جي ايندڙ شاعرن ۾ پڻ انهيءَ فڪر جو تسلسل نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

روحل فقير 1804ع ڌاري وفات ڪئي. ان وقت غلام علي فقير بالغ عمر ۾ هو ۽ پنهنجي والد جي صحبت ۽ روحاني روايت مان گهڻو اثر وٺي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

== ڪندڙيءَ جي صوفي روايت ==
[[ڪندڙي]]، تعلقي روهڙي، سنڌ جي صوفي شاعريءَ جو هڪ اهم مرڪز بڻجي وئي. لطف الله بدوي ڪندڙيءَ جي شاعرن بابت پنهنجي تحقيق ۾ روحل فقير کي هن صوفي ۽ ادبي خاندان جو سرچشمو ۽ مقتدا قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

روحل کان پوءِ سندس پٽن ۽ خاندان جي ٻين فردن هن روايت کي جاري رکيو. غلام علي فقير انهيءَ ٻئي نسل سان تعلق رکندڙ شاعر هو. ان ڪري سندس تاريخي اهميت رڳو انفرادي شاعر جي حيثيت ۾ نه، پر روحل کان پوءِ ڪندڙيءَ جي صوفي شاعريءَ جي تسلسل ۾ پڻ آهي.

== شاعري ==
غلام علي فقير سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ سان وابسته هو. دراني جي احوال ۾ سندس ڪلام کي تصوف سان ڀرپور قرار ڏنو ويو آهي ۽ سندس محفوظ شعرن مان عشق، محبت ۽ روحاني طلب جا موضوع ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ سنڌي صوفي شاعريءَ جا روايتي استعارا ــ محبوب، عشق، فراق، وصال، طالب ۽ روحاني سفر ــ استعمال ٿيل نظر اچن ٿا. سندس ڪلام جو بنيادي لهجو اخلاقي ۽ روحاني آهي ۽ ان ۾ انسان کي اندروني اصلاح ۽ محبت ڏانهن متوجه ڪرڻ جي ڪوشش ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

== سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام ==
تصويري ماخذ ۾ غلام علي فقير جي سنڌي ڪلام جا نمونا ڏنا ويا آهن، جڏهن ته سندس شاعريءَ کي سنڌي سان گڏ سرائڪي ادبي ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن وٽ سنڌي ۽ سرائڪي ٻنهي جو استعمال ڪا غير معمولي ڳالهه نه هئي. روحل فقير جو ڪلام پڻ ٻنهي ٻولين ۾ محفوظ آهي؛ سنڌي ادبي بورڊ جي تحقيق سندس سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام جي موجودگيءَ جي تصديق ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

اهڙي گهڻ لساني ماحول سبب غلام علي جي شاعريءَ کي اتر سنڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سرائڪي ثقافتي علائقي جي گڏيل صوفي ادبي روايت جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

== فڪر ==
غلام علي فقير جي شاعريءَ جو بنيادي موضوع [[تصوف]] هو. سندس فڪري ماحول روحل فقير جي ان صوفيانه روايت مان نڪتل هو، جنهن ۾ انسان جي باطني سڃاڻپ، نفس جي اصلاح ۽ حق سان تعلق کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt;

سندس محفوظ شعرن ۾ محبت کي انسان جي روحاني تبديليءَ جو ذريعو بڻايو ويو آهي. محبوب جي تلاش ظاهري عشق کان اڳتي وڌي صوفيانه معرفت ۽ حق جي تلاش جي علامت بڻجي ٿي.

== ادبي اسلوب ==
غلام علي فقير جي موجود ڪلام مان سادي ۽ عوامي ٻوليءَ جي استعمال جو رجحان نظر اچي ٿو. هيءَ خصوصيت ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن جي وڏي ادبي روايت سان ٺهڪي اچي ٿي. روحل فقير جي ڪلام بابت لطف الله بدوي پڻ زبان کي سادي پر فصيح ۽ تصوف جي باريڪين سان ڀرپور قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

غلام علي جي ڪلام ۾ مقامي لفظن ۽ صوفيانه اصطلاحن جو گڏيل استعمال سندس شاعريءَ کي عام ٻڌندڙ ۽ صوفي حلقن ٻنهي لاءِ قابل فهم بڻائي ٿو.

== ڪندڙيءَ جي ادبي ورثي ۾ جاءِ ==
ڪندڙيءَ جي شاعرن جي ادبي تاريخ جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته شاعري هڪ فرد تائين محدود نه رهي. روحل فقير کان پوءِ سندس خاندان جا شاعر نسل در نسل هن روايت جا امين بڻيا. سنڌي ادبي بورڊ جي تحقيق هن خاندان جي لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سنڌي شاعريءَ سان وابستگيءَ جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

غلام علي فقير انهيءَ روايت جي ابتدائي نسل ۾ شامل هو. سندس ڀائر شاهو، دريا خان ۽ خدا بخش پڻ انهيءَ روحاني ۽ ادبي ماحول سان تعلق رکندڙ هئا.

== ڪلام جي حفاظت ==
ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن جي ڪلام جو وڏو حصو گهڻي عرصي تائين قلمي بياضن ۽ خانداني مجموعن ۾ منتشر رهيو. لطف الله بدوي جڏهن ويهين صديءَ ۾ ڪندڙيءَ جي درويش شاعرن جو ڪلام گڏ ڪرڻ شروع ڪيو ته کيس مختلف بياضن، ذاتي مجموعن ۽ زباني روايتن تي ڀاڙڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |chapter=مرتب پاران
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

اهو پسمنظر غلام علي سميت ڪندڙيءَ جي نسبتاً گهٽ مشهور شاعرن جي ڪلام بابت معلومات جي محدود هجڻ جو هڪ سبب آهي. تنهنڪري سندس نالي سان منسوب هر شعر يا تصنيف لاءِ قديم بياض يا معتبر ڇپيل متن سان نسبت جي تصديق ضروري آهي.

== وفات ==
دراني جي سوانحي داخلا موجب غلام علي فقير جي وفات '''1255ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamAli&quot;/&gt; هي هجري سال تقريباً '''1839ع–1840ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. دستياب ماخذ صحيح مهينو يا ڏينهن نٿو ڏئي، تنهنڪري وڪيپيڊيا تي صرف 1255ھ ۽ ان جو تقريباً گريگورين برابر لکڻ وڌيڪ درست آهي.

جيڪڏهن 1180ھ واري ولادت ۽ 1255ھ واري وفات قبول ڪجن ته غلام علي فقير جي زندگي سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جي پوئين دور، [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي عروج ۽ اوڻيهين صديءَ جي پهرين حصي تائين پکڙيل هئي.

== ادبي اهميت ==
غلام علي فقير جي اهميت جو وڏو سبب سندس روحل فقير واري صوفي ادبي خاندان سان تعلق ۽ انهيءَ روايت کي ايندڙ نسل تائين منتقل ڪرڻ آهي. سندس ڪلام جو مقدار مشهور همعصر صوفي شاعرن جي ڀيٽ ۾ محدود طور دستياب آهي، تنهن هوندي به هو ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن جي تاريخي سلسلي جو هڪ اهم فرد آهي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

سندس زندگي ۽ شاعري سنڌ ۾ اهڙي خانداني صوفي ادبي روايت جو مثال پيش ڪن ٿيون، جنهن ۾ روحاني تربيت، شاعري ۽ فڪري ورثو هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهيو.

== پڻ ڏسو ==
* [[روحل فقير]]
* [[شاهو فقير زنگيجو]]
* [[مراد فقير]]
* [[دريا خان فقير]]
* [[خدا بخش فقير]]
* [[ڪندڙي]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=140–141
}}
* {{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=ڪافيون
 |language=sd
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:زنگيجا]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1760ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1830ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>bezollf67otsrscxm57xi3a1suvdvi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دريا خان زنگيجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103647</id>
    <revision>
      <id>416881</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}  {{Infobox saint | name          = دريا خان فقير | titles        = دريا خان زنگيجو | birth_name    = دريا خان | birth_date    = 1190ھ / تقريباً 1776ع–1777ع | birth_place   = [[سنڌ]] | death_date    = 1264ھ / تقريباً 1847ع–1848ع | death_place   = [[سنڌ]] | venerated_in  = [[اسلام]] | influences    = روحل...</comment>
      <origin>416881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16933" sha1="m3gv9o53w8qxi5purmzcoi14duywcpc" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = دريا خان فقير
| titles        = دريا خان زنگيجو
| birth_name    = دريا خان
| birth_date    = 1190ھ / تقريباً 1776ع–1777ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 1264ھ / تقريباً 1847ع–1848ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| influences    = [[روحل فقير]]، [[غلام علي فقير زنگيجو]]
| influenced    = [[جلال فقير ٽالپر]]
| tradition     = [[تصوف]]، سنڌي صوفي شاعري
| major_works   = ''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه'' (مرتب ڪيل ڪلام)
}}

'''دريا خان فقير''' يا '''دريا خان زنگيجو''' (1190ھ / تقريباً 1776ع–1777ع – 1264ھ / تقريباً 1847ع–1848ع) سنڌ جو صوفي شاعر ۽ مشهور صوفي [[روحل فقير]] جو ننڍو پٽ هو. سندس ماءُ [[مراد فقير]] جي نياڻي هئي، تنهنڪري مراد فقير سندس نانو هو. دريا خان ڪندڙيءَ جي زنگيجا صوفي شاعرن جي انهيءَ خانداني روايت سان تعلق رکندو هو، جيڪا روحل فقير کان پوءِ ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=142–143
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=دريا%20خان%20فقير
 |title=دريا خان فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

دريا خان جي شاعري سنڌي صوفي شاعريءَ جي ڪندڙي روايت جو حصو آهي. سندس ڪلام ۾ عشق، وڇوڙو، محبوب جي طلب، روحاني جستجو ۽ تصوف جا موضوع ملن ٿا. سندس شاعريءَ جو هڪ مجموعو نياز همايونيءَ '''''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه''''' جي نالي سان مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=روحل%20فقير
 |title=روحل فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
دريا خان جو تعلق زنگيجا خاندان سان هو. سندس والد [[روحل فقير]] سنڌ جو ناميارو صوفي ۽ شاعر هو. روحل فقير ٻه شاديون ڪيون هيون. پهرين گهر واريءَ مان کيس '''شاهو فقير''' ۽ '''غلام علي فقير''' پيدا ٿيا، جڏهن ته ٻي گهر واري، جيڪا [[مراد فقير]] جي نياڻي هئي، مان '''خدا بخش فقير''' ۽ '''دريا خان فقير''' پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

لطف الله بدويءَ جي تحقيق موجب مراد فقير روحل جو ويجهو مائٽ ۽ روحاني ساٿي هو. ڪلهوڙن جي حڪومت جي پڄاڻيءَ کان پوءِ روحل ۽ مراد ڪوٽڏيجيءَ ڀرسان ڪوٽليءَ ۾ گڏ رهيا. اتي مراد پنهنجي نياڻيءَ جو سڱ روحل کي ڏنو، جنهن مان خدا بخش ۽ دريا خان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح دريا خان ٻن اهم صوفي شاعرن سان سڌي خانداني نسبت رکندو هو: روحل فقير سندس والد ۽ مراد فقير سندس نانو هو.

== ولادت ۽ تاريخن جو اختلاف ==
محمد محسن الدين دراني ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا دريا خان جي ولادت '''1190ھ''' ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;/&gt; 1190ھ جو صحيح گريگورين برابر تقريباً '''1776ع–1777ع''' ٿئي ٿو. ڪجهه ثانوي ماخذ 1190ھ سان گڏ 1765ع يا 1766ع پڻ لکن ٿا، پر اهي ٻئي تاريخون ڪئلينڊري حساب سان هڪٻئي سان ٺهڪندڙ نه آهن.

1190ھ تقريباً '''فيبروري 1776ع کان فيبروري 1777ع''' تائين پکڙيل هو. دريا خان جي ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن دستياب ماخذن مان ثابت نه ٿو ٿئي، تنهنڪري ڪنهن مخصوص مهيني جو اضافو ڪرڻ مناسب نه آهي.

دريا خان جي عمر بابت پڻ روايتن ۾ تضاد آهي. سنڌيانا موجب روحل فقير جي وفات وقت دريا خان ست يا اٺ ورهين جو هو، جڏهن ته ساڳيو ماخذ روحل جي وفات تقريباً 1804ع ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt; جيڪڏهن دريا خان 1190ھ/1776ع–1777ع ۾ ڄائو هو ته 1804ع ۾ سندس عمر لڳ ڀڳ 27–28 سال ٿئي ٿي. تنهنڪري هن روايت کي قطعي تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ بدران ماخذن جي اختلاف طور ڏسڻ گهرجي.

== ننڍپڻ ۽ تربيت ==
دريا خان صوفيانه ۽ ادبي ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي. سندس والد روحل فقير ۽ نانو مراد فقير ٻئي سنڌ جا صوفي شاعر هئا. ڪندڙيءَ جي هن خاندان ۾ روحاني تعليم ۽ شاعري نسل در نسل منتقل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

سوانحي روايت موجب دريا خان پنهنجي والد جي صحبت مان روحاني تربيت حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ سندس پرورش وڏي ڀاءُ '''غلام علي فقير''' ڪئي ۽ دريا خان کيس پنهنجي روحاني رهنما جي حيثيت ڏني.&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;/&gt;

== غلام علي فقير سان تعلق ==
دريا خان جو وڏو ڀاءُ [[غلام علي فقير زنگيجو]] سندس زندگيءَ ۾ اهم شخصيت هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب والد جي وفات کان پوءِ غلام علي سندس سنڀال ڪئي ۽ دريا خان کيس مرشد ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح دريا خان جي روحاني تربيت ۾ ٻه نسل نمايان نظر اچن ٿا: بنيادي خانداني ۽ فڪري اثر سندس والد روحل کان آيو، جڏهن ته پوءِ غلام عليءَ جي صحبت سندس صوفيانه تربيت کي جاري رکيو.

== ڪندڙيءَ جي صوفي روايت ==
دريا خان ڪندڙيءَ جي انهن صوفي شاعرن مان هو، جن روحل فقير کان شروع ٿيل ادبي سلسلي کي اوڻيهين صديءَ تائين جاري رکيو. لطف الله بدوي هن خاندان بابت لکي ٿو ته ان ۾ پيءُ کان پٽ، ڀاءُ کان ڀاءُ ۽ چاچي کان ڀائٽي تائين صوفي شاعريءَ جو سلسلو لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين هلندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

ڪندڙيءَ جي هن ادبي حلقي جي خصوصيت صرف خانداني وابستگي نه هئي، پر سنڌي، سرائڪي ۽ هندي فڪري روايتن سان رابطو پڻ هو. روحل ۽ مراد جي ڪلام ۾ اهي اثر نمايان آهن ۽ ايندڙ نسلن جي شاعري پڻ انهيءَ صوفي ماحول ۾ وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

== شاعري ==
دريا خان فقير پنهنجي وقت جو صوفي شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ سنڌي صوفي ادب جا بنيادي موضوع، جهڙوڪ عشق، فراق، وصل، روحاني طلب، مرشد سان وابستگي ۽ انساني باطن جي اصلاح ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;/&gt;

دراني جي ڏنل ڪلام جي نمونن مان پڻ سندس شاعريءَ ۾ محبوب جي طلب ۽ فراق جو اظهار نمايان نظر اچي ٿو. هن وٽ ظاهري محبت جي ٻولي صوفيانه تجربي جي اظهار لاءِ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌي صوفي ڪافي ۽ بيت واري روايت سان تعلق رکي ٿي. ڪلام جي ٻولي نسبتاً سادي، عوامي ۽ ڳائڻ لائق آهي، جيڪا ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن جي ادبي روايت جي اهم خصوصيت هئي.

== ''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه'' ==
دريا خان فقير جو منتشر ڪلام پوءِ سنڌي شاعر ۽ محقق [[نياز همايوني]] گڏ ڪري '''''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه''''' جي نالي سان مرتب ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا روحل فقير بابت پنهنجي داخلا ۾ نياز همايونيءَ جي هن ترتيب ڏنل دريا خان جي ڪلام جو واضح ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

هن عنوان ۾ '''ڪانگ''' يا ڪانءُ کي پيغام پهچائيندڙ جي حيثيت سان استعمال ڪرڻ سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيائي عشقيه ۽ صوفي شاعريءَ جي پراڻي علامتي روايت سان تعلق رکي ٿو. محبوب کان جدا عاشق پکيءَ کي پنهنجو پيغام محبوب تائين پهچائڻ لاءِ مخاطب ڪري ٿو.

== تصوف ==
دريا خان جي صوفي فڪر جو بنيادي سرچشمو سندس خانداني روحاني روايت هئي. روحل فقير جي فڪر ۾ نفس جي نفي، عشق، وحدت ۽ باطني معرفت اهم هئا، جڏهن ته مراد فقير جي ڪلام ۾ پڻ ساڳيا صوفيانه موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

دريا خان جي محفوظ شاعريءَ ۾ محبوب سان ملڻ جي آرزو ۽ فراق جو درد صوفيانه معنيٰ اختيار ڪري ٿو. انهيءَ روايت ۾ محبوب کي صرف انساني محبوب تائين محدود نه رکيو ويندو آهي، پر ان کي حق ۽ روحاني منزل جي علامت طور پڻ پڙهيو ويندو آهي.

== جلال فقير ٽالپر تي اثر ==
دريا خان جو روحاني اثر ڪندڙيءَ جي خاندان کان ٻاهر به نظر اچي ٿو. [[جلال فقير ٽالپر]] بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا لکي ٿي ته هو ڪندڙيءَ وارن فقيرن مان دريا خان فقير جو '''صحبتي ۽ معتقد''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJalal&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جلال%20فقير%20ٽالپر
 |title=جلال فقير ٽالپر
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

جلال فقير 1220ھ/1805ع ڌاري ٽالپر وڏا، ڪوٽڏيجي ۾ پيدا ٿيو. هن عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ صوفي زندگي اختيار ڪئي. دريا خان سان سندس صحبت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ ڪندڙيءَ جو صوفي حلقو مقامي شاعرن ۽ درويشن لاءِ هڪ روحاني مرڪز طور اثرانداز ٿي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJalal&quot;/&gt;

== ٿر ۽ راجپوتانا سان تعلق ==
ڪندڙيءَ جي صوفي روايت جو اثر سنڌ تائين محدود نه رهيو. هن حلقي جا ٿر ۽ راجپوتانا جي هندو ۽ مسلمان برادرين سان به روحاني ۽ ادبي لاڳاپا رهيا. دريا خان جي صحبت سان لاڳاپيل بعد وارن صوفين جي سير ۽ سفر بابت ماخذن ۾ جهوڪ، ٿر ۽ راجپوتانا جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJalal&quot;/&gt;

اهو ثقافتي پسمنظر روحل فقير جي دور کان موجود هو، ڇاڪاڻ⁠تہ روحل پاڻ سنڌي، سرائڪي ۽ هندي/هندوي فڪري روايتن سان لاڳاپيل شاعر هو. دريا خان انهيءَ گهڻ لساني ۽ سرحد پار صوفي ماحول جي ٻئي نسل سان تعلق رکندو هو.

== تاريخي دور ==
دريا خان جي حياتي سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ اهم عبوري زماني سان ٺهڪي اچي ٿي. سندس ولادت واري دور ۾ ڪلهوڙا حڪومت پنهنجي آخري مرحلي ۾ هئي. 1783ع ۾ ٽالپرن سنڌ ۾ اقتدار حاصل ڪيو ۽ دريا خان جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[ٽالپر خاندان|ٽالپر دور]] ۾ گذريو.

جيڪڏهن 1264ھ/1847ع–1848ع واري وفات جي تاريخ قبول ڪئي وڃي ته سندس آخري سال 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ واري ابتدائي دور سان به ٺهڪن ٿا. اهڙيءَ طرح سندس زندگي ڪلهوڙن جي پڄاڻي، ٽالپرن جي سڄي حڪومتي دور ۽ برطانوي راڄ جي شروعات تائين پکڙيل هئي.

== وفات ==
محمد محسن الدين دراني جي داخلا موجب دريا خان فقير '''1264ھ''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;/&gt; 1264ھ تقريباً '''ڊسمبر 1847ع کان نومبر 1848ع''' تائين پکڙيل هو. موجود ماخذ ۾ صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه آهي، تنهنڪري وفات لاءِ 1264ھ / 1847ع–1848ع لکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

== ادبي اهميت ==
دريا خان فقير جي اهميت سنڌي صوفي ادب ۾ ٻن رخن کان آهي. هڪ طرف هو روحل فقير ۽ مراد فقير جي سڌي خانداني صوفي روايت جو وارث هو، ٻئي طرف سندس صحبت مان جلال فقير ٽالپر جهڙن بعد وارن صوفي شاعرن تي ڪندڙيءَ جي فڪري اثر جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJalal&quot;/&gt;

سندس ڪلام کي نياز همايونيءَ پاران ''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه'' جي صورت ۾ گڏ ڪرڻ سبب سندس شاعري جديد دور تائين محفوظ رهي. ان ڪري دريا خان کي روحل کان پوءِ ڪندڙيءَ جي صوفي ادبي سلسلي جي اهم ڪڙي طور ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

== نالي جي وضاحت ==
دريا خان فقير کي سنڌ جي هڪ ٻئي، گهڻو پوءِ واري '''دريا خان فقير''' سان نه ملائڻ گهرجي. ٻيو دريا خان هڱورجا، ضلعي خيرپور ۾ پيدا ٿيو، شڪارپور ۾ انگريز فوج سان وابسته رهيو، پوءِ مخدوم عبدالحئي نقشبنديءَ جو مريد ٿيو ۽ لالو رائنڪ ۾ آستانو قائم ڪيائين. ان شخص جي وفات 5 ذوالحج 1309ھ/1892ع ڌاري ٿي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=دريا%20خان%20فقير%201
 |title=دريا خان فقير 1
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[روحل فقير]]
* [[مراد فقير]]
* [[غلام علي فقير زنگيجو]]
* [[شاهو خان زنگيجو]]
* [[خدا بخش فقير]]
* [[جلال فقير ٽالپر]]
* [[ڪندڙي]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=142–143
}}
* {{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=همايوني
 |first=نياز
 |title=آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه
 |language=sd
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:زنگيجا]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1770ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1840ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>m3gv9o53w8qxi5purmzcoi14duywcpc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416882</id>
      <parentid>416881</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16924" sha1="a9gxyjbloz7whhxenukn5de14xl9i32" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = دريا خان فقير
| titles        = Darya Khan Zangejo 
| birth_name    = دريا خان
| birth_date    = 1190ھ / تقريباً 1776ع–1777ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 1264ھ / تقريباً 1847ع–1848ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| influences    = [[روحل فقير]]، [[غلام علي فقير زنگيجو]]
| influenced    = [[جلال فقير ٽالپر]]
| tradition     = [[تصوف]]، سنڌي صوفي شاعري
| major_works   = ''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه'' (مرتب ڪيل ڪلام)
}}

'''دريا خان فقير''' يا '''دريا خان زنگيجو''' (1190ھ / تقريباً 1776ع–1777ع – 1264ھ / تقريباً 1847ع–1848ع) سنڌ جو صوفي شاعر ۽ مشهور صوفي [[روحل فقير]] جو ننڍو پٽ هو. سندس ماءُ [[مراد فقير]] جي نياڻي هئي، تنهنڪري مراد فقير سندس نانو هو. دريا خان ڪندڙيءَ جي زنگيجا صوفي شاعرن جي انهيءَ خانداني روايت سان تعلق رکندو هو، جيڪا روحل فقير کان پوءِ ڪيترن نسلن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=142–143
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=دريا%20خان%20فقير
 |title=دريا خان فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

دريا خان جي شاعري سنڌي صوفي شاعريءَ جي ڪندڙي روايت جو حصو آهي. سندس ڪلام ۾ عشق، وڇوڙو، محبوب جي طلب، روحاني جستجو ۽ تصوف جا موضوع ملن ٿا. سندس شاعريءَ جو هڪ مجموعو نياز همايونيءَ '''''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه''''' جي نالي سان مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=روحل%20فقير
 |title=روحل فقير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ==
دريا خان جو تعلق زنگيجا خاندان سان هو. سندس والد [[روحل فقير]] سنڌ جو ناميارو صوفي ۽ شاعر هو. روحل فقير ٻه شاديون ڪيون هيون. پهرين گهر واريءَ مان کيس '''شاهو فقير''' ۽ '''غلام علي فقير''' پيدا ٿيا، جڏهن ته ٻي گهر واري، جيڪا [[مراد فقير]] جي نياڻي هئي، مان '''خدا بخش فقير''' ۽ '''دريا خان فقير''' پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

لطف الله بدويءَ جي تحقيق موجب مراد فقير روحل جو ويجهو مائٽ ۽ روحاني ساٿي هو. ڪلهوڙن جي حڪومت جي پڄاڻيءَ کان پوءِ روحل ۽ مراد ڪوٽڏيجيءَ ڀرسان ڪوٽليءَ ۾ گڏ رهيا. اتي مراد پنهنجي نياڻيءَ جو سڱ روحل کي ڏنو، جنهن مان خدا بخش ۽ دريا خان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح دريا خان ٻن اهم صوفي شاعرن سان سڌي خانداني نسبت رکندو هو: روحل فقير سندس والد ۽ مراد فقير سندس نانو هو.

== ولادت ۽ تاريخن جو اختلاف ==
محمد محسن الدين دراني ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا دريا خان جي ولادت '''1190ھ''' ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;/&gt; 1190ھ جو صحيح گريگورين برابر تقريباً '''1776ع–1777ع''' ٿئي ٿو. ڪجهه ثانوي ماخذ 1190ھ سان گڏ 1765ع يا 1766ع پڻ لکن ٿا، پر اهي ٻئي تاريخون ڪئلينڊري حساب سان هڪٻئي سان ٺهڪندڙ نه آهن.

1190ھ تقريباً '''فيبروري 1776ع کان فيبروري 1777ع''' تائين پکڙيل هو. دريا خان جي ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن دستياب ماخذن مان ثابت نه ٿو ٿئي، تنهنڪري ڪنهن مخصوص مهيني جو اضافو ڪرڻ مناسب نه آهي.

دريا خان جي عمر بابت پڻ روايتن ۾ تضاد آهي. سنڌيانا موجب روحل فقير جي وفات وقت دريا خان ست يا اٺ ورهين جو هو، جڏهن ته ساڳيو ماخذ روحل جي وفات تقريباً 1804ع ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt; جيڪڏهن دريا خان 1190ھ/1776ع–1777ع ۾ ڄائو هو ته 1804ع ۾ سندس عمر لڳ ڀڳ 27–28 سال ٿئي ٿي. تنهنڪري هن روايت کي قطعي تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ بدران ماخذن جي اختلاف طور ڏسڻ گهرجي.

== ننڍپڻ ۽ تربيت ==
دريا خان صوفيانه ۽ ادبي ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي. سندس والد روحل فقير ۽ نانو مراد فقير ٻئي سنڌ جا صوفي شاعر هئا. ڪندڙيءَ جي هن خاندان ۾ روحاني تعليم ۽ شاعري نسل در نسل منتقل ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

سوانحي روايت موجب دريا خان پنهنجي والد جي صحبت مان روحاني تربيت حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ سندس پرورش وڏي ڀاءُ '''غلام علي فقير''' ڪئي ۽ دريا خان کيس پنهنجي روحاني رهنما جي حيثيت ڏني.&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;/&gt;

== غلام علي فقير سان تعلق ==
دريا خان جو وڏو ڀاءُ [[غلام علي فقير زنگيجو]] سندس زندگيءَ ۾ اهم شخصيت هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب والد جي وفات کان پوءِ غلام علي سندس سنڀال ڪئي ۽ دريا خان کيس مرشد ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhianaDarya&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح دريا خان جي روحاني تربيت ۾ ٻه نسل نمايان نظر اچن ٿا: بنيادي خانداني ۽ فڪري اثر سندس والد روحل کان آيو، جڏهن ته پوءِ غلام عليءَ جي صحبت سندس صوفيانه تربيت کي جاري رکيو.

== ڪندڙيءَ جي صوفي روايت ==
دريا خان ڪندڙيءَ جي انهن صوفي شاعرن مان هو، جن روحل فقير کان شروع ٿيل ادبي سلسلي کي اوڻيهين صديءَ تائين جاري رکيو. لطف الله بدوي هن خاندان بابت لکي ٿو ته ان ۾ پيءُ کان پٽ، ڀاءُ کان ڀاءُ ۽ چاچي کان ڀائٽي تائين صوفي شاعريءَ جو سلسلو لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين هلندو رهيو.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

ڪندڙيءَ جي هن ادبي حلقي جي خصوصيت صرف خانداني وابستگي نه هئي، پر سنڌي، سرائڪي ۽ هندي فڪري روايتن سان رابطو پڻ هو. روحل ۽ مراد جي ڪلام ۾ اهي اثر نمايان آهن ۽ ايندڙ نسلن جي شاعري پڻ انهيءَ صوفي ماحول ۾ وجود ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

== شاعري ==
دريا خان فقير پنهنجي وقت جو صوفي شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ سنڌي صوفي ادب جا بنيادي موضوع، جهڙوڪ عشق، فراق، وصل، روحاني طلب، مرشد سان وابستگي ۽ انساني باطن جي اصلاح ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;/&gt;

دراني جي ڏنل ڪلام جي نمونن مان پڻ سندس شاعريءَ ۾ محبوب جي طلب ۽ فراق جو اظهار نمايان نظر اچي ٿو. هن وٽ ظاهري محبت جي ٻولي صوفيانه تجربي جي اظهار لاءِ استعمال ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;/&gt;

سندس شاعري سنڌي صوفي ڪافي ۽ بيت واري روايت سان تعلق رکي ٿي. ڪلام جي ٻولي نسبتاً سادي، عوامي ۽ ڳائڻ لائق آهي، جيڪا ڪندڙيءَ جي صوفي شاعرن جي ادبي روايت جي اهم خصوصيت هئي.

== ''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه'' ==
دريا خان فقير جو منتشر ڪلام پوءِ سنڌي شاعر ۽ محقق [[نياز همايوني]] گڏ ڪري '''''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه''''' جي نالي سان مرتب ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا روحل فقير بابت پنهنجي داخلا ۾ نياز همايونيءَ جي هن ترتيب ڏنل دريا خان جي ڪلام جو واضح ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

هن عنوان ۾ '''ڪانگ''' يا ڪانءُ کي پيغام پهچائيندڙ جي حيثيت سان استعمال ڪرڻ سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيائي عشقيه ۽ صوفي شاعريءَ جي پراڻي علامتي روايت سان تعلق رکي ٿو. محبوب کان جدا عاشق پکيءَ کي پنهنجو پيغام محبوب تائين پهچائڻ لاءِ مخاطب ڪري ٿو.

== تصوف ==
دريا خان جي صوفي فڪر جو بنيادي سرچشمو سندس خانداني روحاني روايت هئي. روحل فقير جي فڪر ۾ نفس جي نفي، عشق، وحدت ۽ باطني معرفت اهم هئا، جڏهن ته مراد فقير جي ڪلام ۾ پڻ ساڳيا صوفيانه موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;BadawiKandri&quot;/&gt;

دريا خان جي محفوظ شاعريءَ ۾ محبوب سان ملڻ جي آرزو ۽ فراق جو درد صوفيانه معنيٰ اختيار ڪري ٿو. انهيءَ روايت ۾ محبوب کي صرف انساني محبوب تائين محدود نه رکيو ويندو آهي، پر ان کي حق ۽ روحاني منزل جي علامت طور پڻ پڙهيو ويندو آهي.

== جلال فقير ٽالپر تي اثر ==
دريا خان جو روحاني اثر ڪندڙيءَ جي خاندان کان ٻاهر به نظر اچي ٿو. [[جلال فقير ٽالپر]] بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا لکي ٿي ته هو ڪندڙيءَ وارن فقيرن مان دريا خان فقير جو '''صحبتي ۽ معتقد''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJalal&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جلال%20فقير%20ٽالپر
 |title=جلال فقير ٽالپر
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

جلال فقير 1220ھ/1805ع ڌاري ٽالپر وڏا، ڪوٽڏيجي ۾ پيدا ٿيو. هن عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ صوفي زندگي اختيار ڪئي. دريا خان سان سندس صحبت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوڻيهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ ڪندڙيءَ جو صوفي حلقو مقامي شاعرن ۽ درويشن لاءِ هڪ روحاني مرڪز طور اثرانداز ٿي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJalal&quot;/&gt;

== ٿر ۽ راجپوتانا سان تعلق ==
ڪندڙيءَ جي صوفي روايت جو اثر سنڌ تائين محدود نه رهيو. هن حلقي جا ٿر ۽ راجپوتانا جي هندو ۽ مسلمان برادرين سان به روحاني ۽ ادبي لاڳاپا رهيا. دريا خان جي صحبت سان لاڳاپيل بعد وارن صوفين جي سير ۽ سفر بابت ماخذن ۾ جهوڪ، ٿر ۽ راجپوتانا جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJalal&quot;/&gt;

اهو ثقافتي پسمنظر روحل فقير جي دور کان موجود هو، ڇاڪاڻ⁠تہ روحل پاڻ سنڌي، سرائڪي ۽ هندي/هندوي فڪري روايتن سان لاڳاپيل شاعر هو. دريا خان انهيءَ گهڻ لساني ۽ سرحد پار صوفي ماحول جي ٻئي نسل سان تعلق رکندو هو.

== تاريخي دور ==
دريا خان جي حياتي سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ اهم عبوري زماني سان ٺهڪي اچي ٿي. سندس ولادت واري دور ۾ ڪلهوڙا حڪومت پنهنجي آخري مرحلي ۾ هئي. 1783ع ۾ ٽالپرن سنڌ ۾ اقتدار حاصل ڪيو ۽ دريا خان جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[ٽالپر خاندان|ٽالپر دور]] ۾ گذريو.

جيڪڏهن 1264ھ/1847ع–1848ع واري وفات جي تاريخ قبول ڪئي وڃي ته سندس آخري سال 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ واري ابتدائي دور سان به ٺهڪن ٿا. اهڙيءَ طرح سندس زندگي ڪلهوڙن جي پڄاڻي، ٽالپرن جي سڄي حڪومتي دور ۽ برطانوي راڄ جي شروعات تائين پکڙيل هئي.

== وفات ==
محمد محسن الدين دراني جي داخلا موجب دريا خان فقير '''1264ھ''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniDarya&quot;/&gt; 1264ھ تقريباً '''ڊسمبر 1847ع کان نومبر 1848ع''' تائين پکڙيل هو. موجود ماخذ ۾ صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه آهي، تنهنڪري وفات لاءِ 1264ھ / 1847ع–1848ع لکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

== ادبي اهميت ==
دريا خان فقير جي اهميت سنڌي صوفي ادب ۾ ٻن رخن کان آهي. هڪ طرف هو روحل فقير ۽ مراد فقير جي سڌي خانداني صوفي روايت جو وارث هو، ٻئي طرف سندس صحبت مان جلال فقير ٽالپر جهڙن بعد وارن صوفي شاعرن تي ڪندڙيءَ جي فڪري اثر جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJalal&quot;/&gt;

سندس ڪلام کي نياز همايونيءَ پاران ''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه'' جي صورت ۾ گڏ ڪرڻ سبب سندس شاعري جديد دور تائين محفوظ رهي. ان ڪري دريا خان کي روحل کان پوءِ ڪندڙيءَ جي صوفي ادبي سلسلي جي اهم ڪڙي طور ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaRohal&quot;/&gt;

== نالي جي وضاحت ==
دريا خان فقير کي سنڌ جي هڪ ٻئي، گهڻو پوءِ واري '''دريا خان فقير''' سان نه ملائڻ گهرجي. ٻيو دريا خان هڱورجا، ضلعي خيرپور ۾ پيدا ٿيو، شڪارپور ۾ انگريز فوج سان وابسته رهيو، پوءِ مخدوم عبدالحئي نقشبنديءَ جو مريد ٿيو ۽ لالو رائنڪ ۾ آستانو قائم ڪيائين. ان شخص جي وفات 5 ذوالحج 1309ھ/1892ع ڌاري ٿي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=دريا%20خان%20فقير%201
 |title=دريا خان فقير 1
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[روحل فقير]]
* [[مراد فقير]]
* [[غلام علي فقير زنگيجو]]
* [[شاهو خان زنگيجو]]
* [[خدا بخش فقير]]
* [[جلال فقير ٽالپر]]
* [[ڪندڙي]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=142–143
}}
* {{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=همايوني
 |first=نياز
 |title=آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه
 |language=sd
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:زنگيجا]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1770ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1840ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>a9gxyjbloz7whhxenukn5de14xl9i32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قنبر علي شاھ ڀاڏائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103648</id>
    <revision>
      <id>416883</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر}}  {{Infobox saint | name          = سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي | titles        = حضرت سيد قنبر علي شاهه | birth_name    = سيد قنبر علي شاهه | birth_date    = 1200ھ / تقريباً 1785ع–1786ع | birth_place   = [[سنڌ]] | death_date    = 1273ھ / تقريباً 1856ع–1857ع | death_place   = [[سنڌ]] | venerate...</comment>
      <origin>416883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11799" sha1="4itrgopnmdzm5xp3tpwk64ai3xcmu3f" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي
| titles        = حضرت سيد قنبر علي شاهه
| birth_name    = سيد قنبر علي شاهه
| birth_date    = 1200ھ / تقريباً 1785ع–1786ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 1273ھ / تقريباً 1856ع–1857ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| tradition     = [[تصوف]]، شاعري
| major_works   = ڪلام
}}

'''سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي''' (1200ھ / تقريباً 1785ع–1786ع – 1273ھ /
تقريباً 1856ع–1857ع) سنڌ جو صوفي، شاعر ۽ اهلِ علم شخص هو. سندس شمار
اوڻيهين صديءَ جي انهن سنڌي شاعرن ۾ ٿئي ٿو، جن سنڌيءَ سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ
شاعري ڪئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بيان ڪندي
سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائيءَ کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ مستقل طور شامل ڪيو
آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد محسن الدين دراني پڻ سنڌ جي صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ سندس احوال ڏنو
آهي ۽ سندس صوفيانه ۽ ادبي شخصيت تي روشني وڌي آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniQambar&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=145–148
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
سندس نالو مختلف هنڌن تي '''قنبر علي شاهه''' ۽ جديد سنڌي صورت ۾
'''قنبر علي شاهه''' لکيو وڃي ٿو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتاب جي فهرست
۾ سندس نالو اردو رسم الخط ۾ ''سید قنبر علی شاہ بھاڈائی'' ڏنل آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري سندس نسبت جي سنڌي صورت '''ڀاڏائي''' رکڻ ماخذن سان وڌيڪ ٺهڪي
اچي ٿي. ''ڀاڏاڻي'' جي صورت لاءِ الڳ معتبر ماخذ ملي ته ان کي متبادل نالي
طور شامل ڪري سگهجي ٿو.

== ولادت ==
درانيءَ جي ڏنل سوانحي احوال موجب سيد قنبر علي شاهه جي ولادت
'''1200ھ''' ڌاري ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt; 1200ھ گريگورين ڪئلينڊر
۾ تقريباً '''1785ع–1786ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. 1200ھ تقريباً آڪٽوبر
1785ع کان آڪٽوبر 1786ع تائين پکڙيل هجري سال هو.

دستياب ماخذ مان سندس ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن يقيني طور معلوم
نه ٿو ٿئي، تنهنڪري وڪيپيڊيا جي متن ۾ ڪنهن مخصوص مهيني يا ڏينهن جو اندازو
لڳائڻ بدران صرف 1200ھ/1785ع–1786ع لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== تعليم ۽ علمي ماحول ==
قنبر علي شاهه جي شخصيت تي پنهنجي دور جي سنڌي اسلامي ۽ صوفيانه علمي
روايت جو اثر هو. سندس محفوظ ڪلام مان فارسي ۽ اردو ادبي روايت سان
واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌ جي درٻارن، خانقاهن ۽
علمي مرڪزن ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي علم ۽ ادب جي اهم ٻولي هئي، جڏهن ته
اردو شاعريءَ جو دائرو پڻ وڌي رهيو هو. قنبر علي شاهه جو اردو ڪلام انهيءَ
گهڻ لساني ادبي ماحول جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== شاعري ==
سيد قنبر علي شاهه جو شمار سنڌ جي انهن شاعرن ۾ ٿئي ٿو، جن صوفيانه
فڪر کي شاعريءَ ذريعي بيان ڪيو. سندس ڪلام ۾ عشق، معرفت، انساني زندگيءَ
جي ناپائيداري ۽ روحاني جستجو جهڙا موضوع ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ سندس مستقل ذڪر
ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿو ته سندس ادبي اهميت رڳو سنڌي صوفي روايت تائين
محدود نه هئي، پر سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ پڻ سندس جاءِ هئي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== اردو شاعري ==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي اوسر بابت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق ۾ سيد
قنبر علي شاهه ڀاڏائيءَ کي مير صوبدار خان مير کان پوءِ ۽ نظر علي فقير
زنگيجي کان اڳ مستقل شاعر طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

هيءَ ترتيب کيس ٽالپر دور ۽ اوڻيهين صديءَ جي سنڌ جي انهيءَ ادبي ماحول
سان ڳنڍي ٿي، جنهن ۾ سنڌي ۽ فارسيءَ سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ مقامي شاعرن ڪلام
چيو. انهيءَ لحاظ کان قنبر علي شاهه سنڌ جي گهڻ لساني ادبي تاريخ جي
مطالعي لاءِ اهم شخصيت آهي.

== صوفيانه فڪر ==
قنبر علي شاهه جي شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر نمايان آهي. سندس ڪلام جي
سوانحي جائزي ۾ عشق ۽ معرفت سان لاڳاپيل مضمونن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt;

سندس دور جي سنڌي صوفي شاعريءَ وانگر سندس شاعريءَ ۾ به ظاهري دنيا جي
ناپائيداريءَ جي مقابلي ۾ باطني ۽ روحاني زندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.
اهو فڪري ماحول [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] کان پوءِ سنڌ ۾ وڌندڙ صوفيانه
ادبي روايت جو حصو هو.

== ادبي دور ==
قنبر علي شاهه جي ڄاڻايل حياتيءَ جو زمانو سنڌ جي تاريخ ۾ وڏي سياسي
تبديليءَ جو دور هو. سندس ولادت 1200ھ/1785ع–1786ع ڌاري ٿي، يعني
[[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا حڪومت]] جي پڄاڻيءَ کان ٿورو پوءِ، جڏهن سنڌ ۾
[[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جو اقتدار قائم ٿي چڪو هو.

سندس زندگيءَ جو وڏو حصو ٽالپر دور ۾ گذريو. 1843ع ۾ انگريزن سنڌ تي
قبضو ڪيو؛ جيڪڏهن 1273ھ/1856ع–1857ع واري وفات جي تاريخ قبول ڪجي ته
قنبر علي شاهه پنهنجي زندگيءَ جا آخري لڳ ڀڳ چوڏهن سال برطانوي راڄ جي
ابتدائي دور ۾ پڻ ڏٺا.

ان لحاظ کان سندس ادبي زندگي ٽالپر دور کان برطانوي دور جي شروعات تائين
پکڙيل سنڌي ادبي تاريخ سان تعلق رکي ٿي.

== سنڌ ۾ اردو شاعريءَ ۾ مقام ==
سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ بابت نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق قنبر علي شاهه
جي سڃاڻپ لاءِ اهم ثانوي ماخذ آهي. هن ڪتاب ۾ روحل فقير، مراد فقير
زنگيجو، فقير غلام علي زنگيجو، دريا خان زنگيجو، مير ڪرم علي خان،
مير مراد علي خان، مير غلام علي مائل، مير محمد نصير خان جعفري ۽
مير صوبدار خان جهڙن شاعرن سان گڏ سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائيءَ کي به
سنڌ ۾ اردو شاعري ڪندڙ شاعرن جي تاريخي سلسلي ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته قنبر علي شاهه کي صرف هڪ مقامي صوفي شخصيت طور
ڏسڻ سندس ادبي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيندو؛ هو اوڻيهين صديءَ جي سنڌ جي
فارسي-اردو-سنڌي گڏيل ادبي ماحول جو پڻ نمائندو هو.

== ڪلام جي اشاعت ==
قنبر علي شاهه جي شاعريءَ جي علمي اهميت جو هڪ اهم ثبوت [[سنڌالاجي
انسٽيٽيوٽ]] جي اشاعتي رٿا مان ملي ٿو. انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي
1970ع واري اشاعتي فهرست ۾ '''''Sayyid Qambar 'Ali Shah-jo-Kalam'''''
(سيد قنبر علي شاهه جو ڪلام) نالي سنڌي ڪتاب کي ڇپائيءَ هيٺ ڄاڻايو ويو
هو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPublications&quot;&gt;{{cite journal
 |title=List of the Publications of the Institute of Sindology
 |journal=Journal of the Institute of Sindhology
 |publisher=Institute of Sindology, University of Sind
 |location=Hyderabad, Sind
 |year=1970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي حوالو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو قنبر علي شاهه جي ڪلام جي
ادبي ۽ تحقيقي سطح تي گڏ ٿيڻ ۽ اشاعت لاءِ تيار ٿيڻ جي آزاد تصديق ڪري
ٿو.

== وفات ==
درانيءَ جي سوانحي احوال ۾ سندس وفات '''1273ھ''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt; 1273ھ گريگورين حساب سان تقريباً
'''1856ع–1857ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. هي هجري سال تقريباً سيپٽمبر 1856ع
کان آگسٽ 1857ع تائين رهيو.

دستياب ماخذن مان وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن يقيني طور ثابت نه
ٿو ٿئي. تنهنڪري 1273ھ/1856ع–1857ع کي تاريخ جي محتاط صورت طور لکڻ
مناسب آهي.

== ادبي اهميت ==
سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي سنڌ جي اوڻيهين صديءَ واري صوفيانه ۽ گهڻ
لساني ادبي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. سندس اهميت جو هڪ پاسو سندس
صوفيانه ڪلام آهي، جڏهن ته ٻيو پاسو سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ سان
سندس وابستگي آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

سنڌالاجي انسٽيٽيوٽ پاران سندس ڪلام کي باقاعده ڪتابي صورت ۾ آڻڻ جي
رٿا پڻ ظاهر ڪري ٿي ته سندس شاعريءَ کي جديد سنڌي ادبي تحقيق ۾ محفوظ
ڪرڻ جوڳو ورثو سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPublications&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو ادب]]
* [[تصوف]]
* [[روحل فقير]]
* [[مراد فقير]]
* [[غلام علي فقير زنگيجو]]
* [[دريا خان زنگيجو]]
* [[ٽالپر خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=145–148
}}
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |language=ur
}}
* ''سيد قنبر علي شاهه جو ڪلام''، انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، سنڌ يونيورسٽي.

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا اردو شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1780ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1850ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>4itrgopnmdzm5xp3tpwk64ai3xcmu3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416884</id>
      <parentid>416883</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T20:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11782" sha1="q1t253aloqh4xty5acpvef8ai74y0cu" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي
| titles        = Qanber Ali Shah Bhadai 
| birth_name    = سيد قنبر علي شاهه
| birth_date    = 1200ھ / تقريباً 1785ع–1786ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 1273ھ / تقريباً 1856ع–1857ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| tradition     = [[تصوف]]، شاعري
| major_works   = ڪلام
}}

'''سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي''' (1200ھ / تقريباً 1785ع–1786ع – 1273ھ /
تقريباً 1856ع–1857ع) سنڌ جو صوفي، شاعر ۽ اهلِ علم شخص هو. سندس شمار
اوڻيهين صديءَ جي انهن سنڌي شاعرن ۾ ٿئي ٿو، جن سنڌيءَ سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ
شاعري ڪئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بيان ڪندي
سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائيءَ کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ مستقل طور شامل ڪيو
آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد محسن الدين دراني پڻ سنڌ جي صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ سندس احوال ڏنو
آهي ۽ سندس صوفيانه ۽ ادبي شخصيت تي روشني وڌي آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniQambar&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=145–148
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
سندس نالو مختلف هنڌن تي '''قنبر علي شاهه''' ۽ جديد سنڌي صورت ۾
'''قنبر علي شاهه''' لکيو وڃي ٿو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتاب جي فهرست
۾ سندس نالو اردو رسم الخط ۾ ''سید قنبر علی شاہ بھاڈائی'' ڏنل آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري سندس نسبت جي سنڌي صورت '''ڀاڏائي''' رکڻ ماخذن سان وڌيڪ ٺهڪي
اچي ٿي. ''ڀاڏاڻي'' جي صورت لاءِ الڳ معتبر ماخذ ملي ته ان کي متبادل نالي
طور شامل ڪري سگهجي ٿو.

== ولادت ==
درانيءَ جي ڏنل سوانحي احوال موجب سيد قنبر علي شاهه جي ولادت
'''1200ھ''' ڌاري ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt; 1200ھ گريگورين ڪئلينڊر
۾ تقريباً '''1785ع–1786ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. 1200ھ تقريباً آڪٽوبر
1785ع کان آڪٽوبر 1786ع تائين پکڙيل هجري سال هو.

دستياب ماخذ مان سندس ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن يقيني طور معلوم
نه ٿو ٿئي، تنهنڪري وڪيپيڊيا جي متن ۾ ڪنهن مخصوص مهيني يا ڏينهن جو اندازو
لڳائڻ بدران صرف 1200ھ/1785ع–1786ع لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== تعليم ۽ علمي ماحول ==
قنبر علي شاهه جي شخصيت تي پنهنجي دور جي سنڌي اسلامي ۽ صوفيانه علمي
روايت جو اثر هو. سندس محفوظ ڪلام مان فارسي ۽ اردو ادبي روايت سان
واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌ جي درٻارن، خانقاهن ۽
علمي مرڪزن ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي علم ۽ ادب جي اهم ٻولي هئي، جڏهن ته
اردو شاعريءَ جو دائرو پڻ وڌي رهيو هو. قنبر علي شاهه جو اردو ڪلام انهيءَ
گهڻ لساني ادبي ماحول جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== شاعري ==
سيد قنبر علي شاهه جو شمار سنڌ جي انهن شاعرن ۾ ٿئي ٿو، جن صوفيانه
فڪر کي شاعريءَ ذريعي بيان ڪيو. سندس ڪلام ۾ عشق، معرفت، انساني زندگيءَ
جي ناپائيداري ۽ روحاني جستجو جهڙا موضوع ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ سندس مستقل ذڪر
ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿو ته سندس ادبي اهميت رڳو سنڌي صوفي روايت تائين
محدود نه هئي، پر سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ پڻ سندس جاءِ هئي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== اردو شاعري ==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي اوسر بابت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق ۾ سيد
قنبر علي شاهه ڀاڏائيءَ کي مير صوبدار خان مير کان پوءِ ۽ نظر علي فقير
زنگيجي کان اڳ مستقل شاعر طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

هيءَ ترتيب کيس ٽالپر دور ۽ اوڻيهين صديءَ جي سنڌ جي انهيءَ ادبي ماحول
سان ڳنڍي ٿي، جنهن ۾ سنڌي ۽ فارسيءَ سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ مقامي شاعرن ڪلام
چيو. انهيءَ لحاظ کان قنبر علي شاهه سنڌ جي گهڻ لساني ادبي تاريخ جي
مطالعي لاءِ اهم شخصيت آهي.

== صوفيانه فڪر ==
قنبر علي شاهه جي شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر نمايان آهي. سندس ڪلام جي
سوانحي جائزي ۾ عشق ۽ معرفت سان لاڳاپيل مضمونن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt;

سندس دور جي سنڌي صوفي شاعريءَ وانگر سندس شاعريءَ ۾ به ظاهري دنيا جي
ناپائيداريءَ جي مقابلي ۾ باطني ۽ روحاني زندگيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.
اهو فڪري ماحول [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] کان پوءِ سنڌ ۾ وڌندڙ صوفيانه
ادبي روايت جو حصو هو.

== ادبي دور ==
قنبر علي شاهه جي ڄاڻايل حياتيءَ جو زمانو سنڌ جي تاريخ ۾ وڏي سياسي
تبديليءَ جو دور هو. سندس ولادت 1200ھ/1785ع–1786ع ڌاري ٿي، يعني
[[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا حڪومت]] جي پڄاڻيءَ کان ٿورو پوءِ، جڏهن سنڌ ۾
[[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جو اقتدار قائم ٿي چڪو هو.

سندس زندگيءَ جو وڏو حصو ٽالپر دور ۾ گذريو. 1843ع ۾ انگريزن سنڌ تي
قبضو ڪيو؛ جيڪڏهن 1273ھ/1856ع–1857ع واري وفات جي تاريخ قبول ڪجي ته
قنبر علي شاهه پنهنجي زندگيءَ جا آخري لڳ ڀڳ چوڏهن سال برطانوي راڄ جي
ابتدائي دور ۾ پڻ ڏٺا.

ان لحاظ کان سندس ادبي زندگي ٽالپر دور کان برطانوي دور جي شروعات تائين
پکڙيل سنڌي ادبي تاريخ سان تعلق رکي ٿي.

== سنڌ ۾ اردو شاعريءَ ۾ مقام ==
سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ بابت نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق قنبر علي شاهه
جي سڃاڻپ لاءِ اهم ثانوي ماخذ آهي. هن ڪتاب ۾ روحل فقير، مراد فقير
زنگيجو، فقير غلام علي زنگيجو، دريا خان زنگيجو، مير ڪرم علي خان،
مير مراد علي خان، مير غلام علي مائل، مير محمد نصير خان جعفري ۽
مير صوبدار خان جهڙن شاعرن سان گڏ سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائيءَ کي به
سنڌ ۾ اردو شاعري ڪندڙ شاعرن جي تاريخي سلسلي ۾ رکيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته قنبر علي شاهه کي صرف هڪ مقامي صوفي شخصيت طور
ڏسڻ سندس ادبي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيندو؛ هو اوڻيهين صديءَ جي سنڌ جي
فارسي-اردو-سنڌي گڏيل ادبي ماحول جو پڻ نمائندو هو.

== ڪلام جي اشاعت ==
قنبر علي شاهه جي شاعريءَ جي علمي اهميت جو هڪ اهم ثبوت [[سنڌالاجي
انسٽيٽيوٽ]] جي اشاعتي رٿا مان ملي ٿو. انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي
1970ع واري اشاعتي فهرست ۾ '''''Sayyid Qambar 'Ali Shah-jo-Kalam'''''
(سيد قنبر علي شاهه جو ڪلام) نالي سنڌي ڪتاب کي ڇپائيءَ هيٺ ڄاڻايو ويو
هو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPublications&quot;&gt;{{cite journal
 |title=List of the Publications of the Institute of Sindology
 |journal=Journal of the Institute of Sindhology
 |publisher=Institute of Sindology, University of Sind
 |location=Hyderabad, Sind
 |year=1970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي حوالو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو قنبر علي شاهه جي ڪلام جي
ادبي ۽ تحقيقي سطح تي گڏ ٿيڻ ۽ اشاعت لاءِ تيار ٿيڻ جي آزاد تصديق ڪري
ٿو.

== وفات ==
درانيءَ جي سوانحي احوال ۾ سندس وفات '''1273ھ''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniQambar&quot;/&gt; 1273ھ گريگورين حساب سان تقريباً
'''1856ع–1857ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. هي هجري سال تقريباً سيپٽمبر 1856ع
کان آگسٽ 1857ع تائين رهيو.

دستياب ماخذن مان وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن يقيني طور ثابت نه
ٿو ٿئي. تنهنڪري 1273ھ/1856ع–1857ع کي تاريخ جي محتاط صورت طور لکڻ
مناسب آهي.

== ادبي اهميت ==
سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي سنڌ جي اوڻيهين صديءَ واري صوفيانه ۽ گهڻ
لساني ادبي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. سندس اهميت جو هڪ پاسو سندس
صوفيانه ڪلام آهي، جڏهن ته ٻيو پاسو سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ سان
سندس وابستگي آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

سنڌالاجي انسٽيٽيوٽ پاران سندس ڪلام کي باقاعده ڪتابي صورت ۾ آڻڻ جي
رٿا پڻ ظاهر ڪري ٿي ته سندس شاعريءَ کي جديد سنڌي ادبي تحقيق ۾ محفوظ
ڪرڻ جوڳو ورثو سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhologyPublications&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو ادب]]
* [[تصوف]]
* [[روحل فقير]]
* [[مراد فقير]]
* [[غلام علي فقير زنگيجو]]
* [[دريا خان زنگيجو]]
* [[ٽالپر خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=145–148
}}
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |language=ur
}}
* ''سيد قنبر علي شاهه جو ڪلام''، انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، سنڌ يونيورسٽي.

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا اردو شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1780ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1850ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>q1t253aloqh4xty5acpvef8ai74y0cu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نظر علي فقير زنگيجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103649</id>
    <revision>
      <id>416885</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ سنڌي-اردو شاعر}}  {{Infobox saint | name          = نظر علي فقير زنگيجو | titles        = فقير نظر علي زنگيجو | birth_name    = نظر علي | birth_date    = 1245ھ / تقريباً 1829ع–1830ع | birth_place   = [[سنڌ]] | death_date    = 1305ھ / تقريباً 1887ع–1888ع | death_place   = [[سنڌ]] | venerated_in  = [[اسلام]] | tradi...</comment>
      <origin>416885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12249" sha1="aqake853efrtsemis02eirlnlkhzvky" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ سنڌي-اردو شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = نظر علي فقير زنگيجو
| titles        = فقير نظر علي زنگيجو
| birth_name    = نظر علي
| birth_date    = 1245ھ / تقريباً 1829ع–1830ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 1305ھ / تقريباً 1887ع–1888ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| tradition     = [[تصوف]]، سنڌي ۽ اردو شاعري
| influences    = ڪندڙيءَ جي صوفي روايت
}}

'''نظر علي فقير زنگيجو''' (1245ھ / تقريباً 1829ع–1830ع – 1305ھ /
تقريباً 1887ع–1888ع) اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر هو. سندس تعلق
'''زنگيجا''' خاندان جي انهيءَ صوفي ۽ ادبي روايت سان هو، جنهن مان
[[روحل فقير]]، [[مراد فقير]]، غلام علي فقير ۽ دريا خان فقير جهڙا شاعر
پيدا ٿيا. هن سنڌيءَ سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي.&lt;ref
name=&quot;DurraniNazar&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=146–149
}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ تي پنهنجي
تحقيق ۾ کيس '''نظر علي فقير زنگيجه''' جي نالي سان مستقل شاعر طور شامل
ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |publisher=مجلس ترقی ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ خاندان ==
سوانحي ماخذن ۾ سندس نالو '''نظر علي فقير''' ۽ خانداني نسبت
'''زنگيجو/زنگيجه''' ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt; هو انهيءَ
زنگيجا صوفي خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن جي ادبي روايت ارڙهين صديءَ
۾ روحل فقير ۽ سندس ويجهن ساٿين سان نمايان ٿي.

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سندھ میں اردو شاعری'' جي فهرست ۾ پڻ
روحل فقير، مراد فقير زنگيجه، شاهو خان زنگيجه، غلام علي فقير زنگيجه
۽ دريا خان زنگيجه کان پوءِ ايندڙ نسلن جي سلسلي ۾ نظر علي فقير زنگيجه
جو مستقل ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== ولادت ==
محمد محسن الدين دراني جي ڏنل سوانحي احوال موجب نظر علي فقير جي
ولادت '''1245ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt; هجري 1245ھ
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''1829ع–1830ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

1245ھ تقريباً جولاءِ 1829ع کان جون 1830ع تائين پکڙيل هو. دستياب
بنيادي ماخذ ۾ سندس ولادت جو صحيح ڏينهن ۽ هجري مهينو نه ڏنو ويو آهي،
تنهنڪري وڌيڪ قطعي تاريخ ڏيڻ بدران 1245ھ/1829ع–1830ع لکڻ وڌيڪ
محتاط آهي.

== خانداني ادبي روايت ==
نظر علي فقير اهڙي خاندان ۾ پيدا ٿيو، جنهن ۾ شاعري ۽ تصوف جي مضبوط
روايت اڳ ئي قائم ٿي چڪي هئي. روحل فقير جي دور کان زنگيجا خاندان جا
ڪيترائي فرد صوفي شاعريءَ سان وابسته رهيا.&lt;ref name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt;

انهيءَ خانداني ماحول جي ڪري نظر علي فقير جي شاعريءَ ۾ به صوفيانه
فڪر، عشق، معرفت ۽ اخلاقي تلقين جا عنصر نمايان نظر اچن ٿا.

== تعليم ۽ ادبي تربيت ==
نظر علي فقير جي رسمي تعليم بابت تفصيلي دستاويزي معلومات محدود آهي.
تنهن هوندي به سندس ڪلام مان سنڌي ۽ اردو شعري روايت، صوفيانه اصطلاحن
۽ پنهنجي خاندان جي ادبي ورثي سان واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref
name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt;

سندس زماني تائين زنگيجا خاندان ۾ روحل، مراد، غلام علي ۽ دريا خان
جهڙن شاعرن جو ڪلام موجود هو، تنهنڪري سندس ادبي تربيت کي انهيءَ
خانداني صوفي ماحول جي تسلسل ۾ ڏٺو وڃي ٿو.

== شاعري ==
نظر علي فقير سنڌي ۽ اردو ٻنهي ٻولين ۾ شعر چيو. سندس شاعريءَ ۾
تصوف ۽ اخلاقي فڪر سان گڏ محبت ۽ انساني جذبات جا مضمون پڻ ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt;

سندس محفوظ اردو ڪلام مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو پنهنجي دور جي رائج اردو
شعري اسلوب ۽ لفظيات کان واقف هو. سندس شاعري سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي
اوڻيهين صديءَ واري مقامي روايت جو حصو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== اردو شاعري ==
نظر علي فقير جي ادبي سڃاڻپ جو هڪ اهم پاسو سندس اردو شاعري آهي.
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي تحقيقي ڪتاب ''سندھ میں اردو شاعری''
۾ کيس مستقل داخلا ڏيڻ سان سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخي سلسلي جو
حصو قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

بلوچ جي ترتيب ۾ نظر علي فقير جي داخلا '''سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي'''
کان پوءِ ۽ '''محمد يوسف فقير اگڙه''' کان اڳ اچي ٿي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; اها ترتيب اوڻيهين صديءَ جي سنڌ ۾ اردو شاعريءَ
جي هڪ اهڙي مقامي روايت ڏيکاري ٿي، جنهن ۾ صوفي، درٻاري ۽ خانداني
شاعر سڀ شامل هئا.

== صوفيانه فڪر ==
نظر علي فقير جي ڪلام ۾ تصوف بنيادي فڪري پسمنظر طور موجود آهي.
سندس شاعريءَ ۾ عشق کي انسان جي روحاني واٽ سان ڳنڍيو ويو آهي ۽
دنياوي وابستگين جي ناپائيداريءَ جو احساس پڻ ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt;

اهو فڪر زنگيجا خاندان جي اڳين شاعرن، خاص طور روحل فقير سان لاڳاپيل
ڪندڙيءَ واري صوفي روايت جي تسلسل ۾ ڏسي سگهجي ٿو. روحل جي فڪري
روايت ۾ باطني سڃاڻپ، عشق ۽ معرفت کي خاص اهميت حاصل هئي.

== ٻولي ۽ اسلوب ==
نظر علي فقير جو ڪلام سنڌ جي اوڻيهين صديءَ واري گهڻ لساني ادبي
ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. ان دور جي سنڌ ۾ سنڌي مقامي ادبي ٻولي هئي،
جڏهن ته فارسيءَ جي پراڻي علمي ۽ ادبي روايت سان گڏ اردوءَ جو استعمال
به وڌي رهيو هو.

نظر علي فقير جو اردوءَ ۾ شعر چوڻ ان وڏي ادبي عمل جو حصو هو.
نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي انهيءَ تاريخ کي
شاهجهان جي دور کان پاڪستان جي قيام تائين ڳولي ٿي ۽ نظر علي فقير کي
ان تاريخي سلسلي ۾ شامل ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
نظر علي فقير جي ولادت 1245ھ/1829ع–1830ع ڌاري ٿي. ان وقت سنڌ تي
[[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪومت هئي. سندس ننڍپڻ دوران ئي
1843ع ۾ [[برطانوي راڄ|برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سنڌ تي قبضو ڪيو.

ان ڪري سندس زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تبديليءَ واري
دور ۾ گذريو. سندس ادبي سرگرمي اوڻيهين صديءَ جي انهيءَ سنڌ سان تعلق
رکي ٿي، جنهن ۾ پراڻي ٽالپر دور جي فارسي-سنڌي ادبي روايت ۽ نئين
برطانوي دور جا لساني ۽ سماجي اثر گڏ موجود هئا.

== زنگيجا شاعرن ۾ مقام ==
زنگيجا خاندان سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ هڪ منفرد خانداني سلسلو پيدا ڪيو.
روحل فقير کان پوءِ مراد فقير، غلام علي فقير، دريا خان فقير ۽ ٻين
شاعرن انهيءَ روايت کي جاري رکيو. نظر علي فقير ان ادبي سلسلي جي
اوڻيهين صديءَ واري نسل سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt;

خاص طور سندس اردو شاعري انهيءَ ڳالهه جو مثال آهي ته زنگيجا صوفي
روايت صرف سنڌي يا سرائڪي تائين محدود نه رهي، پر اردو شاعريءَ سان
پڻ لاڳاپو پيدا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== ڪلام جا موضوع ==
دستياب ڪلام ۽ سوانحي احوال جي بنياد تي نظر علي فقير جي شاعريءَ ۾
هيٺيان موضوع نمايان آهن:

* صوفيانه عشق ۽ معرفت؛
* مرشد ۽ طالب جو روحاني تعلق؛
* دنيا جي ناپائيداري؛
* اخلاقي نصيحت؛
* انسان جي باطني حالت؛
* محبت ۽ فراق جا روايتي شعري مضمون.&lt;ref name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt;

سندس ڪلام جي مڪمل تنقيدي تدوين کان سواءِ سندس سموري فڪري نظام بابت
قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه ٿيندو، پر محفوظ نمونا کيس واضح طور سنڌ جي
صوفيانه شعري روايت سان ڳنڍين ٿا.

== وفات ==
دراني جي سوانحي داخلا موجب نظر علي فقير '''1305ھ''' ۾ وفات
ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt; 1305ھ گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً
'''1887ع–1888ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

1305ھ تقريباً سيپٽمبر 1887ع کان سيپٽمبر 1888ع تائين هو. ماخذ ۾
صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه هجڻ سبب مضمون ۾ 1305ھ/1887ع–1888ع
واري محتاط تاريخ استعمال ڪرڻ مناسب آهي.

== ادبي اهميت ==
نظر علي فقير جي اهميت جا ٻه نمايان پهلو آهن. پهريون، هو روحل فقير
سان وابسته زنگيجا صوفي خاندان جي ادبي تسلسل جو نمائندو هو؛ ٻيو،
سندس اردو شاعري کيس سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ سان پڻ ڳنڍي ٿي.&lt;ref
name=&quot;DurraniNazar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جهڙي محقق پاران کيس سنڌ جي اردو شاعرن ۾
مستقل داخلا ڏيڻ سندس تاريخي ادبي سڃاڻپ جي اهم ثانوي شاهدي آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[روحل فقير]]
* [[مراد فقير]]
* [[غلام علي فقير زنگيجو]]
* [[دريا خان زنگيجو]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو ادب]]
* [[تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=146–149
}}
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |publisher=مجلس ترقی ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |language=ur
}}

{{سنڌي صوفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا اردو شاعر]]
[[زمرو:زنگيجا]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1820ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1880ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>aqake853efrtsemis02eirlnlkhzvky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد يوسف فقير اڳڙا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103650</id>
    <revision>
      <id>416886</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر}}  {{Infobox saint | name          = محمد يوسف فقير اڳڙا | titles        = محمد يوسف فقير | birth_name    = محمد يوسف | birth_date    = 1172ھ / 1758ع–1759ع | birth_place   = [[سنڌ]] | death_date    = 1249ھ / 1833ع–1834ع | death_place   = [[سنڌ]] | venerated_in  = [[اسلام]] | tradition     = [[تصوف]]، سنڌي ۽...</comment>
      <origin>416886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11735" sha1="sx3wuqbg857bqxp8al01o4mi0dxbh19" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = محمد يوسف فقير اڳڙا
| titles        = محمد يوسف فقير
| birth_name    = محمد يوسف
| birth_date    = 1172ھ / 1758ع–1759ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 1249ھ / 1833ع–1834ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| tradition     = [[تصوف]]، سنڌي ۽ اردو شاعري
| major_works   = صوفيانه ڪلام
}}

'''محمد يوسف فقير اڳڙا''' (1172ھ / 1758ع–1759ع – 1249ھ /
1833ع–1834ع) سنڌ جو صوفي، شاعر ۽ اردوءَ ۾ شعر چوندڙ سنڌي شاعر هو.
سندس ادبي سرگرمي ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي
شروعاتي دور سان تعلق رکي ٿي. محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس سوانح ۽ اردو ڪلام جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniYusuf&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=150–153
}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] پڻ پنهنجي تحقيقي ڪتاب ''سندھ میں اردو
شاعری'' ۾ '''محمد يوسف فقير اڳڙا''' کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ مستقل
داخلا طور شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |publisher=مجلس ترقی ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
ماخذن ۾ سندس نالو '''محمد يوسف فقير''' ۽ نسبت '''اڳڙا''' ملي ٿي.
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتاب جي فهرست ۾ سندس نالو اردو رسم الخط
۾ ''محمد یوسف فیقر اگڑہ'' جي صورت ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

لفظ ''فقير'' سندس صوفيانه سڃاڻپ سان لاڳاپيل لقب طور استعمال ٿيل
نظر اچي ٿو. سندس نالي سان لڳل ''اڳڙا'' سندس مقامي يا خانداني نسبت
طور ماخذن ۾ محفوظ آهي.

== ولادت ==
دراني جي ڏنل سوانحي داخلا موجب محمد يوسف فقير جي ولادت
'''1172ھ''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniYusuf&quot;/&gt; هي هجري سال گريگورين
ڪئلينڊر موجب تقريباً '''1758ع–1759ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

1172ھ تقريباً سيپٽمبر 1758ع کان آگسٽ 1759ع تائين پکڙيل هو. موجود
ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن ثابت نه ٿيڻ سبب مضمون ۾
ڪنهن مخصوص گريگورين يا هجري تاريخ ڏيڻ بدران ٻنهي سالن جي حد لکڻ
وڌيڪ مناسب آهي.

== تاريخي دور ==
محمد يوسف فقير جي زندگي سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ اهم عبوري دور
سان تعلق رکي ٿي. سندس ولادت وقت سنڌ تي [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]]
جي حڪومت هئي. سندس جوانيءَ دوران 1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]]
سنڌ جي اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ سندس زندگيءَ جو وڏو حصو ٽالپر دور ۾
گذريو.

ان لحاظ کان سندس زندگي [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] ۽ سندس جانشينن
کان پوءِ ٽالپر حڪمرانن جي دور تائين پکڙيل سنڌ جي ادبي ۽ صوفيانه
تاريخ سان لاڳاپيل آهي.

== تصوف ==
محمد يوسف فقير جو بنيادي تعارف صوفي شاعر طور ملي ٿو. سندس محفوظ
ڪلام ۾ عشق، معرفت، محبوب، فراق ۽ انساني باطن سان لاڳاپيل موضوع
ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniYusuf&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه تصور روايتي عاشقانه لفظيات وسيلي پڻ بيان
ٿئي ٿو. محبوب، درد، وصل، فراق ۽ دل جهڙا استعارا ظاهري عشق سان گڏ
روحاني تجربن جي اظهار لاءِ استعمال ٿين ٿا.

== شاعري ==
محمد يوسف فقير سنڌ جي انهن صوفي شاعرن مان هو، جن مقامي سنڌي ادبي
ماحول ۾ رهندي اردوءَ ۾ پڻ شعر چيو. سندس اردو شاعريءَ جا نمونا
محمد محسن الدين دراني محفوظ ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniYusuf&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پاران کيس ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ شامل
ڪرڻ پڻ سندس اردو ادبي سڃاڻپ جي اهم شاهدي آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; بلوچ جي ڪتاب ۾ سنڌ اندر اردو شاعريءَ جي
تاريخي ارتقا جي سلسلي ۾ محمد يوسف فقير کي اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي
شاعرن جي وچ ۾ جاءِ ڏني وئي آهي.

== اردو شاعري ==
محمد يوسف فقير جو اردو ڪلام سنڌ ۾ اردوءَ جي مقامي ادبي تاريخ جي
مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿو. سندس دور ۾ فارسي اڃا علم، درٻار ۽ اعليٰ
ادب جي اهم ٻولي هئي، جڏهن ته سنڌي مقامي ادبي ۽ عوامي اظهار جي
بنيادي ٻولي هئي. اهڙي ماحول ۾ سنڌي صوفي شاعرن پاران اردوءَ ۾ شعر
چوڻ سنڌ جي گهڻ لساني ادبي ماحول جي هڪ صورت هئي.

نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق ۾ محمد يوسف فقير جي داخلا '''نظر علي
فقير زنگيجو''' کان پوءِ ۽ '''نواب غلام شاهه لغاري''' کان اڳ ڏنل
آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; انهيءَ ترتيب مان پڻ سندس مقام سنڌ جي
اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي اردو شعري روايت ۾ ظاهر ٿئي ٿو.

== ڪلام جا موضوع ==
محمد يوسف فقير جي محفوظ شعري نمونن ۾ صوفيانه ۽ عاشقانه موضوع
هڪٻئي سان ڳنڍيل ملن ٿا. سندس ڪلام ۾ خاص طور:

* عشق ۽ محبوب؛
* فراق ۽ وصال؛
* دل جي بيقراري؛
* روحاني جستجو؛
* صوفيانه درد؛
* دنياوي زندگيءَ جي ناپائيداري

جهڙا موضوع نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniYusuf&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ بابت مڪمل تنقيدي متن دستياب نه هجڻ سبب سندس فڪري
نظام بابت وڌيڪ قطعي دعوائون ڪرڻ بدران محفوظ ڪلام جي بنياد تي
سندس ادبي خصوصيتن جو بيان ڪرڻ مناسب آهي.

== ٻولي ۽ اسلوب ==
محمد يوسف فقير جي اردو ڪلام جي ٻولي پنهنجي دور جي هندستاني-اردو
شعري روايت سان تعلق رکي ٿي. ان ۾ فارسي ۽ اردو شعري لفظيات سان گڏ
صوفيانه اظهار ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniYusuf&quot;/&gt;

سنڌ جي صوفي شاعرن ۾ اهڙي گهڻ لساني شاعري ڪا الڳ ٿلڳ ڳالهه نه هئي.
ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي سنڌ ۾ سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ اردوءَ ۾
ادبي اظهار جا مثال ملن ٿا. محمد يوسف فقير جو اردو ڪلام انهيءَ
گهڻ لساني ماحول جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ اردو شاعريءَ ۾ مقام ==
محمد يوسف فقير جي ادبي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته سندس نالو سنڌ
جي اردو شاعريءَ جي باقاعده تاريخن ۾ محفوظ رهيو آهي. ڊاڪٽر نبي بخش
خان بلوچ جي ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ کيس مستقل داخلا طور شامل
ڪرڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس اردو ڪلام سنڌ جي اردو ادبي تاريخ جي
تحقيق ۾ قابل ذڪر سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

انهيءَ دور جي سنڌي صوفي شاعرن جي اردو شاعري سنڌي ادبي تاريخ ۽ اردو
ادبي تاريخ جي وچ ۾ رابطي جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي.

== همعصر ادبي ماحول ==
محمد يوسف فقير جو زمانو سنڌي صوفي شاعريءَ جي هڪ انتهائي سرگرم دور
سان ملي ٿو. سندس حياتيءَ جو وڏو حصو [[سچل سرمست]] (1739ع–1827ع)
جي دور سان همعصر هو. ان وقت سنڌ ۾ صوفي شاعري سنڌيءَ سان گڏ فارسي،
سرائڪي ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ سرجي رهي هئي.

محمد يوسف فقير جي اهميت ان پسمنظر ۾ سندس اردو شاعريءَ سبب وڌيڪ
واضح ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها سنڌ جي صوفي ادبي روايت جي گهڻ لساني
نوعيت جي شاهدي ڏئي ٿي.

== وفات ==
محمد محسن الدين دراني جي ڏنل تاريخ موجب محمد يوسف فقير
'''1249ھ''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniYusuf&quot;/&gt; 1249ھ
گريگورين حساب سان تقريباً '''1833ع–1834ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

1249ھ تقريباً مئي 1833ع کان مئي 1834ع تائين پکڙيل هو. موجود
سوانحي داخلا مان وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن ثابت نه ٿو ٿئي،
تنهنڪري 1249ھ/1833ع–1834ع لکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

سندس وفات [[چارلس نيپيئر]] جي سنڌ فتح ڪرڻ کان لڳ ڀڳ ڏهه سال اڳ
ٿي؛ تنهنڪري سندس سڄي ڄاتل زندگي برطانوي فتح کان اڳ واري سنڌ سان
تعلق رکي ٿي.

== ادبي اهميت ==
محمد يوسف فقير جي اهميت خاص طور سنڌ جي صوفيانه ۽ گهڻ لساني ادبي
تاريخ سان سندس تعلق ۾ آهي. هو اهڙي دور جو شاعر هو، جڏهن سنڌي
صوفي شاعري پنهنجي مقامي روايت سان گڏ فارسي ۽ اردو ادبي روايتن
سان پڻ لاڳاپو قائم ڪري رهي هئي.

سندس اردو ڪلام جي موجودگي ۽ نبي بخش خان بلوچ جهڙي محقق پاران کيس
سنڌ جي اردو شاعرن جي تاريخ ۾ شامل ڪرڻ سندس ادبي سڃاڻپ لاءِ اهم
ثانوي شاهديون آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniYusuf&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[سچل سرمست]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌ ۾ اردو ادب]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ٽالپر خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=150–153
}}

* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |publisher=مجلس ترقی ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا اردو شاعر]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1750ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1830ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>sx3wuqbg857bqxp8al01o4mi0dxbh19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غلام شاھ لغاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103651</id>
    <revision>
      <id>416887</id>
      <timestamp>2026-10-03T20:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ اردو شاعر}}  {{Infobox saint | name          = غلام شاهه لغاري | titles        = نواب غلام شاهه لغاري | birth_name    = غلام شاهه | birth_date    = 1201ھ / 1786ع–1787ع | birth_place   = [[سنڌ]] | death_date    = 1269ھ / 1852ع–1853ع | death_place   = [[سنڌ]] | venerated_in  = [[اسلام]] | tradition     = [[تصوف]]...</comment>
      <origin>416887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13398" sha1="7tt68jyayb9z87ng8rgeb6frwxnaa5j" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ اردو شاعر}}

{{Infobox saint
| name          = غلام شاهه لغاري
| titles        = نواب غلام شاهه لغاري
| birth_name    = غلام شاهه
| birth_date    = 1201ھ / 1786ع–1787ع
| birth_place   = [[سنڌ]]
| death_date    = 1269ھ / 1852ع–1853ع
| death_place   = [[سنڌ]]
| venerated_in  = [[اسلام]]
| tradition     = [[تصوف]]، شاعري
| influences    =
| influenced    = [[خليفو نبي بخش لغاري]]
| major_works   = سنڌي ۽ اردو صوفيانه ڪلام
}}

'''نواب غلام شاهه لغاري''' (1201ھ / 1786ع–1787ع – 1269ھ /
1852ع–1853ع) سنڌ جو صوفي، شاعر ۽ لغاري خاندان سان تعلق رکندڙ
ادبي شخصيت هو. هن سنڌيءَ سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي ۽ سنڌ ۾
اردو شاعريءَ جي اوائلي مقامي روايت جي شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=156–163
}}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] پڻ پنهنجي تحقيقي ڪتاب
''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ کيس '''نواب غلام شاهه لغاري''' جي نالي
سان مستقل شاعر طور شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |publisher=مجلس ترقی ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ خاندان ==
ماخذن ۾ سندس نالو '''غلام شاهه لغاري''' ۽ لقب '''نواب''' ملي ٿو.
سندس تعلق سنڌ جي [[لغاري|لغاري بلوچ]] خاندان سان هو.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt;

سندس خاندان سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ادبي ماحول سان وابسته هو.
درانيءَ جي سوانحي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته غلام شاهه کي پنهنجي
خانداني ماحول سان گڏ علم، تصوف ۽ شاعريءَ ڏانهن به لاڙو هو.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt;

== ولادت ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ غلام شاهه لغاري جي ولادت
'''1201ھ''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt; هجري
1201ھ گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''1786ع–1787ع''' سان ٺهڪي
اچي ٿو.

اصل سوانحي ماخذ ۾ ولادت جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح طور ثابت
نه ٿيڻ سبب ڪنهن مخصوص گريگورين تاريخ ڏيڻ بدران ٻن سالن جي حد ڏيڻ
وڌيڪ محتاط آهي.

== تعليم ۽ علمي ماحول ==
غلام شاهه لغاري پنهنجي دور جي رواج موجب مذهبي ۽ ادبي تعليم حاصل
ڪئي. سندس شاعريءَ مان فارسي-اردو شعري روايت ۽ صوفيانه اصطلاحن سان
سندس واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ جي آخر ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات واري سنڌ ۾ فارسي
اڃا علم، درٻار ۽ اعليٰ ادبي اظهار جي اهم ٻولي هئي. ان ماحول جو
اثر غلام شاهه جي شعري زبان ۽ فڪري اظهار تي پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

== تصوف ==
غلام شاهه لغاري جي شخصيت جو اهم پاسو سندس صوفيانه مزاج هو.
سندس ڪلام ۾ دنيا جي ناپائيداري، نفس کان بيزاري، عشق، معرفت،
محبوب ۽ حق جي ڳولا جهڙا صوفيانه موضوع ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ عشق کي محض دنياوي تعلق بدران روحاني تجربو بڻائڻ
جو رجحان ملي ٿو. عاشق، محبوب، دل، درد، فراق ۽ وصال جهڙا روايتي
استعارا سندس صوفيانه اظهار جو حصو آهن.

== شاعري ==
غلام شاهه لغاري سنڌي ۽ اردو ٻنهي ادبي روايتن سان وابسته شاعر
هو. سندس اردو ڪلام جا نمونا محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ محفوظ ڪيا آهن.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پڻ سنڌ اندر اردو شاعريءَ جي تاريخ بيان
ڪندي کيس پنهنجي ڪتاب ۾ مستقل داخلا ڏني آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; انهيءَ ڪري غلام شاهه جو نالو سنڌ ۾ اردو
شاعريءَ جي شروعاتي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهي.

== اردو شاعري ==
غلام شاهه لغاري جو اردو ڪلام سنڌ جي گهڻ لساني ادبي ماحول جي
نمائندگي ڪري ٿو. سندس زماني ۾ سنڌي ۽ سرائڪي مقامي ادبي اظهار جون
اهم ٻوليون هيون، جڏهن ته فارسي علمي ۽ درٻاري حيثيت رکندي هئي ۽
اردو پڻ سنڌ جي شاعرن جي ادبي اظهار ۾ آهستي آهستي جاءِ وٺي رهي
هئي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

سندس اردو ڪلام ۾ سنڌي صوفي روايت ۽ اتر هندستان جي فارسي اثر هيٺ
اردو شعري روايت جا عنصر گڏ نظر اچن ٿا. غزل جي روايتي لفظيات،
محبوب جي حسن، عشق، فراق ۽ روحاني درد کي صوفيانه معنيٰ ۾ استعمال
ڪرڻ سندس محفوظ ڪلام جي خاصيتن مان آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt;

== شاعريءَ جا موضوع ==
غلام شاهه جي محفوظ ڪلام مان ڪيترائي بنيادي موضوع سامهون اچن ٿا،
جن ۾:

* عشق ۽ محبت؛
* فراق ۽ وصال؛
* محبوب جي طلب؛
* دل جي بيقراري؛
* دنيا جي ناپائيداري؛
* معرفت ۽ خودشناسي؛
* مرشد ۽ روحاني رهنمائي؛
* انساني زندگيءَ جي فنا

نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ ظاهري عاشقانه ٻوليءَ جي اندر صوفيانه مفهوم پيدا ڪرڻ
جو رجحان ملي ٿو، جيڪو ان دور جي سنڌي ۽ فارسي اثر هيٺ صوفي شاعريءَ
جي هڪ عام ادبي خصوصيت هئي.

== سنڌي شاعري ==
غلام شاهه لغاري اردو تائين محدود شاعر نه هو. سندس ادبي شخصيت جو
بنياد سنڌ جي مقامي صوفيانه ماحول ۾ هو ۽ سنڌيءَ ۾ پڻ سندس ڪلام
ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt;

سندس سنڌي شاعريءَ ۾ مقامي صوفيانه اظهار، سادي لفظيات ۽ عشق ۽
معرفت جا موضوع ملن ٿا. سندس اردو ۽ سنڌي ڪلام کي گڏ ڏسڻ سان ان
دور جي سنڌ جي گهڻ لساني صوفي ادبي روايت جو اندازو ٿئي ٿو.

== ٻولي ۽ اسلوب ==
غلام شاهه جي اردو شاعريءَ تي فارسي شعري زبان جو اثر نمايان آهي.
محبوب، حسن، عشق، دل، راز، درد ۽ وصال جهڙا لفظ ۽ استعارا سندس
شعري اظهار ۾ استعمال ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ غزل جي روايتي انداز سان گڏ صوفيانه فڪر جو ميلاپ ملي
ٿو. ڪٿي خطاب سڌو محبوب ڏانهن آهي، ته ڪٿي ساڳي محبوب کي روحاني
حقيقت جي علامت طور پڙهي سگهجي ٿو.

== ٽالپر دور ==
غلام شاهه لغاري جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]]
جي حڪومت واري دور ۾ گذريو. ٽالپر حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ ۾ فارسي
ادب ۽ شاعريءَ جي سرپرستي جاري رهي ۽ حڪمران خاندان جا ڪيترائي فرد
پاڻ به شاعر هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/10
 |title=Persian literary and cultural traditions in Sindh
 |publisher=Culture, Tourism, Antiquities &amp; Archives Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

غلام شاهه جو فارسي اثر هيٺ اردو ۽ سنڌي ڪلام انهيءَ ئي ادبي
ماحول ۾ سمجهڻ گهرجي، جنهن ۾ سنڌي، فارسي، سرائڪي ۽ اردو هڪٻئي سان
ادبي رابطي ۾ هيون.

== انگريزن جي سنڌ فتح ==
غلام شاهه لغاري جي زندگيءَ جو آخري حصو سنڌ جي سياسي تاريخ جي وڏي
تبديليءَ سان همعصر هو. [[1843ع]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي فوجي
ڪارروائين کان پوءِ ٽالپر حڪومت ختم ٿي ۽ سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي
وئي.

غلام شاهه جي ڄاڻايل وفات 1269ھ/1852ع–1853ع مطابق هو سنڌ جي فتح
کان پوءِ به لڳ ڀڳ ڏهه سال زنده رهيو. تنهنڪري سندس حياتي ٽالپر دور
۽ سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي شروعات ٻنهي کي ڇهي ٿي.

== خليفو نبي بخش لغاري ==
غلام شاهه لغاري سان لاڳاپيل ادبي ۽ صوفيانه روايت ۾
'''[[خليفو نبي بخش لغاري]]''' جو نالو پڻ اهم آهي. نبي بخش لغاري
سنڌي ۽ اردوءَ ۾ شاعري ڪندڙ صوفي شاعر هو ۽ سنڌ جي اوڻيهين صديءَ
واري ادبي روايت ۾ سندس مستقل مقام آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سندھ میں اردو شاعری'' جي ترتيب ۾
'''نواب غلام شاهه لغاري''' کان بلڪل پوءِ '''خليفو نبي بخش لغاري
قاسم''' جي مستقل داخلا اچي ٿي، جيڪا ٻنهي شخصيتن کي ساڳئي تاريخي
ادبي ماحول ۾ رکڻ جي شاهدي ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ اردو شاعريءَ ۾ مقام ==
غلام شاهه لغاري جي ادبي اهميت جو هڪ اهم سبب سنڌ ۾ اردو شاعريءَ
جي اوائلي تاريخ سان سندس تعلق آهي. نبي بخش خان بلوچ جي تحقيقي
ڪتاب ۾ سندس نالو '''نواب غلام شاهه لغاري''' طور درج آهي ۽ کيس
محمد يوسف فقير اڳڙا کان پوءِ ۽ خليفي نبي بخش لغاري کان اڳ شامل
ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

هي ترتيب سنڌ جي انهن مقامي شاعرن جي هڪ سلسلي کي ظاهر ڪري ٿي، جن
اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌي صوفيانه فڪر کي اردو شعري اظهار سان پڻ
ڳنڍيو.

== وفات ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ غلام شاهه لغاري جي وفات
'''1269ھ''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhulamShah&quot;/&gt; اهو هجري
سال تقريباً '''1852ع–1853ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

موجود ماخذ مان وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن قطعي طور ثابت نه
ٿو ٿئي. تنهنڪري وڪيپيڊيا ۾ 1269ھ سان گڏ 1852ع–1853ع لکڻ ڪنهن
غير ثابت مخصوص تاريخ ڏيڻ کان وڌيڪ مناسب آهي.

== ادبي اهميت ۽ ورثو ==
غلام شاهه لغاري جي اهميت سنڌ جي صوفي شاعري ۽ اردو ادب جي گڏيل
تاريخ ۾ آهي. هو اهڙي ادبي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ سنڌي
شاعر رڳو پنهنجي مادري يا مقامي ٻوليءَ تائين محدود نه هئا، پر
فارسي ۽ اردوءَ جي ادبي روايتن سان پڻ رابطو رکندا هئا.

سندس نالو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جهڙي محقق پاران سنڌ ۾ اردو
شاعريءَ جي تاريخ ۾ مستقل طور درج ٿيڻ سندس ادبي سڃاڻپ لاءِ اهم
ثانوي شاهدي آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[خليفو نبي بخش لغاري]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو ادب]]
* [[تصوف]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[لغاري]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=156–163
}}

* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |publisher=مجلس ترقی ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |language=ur
}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا اردو شاعر]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:18هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1780ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1850ع واري ڏهاڪي جون وفاتون]]</text>
      <sha1>7tt68jyayb9z87ng8rgeb6frwxnaa5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صوفي ابراهيم شاھ فقير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103652</id>
    <revision>
      <id>416896</id>
      <timestamp>2026-10-03T21:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي، شاعر ۽ جهوڪ شريف سان لاڳاپيل روحاني شخصيت (1827–1875)}} {{ٻيا نالا|ابراهيم شاه فقير}}  {{Infobox religious biography | name             = صوفي ابراهيم شاه فقير | native_name      = ابراهيم شاه | religion         = [[اسلام]] | birth_date       = 2 [[جمادي الاول]] 1243هه / نومبر 1827ع | birth_place      = جهوڪ شريف...</comment>
      <origin>416896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15531" sha1="qkji34bb1r87favuvt0l2vns5mdx6x6" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي، شاعر ۽ جهوڪ شريف سان لاڳاپيل روحاني شخصيت (1827–1875)}}
{{ٻيا نالا|ابراهيم شاه فقير}}

{{Infobox religious biography
| name             = صوفي ابراهيم شاه فقير
| native_name      = ابراهيم شاه
| religion         = [[اسلام]]
| birth_date       = 2 [[جمادي الاول]] 1243هه / نومبر 1827ع
| birth_place      = [[جهوڪ شريف]]، [[ٺٽو ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 18 [[ذوالحج]] 1291هه / جنوري 1875ع
| death_place      = [[جهوڪ شريف]]، سنڌ
| resting_place    = [[جهوڪ شريف]]
| occupation       = [[صوفي]]، شاعر، روحاني پيشوا
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = [[تصوف]]
| known_for        = صوفي شاعري
| title            = فقير
}}

'''صوفي ابراهيم شاه فقير''' (2 [[جمادي الاول]] 1243هه / نومبر
1827ع – 18 [[ذوالحج]] 1291هه / جنوري 1875ع) اڻويهين صديءَ جو
سنڌي [[صوفي]]، شاعر ۽ [[جهوڪ شريف]] جي صوفي روايت سان لاڳاپيل
روحاني شخصيت هو. سندس تعلق ان صوفي گهراڻي سان هو، جنهن جي روحاني
روايت [[شاه عنايت شهيد]] سان وابسته هئي. ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]]
کيس سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ شامل ڪيو آهي ۽ سندس اردو ڪلام
جا نمونا پڻ محفوظ ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري: از عهد شاهجهان تا قيام پاڪستان
 |edition=3
 |publisher=مجلس ترقي ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |pages=183–184
 |language=ur}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
صوفي ابراهيم شاه فقير جي سوانح بابت اهم ڇپيل ماخذن مان ڊاڪٽر نبي
بخش خان بلوچ جو ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' آهي. بلوچ کيس جهوڪ شريف
جي مشهور صوفي خاندان سان وابسته قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

سندس پيدائش '''2 جمادي الاول 1243هه''' ۾ جهوڪ شريف ۾ ٿي، جيڪو
ان وقت ٺٽي واري علائقي سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;
1243هه جو جمادي الاول نومبر–ڊسمبر 1827ع سان ٺهڪي اچي ٿو؛ جديد
هجري-عيسوي تقويمي حساب موجب 2 جمادي الاول تقريباً 20 نومبر 1827ع
جي آس پاس اچي ٿو، جيتوڻيڪ تاريخي قمري مهينن جي مقامي رؤيت سبب
هڪ يا ٻن ڏينهن جو فرق ممڪن آهي.

هو جهوڪ شريف جي ان صوفي ماحول ۾ وڏو ٿيو، جنهن ۾ ديني تعليم،
ذڪر، تصوف ۽ روحاني تربيت کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. بلوچ جي بيان
موجب هن پنهنجن بزرگن جي نگرانيءَ هيٺ ظاهري ۽ باطني علمن جي تعليم
۽ تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

== جهوڪ شريف جي صوفي روايت ==
{{مکيه|شاه عنايت شهيد}}

ابراهيم شاه فقير جو خانداني ۽ روحاني پس منظر [[جهوڪ شريف]] جي
صوفي روايت سان ڳنڍيل هو. هن روايت جو سڀ کان مشهور نالو
[[شاه عنايت شهيد]] آهي، جنهن ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ جهوڪ کي
هڪ اهم صوفي مرڪز بڻايو. شاه عنايت ۽ سندس فقيرن خلاف 1717ع ۾
فوجي گهيرو ٿيو، جيڪو ڪيترن مهينن تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=صوفي شاه عنايت: سنڌ جو پهريون سوشلسٽ
 |url=https://www.dawnnews.tv/news/1036689/02may2016-sufi-shah-inayat-sindh-ke-pehle-socialist-abubaker-shaikh-bm
 |website=ڊان نيوز
 |date=2 May 2016
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

شاه عنايت کان پوءِ جهوڪ شريف ۾ سندس صوفي سلسلو مختلف جانشينن
ذريعي جاري رهيو. انهيءَ ڪري ابراهيم شاه فقير جي زندگي ۽ شاعريءَ
کي جهوڪ جي وسيع صوفي ۽ ادبي روايت جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
ابراهيم شاه پنهنجي خاندان جي صوفي ماحول ۾ ديني ۽ روحاني تعليم
حاصل ڪئي. سندس سوانحي ماخذ موجب هو پنهنجن بزرگن جي زيرِ سايه
ظاهري توڙي باطني علمن جي تڪميل ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

تصوف ۾ ''علم ظاهر'' مان عام طور قرآن، حديث، فقھ ۽ ٻين ديني علمن
جي رسمي تعليم، جڏهن ته ''علم باطن'' مان روحاني تربيت، تزڪيه ۽
سلوڪ مراد ورتا ويندا آهن. ابراهيم شاه جي سوانح ۾ ٻنهي قسمن جي
تعليم جو ذڪر سندس شخصيت جي ديني ۽ صوفي ٻنهي پاسن کي ظاهر ڪري ٿو.

== سجاده نشيني ۽ روحاني حيثيت ==
ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي بيان موجب ابراهيم شاه ڪجهه عرصي تائين
درگاهه سان وابسته ذميواريون نڀايون ۽ سجاده نشينيءَ جي حيثيت سان
ديني ۽ روحاني خدمت ۾ مشغول رهيو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

جهوڪ شريف جي صوفي سلسلي ۾ سجاده نشيني رڳو درگاهه جي انتظام تائين
محدود نه هئي، پر مريدن جي روحاني رهنمائي ۽ صوفي روايت جي تسلسل
سان پڻ لاڳاپيل هئي.

ابراهيم شاه فقير کي ساڳئي خاندان جي اڳئين '''ميان ابراهيم شاه'''
سان نه ملائڻ گهرجي. جهوڪ شريف جي سلسلي بابت شايع ٿيل نسب نامي
موجب اڳيون ميان ابراهيم شاه، محمد زاهد شاه جو پٽ، صفر 1216هه ۾
سجاده نشين ٿيو ۽ تيرهن ورهيه گاديءَ تي رهڻ کان پوءِ
'''21 محرم 1229هه''' ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sujjada Nashin Biographies
 |url=https://www.sufisattari.com/cms/index/sujjada-nashin-biographies
 |website=Sufism in Sindh
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ طرح اهو ابراهيم شاه، 1243هه/1827ع ۾ ڄاول شاعر ابراهيم شاه
فقير کان اڳئين نسل جي هڪ الڳ شخصيت هو.

== شاعري ==
ابراهيم شاه فقير سنڌ جي انهن صوفي شاعرن مان هو، جن وٽ شاعري
روحاني اظهار جو اهم وسيلو هئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ کيس
''سنڌ ۾ اردو شاعري'' ۾ مستقل شاعر طور شامل ڪيو آهي، جنهن مان
واضح ٿئي ٿو ته سندس ادبي سرگرمي رڳو سنڌي صوفي روايت تائين محدود
نه هئي، پر اردو شاعريءَ سان به سندس تعلق هو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

Rekhta جي محفوظ ڪيل ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' جي فهرست ۾ ابراهيم شاه
فقير جو نالو قادر بخش بيدل کان پوءِ ۽ فتح الدين شاه جهانياپوٽي
کان اڳ هڪ مستقل شاعر طور درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mein Urdu Shayari
 |author=Nabi Bakhsh Khan Baluch
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks
 |website=Rekhta
 |publisher=Majlis-e-Taraqqi-e-Adab
 |year=1978
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بلوچ جي ڪتاب ۾ ڏنل سندس اردو ڪافيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس
شاعريءَ ۾ عشق، محبوب، فراق، باطني ڪيفيت ۽ صوفيانه استعارن کي
مرڪزي جاءِ حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt; سندس شاعريءَ جي ٻوليءَ
۾ سنڌي صوفي ڪافيءَ ۽ اتر هندستاني اردو/هندستاني شعري روايت جو
ميلاپ نظر اچي ٿو.

== سنڌ ۾ اردو شاعريءَ ۾ مقام ==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ صرف شهري درٻاري شاعريءَ تائين محدود
نه رهي، پر سنڌي ۽ سرائيڪي صوفي شاعرن پڻ اردو يا هندستاني ۾ ڪلام
چيو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي تحقيق ۾ ابراهيم شاه فقير سميت
اهڙن ڪيترن شاعرن جو ڪلام گڏ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

بلوچ جي هن تحقيق جو پهريون ڇاپو 1967ع ۾ مهراڻ آرٽس ڪائونسل
حيدرآباد پاران شايع ٿيو؛ پوءِ ڪتاب ۾ وڌيڪ شاعر شامل ڪيا ويا ۽
1978ع جي ٽئين ڇاپي تائين ان ۾ 74 شاعرن جو مواد شامل ٿي چڪو
هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=نبي بخش بلوچ ڪي اردو خدمات
 |journal=امتزاج
 |publisher=شعبه اردو، ڪراچي يونيورسٽي
 |volume=5
 |issue=1
 |url=https://imtezaaj.uok.edu.pk/website/journal/article/5d08a9f927c20/page
 |language=ur}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ تحقيقي روايت ۾ ابراهيم شاه فقير جي موجودگي سندس اهميت
ان لحاظ کان وڌائي ٿي ته هو سنڌ جي صوفي خانقاهي شاعري ۽ سنڌ ۾
اردو شاعريءَ جي تاريخ جي وچ ۾ هڪ ادبي ڪڙي طور سامهون اچي ٿو.

== همعصر ادبي ماحول ==
ابراهيم شاه فقير جو زمانو اڻويهين صديءَ جي سنڌي صوفي شاعريءَ جي
هڪ اهم دور سان ٺهڪي اچي ٿو. ان صديءَ ۾ [[قادر بخش بيدل]]،
[[حمل فقير لغاري]] ۽ ٻين صوفي شاعرن سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو
سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. هڪ جديد مطالعي ۾ پڻ صوفي ابراهيم
شاه فقير کي 1827–1875ع جي شاعر طور انهيءَ اڻويهين صديءَ جي
سنڌي صوفي شعري روايت ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Poet of Truth and Ecstasy
 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Sep-2020/poet-of-truth-and-ecstasy
 |website=The Friday Times
 |date=4 September 2020
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

سندس زندگيءَ جو وڏو حصو [[ٽالپرن]] جي آخري دور ۽ پوءِ سنڌ ۾
برطانوي راڄ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ گذريو. 1843ع ۾ سنڌ تي انگريزن
جي قبضي وقت ابراهيم شاه لڳ ڀڳ سورهن ورهين جو هو؛ تنهنڪري سندس
بالغ زندگيءَ جو گهڻو حصو برطانوي دور جي سنڌ ۾ گذريو.

== روحاني اثر ==
جهوڪ شريف جي روحاني سلسلي جو اثر ابراهيم شاه جي پنهنجي دور کان
پوءِ به سنڌ جي مختلف صوفي خاندانن تائين پهتو. بعد واري مشهور صوفي
۽ شاعر [[نواب ولي محمد خان لغاري]] (1836–1914ع) بابت موجود
سوانحي ماخذ کيس '''صوفي ابراهيم شاه'''، جهوڪ شريف جي سلسلي سان
وابسته روحاني استاد جو مريد ڄاڻائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Faqir Nawab Wali Leghari, Matiari
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/matiari/faqir-nawab-wali-leghari.php
 |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

نواب ولي محمد خان 1252هه/1836ع ۾ ڄائو هو ۽ پوءِ سنڌ جو مشهور
صوفي شاعر ۽ روحاني پيشوا بڻيو. سندس سوانح ۾ سندس مرشد کي
'''Sufi Ibrahim Shah &quot;Bangalay Dhani&quot; of Jhok Sharif lineage'''
سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Faqir Nawab Wali Mohammed Khan Laghari
 |url=https://poetsofsindh.blogspot.com/2013/05/faqir-nawab-wali-mohammed-khan-laghari.html
 |website=Poets of Sindh
 |date=9 May 2013
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{{نوٽ|هتي وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي ته ''بنگلي ڌڻي'' جي لقب سان
ذڪر ڪيل ابراهيم شاه ۽ 1243هه/1827ع ۾ ڄاول صوفي ابراهيم شاه فقير
جي سڃاڻپ مڪمل طور ساڳي شخص سان ثابت ٿئي ٿي يا جهوڪ جي خاندان جي
ڪنهن ٻئي ابراهيم شاه سان؛ تنهنڪري معتبر نسب نامي يا اصل خانقاهي
دستاويز ملڻ تائين ٻنهي نالن کي قطعي طور هڪ شخص قرار ڏيڻ کان پاسو
ڪرڻ گهرجي.}}

== وفات ==
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سوانحي بيان موجب صوفي ابراهيم شاه فقير
'''18 ذوالحج 1291هه''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt; اهو هجري
سال عيسوي 1875ع سان ٺهڪي اچي ٿو. جديد تقويمي حسابن موجب
18 ذوالحج 1291هه جنوري 1875ع جي آخري ڏهاڪي ۾ اچي ٿو؛ تاريخي
قمري رؤيت جي فرق سبب صحيح عيسوي ڏينهن ۾ هڪ يا ٻن ڏينهن جو اختلاف
ٿي سگهي ٿو.

ان لحاظ کان سندس زندگيءَ جو عرصو لڳ ڀڳ 47 ورهيه هو. سندس وفات
کان پوءِ به جهوڪ شريف جي صوفي روايت ۽ سندس شاعريءَ وسيلي سندس
ادبي سڃاڻپ برقرار رهي.

== تاريخن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#fce7f3;&quot; | هنڌ
|-
| پيدائش
| 2 جمادي الاول 1243هه
| نومبر 1827ع
| [[جهوڪ شريف]]، سنڌ
|-
| زندگيءَ جو دور
| 1243–1291هه
| 1827–1875ع
| سنڌ
|-
| وفات
| 18 ذوالحج 1291هه
| جنوري 1875ع
| جهوڪ شريف، سنڌ
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[شاه عنايت شهيد]]
* [[جهوڪ شريف]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[قادر بخش بيدل]]
* [[نواب ولي محمد خان لغاري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري: از عهد شاهجهان تا قيام پاڪستان
 |edition=3
 |location=لاهور
 |publisher=مجلس ترقي ادب
 |year=1978
 |pages=183–184
 |language=ur}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks ريخته تي ''سنڌ ۾ اردو شاعري'']
* [https://www.sufisattari.com/cms/index/sujjada-nashin-biographies جهوڪ شريف جي سجاده نشينن بابت معلومات]

{{DEFAULTSORT:ابراهيم شاه فقير، صوفي}}
[[زمرو:1827ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1875ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:جهوڪ شريف]]
[[زمرو:ٺٽي ضلعي جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>qkji34bb1r87favuvt0l2vns5mdx6x6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416897</id>
      <parentid>416896</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15481" sha1="gia9lig7cyy5en18s0vsy87jcrfyhz2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي، شاعر ۽ جهوڪ شريف سان لاڳاپيل روحاني شخصيت (1827–1875)}}


{{Infobox religious biography
| name             = صوفي ابراهيم شاه فقير
| native_name      = ابراهيم شاه
| religion         = [[اسلام]]
| birth_date       = 2 [[جمادي الاول]] 1243هه / نومبر 1827ع
| birth_place      = [[جهوڪ شريف]]، [[ٺٽو ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 18 [[ذوالحج]] 1291هه / جنوري 1875ع
| death_place      = [[جهوڪ شريف]]، سنڌ
| resting_place    = [[جهوڪ شريف]]
| occupation       = [[صوفي]]، شاعر، روحاني پيشوا
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = [[تصوف]]
| known_for        = صوفي شاعري
| title            = فقير
}}

'''صوفي ابراهيم شاه فقير''' (2 [[جمادي الاول]] 1243هه / نومبر
1827ع – 18 [[ذوالحج]] 1291هه / جنوري 1875ع) اڻويهين صديءَ جو
سنڌي [[صوفي]]، شاعر ۽ [[جهوڪ شريف]] جي صوفي روايت سان لاڳاپيل
روحاني شخصيت هو. سندس تعلق ان صوفي گهراڻي سان هو، جنهن جي روحاني
روايت [[شاه عنايت شهيد]] سان وابسته هئي. ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]]
کيس سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ شامل ڪيو آهي ۽ سندس اردو ڪلام
جا نمونا پڻ محفوظ ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري: از عهد شاهجهان تا قيام پاڪستان
 |edition=3
 |publisher=مجلس ترقي ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |pages=183–184
 |language=ur}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
صوفي ابراهيم شاه فقير جي سوانح بابت اهم ڇپيل ماخذن مان ڊاڪٽر نبي
بخش خان بلوچ جو ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' آهي. بلوچ کيس جهوڪ شريف
جي مشهور صوفي خاندان سان وابسته قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

سندس پيدائش '''2 جمادي الاول 1243هه''' ۾ جهوڪ شريف ۾ ٿي، جيڪو
ان وقت ٺٽي واري علائقي سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;
1243هه جو جمادي الاول نومبر–ڊسمبر 1827ع سان ٺهڪي اچي ٿو؛ جديد
هجري-عيسوي تقويمي حساب موجب 2 جمادي الاول تقريباً 20 نومبر 1827ع
جي آس پاس اچي ٿو، جيتوڻيڪ تاريخي قمري مهينن جي مقامي رؤيت سبب
هڪ يا ٻن ڏينهن جو فرق ممڪن آهي.

هو جهوڪ شريف جي ان صوفي ماحول ۾ وڏو ٿيو، جنهن ۾ ديني تعليم،
ذڪر، تصوف ۽ روحاني تربيت کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. بلوچ جي بيان
موجب هن پنهنجن بزرگن جي نگرانيءَ هيٺ ظاهري ۽ باطني علمن جي تعليم
۽ تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

== جهوڪ شريف جي صوفي روايت ==
{{مکيه|شاه عنايت شهيد}}

ابراهيم شاه فقير جو خانداني ۽ روحاني پس منظر [[جهوڪ شريف]] جي
صوفي روايت سان ڳنڍيل هو. هن روايت جو سڀ کان مشهور نالو
[[شاه عنايت شهيد]] آهي، جنهن ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ جهوڪ کي
هڪ اهم صوفي مرڪز بڻايو. شاه عنايت ۽ سندس فقيرن خلاف 1717ع ۾
فوجي گهيرو ٿيو، جيڪو ڪيترن مهينن تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=صوفي شاه عنايت: سنڌ جو پهريون سوشلسٽ
 |url=https://www.dawnnews.tv/news/1036689/02may2016-sufi-shah-inayat-sindh-ke-pehle-socialist-abubaker-shaikh-bm
 |website=ڊان نيوز
 |date=2 May 2016
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

شاه عنايت کان پوءِ جهوڪ شريف ۾ سندس صوفي سلسلو مختلف جانشينن
ذريعي جاري رهيو. انهيءَ ڪري ابراهيم شاه فقير جي زندگي ۽ شاعريءَ
کي جهوڪ جي وسيع صوفي ۽ ادبي روايت جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
ابراهيم شاه پنهنجي خاندان جي صوفي ماحول ۾ ديني ۽ روحاني تعليم
حاصل ڪئي. سندس سوانحي ماخذ موجب هو پنهنجن بزرگن جي زيرِ سايه
ظاهري توڙي باطني علمن جي تڪميل ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

تصوف ۾ ''علم ظاهر'' مان عام طور قرآن، حديث، فقھ ۽ ٻين ديني علمن
جي رسمي تعليم، جڏهن ته ''علم باطن'' مان روحاني تربيت، تزڪيه ۽
سلوڪ مراد ورتا ويندا آهن. ابراهيم شاه جي سوانح ۾ ٻنهي قسمن جي
تعليم جو ذڪر سندس شخصيت جي ديني ۽ صوفي ٻنهي پاسن کي ظاهر ڪري ٿو.

== سجاده نشيني ۽ روحاني حيثيت ==
ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي بيان موجب ابراهيم شاه ڪجهه عرصي تائين
درگاهه سان وابسته ذميواريون نڀايون ۽ سجاده نشينيءَ جي حيثيت سان
ديني ۽ روحاني خدمت ۾ مشغول رهيو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

جهوڪ شريف جي صوفي سلسلي ۾ سجاده نشيني رڳو درگاهه جي انتظام تائين
محدود نه هئي، پر مريدن جي روحاني رهنمائي ۽ صوفي روايت جي تسلسل
سان پڻ لاڳاپيل هئي.

ابراهيم شاه فقير کي ساڳئي خاندان جي اڳئين '''ميان ابراهيم شاه'''
سان نه ملائڻ گهرجي. جهوڪ شريف جي سلسلي بابت شايع ٿيل نسب نامي
موجب اڳيون ميان ابراهيم شاه، محمد زاهد شاه جو پٽ، صفر 1216هه ۾
سجاده نشين ٿيو ۽ تيرهن ورهيه گاديءَ تي رهڻ کان پوءِ
'''21 محرم 1229هه''' ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sujjada Nashin Biographies
 |url=https://www.sufisattari.com/cms/index/sujjada-nashin-biographies
 |website=Sufism in Sindh
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ طرح اهو ابراهيم شاه، 1243هه/1827ع ۾ ڄاول شاعر ابراهيم شاه
فقير کان اڳئين نسل جي هڪ الڳ شخصيت هو.

== شاعري ==
ابراهيم شاه فقير سنڌ جي انهن صوفي شاعرن مان هو، جن وٽ شاعري
روحاني اظهار جو اهم وسيلو هئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ کيس
''سنڌ ۾ اردو شاعري'' ۾ مستقل شاعر طور شامل ڪيو آهي، جنهن مان
واضح ٿئي ٿو ته سندس ادبي سرگرمي رڳو سنڌي صوفي روايت تائين محدود
نه هئي، پر اردو شاعريءَ سان به سندس تعلق هو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

Rekhta جي محفوظ ڪيل ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' جي فهرست ۾ ابراهيم شاه
فقير جو نالو قادر بخش بيدل کان پوءِ ۽ فتح الدين شاه جهانياپوٽي
کان اڳ هڪ مستقل شاعر طور درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mein Urdu Shayari
 |author=Nabi Bakhsh Khan Baluch
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks
 |website=Rekhta
 |publisher=Majlis-e-Taraqqi-e-Adab
 |year=1978
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بلوچ جي ڪتاب ۾ ڏنل سندس اردو ڪافيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس
شاعريءَ ۾ عشق، محبوب، فراق، باطني ڪيفيت ۽ صوفيانه استعارن کي
مرڪزي جاءِ حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt; سندس شاعريءَ جي ٻوليءَ
۾ سنڌي صوفي ڪافيءَ ۽ اتر هندستاني اردو/هندستاني شعري روايت جو
ميلاپ نظر اچي ٿو.

== سنڌ ۾ اردو شاعريءَ ۾ مقام ==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ صرف شهري درٻاري شاعريءَ تائين محدود
نه رهي، پر سنڌي ۽ سرائيڪي صوفي شاعرن پڻ اردو يا هندستاني ۾ ڪلام
چيو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي تحقيق ۾ ابراهيم شاه فقير سميت
اهڙن ڪيترن شاعرن جو ڪلام گڏ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

بلوچ جي هن تحقيق جو پهريون ڇاپو 1967ع ۾ مهراڻ آرٽس ڪائونسل
حيدرآباد پاران شايع ٿيو؛ پوءِ ڪتاب ۾ وڌيڪ شاعر شامل ڪيا ويا ۽
1978ع جي ٽئين ڇاپي تائين ان ۾ 74 شاعرن جو مواد شامل ٿي چڪو
هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=نبي بخش بلوچ ڪي اردو خدمات
 |journal=امتزاج
 |publisher=شعبه اردو، ڪراچي يونيورسٽي
 |volume=5
 |issue=1
 |url=https://imtezaaj.uok.edu.pk/website/journal/article/5d08a9f927c20/page
 |language=ur}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ تحقيقي روايت ۾ ابراهيم شاه فقير جي موجودگي سندس اهميت
ان لحاظ کان وڌائي ٿي ته هو سنڌ جي صوفي خانقاهي شاعري ۽ سنڌ ۾
اردو شاعريءَ جي تاريخ جي وچ ۾ هڪ ادبي ڪڙي طور سامهون اچي ٿو.

== همعصر ادبي ماحول ==
ابراهيم شاه فقير جو زمانو اڻويهين صديءَ جي سنڌي صوفي شاعريءَ جي
هڪ اهم دور سان ٺهڪي اچي ٿو. ان صديءَ ۾ [[قادر بخش بيدل]]،
[[حمل فقير لغاري]] ۽ ٻين صوفي شاعرن سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو
سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. هڪ جديد مطالعي ۾ پڻ صوفي ابراهيم
شاه فقير کي 1827–1875ع جي شاعر طور انهيءَ اڻويهين صديءَ جي
سنڌي صوفي شعري روايت ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Poet of Truth and Ecstasy
 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Sep-2020/poet-of-truth-and-ecstasy
 |website=The Friday Times
 |date=4 September 2020
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

سندس زندگيءَ جو وڏو حصو [[ٽالپرن]] جي آخري دور ۽ پوءِ سنڌ ۾
برطانوي راڄ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ گذريو. 1843ع ۾ سنڌ تي انگريزن
جي قبضي وقت ابراهيم شاه لڳ ڀڳ سورهن ورهين جو هو؛ تنهنڪري سندس
بالغ زندگيءَ جو گهڻو حصو برطانوي دور جي سنڌ ۾ گذريو.

== روحاني اثر ==
جهوڪ شريف جي روحاني سلسلي جو اثر ابراهيم شاه جي پنهنجي دور کان
پوءِ به سنڌ جي مختلف صوفي خاندانن تائين پهتو. بعد واري مشهور صوفي
۽ شاعر [[نواب ولي محمد خان لغاري]] (1836–1914ع) بابت موجود
سوانحي ماخذ کيس '''صوفي ابراهيم شاه'''، جهوڪ شريف جي سلسلي سان
وابسته روحاني استاد جو مريد ڄاڻائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Faqir Nawab Wali Leghari, Matiari
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/matiari/faqir-nawab-wali-leghari.php
 |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

نواب ولي محمد خان 1252هه/1836ع ۾ ڄائو هو ۽ پوءِ سنڌ جو مشهور
صوفي شاعر ۽ روحاني پيشوا بڻيو. سندس سوانح ۾ سندس مرشد کي
'''Sufi Ibrahim Shah &quot;Bangalay Dhani&quot; of Jhok Sharif lineage'''
سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Faqir Nawab Wali Mohammed Khan Laghari
 |url=https://poetsofsindh.blogspot.com/2013/05/faqir-nawab-wali-mohammed-khan-laghari.html
 |website=Poets of Sindh
 |date=9 May 2013
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{{نوٽ|هتي وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي ته ''بنگلي ڌڻي'' جي لقب سان
ذڪر ڪيل ابراهيم شاه ۽ 1243هه/1827ع ۾ ڄاول صوفي ابراهيم شاه فقير
جي سڃاڻپ مڪمل طور ساڳي شخص سان ثابت ٿئي ٿي يا جهوڪ جي خاندان جي
ڪنهن ٻئي ابراهيم شاه سان؛ تنهنڪري معتبر نسب نامي يا اصل خانقاهي
دستاويز ملڻ تائين ٻنهي نالن کي قطعي طور هڪ شخص قرار ڏيڻ کان پاسو
ڪرڻ گهرجي.}}

== وفات ==
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سوانحي بيان موجب صوفي ابراهيم شاه فقير
'''18 ذوالحج 1291هه''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt; اهو هجري
سال عيسوي 1875ع سان ٺهڪي اچي ٿو. جديد تقويمي حسابن موجب
18 ذوالحج 1291هه جنوري 1875ع جي آخري ڏهاڪي ۾ اچي ٿو؛ تاريخي
قمري رؤيت جي فرق سبب صحيح عيسوي ڏينهن ۾ هڪ يا ٻن ڏينهن جو اختلاف
ٿي سگهي ٿو.

ان لحاظ کان سندس زندگيءَ جو عرصو لڳ ڀڳ 47 ورهيه هو. سندس وفات
کان پوءِ به جهوڪ شريف جي صوفي روايت ۽ سندس شاعريءَ وسيلي سندس
ادبي سڃاڻپ برقرار رهي.

== تاريخن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#fce7f3;&quot; | هنڌ
|-
| پيدائش
| 2 جمادي الاول 1243هه
| نومبر 1827ع
| [[جهوڪ شريف]]، سنڌ
|-
| زندگيءَ جو دور
| 1243–1291هه
| 1827–1875ع
| سنڌ
|-
| وفات
| 18 ذوالحج 1291هه
| جنوري 1875ع
| جهوڪ شريف، سنڌ
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[شاه عنايت شهيد]]
* [[جهوڪ شريف]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[قادر بخش بيدل]]
* [[نواب ولي محمد خان لغاري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري: از عهد شاهجهان تا قيام پاڪستان
 |edition=3
 |location=لاهور
 |publisher=مجلس ترقي ادب
 |year=1978
 |pages=183–184
 |language=ur}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks ريخته تي ''سنڌ ۾ اردو شاعري'']
* [https://www.sufisattari.com/cms/index/sujjada-nashin-biographies جهوڪ شريف جي سجاده نشينن بابت معلومات]

{{DEFAULTSORT:ابراهيم شاه فقير، صوفي}}
[[زمرو:1827ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1875ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:جهوڪ شريف]]
[[زمرو:ٺٽي ضلعي جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>gia9lig7cyy5en18s0vsy87jcrfyhz2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416898</id>
      <parentid>416897</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15414" sha1="1lag9ykri6kyzg4ax55z91pl6bvprca" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي، شاعر ۽ جهوڪ شريف سان لاڳاپيل روحاني شخصيت (1827–1875)}}


{{Infobox religious biography
| name             = صوفي ابراهيم شاه فقير
| native_name      = ابراهيم شاه
| religion         = [[اسلام]]
| birth_date       = 2 [[جمادي الاول]] 1243هه / نومبر 1827ع
| birth_place      = [[جهوڪ شريف]]، [[ٺٽو ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 18 [[ذوالحج]] 1291هه / جنوري 1875ع
| death_place      = [[جهوڪ شريف]]، سنڌ
| resting_place    = [[جهوڪ شريف]]
| occupation       = [[صوفي]]، شاعر، روحاني پيشوا
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = [[تصوف]]
| known_for        = صوفي شاعري
| title            = فقير
}}

'''صوفي ابراهيم شاه فقير''' (2 [[جمادي الاول]] 1243هه / نومبر
1827ع – 18 [[ذوالحج]] 1291هه / جنوري 1875ع) اڻويهين صديءَ جو
سنڌي [[صوفي]]، شاعر ۽ [[جهوڪ شريف]] جي صوفي روايت سان لاڳاپيل
روحاني شخصيت هو. سندس تعلق ان صوفي گهراڻي سان هو، جنهن جي روحاني
روايت [[شاه عنايت شهيد]] سان وابسته هئي. ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]]
کيس سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ شامل ڪيو آهي ۽ سندس اردو ڪلام
جا نمونا پڻ محفوظ ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري: از عهد شاهجهان تا قيام پاڪستان
 |edition=3
 |publisher=مجلس ترقي ادب
 |location=لاهور
 |year=1978
 |pages=183–184
 |language=ur}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
صوفي ابراهيم شاه فقير جي سوانح بابت اهم ڇپيل ماخذن مان ڊاڪٽر نبي
بخش خان بلوچ جو ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' آهي. بلوچ کيس جهوڪ شريف
جي مشهور صوفي خاندان سان وابسته قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

سندس پيدائش '''2 جمادي الاول 1243هه''' ۾ جهوڪ شريف ۾ ٿي، جيڪو
ان وقت ٺٽي واري علائقي سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;
1243هه جو جمادي الاول نومبر–ڊسمبر 1827ع سان ٺهڪي اچي ٿو؛ جديد
هجري-عيسوي تقويمي حساب موجب 2 جمادي الاول تقريباً 20 نومبر 1827ع
جي آس پاس اچي ٿو، جيتوڻيڪ تاريخي قمري مهينن جي مقامي رؤيت سبب
هڪ يا ٻن ڏينهن جو فرق ممڪن آهي.

هو جهوڪ شريف جي ان صوفي ماحول ۾ وڏو ٿيو، جنهن ۾ ديني تعليم،
ذڪر، تصوف ۽ روحاني تربيت کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. بلوچ جي بيان
موجب هن پنهنجن بزرگن جي نگرانيءَ هيٺ ظاهري ۽ باطني علمن جي تعليم
۽ تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

== جهوڪ شريف جي صوفي روايت ==
{{مکيه|شاه عنايت شهيد}}

ابراهيم شاه فقير جو خانداني ۽ روحاني پس منظر [[جهوڪ شريف]] جي
صوفي روايت سان ڳنڍيل هو. هن روايت جو سڀ کان مشهور نالو
[[شاه عنايت شهيد]] آهي، جنهن ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ جهوڪ کي
هڪ اهم صوفي مرڪز بڻايو. شاه عنايت ۽ سندس فقيرن خلاف 1717ع ۾
فوجي گهيرو ٿيو، جيڪو ڪيترن مهينن تائين جاري رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=صوفي شاه عنايت: سنڌ جو پهريون سوشلسٽ
 |url=https://www.dawnnews.tv/news/1036689/02may2016-sufi-shah-inayat-sindh-ke-pehle-socialist-abubaker-shaikh-bm
 |website=ڊان نيوز
 |date=2 May 2016
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

شاه عنايت کان پوءِ جهوڪ شريف ۾ سندس صوفي سلسلو مختلف جانشينن
ذريعي جاري رهيو. انهيءَ ڪري ابراهيم شاه فقير جي زندگي ۽ شاعريءَ
کي جهوڪ جي وسيع صوفي ۽ ادبي روايت جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
ابراهيم شاه پنهنجي خاندان جي صوفي ماحول ۾ ديني ۽ روحاني تعليم
حاصل ڪئي. سندس سوانحي ماخذ موجب هو پنهنجن بزرگن جي زيرِ سايه
ظاهري توڙي باطني علمن جي تڪميل ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

تصوف ۾ ''علم ظاهر'' مان عام طور قرآن، حديث، فقھ ۽ ٻين ديني علمن
جي رسمي تعليم، جڏهن ته ''علم باطن'' مان روحاني تربيت، تزڪيه ۽
سلوڪ مراد ورتا ويندا آهن. ابراهيم شاه جي سوانح ۾ ٻنهي قسمن جي
تعليم جو ذڪر سندس شخصيت جي ديني ۽ صوفي ٻنهي پاسن کي ظاهر ڪري ٿو.

== سجاده نشيني ۽ روحاني حيثيت ==
ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي بيان موجب ابراهيم شاه ڪجهه عرصي تائين
درگاهه سان وابسته ذميواريون نڀايون ۽ سجاده نشينيءَ جي حيثيت سان
ديني ۽ روحاني خدمت ۾ مشغول رهيو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

جهوڪ شريف جي صوفي سلسلي ۾ سجاده نشيني رڳو درگاهه جي انتظام تائين
محدود نه هئي، پر مريدن جي روحاني رهنمائي ۽ صوفي روايت جي تسلسل
سان پڻ لاڳاپيل هئي.

ابراهيم شاه فقير کي ساڳئي خاندان جي اڳئين '''ميان ابراهيم شاه'''
سان نه ملائڻ گهرجي. جهوڪ شريف جي سلسلي بابت شايع ٿيل نسب نامي
موجب اڳيون ميان ابراهيم شاه، محمد زاهد شاه جو پٽ، صفر 1216هه ۾
سجاده نشين ٿيو ۽ تيرهن ورهيه گاديءَ تي رهڻ کان پوءِ
'''21 محرم 1229هه''' ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sujjada Nashin Biographies
 |url=https://www.sufisattari.com/cms/index/sujjada-nashin-biographies
 |website=Sufism in Sindh
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ طرح اهو ابراهيم شاه، 1243هه/1827ع ۾ ڄاول شاعر ابراهيم شاه
فقير کان اڳئين نسل جي هڪ الڳ شخصيت هو.

== شاعري ==
ابراهيم شاه فقير سنڌ جي انهن صوفي شاعرن مان هو، جن وٽ شاعري
روحاني اظهار جو اهم وسيلو هئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ کيس
''سنڌ ۾ اردو شاعري'' ۾ مستقل شاعر طور شامل ڪيو آهي، جنهن مان
واضح ٿئي ٿو ته سندس ادبي سرگرمي رڳو سنڌي صوفي روايت تائين محدود
نه هئي، پر اردو شاعريءَ سان به سندس تعلق هو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

Rekhta جي محفوظ ڪيل ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' جي فهرست ۾ ابراهيم شاه
فقير جو نالو قادر بخش بيدل کان پوءِ ۽ فتح الدين شاه جهانياپوٽي
کان اڳ هڪ مستقل شاعر طور درج آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindh Mein Urdu Shayari
 |author=Nabi Bakhsh Khan Baluch
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks
 |website=Rekhta
 |publisher=Majlis-e-Taraqqi-e-Adab
 |year=1978
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

بلوچ جي ڪتاب ۾ ڏنل سندس اردو ڪافيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس
شاعريءَ ۾ عشق، محبوب، فراق، باطني ڪيفيت ۽ صوفيانه استعارن کي
مرڪزي جاءِ حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt; سندس شاعريءَ جي ٻوليءَ
۾ سنڌي صوفي ڪافيءَ ۽ اتر هندستاني اردو/هندستاني شعري روايت جو
ميلاپ نظر اچي ٿو.

== سنڌ ۾ اردو شاعريءَ ۾ مقام ==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ صرف شهري درٻاري شاعريءَ تائين محدود
نه رهي، پر سنڌي ۽ سرائيڪي صوفي شاعرن پڻ اردو يا هندستاني ۾ ڪلام
چيو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي تحقيق ۾ ابراهيم شاه فقير سميت
اهڙن ڪيترن شاعرن جو ڪلام گڏ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt;

بلوچ جي هن تحقيق جو پهريون ڇاپو 1967ع ۾ مهراڻ آرٽس ڪائونسل
حيدرآباد پاران شايع ٿيو؛ پوءِ ڪتاب ۾ وڌيڪ شاعر شامل ڪيا ويا ۽
1978ع جي ٽئين ڇاپي تائين ان ۾ 74 شاعرن جو مواد شامل ٿي چڪو
هو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=نبي بخش بلوچ ڪي اردو خدمات
 |journal=امتزاج
 |publisher=شعبه اردو، ڪراچي يونيورسٽي
 |volume=5
 |issue=1
 |url=https://imtezaaj.uok.edu.pk/website/journal/article/5d08a9f927c20/page
 |language=ur}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ تحقيقي روايت ۾ ابراهيم شاه فقير جي موجودگي سندس اهميت
ان لحاظ کان وڌائي ٿي ته هو سنڌ جي صوفي خانقاهي شاعري ۽ سنڌ ۾
اردو شاعريءَ جي تاريخ جي وچ ۾ هڪ ادبي ڪڙي طور سامهون اچي ٿو.

== همعصر ادبي ماحول ==
ابراهيم شاه فقير جو زمانو اڻويهين صديءَ جي سنڌي صوفي شاعريءَ جي
هڪ اهم دور سان ٺهڪي اچي ٿو. ان صديءَ ۾ [[قادر بخش بيدل]]،
[[حمل فقير لغاري]] ۽ ٻين صوفي شاعرن سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو
سميت مختلف ٻولين ۾ شاعري ڪئي. هڪ جديد مطالعي ۾ پڻ صوفي ابراهيم
شاه فقير کي 1827–1875ع جي شاعر طور انهيءَ اڻويهين صديءَ جي
سنڌي صوفي شعري روايت ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Poet of Truth and Ecstasy
 |url=https://www.thefridaytimes.com/04-Sep-2020/poet-of-truth-and-ecstasy
 |website=The Friday Times
 |date=4 September 2020
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

سندس زندگيءَ جو وڏو حصو [[ٽالپرن]] جي آخري دور ۽ پوءِ سنڌ ۾
برطانوي راڄ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾ گذريو. 1843ع ۾ سنڌ تي انگريزن
جي قبضي وقت ابراهيم شاه لڳ ڀڳ سورهن ورهين جو هو؛ تنهنڪري سندس
بالغ زندگيءَ جو گهڻو حصو برطانوي دور جي سنڌ ۾ گذريو.

== روحاني اثر ==
جهوڪ شريف جي روحاني سلسلي جو اثر ابراهيم شاه جي پنهنجي دور کان
پوءِ به سنڌ جي مختلف صوفي خاندانن تائين پهتو. بعد واري مشهور صوفي
۽ شاعر [[نواب ولي محمد خان لغاري]] (1836–1914ع) بابت موجود
سوانحي ماخذ کيس '''صوفي ابراهيم شاه'''، جهوڪ شريف جي سلسلي سان
وابسته روحاني استاد جو مريد ڄاڻائين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Faqir Nawab Wali Leghari, Matiari
 |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/matiari/faqir-nawab-wali-leghari.php
 |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

نواب ولي محمد خان 1252هه/1836ع ۾ ڄائو هو ۽ پوءِ سنڌ جو مشهور
صوفي شاعر ۽ روحاني پيشوا بڻيو. سندس سوانح ۾ سندس مرشد کي
'''Sufi Ibrahim Shah &quot;Bangalay Dhani&quot; of Jhok Sharif lineage'''
سڏيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Faqir Nawab Wali Mohammed Khan Laghari
 |url=https://poetsofsindh.blogspot.com/2013/05/faqir-nawab-wali-mohammed-khan-laghari.html
 |website=Poets of Sindh
 |date=9 May 2013
 |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{{نوٽ|هتي وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي ته ''بنگلي ڌڻي'' جي لقب سان
ذڪر ڪيل ابراهيم شاه ۽ 1243هه/1827ع ۾ ڄاول صوفي ابراهيم شاه فقير
جي سڃاڻپ مڪمل طور ساڳي شخص سان ثابت ٿئي ٿي يا جهوڪ جي خاندان جي
ڪنهن ٻئي ابراهيم شاه سان؛ تنهنڪري معتبر نسب نامي يا اصل خانقاهي
دستاويز ملڻ تائين ٻنهي نالن کي قطعي طور هڪ شخص قرار ڏيڻ کان پاسو
ڪرڻ گهرجي.}}

== وفات ==
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سوانحي بيان موجب صوفي ابراهيم شاه فقير
'''18 ذوالحج 1291هه''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;/&gt; اهو هجري
سال عيسوي 1875ع سان ٺهڪي اچي ٿو. جديد تقويمي حسابن موجب
18 ذوالحج 1291هه جنوري 1875ع جي آخري ڏهاڪي ۾ اچي ٿو؛ تاريخي
قمري رؤيت جي فرق سبب صحيح عيسوي ڏينهن ۾ هڪ يا ٻن ڏينهن جو اختلاف
ٿي سگهي ٿو.

ان لحاظ کان سندس زندگيءَ جو عرصو لڳ ڀڳ 47 ورهيه هو. سندس وفات
کان پوءِ به جهوڪ شريف جي صوفي روايت ۽ سندس شاعريءَ وسيلي سندس
ادبي سڃاڻپ برقرار رهي.

== تاريخن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#dbeafe;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcfce7;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#fef3c7;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#fce7f3;&quot; | هنڌ
|-
| پيدائش
| 2 جمادي الاول 1243هه
| نومبر 1827ع
| [[جهوڪ شريف]]، سنڌ
|-
| زندگيءَ جو دور
| 1243–1291هه
| 1827–1875ع
| سنڌ
|-
| وفات
| 18 ذوالحج 1291هه
| جنوري 1875ع
| جهوڪ شريف، سنڌ
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[شاه عنايت شهيد]]
* [[جهوڪ شريف]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[قادر بخش بيدل]]
* [[نواب ولي محمد خان لغاري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري: از عهد شاهجهان تا قيام پاڪستان
 |edition=3
 |location=لاهور
 |publisher=مجلس ترقي ادب
 |year=1978
 |pages=183–184
 |language=ur}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks ريخته تي ''سنڌ ۾ اردو شاعري'']
* [https://www.sufisattari.com/cms/index/sujjada-nashin-biographies جهوڪ شريف جي سجاده نشينن بابت معلومات]

{{DEFAULTSORT:ابراهيم شاه فقير، صوفي}}
[[زمرو:1827ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1875ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:جهوڪ شريف]]
[[زمرو:ٺٽي ضلعي جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>1lag9ykri6kyzg4ax55z91pl6bvprca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فتح دين شاھ جھانيان پوٽو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103653</id>
    <revision>
      <id>416899</id>
      <timestamp>2026-10-03T21:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox person | name          = فتح دين شاهه جهانِيان پوٽو | birth_date    = 1205ھ {{تقريباً|1790ع–1791ع}} | death_date    = 21 محرم 1291ھ {{تقريباً|9 مارچ 1874ع}} | death_place   = [[حيدرآباد، سنڌ]] | resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]] | occupation    = [[صوفي]]، شاعر | language      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، ا...</comment>
      <origin>416899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9615" sha1="8c0uyhdk2ra00v3f1m6n4ixdms0papf" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = فتح دين شاهه جهانِيان پوٽو
| birth_date    = 1205ھ {{تقريباً|1790ع–1791ع}}
| death_date    = 21 محرم 1291ھ {{تقريباً|9 مارچ 1874ع}}
| death_place   = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| occupation    = [[صوفي]]، شاعر
| language      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| children      = [[قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''فتح دين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1205ھ؛ تقريباً 1790ع–1791ع – 21 محرم 1291ھ؛ تقريباً 9 مارچ 1874ع) سنڌ جو هڪ [[صوفي]] بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو ٻولين جو شاعر هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحو=185
}}&lt;/ref&gt; سندس تعلق جهانِيان پوٽن جي سيد خاندان سان هو، جنهن جي روحاني ۽ ادبي روايت سنڌ، خاص ڪري حيدرآباد سان لاڳاپيل رهي آهي. اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' جي فهرست ۾ پڻ فتح دين شاهه جهانِيان پوٽي کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks
 |عنوان=Sindh Mein Urdu Shayari
 |ويب سائيٽ=ريخته
 |ليکڪ=Nabi Bakhsh Khan Baluch
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==خاندان ۽ شروعاتي زندگي==
فتح دين شاهه جو والد '''ديدل شاهه جهانِيان پوٽو''' پڻ درويش ۽ صوفي بزرگ هو. فتح دين شاهه جي ننڍپڻ ۽ تربيت تي سندس والد خاص ڌيان ڏنو ۽ کيس [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم ڏياري.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; ڪتاب موجب، شعور جي عمر کي پهچڻ کان پوءِ وڌيڪ علمي ۽ روحاني تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] موڪليو ويو، جتي هن هڪ صوفي بزرگ جي صحبت ۽ حلقۂ ارادت مان فيض حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

جهانِيان پوٽا سنڌ ۾ آباد سيدن جي هڪ روحاني گهراڻي سان واسطو رکن ٿا. بعد واري دور جي ذريعن ۾ ٽنڊو جهانِيان کي هن خاندان جي اهم آباديءَ طور بيان ڪيو ويو آهي. هڪ نسب نامي واري ماخذ موجب فتح دين شاهه حيدرآباد ۾ اچي آباد ٿيو ۽ ٽنڊو جهانِيان سان سندس خاندان جو مستقل تعلق قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://jalalians.com/
 |عنوان=Jalalians – Descendants Listed by Geographic Areas
 |ويب سائيٽ=Jalalians
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==روحاني زندگي==
فتح دين شاهه جي تعليم جو هڪ اهم حصو تصوف ۽ روحاني تربيت هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هو پنهنجي مرشد جي صحبت ۾ رهيو ۽ سندس حلقۂ ارادت ۾ شامل ٿيو. انهيءَ روحاني تربيت جو اثر سندس شاعريءَ ۾ به نظر اچي ٿو، جنهن ۾ تصوف، معرفت، عشق ۽ روحاني فڪر جا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

جهانِيان خاندان جي روحاني نسبت [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]] سان ڳنڍيل روايت سان وابسته آهي. مخدوم جهانِيان جهان گشت وچئين دور جو مشهور سهروردي صوفي هو ۽ سندس نالو برصغير ۾ سهروردي سلسلي جي اهم بزرگن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://sufinama.org/articles/dr-zuhoorul-hasan-sharib-articles-5?lang=ur
 |عنوان=گجرات میں تصوف کی روشنی
 |ويب سائيٽ=صوفي نامہ
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==شاعري==
فتح دين شاهه [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]] ۾ شاعري ڪئي ۽ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' کيس انهن ٽنهي ٻولين جو قادر الڪلام شاعر قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر ۽ عشق جا موضوع نمايان آهن. ڪتاب ۾ سندس فارسي، اردو ۽ سنڌي ڪلام جا نمونا پڻ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ جي حوالي سان سندس اهميت ان ڪري به آهي جو ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' ۾ سندس نالو سنڌ سان تعلق رکندڙ اردو شاعرن جي سلسلي ۾ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=بلوچ
 |پهريون نالو=نبي بخش خان
 |عنوان=سنڌ ۾ اردو شاعري
 |ٻولي=اردو
}}&lt;/ref&gt;

==ٽنڊو جهانِيان سان تعلق==
فتح دين شاهه ۽ سندس خاندان جو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' سان ويجهو تعلق رهيو. برطانوي دور جي هڪ بعد واري عدالتي فيصلي ۾ پڻ ٽنڊو جهانِيان جي سيد خاندان جي زمين جو ذڪر اچي ٿو. سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ رپورٽ ٿيل ڪيس ''Islamic Republic of Pakistan v. Najaf Ali Shah'' ۾ درج آهي ته ٽنڊو جهانِيان ڀرسان زمين هن سيد خاندان جي ابن ڏاڏن کي ٽالپر ميرن طرفان ڏني وئي هئي ۽ 1853ع ۾ برطانوي ڪمشنرِ سنڌ سيد فتح الدين شاهه جي ملڪيت واري حق کي تسليم ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://pakistancaselaw.com/case/210165/islamic-republic-of-pakistan-versus-najaf-ali-shah-1989-mld-4412
 |عنوان=Islamic Republic of Pakistan versus Najaf Ali Shah
 |سال=1989
 |ڪم=MLD 4412
 |ناشر=Sindh High Court
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي عدالتي حوالو فتح الدين شاهه جي تاريخي وجود ۽ ٽنڊو جهانِيان سان سندس خاندان جي زميني تعلق لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فيصلي ۾ 1853ع جي سرڪاري ڪارروائيءَ جو واضح ذڪر موجود آهي.

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب فتح دين شاهه '''21 محرم الحرام 1291ھ''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; حسابي هجري تقويم ۾ 21 محرم 1291ھ لڳ ڀڳ '''9 مارچ 1874ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.islamiccal.com/gregorian-calendar/1874/
 |عنوان=Gregorian Calendar 1874, 1290–1291 AH
 |ويب سائيٽ=IslamicCal
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس خاندان جي روحاني ۽ ادبي روايت سندس اولاد ۾ پڻ جاري رهي. سندس فرزند '''قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو''' پڻ صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن بابت ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ فتح دين شاهه کان فوراً پوءِ جدا احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=186–188
}}&lt;/ref&gt;

==تاريخن بابت اختلاف==
فتح دين شاهه جي حياتيءَ جي تاريخن بابت موجود ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' سندس دور کي 13هين صدي هجري سان ڳنڍي ٿو ۽ وفات 21 محرم 1291ھ ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته جهانِيان خاندان بابت هڪ آن لائين نسب نامي واري ماخذ ۾ سندس حياتي '''1771ع–1850ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://jalalians.com/
 |عنوان=Jalalians – Tando Jahania
 |ويب سائيٽ=Jalalians
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; 1853ع واري برطانوي انتظامي ڪارروائيءَ بابت بعد واري سنڌ هاءِ ڪورٽ جي فيصلي ۾ پڻ ''Syed Fatehuddin Shah'' جو نالو اچي ٿو، جنهن سبب مختلف ذريعن ۾ ڏنل تاريخن جي سڃاڻپ ۽ مطابقت بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق جي ضرورت رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://pakistancaselaw.com/case/210165/islamic-republic-of-pakistan-versus-najaf-ali-shah-1989-mld-4412
 |عنوان=Islamic Republic of Pakistan versus Najaf Ali Shah
 |سال=1989
 |ڪم=MLD 4412
 |ناشر=Sindh High Court
}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
* [[قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
* [[ٽنڊو جهانِيان]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌي شاعري]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]</text>
      <sha1>8c0uyhdk2ra00v3f1m6n4ixdms0papf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416923</id>
      <parentid>416899</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9335" sha1="sta437g6dya88kivnlmm8eouxmsc0bu" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = فتح دين شاهه جهانِيان پوٽو
| birth_date    = 1205ھ (تقريباً 1790ع–1791ع)
| death_date    = 21 محرم 1291ھ (تقريباً 9 مارچ 1874ع)
| death_place   = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| occupation    = [[صوفي]]، شاعر
| language      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| children      = [[قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''فتح دين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1205ھ؛ تقريباً 1790ع–1791ع – 21 محرم 1291ھ؛ تقريباً 9 مارچ 1874ع) سنڌ جو هڪ [[صوفي]] بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو ٻولين جو شاعر هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=Sufiya-e-Sindh aur Urdu
 |language=ur
 |page=185
}}&lt;/ref&gt; سندس تعلق جهانِيان پوٽن جي سيد خاندان سان هو، جنهن جي روحاني ۽ ادبي روايت سنڌ، خاص ڪري حيدرآباد سان لاڳاپيل رهي آهي. اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' جي فهرست ۾ پڻ فتح دين شاهه جهانِيان پوٽي کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rekhta&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks
 |title=Sindh Mein Urdu Shayari
 |author=Nabi Bakhsh Khan Baluch
 |website=Rekhta
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==خاندان ۽ شروعاتي زندگي==
فتح دين شاهه جو والد '''ديدل شاهه جهانِيان پوٽو''' پڻ درويش ۽ صوفي بزرگ هو. فتح دين شاهه جي ننڍپڻ ۽ تربيت تي سندس والد خاص ڌيان ڏنو ۽ کيس [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي تعليم ڏياري.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; ڪتاب موجب، شعور جي عمر کي پهچڻ کان پوءِ وڌيڪ علمي ۽ روحاني تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ کيس [[ٺٽو|ٺٽي]] موڪليو ويو، جتي هن هڪ صوفي بزرگ جي صحبت ۽ حلقۂ ارادت مان فيض حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

جهانِيان پوٽا سنڌ ۾ آباد سيدن جي هڪ روحاني گهراڻي سان واسطو رکن ٿا. بعد واري دور جي ذريعن ۾ ٽنڊو جهانِيان کي هن خاندان جي اهم آباديءَ طور بيان ڪيو ويو آهي. هڪ نسب نامي واري ماخذ موجب فتح دين شاهه حيدرآباد ۾ اچي آباد ٿيو ۽ ٽنڊو جهانِيان سان سندس خاندان جو مستقل تعلق قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jalalians&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://jalalians.com/
 |title=Jalalians – Descendants Listed by Geographic Areas
 |website=Jalalians
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==روحاني زندگي==
فتح دين شاهه جي تعليم جو هڪ اهم حصو تصوف ۽ روحاني تربيت هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هو پنهنجي مرشد جي صحبت ۾ رهيو ۽ سندس حلقۂ ارادت ۾ شامل ٿيو. انهيءَ روحاني تربيت جو اثر سندس شاعريءَ ۾ به نظر اچي ٿو، جنهن ۾ تصوف، معرفت، عشق ۽ روحاني فڪر جا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

جهانِيان خاندان جي روحاني نسبت [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]] سان ڳنڍيل روايت سان وابسته آهي. مخدوم جهانِيان جهان گشت وچئين دور جو مشهور سهروردي صوفي هو ۽ سندس نالو برصغير ۾ سهروردي سلسلي جي اهم بزرگن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sufinama&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sufinama.org/articles/dr-zuhoorul-hasan-sharib-articles-5?lang=ur
 |title=گجرات میں تصوف کی روشنی
 |website=Sufinama
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==شاعري==
فتح دين شاهه [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]] ۾ شاعري ڪئي ۽ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' کيس انهن ٽنهي ٻولين جو قادر الڪلام شاعر قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر ۽ عشق جا موضوع نمايان آهن. ڪتاب ۾ سندس فارسي، اردو ۽ سنڌي ڪلام جا نمونا پڻ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ جي حوالي سان سندس اهميت ان ڪري به آهي جو ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' ۾ سندس نالو سنڌ سان تعلق رکندڙ اردو شاعرن جي سلسلي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Baloch&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baloch
 |first=Nabi Bakhsh Khan
 |title=Sindh Mein Urdu Shayari
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rekhta&quot;/&gt;

==ٽنڊو جهانِيان سان تعلق==
فتح دين شاهه ۽ سندس خاندان جو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' سان ويجهو تعلق رهيو. برطانوي دور جي هڪ بعد واري عدالتي فيصلي ۾ پڻ ٽنڊو جهانِيان جي سيد خاندان جي زمين جو ذڪر اچي ٿو. سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ رپورٽ ٿيل ڪيس ''Islamic Republic of Pakistan v. Najaf Ali Shah'' ۾ درج آهي ته ٽنڊو جهانِيان ڀرسان زمين هن سيد خاندان جي ابن ڏاڏن کي ٽالپر ميرن طرفان ڏني وئي هئي ۽ 1853ع ۾ برطانوي ڪمشنرِ سنڌ سيد فتح الدين شاهه جي ملڪيت واري حق کي تسليم ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;NajafAliShah&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://pakistancaselaw.com/case/210165/islamic-republic-of-pakistan-versus-najaf-ali-shah-1989-mld-4412
 |title=Islamic Republic of Pakistan versus Najaf Ali Shah
 |website=Pakistan Case Law
 |publisher=Sindh High Court
 |date=1989
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي عدالتي حوالو فتح الدين شاهه جي تاريخي وجود ۽ ٽنڊو جهانِيان سان سندس خاندان جي زميني تعلق لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فيصلي ۾ 1853ع جي سرڪاري ڪارروائيءَ جو واضح ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;NajafAliShah&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب فتح دين شاهه '''21 محرم الحرام 1291ھ''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; حسابي هجري تقويم ۾ 21 محرم 1291ھ لڳ ڀڳ '''9 مارچ 1874ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;IslamicCal&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.islamiccal.com/gregorian-calendar/1874/
 |title=Gregorian Calendar 1874, 1290–1291 AH
 |website=IslamicCal
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس خاندان جي روحاني ۽ ادبي روايت سندس اولاد ۾ پڻ جاري رهي. سندس فرزند '''[[قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]''' پڻ صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن بابت ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ فتح دين شاهه کان فوراً پوءِ جدا احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=Sufiya-e-Sindh aur Urdu
 |language=ur
 |pages=186–188
}}&lt;/ref&gt;

==تاريخن بابت اختلاف==
فتح دين شاهه جي حياتيءَ جي تاريخن بابت موجود ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' سندس دور کي 13هين صدي هجري سان ڳنڍي ٿو ۽ وفات 21 محرم 1291ھ ڄاڻائي ٿو،&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; جڏهن ته جهانِيان خاندان بابت هڪ آن لائين نسب نامي واري ماخذ ۾ سندس حياتي '''1771ع–1850ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jalalians&quot;/&gt;

ٻئي طرف، 1853ع واري برطانوي انتظامي ڪارروائيءَ بابت بعد واري سنڌ هاءِ ڪورٽ جي فيصلي ۾ پڻ ''Syed Fatehuddin Shah'' جو نالو اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NajafAliShah&quot;/&gt; جيڪڏهن عدالتي فيصلي ۾ ڄاڻايل سيد فتح الدين شاهه ۽ هن مضمون جو فتح دين شاهه ساڳيو شخص آهن، ته 1850ع واري وفات جي تاريخ سان 1853ع واري ڪارروائيءَ جي ظاهري تضاد سبب مختلف ذريعن ۾ ڏنل تاريخن ۽ شخص جي سڃاڻپ بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق جي ضرورت آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
* [[قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
* [[ٽنڊو جهانِيان]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌي شاعري]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]</text>
      <sha1>sta437g6dya88kivnlmm8eouxmsc0bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قطب الدين شاھ جھانيان پوٽو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103654</id>
    <revision>
      <id>416900</id>
      <timestamp>2026-10-03T21:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox person | name = قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو | honorific_prefix = حضرت | birth_date = 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع) | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = 12 ربيع الاول 1328هه (تقريباً 23 مارچ 1910ع) | death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]] | resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | school_tr...</comment>
      <origin>416900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7915" sha1="6z6d4axo6j17mcdeq5bvtqy5chfcbnu" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو
| honorific_prefix = حضرت
| birth_date = 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع)
| birth_place = [[سنڌ]]
| death_date = 12 ربيع الاول 1328هه (تقريباً 23 مارچ 1910ع)
| death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| father = [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1234هه؛ تقريباً 1818ع–1819ع – 
12 ربيع الاول 1328هه؛ تقريباً 23 مارچ 1910ع) سنڌ جو صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن
جو تعلق [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي جهانِيان پوٽا سادات جي صوفي گهراڻي سان
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=186–188
}}&lt;/ref&gt; هو صوفي بزرگ ۽ شاعر [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو|فتح الدين شاهه
جهانِيان پوٽي]] جو فرزند هو. خانداني ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش سبب سندس شخصيت
تي تصوف، عبادت ۽ شاعريءَ جو گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==زندگي==
قطب الدين شاهه جي ولادت 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع) ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; سندس والد فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو پنهنجي دور جو
صوفي بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو جو شاعر هو. اهڙي علمي ۽ روحاني گهراڻي ۾
قطب الدين شاهه جي ابتدائي تربيت ٿي ۽ هن ننڍي عمر کان ديني ۽ روحاني ماحول
ڏٺو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه پنهنجي والد کان روحاني تربيت
حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي خانداني روحاني روايت کي اڳتي
وڌايو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==روحاني سلسلو==
قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو سنڌ ۾ جهانِيان سادات جي انهيءَ روحاني روايت
سان تعلق رکندو هو، جنهن جي نسبت مشهور صوفي بزرگ [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
سان ڪئي وڃي ٿي. هي روايت وسيع [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] روحاني سلسلي جي
جلاليه بخاريه شاخ سان ڳنڍيل آهي.

سنڌي مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''Shah Latif and His Message'' ۾
سهروردي سلسلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ڪندي '''جلاليه بخاريه سهرورديه''' کي
مخدوم جهانِيان سان منسوب ڪيو آهي. هو لکي ٿو ته هن سلسلي جا سنڌ ۾ گهڻا
پيروڪار رهيا ۽ انهن مان ڪي [[اُچ شريف]] جي درگاهه سان، جڏهن ته ٻيا
'''حيدرآباد جي قطب الدين جهانِيان پوٽي''' سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://www.gmsyed.org/latif/Shah%20Latif%20and%20his%20message%20-%20G%20M%20Syed.pdf
 |عنوان=Shah Latif and His Message
 |ليکڪ=G. M. Syed
 |صفحو=25
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان حوالي مان معلوم ٿئي ٿو ته قطب الدين شاهه جي اهميت رڳو هڪ انفرادي صوفي
شاعر تائين محدود نه هئي، پر حيدرآباد ۾ جهانِيان پوٽا روحاني روايت سان
وابسته هڪ مرڪزي شخصيت طور به سندس سڃاڻپ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==شاعري==
قطب الدين شاهه شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سندس شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن، جن مان سندس ڪلام جي صوفيانه نوعيت
ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ [[تصوف]]، عشق، روحاني جستجو، انسان جي باطني حالت ۽ مرشد سان
وابستگي جهڙا موضوع ملن ٿا. ڪتاب ۾ محفوظ اردو ڪلام مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته
هو اردو شاعريءَ جي روايتي صوفيانه لفظيات ۽ تشبيهن کان واقف هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ سهروردي روايت==
سنڌ ۾ سهروردي تصوف جي تاريخ گهڻي پراڻي آهي. هن سلسلي جو اثر خاص طور
[[ملتان]] ۽ [[اُچ شريف]] جي صوفي مرڪزن وسيلي سنڌ تائين پهتو. جلاليه
بخاريه شاخ جو نالو مخدوم جهانِيان سيد جلال بخاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽
جي. ايم. سيد موجب سنڌ ۾ هن شاخ جا گهڻا پيروڪار موجود هئا.&lt;ref
name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

حيدرآباد ۾ قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽي سان هن سلسلي جي وابستگي جو ذڪر
ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهانِيان
پوٽا خاندان جي روحاني روايت سنڌ ۾ جاري هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==ٽنڊو جهانِيان==
قطب الدين شاهه جو نالو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' واري جهانِيان
پوٽا خاندان سان ڳنڍيل آهي. هي خاندان سنڌ ۾ بخاري سادات جي انهن شاخن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جن جون روحاني نسبتُون اُچ شريف ۽ مخدوم جهانِيان جهان
گشت جي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

قطب الدين شاهه کان اڳ سندس والد فتح الدين شاهه پڻ انهيءَ خانداني ۽
روحاني روايت سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته قطب الدين شاهه جي دور ۾ هي سلسلو
حيدرآباد ۾ هڪ مقامي روحاني مرڪز طور جاري رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو '''12 ربيع
الاول 1328هه''' تي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; هي تاريخ
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''23 مارچ 1910ع''' جي برابر ٿئي ٿي.

سندس وفات سان جهانِيان پوٽا خاندان جي روحاني روايت ختم نه ٿي، پر هن
گهراڻي سان لاڳاپيل مذهبي ۽ روحاني سلسلو حيدرآباد ۾ پوءِ به موجود
رهيو.

==پڻ ڏسو==
* [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
* [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
* [[سهرورديه سلسلو]]
* [[ٽنڊو جهانِيان]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:1234هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1328هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1910ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>6z6d4axo6j17mcdeq5bvtqy5chfcbnu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416901</id>
      <parentid>416900</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7913" sha1="dmdxqqu6ajm78yurxryxux0p9qhas3e" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو
| honorific_prefix = حضرت
| birth_date = 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع)
| birth_place = [[سنڌ]]
| death_date = 12 ربيع الاول 1328هه (تقريباً 23 مارچ 1910ع)
| death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| father = [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1234هه؛ تقريباً 1818ع–1819ع – 
12 ربيع الاول 1328هه؛ تقريباً 23 مارچ 1910ع) سنڌ جو صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن
جو تعلق [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي جهانِيان پوٽا سادات جي صوفي گهراڻي سان
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=186–188
}}&lt;/ref&gt; هو صوفي بزرگ ۽ شاعر [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو|فتح الدين شاهه
جهانِيان پوٽي]] جو فرزند هو. خانداني ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش سبب سندس شخصيت
تي تصوف، عبادت ۽ شاعريءَ جو گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==زندگي==
قطب الدين شاهه جي ولادت 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع) ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; سندس والد فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو پنهنجي دور جو
صوفي بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو جو شاعر هو. اهڙي علمي ۽ روحاني گهراڻي ۾
قطب الدين شاهه جي ابتدائي تربيت ٿي ۽ هن ننڍي عمر کان ديني ۽ روحاني ماحول
ڏٺو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه پنهنجي والد کان روحاني تربيت
حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي خانداني روحاني روايت کي اڳتي
وڌايو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==روحاني سلسلو==
قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو سنڌ ۾ جهانِيان سادات جي انهيءَ روحاني روايت
سان تعلق رکندو هو، جنهن جي نسبت مشهور صوفي بزرگ [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
سان ڪئي وڃي ٿي. هي روايت وسيع [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] روحاني سلسلي جي
جلاليه بخاريه شاخ سان ڳنڍيل آهي.

سنڌي مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''Shah Latif and His Message'' ۾
سهروردي سلسلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ڪندي '''جلاليه بخاريه سهرورديه''' کي
مخدوم جهانِيان سان منسوب ڪيو آهي. هو لکي ٿو ته هن سلسلي جا سنڌ ۾ گهڻا
پيروڪار رهيا ۽ انهن مان ڪي [[اُچ شريف]] جي درگاهه سان، جڏهن ته ٻيا
'''حيدرآباد جي قطب الدين جهانِيان پوٽي''' سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://www.gmsyed.org/latif/Shah%20Latif%20and%20his%20message%20-%20G%20M%20Syed.pdf
 |عنوان=Shah Latif and His Message
 |ليکڪ=G. M. Syed
 |صفحو=25
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان حوالي مان معلوم ٿئي ٿو ته قطب الدين شاهه جي اهميت رڳو هڪ انفرادي صوفي
شاعر تائين محدود نه هئي، پر حيدرآباد ۾ جهانِيان پوٽا روحاني روايت سان
وابسته هڪ مرڪزي شخصيت طور به سندس سڃاڻپ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==شاعري==
قطب الدين شاهه شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سندس شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن، جن مان سندس ڪلام جي صوفيانه نوعيت
ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ [[تصوف]]، عشق، روحاني جستجو، انسان جي باطني حالت ۽ مرشد سان
وابستگي جهڙا موضوع ملن ٿا. ڪتاب ۾ محفوظ اردو ڪلام مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته
هو اردو شاعريءَ جي روايتي صوفيانه لفظيات ۽ تشبيهن کان واقف هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ سهروردي روايت==
سنڌ ۾ سهروردي تصوف جي تاريخ گهڻي پراڻي آهي. هن سلسلي جو اثر خاص طور
[[ملتان]] ۽ [[اُچ شريف]] جي صوفي مرڪزن وسيلي سنڌ تائين پهتو. جلاليه
بخاريه شاخ جو نالو مخدوم جهانِيان سيد جلال بخاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽
جي. ايم. سيد موجب سنڌ ۾ هن شاخ جا گهڻا پيروڪار موجود هئا.&lt;ref
name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

حيدرآباد ۾ قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽي سان هن سلسلي جي وابستگي جو ذڪر
ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهانِيان
پوٽا خاندان جي روحاني روايت سنڌ ۾ جاري هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==ٽنڊو جهانِيان==
قطب الدين شاهه جو نالو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' واري جهانِيان
پوٽا خاندان سان ڳنڍيل آهي. هي خاندان سنڌ ۾ بخاري سادات جي انهن شاخن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جن جون روحاني نسبتُون اُچ شريف ۽ مخدوم جهانِيان جهان
گشت جي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

قطب الدين شاهه کان اڳ سندس والد فتح الدين شاهه پڻ انهيءَ خانداني ۽
روحاني روايت سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته قطب الدين شاهه جي دور ۾ هي سلسلو
حيدرآباد ۾ هڪ مقامي روحاني مرڪز طور جاري رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو '''12 ربيع
الاول 1328هه''' تي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; هي تاريخ
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''23 مارچ 1910ع''' جي برابر ٿئي ٿي.

سندس وفات سان جهانِيان پوٽا خاندان جي روحاني روايت ختم نه ٿي، پر هن
گهراڻي سان لاڳاپيل مذهبي ۽ روحاني سلسلو حيدرآباد ۾ پوءِ به موجود
رهيو.

==پڻ ڏسو==
* [[فتح الدين شاھ جهانِيان پوٽو]]
* [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
* [[سهرورديه سلسلو]]
* [[ٽنڊو جهانِيان]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:1234هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1328هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1910ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>dmdxqqu6ajm78yurxryxux0p9qhas3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416902</id>
      <parentid>416901</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7960" sha1="1891l6r8zb7syqftn2zxpgizkq7xirs" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو
| honorific_prefix = حضرت
| birth_date = 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع)
| birth_place = [[سنڌ]]
| death_date = 12 ربيع الاول 1328هه (تقريباً 23 مارچ 1910ع)
| death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| father = [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1234هه؛ تقريباً 1818ع–1819ع – 
12 ربيع الاول 1328هه؛ تقريباً 23 مارچ 1910ع) سنڌ جو صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن
جو تعلق [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي جهانِيان پوٽا سادات جي صوفي گهراڻي سان
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=186–188
}}&lt;/ref&gt; هو صوفي بزرگ ۽ شاعر [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو|فتح الدين شاهه
جهانِيان پوٽي]] جو فرزند هو. خانداني ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش سبب سندس شخصيت
تي تصوف، عبادت ۽ شاعريءَ جو گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==زندگي==
قطب الدين شاهه جي ولادت 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع) ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; سندس والد فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو پنهنجي دور جو
صوفي بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو جو شاعر هو. اهڙي علمي ۽ روحاني گهراڻي ۾
قطب الدين شاهه جي ابتدائي تربيت ٿي ۽ هن ننڍي عمر کان ديني ۽ روحاني ماحول
ڏٺو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه پنهنجي والد کان روحاني تربيت
حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي خانداني روحاني روايت کي اڳتي
وڌايو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==روحاني سلسلو==
قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو سنڌ ۾ جهانِيان سادات جي انهيءَ روحاني روايت
سان تعلق رکندو هو، جنهن جي نسبت مشهور صوفي بزرگ [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
سان ڪئي وڃي ٿي. هي روايت وسيع [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] روحاني سلسلي جي
جلاليه بخاريه شاخ سان ڳنڍيل آهي.

سنڌي مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''Shah Latif and His Message'' ۾
سهروردي سلسلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ڪندي '''جلاليه بخاريه سهرورديه''' کي
مخدوم جهانِيان سان منسوب ڪيو آهي. هو لکي ٿو ته هن سلسلي جا سنڌ ۾ گهڻا
پيروڪار رهيا ۽ انهن مان ڪي [[اُچ شريف]] جي درگاهه سان، جڏهن ته ٻيا
'''حيدرآباد جي قطب الدين جهانِيان پوٽي''' سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://www.gmsyed.org/latif/Shah%20Latif%20and%20his%20message%20-%20G%20M%20Syed.pdf
 |عنوان=Shah Latif and His Message
 |ليکڪ=G. M. Syed
 |صفحو=25
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان حوالي مان معلوم ٿئي ٿو ته قطب الدين شاهه جي اهميت رڳو هڪ انفرادي صوفي
شاعر تائين محدود نه هئي، پر حيدرآباد ۾ جهانِيان پوٽا روحاني روايت سان
وابسته هڪ مرڪزي شخصيت طور به سندس سڃاڻپ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==شاعري==
قطب الدين شاهه شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سندس شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن، جن مان سندس ڪلام جي صوفيانه نوعيت
ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ [[تصوف]]، عشق، روحاني جستجو، انسان جي باطني حالت ۽ مرشد سان
وابستگي جهڙا موضوع ملن ٿا. ڪتاب ۾ محفوظ اردو ڪلام مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته
هو اردو شاعريءَ جي روايتي صوفيانه لفظيات ۽ تشبيهن کان واقف هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ سهروردي روايت==
سنڌ ۾ سهروردي تصوف جي تاريخ گهڻي پراڻي آهي. هن سلسلي جو اثر خاص طور
[[ملتان]] ۽ [[اُچ شريف]] جي صوفي مرڪزن وسيلي سنڌ تائين پهتو. جلاليه
بخاريه شاخ جو نالو مخدوم جهانِيان سيد جلال بخاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽
جي. ايم. سيد موجب سنڌ ۾ هن شاخ جا گهڻا پيروڪار موجود هئا.&lt;ref
name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

حيدرآباد ۾ قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽي سان هن سلسلي جي وابستگي جو ذڪر
ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهانِيان
پوٽا خاندان جي روحاني روايت سنڌ ۾ جاري هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==ٽنڊو جهانِيان==
قطب الدين شاهه جو نالو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' واري جهانِيان
پوٽا خاندان سان ڳنڍيل آهي. هي خاندان سنڌ ۾ بخاري سادات جي انهن شاخن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جن جون روحاني نسبتُون اُچ شريف ۽ مخدوم جهانِيان جهان
گشت جي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

قطب الدين شاهه کان اڳ سندس والد فتح الدين شاهه پڻ انهيءَ خانداني ۽
روحاني روايت سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته قطب الدين شاهه جي دور ۾ هي سلسلو
حيدرآباد ۾ هڪ مقامي روحاني مرڪز طور جاري رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو '''12 ربيع
الاول 1328هه''' تي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; هي تاريخ
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''23 مارچ 1910ع''' جي برابر ٿئي ٿي.

سندس وفات سان جهانِيان پوٽا خاندان جي روحاني روايت ختم نه ٿي، پر هن
گهراڻي سان لاڳاپيل مذهبي ۽ روحاني سلسلو حيدرآباد ۾ پوءِ به موجود
رهيو.

==پڻ ڏسو==
* [[فتح دين شاھ جهانِيان پوٽو|فتح الدين شاھ جهانِيان پوٽو]]
* [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
* [[سهرورديه سلسلو]]
* [[ٽنڊو جهانِيان]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:1234هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1328هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1910ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>1891l6r8zb7syqftn2zxpgizkq7xirs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416903</id>
      <parentid>416902</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7958" sha1="r8fbgjvhm1x890f9l1qn5xxtjs0okfr" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو
| honorific_prefix = حضرت
| birth_date = 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع)
| birth_place = [[سنڌ]]
| death_date = 12 ربيع الاول 1328هه (تقريباً 23 مارچ 1910ع)
| death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| father = [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1234هه؛ تقريباً 1818ع–1819ع – 
12 ربيع الاول 1328هه؛ تقريباً 23 مارچ 1910ع) سنڌ جو صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن
جو تعلق [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي جهانِيان پوٽا سادات جي صوفي گهراڻي سان
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=186–188
}}&lt;/ref&gt; هو صوفي بزرگ ۽ شاعر [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو|فتح الدين شاهه
جهانِيان پوٽي]] جو فرزند هو. خانداني ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش سبب سندس شخصيت
تي تصوف، عبادت ۽ شاعريءَ جو گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==زندگي==
قطب الدين شاهه جي ولادت 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع) ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; سندس والد فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو پنهنجي دور جو
صوفي بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو جو شاعر هو. اهڙي علمي ۽ روحاني گهراڻي ۾
قطب الدين شاهه جي ابتدائي تربيت ٿي ۽ هن ننڍي عمر کان ديني ۽ روحاني ماحول
ڏٺو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه پنهنجي والد کان روحاني تربيت
حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي خانداني روحاني روايت کي اڳتي
وڌايو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==روحاني سلسلو==
قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو سنڌ ۾ جهانِيان سادات جي انهيءَ روحاني روايت
سان تعلق رکندو هو، جنهن جي نسبت مشهور صوفي بزرگ [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
سان ڪئي وڃي ٿي. هي روايت وسيع [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] روحاني سلسلي جي
جلاليه بخاريه شاخ سان ڳنڍيل آهي.

سنڌي مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''Shah Latif and His Message'' ۾
سهروردي سلسلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ڪندي '''جلاليه بخاريه سهرورديه''' کي
مخدوم جهانِيان سان منسوب ڪيو آهي. هو لکي ٿو ته هن سلسلي جا سنڌ ۾ گهڻا
پيروڪار رهيا ۽ انهن مان ڪي [[اُچ شريف]] جي درگاهه سان، جڏهن ته ٻيا
'''حيدرآباد جي قطب الدين جهانِيان پوٽي''' سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://www.gmsyed.org/latif/Shah%20Latif%20and%20his%20message%20-%20G%20M%20Syed.pdf
 |عنوان=Shah Latif and His Message
 |ليکڪ=G. M. Syed
 |صفحو=25
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان حوالي مان معلوم ٿئي ٿو ته قطب الدين شاهه جي اهميت رڳو هڪ انفرادي صوفي
شاعر تائين محدود نه هئي، پر حيدرآباد ۾ جهانِيان پوٽا روحاني روايت سان
وابسته هڪ مرڪزي شخصيت طور به سندس سڃاڻپ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==شاعري==
قطب الدين شاهه شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سندس شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن، جن مان سندس ڪلام جي صوفيانه نوعيت
ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ [[تصوف]]، عشق، روحاني جستجو، انسان جي باطني حالت ۽ مرشد سان
وابستگي جهڙا موضوع ملن ٿا. ڪتاب ۾ محفوظ اردو ڪلام مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته
هو اردو شاعريءَ جي روايتي صوفيانه لفظيات ۽ تشبيهن کان واقف هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ سهروردي روايت==
سنڌ ۾ سهروردي تصوف جي تاريخ گهڻي پراڻي آهي. هن سلسلي جو اثر خاص طور
[[ملتان]] ۽ [[اُچ شريف]] جي صوفي مرڪزن وسيلي سنڌ تائين پهتو. جلاليه
بخاريه شاخ جو نالو مخدوم جهانِيان سيد جلال بخاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽
جي. ايم. سيد موجب سنڌ ۾ هن شاخ جا گهڻا پيروڪار موجود هئا.&lt;ref
name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

حيدرآباد ۾ قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽي سان هن سلسلي جي وابستگي جو ذڪر
ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهانِيان
پوٽا خاندان جي روحاني روايت سنڌ ۾ جاري هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==ٽنڊو جهانِيان==
قطب الدين شاهه جو نالو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' واري جهانِيان
پوٽا خاندان سان ڳنڍيل آهي. هي خاندان سنڌ ۾ بخاري سادات جي انهن شاخن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جن جون روحاني نسبتُون اُچ شريف ۽ مخدوم جهانِيان جهان
گشت جي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

قطب الدين شاهه کان اڳ سندس والد فتح الدين شاهه پڻ انهيءَ خانداني ۽
روحاني روايت سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته قطب الدين شاهه جي دور ۾ هي سلسلو
حيدرآباد ۾ هڪ مقامي روحاني مرڪز طور جاري رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو '''12 ربيع
الاول 1328هه''' تي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; هي تاريخ
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''23 مارچ 1910ع''' جي برابر ٿئي ٿي.

سندس وفات سان جهانِيان پوٽا خاندان جي روحاني روايت ختم نه ٿي، پر هن
گهراڻي سان لاڳاپيل مذهبي ۽ روحاني سلسلو حيدرآباد ۾ پوءِ به موجود
رهيو.

==پڻ ڏسو==
* [[فتح دين شاھ جھانيان پوٽو|فتح الدين شاھ جهانِيان پوٽو]]
* [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
* [[سهرورديه سلسلو]]
* [[ٽنڊو جهانِيان]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:1234هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1328هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1910ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>r8fbgjvhm1x890f9l1qn5xxtjs0okfr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416904</id>
      <parentid>416903</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7956" sha1="fgewh98xyg5ccs43artc7sdlhrtmjvv" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو
| honorific_prefix = حضرت
| birth_date = 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع)
| birth_place = [[سنڌ]]
| death_date = 12 ربيع الاول 1328هه (تقريباً 23 مارچ 1910ع)
| death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| father = [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1234هه؛ تقريباً 1818ع–1819ع – 
12 ربيع الاول 1328هه؛ تقريباً 23 مارچ 1910ع) سنڌ جو صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن
جو تعلق [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي جهانِيان پوٽا سادات جي صوفي گهراڻي سان
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=186–188
}}&lt;/ref&gt; هو صوفي بزرگ ۽ شاعر [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو|فتح الدين شاهه
جهانِيان پوٽي]] جو فرزند هو. خانداني ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش سبب سندس شخصيت
تي تصوف، عبادت ۽ شاعريءَ جو گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==زندگي==
قطب الدين شاهه جي ولادت 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع) ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; سندس والد فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو پنهنجي دور جو
صوفي بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو جو شاعر هو. اهڙي علمي ۽ روحاني گهراڻي ۾
قطب الدين شاهه جي ابتدائي تربيت ٿي ۽ هن ننڍي عمر کان ديني ۽ روحاني ماحول
ڏٺو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه پنهنجي والد کان روحاني تربيت
حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي خانداني روحاني روايت کي اڳتي
وڌايو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==روحاني سلسلو==
قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو سنڌ ۾ جهانِيان سادات جي انهيءَ روحاني روايت
سان تعلق رکندو هو، جنهن جي نسبت مشهور صوفي بزرگ [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
سان ڪئي وڃي ٿي. هي روايت وسيع [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] روحاني سلسلي جي
جلاليه بخاريه شاخ سان ڳنڍيل آهي.

سنڌي مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''Shah Latif and His Message'' ۾
سهروردي سلسلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ڪندي '''جلاليه بخاريه سهرورديه''' کي
مخدوم جهانِيان سان منسوب ڪيو آهي. هو لکي ٿو ته هن سلسلي جا سنڌ ۾ گهڻا
پيروڪار رهيا ۽ انهن مان ڪي [[اُچ شريف]] جي درگاهه سان، جڏهن ته ٻيا
'''حيدرآباد جي قطب الدين جهانِيان پوٽي''' سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://www.gmsyed.org/latif/Shah%20Latif%20and%20his%20message%20-%20G%20M%20Syed.pdf
 |عنوان=Shah Latif and His Message
 |ليکڪ=G. M. Syed
 |صفحو=25
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان حوالي مان معلوم ٿئي ٿو ته قطب الدين شاهه جي اهميت رڳو هڪ انفرادي صوفي
شاعر تائين محدود نه هئي، پر حيدرآباد ۾ جهانِيان پوٽا روحاني روايت سان
وابسته هڪ مرڪزي شخصيت طور به سندس سڃاڻپ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==شاعري==
قطب الدين شاهه شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سندس شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن، جن مان سندس ڪلام جي صوفيانه نوعيت
ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ [[تصوف]]، عشق، روحاني جستجو، انسان جي باطني حالت ۽ مرشد سان
وابستگي جهڙا موضوع ملن ٿا. ڪتاب ۾ محفوظ اردو ڪلام مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته
هو اردو شاعريءَ جي روايتي صوفيانه لفظيات ۽ تشبيهن کان واقف هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ سهروردي روايت==
سنڌ ۾ سهروردي تصوف جي تاريخ گهڻي پراڻي آهي. هن سلسلي جو اثر خاص طور
[[ملتان]] ۽ [[اُچ شريف]] جي صوفي مرڪزن وسيلي سنڌ تائين پهتو. جلاليه
بخاريه شاخ جو نالو مخدوم جهانِيان سيد جلال بخاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽
جي. ايم. سيد موجب سنڌ ۾ هن شاخ جا گهڻا پيروڪار موجود هئا.&lt;ref
name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

حيدرآباد ۾ قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽي سان هن سلسلي جي وابستگي جو ذڪر
ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهانِيان
پوٽا خاندان جي روحاني روايت سنڌ ۾ جاري هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==ٽنڊو جهانِيان==
قطب الدين شاهه جو نالو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' واري جهانِيان
پوٽا خاندان سان ڳنڍيل آهي. هي خاندان سنڌ ۾ بخاري سادات جي انهن شاخن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جن جون روحاني نسبتُون اُچ شريف ۽ مخدوم جهانِيان جهان
گشت جي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

قطب الدين شاهه کان اڳ سندس والد فتح الدين شاهه پڻ انهيءَ خانداني ۽
روحاني روايت سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته قطب الدين شاهه جي دور ۾ هي سلسلو
حيدرآباد ۾ هڪ مقامي روحاني مرڪز طور جاري رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو '''12 ربيع
الاول 1328هه''' تي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; هي تاريخ
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''23 مارچ 1910ع''' جي برابر ٿئي ٿي.

سندس وفات سان جهانِيان پوٽا خاندان جي روحاني روايت ختم نه ٿي، پر هن
گهراڻي سان لاڳاپيل مذهبي ۽ روحاني سلسلو حيدرآباد ۾ پوءِ به موجود
رهيو.

==پڻ ڏسو==
* [[فتح دين شاھ جھانيان پوٽو|فتح الدين شاھ جهانِيان پوٽو]]
* [[مخدوم جھانيان جھان گشت]]
* [[سهرورديه سلسلو]]
* [[ٽنڊو جھانِيان]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:1234هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1328هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1910ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>fgewh98xyg5ccs43artc7sdlhrtmjvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416905</id>
      <parentid>416904</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7956" sha1="edjyd5n5hgn2hc4ghi9mltrl0ekoclq" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو
| honorific_prefix = حضرت
| birth_date = 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع)
| birth_place = [[سنڌ]]
| death_date = 12 ربيع الاول 1328هه (تقريباً 23 مارچ 1910ع)
| death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| father = [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1234هه؛ تقريباً 1818ع–1819ع – 
12 ربيع الاول 1328هه؛ تقريباً 23 مارچ 1910ع) سنڌ جو صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن
جو تعلق [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي جهانِيان پوٽا سادات جي صوفي گهراڻي سان
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=186–188
}}&lt;/ref&gt; هو صوفي بزرگ ۽ شاعر [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو|فتح الدين شاهه
جهانِيان پوٽي]] جو فرزند هو. خانداني ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش سبب سندس شخصيت
تي تصوف، عبادت ۽ شاعريءَ جو گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==زندگي==
قطب الدين شاهه جي ولادت 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع) ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; سندس والد فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو پنهنجي دور جو
صوفي بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو جو شاعر هو. اهڙي علمي ۽ روحاني گهراڻي ۾
قطب الدين شاهه جي ابتدائي تربيت ٿي ۽ هن ننڍي عمر کان ديني ۽ روحاني ماحول
ڏٺو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه پنهنجي والد کان روحاني تربيت
حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي خانداني روحاني روايت کي اڳتي
وڌايو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==روحاني سلسلو==
قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو سنڌ ۾ جهانِيان سادات جي انهيءَ روحاني روايت
سان تعلق رکندو هو، جنهن جي نسبت مشهور صوفي بزرگ [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
سان ڪئي وڃي ٿي. هي روايت وسيع [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] روحاني سلسلي جي
جلاليه بخاريه شاخ سان ڳنڍيل آهي.

سنڌي مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''Shah Latif and His Message'' ۾
سهروردي سلسلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ڪندي '''جلاليه بخاريه سهرورديه''' کي
مخدوم جهانِيان سان منسوب ڪيو آهي. هو لکي ٿو ته هن سلسلي جا سنڌ ۾ گهڻا
پيروڪار رهيا ۽ انهن مان ڪي [[اُچ شريف]] جي درگاهه سان، جڏهن ته ٻيا
'''حيدرآباد جي قطب الدين جهانِيان پوٽي''' سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://www.gmsyed.org/latif/Shah%20Latif%20and%20his%20message%20-%20G%20M%20Syed.pdf
 |عنوان=Shah Latif and His Message
 |ليکڪ=G. M. Syed
 |صفحو=25
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان حوالي مان معلوم ٿئي ٿو ته قطب الدين شاهه جي اهميت رڳو هڪ انفرادي صوفي
شاعر تائين محدود نه هئي، پر حيدرآباد ۾ جهانِيان پوٽا روحاني روايت سان
وابسته هڪ مرڪزي شخصيت طور به سندس سڃاڻپ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==شاعري==
قطب الدين شاهه شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سندس شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن، جن مان سندس ڪلام جي صوفيانه نوعيت
ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ [[تصوف]]، عشق، روحاني جستجو، انسان جي باطني حالت ۽ مرشد سان
وابستگي جهڙا موضوع ملن ٿا. ڪتاب ۾ محفوظ اردو ڪلام مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته
هو اردو شاعريءَ جي روايتي صوفيانه لفظيات ۽ تشبيهن کان واقف هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ سهروردي روايت==
سنڌ ۾ سهروردي تصوف جي تاريخ گهڻي پراڻي آهي. هن سلسلي جو اثر خاص طور
[[ملتان]] ۽ [[اُچ شريف]] جي صوفي مرڪزن وسيلي سنڌ تائين پهتو. جلاليه
بخاريه شاخ جو نالو مخدوم جهانِيان سيد جلال بخاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽
جي. ايم. سيد موجب سنڌ ۾ هن شاخ جا گهڻا پيروڪار موجود هئا.&lt;ref
name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

حيدرآباد ۾ قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽي سان هن سلسلي جي وابستگي جو ذڪر
ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهانِيان
پوٽا خاندان جي روحاني روايت سنڌ ۾ جاري هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==ٽنڊو جهانِيان==
قطب الدين شاهه جو نالو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' واري جهانِيان
پوٽا خاندان سان ڳنڍيل آهي. هي خاندان سنڌ ۾ بخاري سادات جي انهن شاخن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جن جون روحاني نسبتُون اُچ شريف ۽ مخدوم جهانِيان جهان
گشت جي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

قطب الدين شاهه کان اڳ سندس والد فتح الدين شاهه پڻ انهيءَ خانداني ۽
روحاني روايت سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته قطب الدين شاهه جي دور ۾ هي سلسلو
حيدرآباد ۾ هڪ مقامي روحاني مرڪز طور جاري رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو '''12 ربيع
الاول 1328هه''' تي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; هي تاريخ
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''23 مارچ 1910ع''' جي برابر ٿئي ٿي.

سندس وفات سان جهانِيان پوٽا خاندان جي روحاني روايت ختم نه ٿي، پر هن
گهراڻي سان لاڳاپيل مذهبي ۽ روحاني سلسلو حيدرآباد ۾ پوءِ به موجود
رهيو.

==پڻ ڏسو==
* [[فتح دين شاھ جھانيان پوٽو|فتح الدين شاھ جهانِيان پوٽو]]
* [[مخدوم جھانيان جھان گشت]]
* [[سھرورديه سلسلو]]
* [[ٽنڊو جھانِيان]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:1234هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1328هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1910ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>edjyd5n5hgn2hc4ghi9mltrl0ekoclq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416906</id>
      <parentid>416905</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T21:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>416906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7954" sha1="pbqvvbii55e2pbp0e6gzporkndk0d91" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو
| honorific_prefix = حضرت
| birth_date = 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع)
| birth_place = [[سنڌ]]
| death_date = 12 ربيع الاول 1328هه (تقريباً 23 مارچ 1910ع)
| death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| father = [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1234هه؛ تقريباً 1818ع–1819ع – 
12 ربيع الاول 1328هه؛ تقريباً 23 مارچ 1910ع) سنڌ جو صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن
جو تعلق [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي جهانِيان پوٽا سادات جي صوفي گهراڻي سان
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=186–188
}}&lt;/ref&gt; هو صوفي بزرگ ۽ شاعر [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو|فتح الدين شاهه
جهانِيان پوٽي]] جو فرزند هو. خانداني ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش سبب سندس شخصيت
تي تصوف، عبادت ۽ شاعريءَ جو گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==زندگي==
قطب الدين شاهه جي ولادت 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع) ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; سندس والد فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو پنهنجي دور جو
صوفي بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو جو شاعر هو. اهڙي علمي ۽ روحاني گهراڻي ۾
قطب الدين شاهه جي ابتدائي تربيت ٿي ۽ هن ننڍي عمر کان ديني ۽ روحاني ماحول
ڏٺو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه پنهنجي والد کان روحاني تربيت
حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي خانداني روحاني روايت کي اڳتي
وڌايو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==روحاني سلسلو==
قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو سنڌ ۾ جهانِيان سادات جي انهيءَ روحاني روايت
سان تعلق رکندو هو، جنهن جي نسبت مشهور صوفي بزرگ [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
سان ڪئي وڃي ٿي. هي روايت وسيع [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] روحاني سلسلي جي
جلاليه بخاريه شاخ سان ڳنڍيل آهي.

سنڌي مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''Shah Latif and His Message'' ۾
سهروردي سلسلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ڪندي '''جلاليه بخاريه سهرورديه''' کي
مخدوم جهانِيان سان منسوب ڪيو آهي. هو لکي ٿو ته هن سلسلي جا سنڌ ۾ گهڻا
پيروڪار رهيا ۽ انهن مان ڪي [[اُچ شريف]] جي درگاهه سان، جڏهن ته ٻيا
'''حيدرآباد جي قطب الدين جهانِيان پوٽي''' سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{
حوالو ويب
 |url=https://www.gmsyed.org/latif/Shah%20Latif%20and%20his%20message%20-%20G%20M%20Syed.pdf
 |عنوان=Shah Latif and His Message
 |ليکڪ=G. M. Syed
 |صفحو=25
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان حوالي مان معلوم ٿئي ٿو ته قطب الدين شاهه جي اهميت رڳو هڪ انفرادي صوفي
شاعر تائين محدود نه هئي، پر حيدرآباد ۾ جهانِيان پوٽا روحاني روايت سان
وابسته هڪ مرڪزي شخصيت طور به سندس سڃاڻپ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==شاعري==
قطب الدين شاهه شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سندس شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن، جن مان سندس ڪلام جي صوفيانه نوعيت
ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ [[تصوف]]، عشق، روحاني جستجو، انسان جي باطني حالت ۽ مرشد سان
وابستگي جهڙا موضوع ملن ٿا. ڪتاب ۾ محفوظ اردو ڪلام مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته
هو اردو شاعريءَ جي روايتي صوفيانه لفظيات ۽ تشبيهن کان واقف هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ سهروردي روايت==
سنڌ ۾ سهروردي تصوف جي تاريخ گهڻي پراڻي آهي. هن سلسلي جو اثر خاص طور
[[ملتان]] ۽ [[اُچ شريف]] جي صوفي مرڪزن وسيلي سنڌ تائين پهتو. جلاليه
بخاريه شاخ جو نالو مخدوم جهانِيان سيد جلال بخاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽
جي. ايم. سيد موجب سنڌ ۾ هن شاخ جا گهڻا پيروڪار موجود هئا.&lt;ref
name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

حيدرآباد ۾ قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽي سان هن سلسلي جي وابستگي جو ذڪر
ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهانِيان
پوٽا خاندان جي روحاني روايت سنڌ ۾ جاري هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==ٽنڊو جهانِيان==
قطب الدين شاهه جو نالو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' واري جهانِيان
پوٽا خاندان سان ڳنڍيل آهي. هي خاندان سنڌ ۾ بخاري سادات جي انهن شاخن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جن جون روحاني نسبتُون اُچ شريف ۽ مخدوم جهانِيان جهان
گشت جي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

قطب الدين شاهه کان اڳ سندس والد فتح الدين شاهه پڻ انهيءَ خانداني ۽
روحاني روايت سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته قطب الدين شاهه جي دور ۾ هي سلسلو
حيدرآباد ۾ هڪ مقامي روحاني مرڪز طور جاري رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو '''12 ربيع
الاول 1328هه''' تي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; هي تاريخ
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''23 مارچ 1910ع''' جي برابر ٿئي ٿي.

سندس وفات سان جهانِيان پوٽا خاندان جي روحاني روايت ختم نه ٿي، پر هن
گهراڻي سان لاڳاپيل مذهبي ۽ روحاني سلسلو حيدرآباد ۾ پوءِ به موجود
رهيو.

==پڻ ڏسو==
* [[فتح دين شاھ جھانيان پوٽو|فتح الدين شاھ جهانِيان پوٽو]]
* [[مخدوم جھانيان جھان گشت]]
* [[سھروردي سلسلو]]
* [[ٽنڊو جھانِيان]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:1234هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1328هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1910ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>pbqvvbii55e2pbp0e6gzporkndk0d91</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416922</id>
      <parentid>416906</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7858" sha1="0hp4g967d96r9owbcfdrszbm438kpjv" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو
| honorific_prefix = حضرت
| birth_date = 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع)
| birth_place = [[سنڌ]]
| death_date = 12 ربيع الاول 1328هه (تقريباً 23 مارچ 1910ع)
| death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place = ٽنڊو جهانِيان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| father = [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو]]
}}

'''قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو''' (1234هه؛ تقريباً 1818ع–1819ع –
12 ربيع الاول 1328هه؛ تقريباً 23 مارچ 1910ع) سنڌ جو صوفي بزرگ ۽ شاعر هو، جنهن
جو تعلق [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي جهانِيان پوٽا سادات جي صوفي گهراڻي سان
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=Sufiya-e-Sindh aur Urdu
 |language=ur
 |pages=186–188
}}&lt;/ref&gt; هو صوفي بزرگ ۽ شاعر [[فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو|فتح الدين شاهه
جهانِيان پوٽي]] جو فرزند هو. خانداني ۽ روحاني ماحول ۾ پرورش سبب سندس شخصيت
تي تصوف، عبادت ۽ شاعريءَ جو گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==زندگي==
قطب الدين شاهه جي ولادت 1234هه (تقريباً 1818ع–1819ع) ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; سندس والد فتح الدين شاهه جهانِيان پوٽو پنهنجي دور جو
صوفي بزرگ ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو جو شاعر هو. اهڙي علمي ۽ روحاني گهراڻي ۾
قطب الدين شاهه جي ابتدائي تربيت ٿي ۽ هن ننڍي عمر کان ديني ۽ روحاني ماحول
ڏٺو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه پنهنجي والد کان روحاني تربيت
حاصل ڪئي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي خانداني روحاني روايت کي اڳتي
وڌايو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==روحاني سلسلو==
قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو سنڌ ۾ جهانِيان سادات جي انهيءَ روحاني روايت
سان تعلق رکندو هو، جنهن جي نسبت مشهور صوفي بزرگ [[مخدوم جهانِيان جهان گشت]]
سان ڪئي وڃي ٿي. هي روايت وسيع [[سهرورديه سلسلو|سهروردي]] روحاني سلسلي جي
جلاليه بخاريه شاخ سان ڳنڍيل آهي.

سنڌي مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''Shah Latif and His Message'' ۾
سهروردي سلسلي جي مختلف شاخن جو ذڪر ڪندي '''جلاليه بخاريه سهرورديه''' کي
مخدوم جهانِيان سان منسوب ڪيو آهي. هو لکي ٿو ته هن سلسلي جا سنڌ ۾ گهڻا
پيروڪار رهيا ۽ انهن مان ڪي [[اُچ شريف]] جي درگاهه سان، جڏهن ته ٻيا
'''حيدرآباد جي قطب الدين جهانِيان پوٽي''' سان وابسته هئا.&lt;ref
name=&quot;GMSyed&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.gmsyed.org/latif/Shah%20Latif%20and%20his%20message%20-%20G%20M%20Syed.pdf
 |title=Shah Latif and His Message
 |author=G. M. Syed
 |page=25
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان حوالي مان معلوم ٿئي ٿو ته قطب الدين شاهه جي اهميت رڳو هڪ انفرادي صوفي
شاعر تائين محدود نه هئي، پر حيدرآباد ۾ جهانِيان پوٽا روحاني روايت سان
وابسته هڪ مرڪزي شخصيت طور به سندس سڃاڻپ موجود هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==شاعري==
قطب الدين شاهه شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سندس شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن، جن مان سندس ڪلام جي صوفيانه نوعيت
ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ [[تصوف]]، عشق، روحاني جستجو، انسان جي باطني حالت ۽ مرشد سان
وابستگي جهڙا موضوع ملن ٿا. ڪتاب ۾ محفوظ اردو ڪلام مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته
هو اردو شاعريءَ جي روايتي صوفيانه لفظيات ۽ تشبيهن کان واقف هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ سهروردي روايت==
سنڌ ۾ سهروردي تصوف جي تاريخ گهڻي پراڻي آهي. هن سلسلي جو اثر خاص طور
[[ملتان]] ۽ [[اُچ شريف]] جي صوفي مرڪزن وسيلي سنڌ تائين پهتو. جلاليه
بخاريه شاخ جو نالو مخدوم جهانِيان سيد جلال بخاري سان منسوب ڪيو وڃي ٿو ۽
جي. ايم. سيد موجب سنڌ ۾ هن شاخ جا گهڻا پيروڪار موجود هئا.&lt;ref
name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

حيدرآباد ۾ قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽي سان هن سلسلي جي وابستگي جو ذڪر
ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين جهانِيان
پوٽا خاندان جي روحاني روايت سنڌ ۾ جاري هئي.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==ٽنڊو جهانِيان==
قطب الدين شاهه جو نالو حيدرآباد جي '''ٽنڊو جهانِيان''' واري جهانِيان
پوٽا خاندان سان ڳنڍيل آهي. هي خاندان سنڌ ۾ بخاري سادات جي انهن شاخن مان
هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جن جون روحاني نسبتُون اُچ شريف ۽ مخدوم جهانِيان جهان
گشت جي روايت سان ڳنڍيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

قطب الدين شاهه کان اڳ سندس والد فتح الدين شاهه پڻ انهيءَ خانداني ۽
روحاني روايت سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته قطب الدين شاهه جي دور ۾ هي سلسلو
حيدرآباد ۾ هڪ مقامي روحاني مرڪز طور جاري رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GMSyed&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب قطب الدين شاهه جهانِيان پوٽو '''12 ربيع
الاول 1328هه''' تي وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Qutb&quot;/&gt; هي تاريخ
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''23 مارچ 1910ع''' جي برابر ٿئي ٿي.

سندس وفات سان جهانِيان پوٽا خاندان جي روحاني روايت ختم نه ٿي، پر هن
گهراڻي سان لاڳاپيل مذهبي ۽ روحاني سلسلو حيدرآباد ۾ پوءِ به موجود
رهيو.

==پڻ ڏسو==
* [[فتح دين شاھ جھانيان پوٽو|فتح الدين شاھ جهانِيان پوٽو]]
* [[مخدوم جھانيان جھان گشت]]
* [[سھروردي سلسلو]]
* [[ٽنڊو جھانِيان]]
* [[تصوف سنڌ ۾]]

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:1234هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1328هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1910ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:سهروردي سلسلو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا صوفي]]</text>
      <sha1>0hp4g967d96r9owbcfdrszbm438kpjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مھدي شاھ بخاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103655</id>
    <revision>
      <id>416908</id>
      <timestamp>2026-10-03T21:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Infobox person | name              = مھدي شاھ بخاري | honorific_prefix  = سيد | birth_date        = 1230هه (تقريباً 1814ع–1815ع) | birth_place       = بمبئي ڳوٺ، [[سنڌ]] | death_date        = جمادي الثاني 1294هه (تقريباً جون–جولاءِ 1877ع) | nationality       = سنڌي | occupation        = [[صوفي]]، شاعر | language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]] | genre...</comment>
      <origin>416908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12733" sha1="2fz4j2rban8dn07ef57shs2m63wkgq1" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name              = مھدي شاھ بخاري
| honorific_prefix  = سيد
| birth_date        = 1230هه (تقريباً 1814ع–1815ع)
| birth_place       = بمبئي ڳوٺ، [[سنڌ]]
| death_date        = جمادي الثاني 1294هه (تقريباً جون–جولاءِ 1877ع)
| nationality       = سنڌي
| occupation        = [[صوفي]]، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]
| genre             = صوفي شاعري
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| father            = پير قنبر شاهه بخاري
}}

'''سيد مهدي شاهه بخاري''' (1230هه؛ تقريباً 1814ع–1815ع – جمادي الثاني
1294هه؛ تقريباً جون–جولاءِ 1877ع) اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر
هو. سندس تعلق سنڌ جي بخاري سادات سان هو. هن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سان گڏ
[[اردو]] ۾ پڻ شاعري ڪئي ۽ سندس ڪلام ۾ تصوف، عشق، فراق، مرشد سان عقيدت
۽ اخلاقي موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=192–194
}}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] پڻ سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت
پنهنجي تحقيق ۾ '''سيد مهدي شاهه بخاري''' کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل
ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=بلوچ
 |پهريون نالو=نبي بخش خان
 |عنوان=سنڌ ۾ اردو شاعري
 |ٻولي=اردو
}}&lt;/ref&gt;

==جنم ۽ خاندان==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب مهدي شاهه بخاري جي ولادت '''1230هه جي
لڳ ڀڳ'''، يعني تقريباً '''1814ع–1815ع''' ۾ بمبئي نالي ڳوٺ ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt; سندس والد '''پير قنبر شاهه''' ۽ ڏاڏو
'''علي محمد شاهه بخاري''' هئا. ڪتاب موجب سندس خاندان پنهنجي علائقي
۾ عزت ۽ روحاني حيثيت رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

مهدي شاهه جو تعلق [[بخاري سيد|بخاري سادات]] سان هو. بخاري سادات جون
ڪيتريون شاخون صدين کان سنڌ ۾ آباد رهيون آهن. برطانوي دور جي
''Sind Gazetteer'' ۾ به بخاري سيدن جي سنڌ، خاص ڪري حيدرآباد واري
علائقي ۾ موجودگي ۽ انهن جي مختلف شاخن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;SindGazetteer&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |عنوان=Sind Gazetteer
 |ٻولي=en
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/30450.pdf
}}&lt;/ref&gt;

==تعليم==
مهدي شاهه پنهنجي وقت جي رواج موجب فارسي، عربي ۽ ديني علمن جي تعليم
حاصل ڪئي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب کيس ننڍپڻ کان ئي علم حاصل ڪرڻ
جو موقعو مليو ۽ اڳتي هلي سندس شخصيت تي مذهبي ۽ صوفيانه ماحول جو گهرو
اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ مان پڻ فارسي-اردو شعري روايت سان واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.
سنڌ ۾ ان دور ۾ فارسي علم ۽ ادب جي اهم ٻولي هئي، جڏهن ته اردو شاعري
پڻ مقامي شاعرن ۾ آهستي آهستي مقبول ٿي رهي هئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ
جي سنڌ ۾ اردو شاعريءَ بابت تحقيق ۾ مهدي شاهه جو شامل هجڻ انهيءَ ادبي
پسمنظر جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks
 |عنوان=سندھ میں اردو شاعری
 |ليکڪ=نبي بخش خان بلوچ
 |ويب سائيٽ=ريخته
 |ٻولي=ur
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==روحاني زندگي==
مهدي شاهه بخاري جي زندگيءَ جو اهم پاسو تصوف هو. ''صوفياءِ سنڌ اور
اردو'' موجب هو عبادت ۽ رياضت ڏانهن مائل ٿيو ۽ آخرڪار '''حضرت حزب الله
شاهه پير پاڳاري''' جي حلقۂ ارادت سان وابسته ٿيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

[[پير حزب الله شاهه]] پنهنجي دور ۾ صوفي بزرگ هجڻ سان گڏ فارسي ۽ سنڌي
شاعريءَ جي سرپرستيءَ لاءِ پڻ مشهور هو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي
تحقيق جو حوالو ڏيندي جديد مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته حزب الله شاهه
وٽ شاعرن جون باقاعده ادبي محفلون ٿينديون هيون ۽ سندس اثر هيٺ ڪيترن
شاعرن شاعري ڪئي؛ انهن شاعرن جي فهرست ۾ '''سيد مهدي شاهه''' جو نالو
پڻ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;TFTMehdi&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://thefridaytimes.com/15-Jan-2025/at-the-shrine-of-budhal-faqir-qadiri
 |عنوان=At The Shrine Of Budhal Faqir Qadiri
 |تاريخ=15 جنوري 2025
 |ويب سائيٽ=The Friday Times
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ آزاد حوالي سان ڪتاب ۾ ڏنل مهدي شاهه ۽ حزب الله شاهه واري
روحاني نسبت کي اضافي تاريخي تائيد ملي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي ماخذن ۾
تفصيل جي مقدار مختلف آهي.

==ادبي ماحول==
مهدي شاهه جو ادبي دور سنڌ ۾ صوفي شاعريءَ جي اهم زماني سان تعلق رکي
ٿو. اوڻيهين صديءَ ۾ صوفي خانقاهون رڳو روحاني مرڪز نه هيون، پر ڪيترن
هنڌن تي شاعري ۽ ادبي محفلن جا مرڪز پڻ هيون. پير حزب الله شاهه جي
سرپرستيءَ هيٺ اهڙي شاعراڻي ماحول جي موجودگيءَ جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;TFTMehdi&quot;/&gt;

ان ادبي حلقن سان خليفي نبي بخش لغاري، سيد فضل شاهه، سيد مهدي شاهه،
مولوي عبدالقادر سولنگي، سيد سليمان شاهه بخاري ۽ ٻين شاعرن جا نالا
وابسته ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;TFTMehdi&quot;/&gt; اهڙي ماحول مهدي شاهه جي
شاعريءَ جي صوفيانه ۽ اخلاقي مزاج کي سمجهڻ لاءِ اهم تاريخي پسمنظر مهيا
ڪري ٿو.

==شاعري==
مهدي شاهه بخاري سنڌي ۽ اردو ٻنهي ٻولين ۾ شاعري ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt; سندس اردو شاعريءَ جي تاريخي موجودگيءَ جي
تصديق ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' مان پڻ ٿئي ٿي،
جنهن جي فهرست ۾ سندس نالو حمل خان لغاري ۽ محمد محسن بيڪس جهڙن
اوڻيهين صديءَ جي سنڌي شاعرن سان گڏ درج آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

سندس محفوظ ڪلام مان معلوم ٿئي ٿو ته هن روايتي صوفيانه شعري ٻولي
استعمال ڪئي. سندس شعرن ۾ دل، عشق، محبوب، درد، فراق، مرشد ۽ روحاني
طلب جهڙا استعارا بار بار اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس سنڌي ۽ اردو ڪلام جا نمونا پڻ محفوظ
ڪيا ويا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سنڌي ڪلام ۾ مقامي لفظن ۽
لهجي سان گڏ صوفيانه خيال موجود آهن، جڏهن ته اردو ڪلام ۾ فارسي-اردو
شعري روايت جي لفظيات جو اثر ڏسجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ اردو شاعريءَ ۾ مقام==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق ۾
سيد مهدي شاهه بخاري کي الڳ شاعر طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; انهيءَ فهرست ۾ سندس نالو [[حمل فقير لغاري]] کان
پوءِ ۽ [[محمد محسن بيڪس]] کان اڳ اچي ٿو، جنهن مان واضح ٿئي ٿو ته
بلوچ کيس سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخي تسلسل جو حصو سمجهيو.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

سنڌ جي اوڻيهين صديءَ واري ادبي تاريخ ۾ اهڙا ڪيترائي شاعر هئا، جيڪي
هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۾ شاعري ڪندا هئا. مهدي شاهه جو سنڌي سان گڏ اردو
۾ ڪلام چوڻ پڻ انهيءَ گهڻ لساني ادبي ماحول جو مثال آهي.

==بخاري سادات جو پسمنظر==
سنڌ ۾ بخاري سادات جي موجودگي مهدي شاهه جي دور کان گهڻو اڳ جي آهي.
''Sind Gazetteer'' موجب حيدرآباد ۾ بخاري سيدن جو هڪ قديم خاندان
موجود هو، جنهن جون جهانِيان پوٽا، واهڻي ۽ مشڪ پوٽا سميت مختلف شاخون
هيون.&lt;ref name=&quot;SindGazetteer&quot;/&gt; ان تاريخي پسمنظر مان سنڌ ۾ بخاري
سادات جي وسيع سماجي ۽ روحاني موجودگي ظاهر ٿئي ٿي؛ البت موجود ماخذن
مان مهدي شاهه کي انهن مخصوص ٽن شاخن مان ڪنهن هڪ سان قطعي طور ڳنڍڻ
ممڪن نه آهي.

==سنڌ جو صوفي ادبي ماحول==
مهدي شاهه جي زماني ۾ سنڌ جي صوفي شاعريءَ تي مختلف خانقاهي روايتن جو
اثر هو. خاص ڪري پير پاڳاري حزب الله شاهه جي دور ۾ شاعراڻي محفلن جي
سرپرستي ڪئي ويندي هئي. هڪ جديد تاريخي مضمون، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي
تحقيق جي بنياد تي، مهدي شاهه کي انهن شاعرن ۾ شامل ڪري ٿو جيڪي حزب
الله شاهه جي ادبي ۽ روحاني ماحول کان متاثر هئا.&lt;ref
name=&quot;TFTMehdi&quot;/&gt;

اهو حوالو مهدي شاهه کي رڳو اڪيلو شاعر سمجهڻ بدران اوڻيهين صديءَ جي
هڪ وڏي صوفي-ادبي نيٽ ورڪ جي حصي طور ڏسڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب مهدي شاهه بخاري '''جمادي الثاني
1294هه''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt; هي هجري مهينو
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''جون–جولاءِ 1877ع''' ۾ اچي ٿو.
اصل ماخذ وفات جو مخصوص ڏينهن نٿو ڏئي، تنهنڪري سندس وفات لاءِ ڪنهن
هڪ مخصوص گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

==تاريخن بابت نوٽ==
ڪجهه آن لائين فهرستن ۾ '''سيد مهدي شاهه''' نالي ٻين شخصيتن جون
تاريخون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ 3 مارچ 1860ع جي ڄمڻ واري هڪ صوفي جو ذڪر
به شامل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://drpathan.com/name-wise-birth-dates/
 |عنوان=Name-wise Birth Dates
 |ليکڪ=گل حيات/ڊاڪٽر پٺاڻ
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; اها تاريخ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ بيان ڪيل مهدي شاهه
بخاري (1230هه–1294هه) سان مطابقت نٿي رکي؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ شخص
سمجهڻ لاءِ موجود ثبوت ڪافي ناهن.

==پڻ ڏسو==
* [[پير حزب الله شاهه]]
* [[حمل فقير لغاري]]
* [[محمد محسن بيڪس]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌ ۾ اردو شاعري]]
* [[بخاري سيد]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 192–194.
* بلوچ، نبي بخش خان، ''سنڌ ۾ اردو شاعري''.

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:بخاري سيد]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1230هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1294هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1877ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>2fz4j2rban8dn07ef57shs2m63wkgq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416920</id>
      <parentid>416908</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12195" sha1="tkzh78xh42rhtsl4fqqo00oyq9sghw6" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name              = مھدي شاھ بخاري
| honorific_prefix  = سيد
| birth_date        = 1230هه (تقريباً 1814ع–1815ع)
| birth_place       = بمبئي ڳوٺ، [[سنڌ]]
| death_date        = جمادي الثاني 1294هه (تقريباً جون–جولاءِ 1877ع)
| nationality       = سنڌي
| occupation        = [[صوفي]]، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]
| genre             = صوفي شاعري
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| father            = پير قنبر شاهه بخاري
}}

'''سيد مهدي شاهه بخاري''' (1230هه؛ تقريباً 1814ع–1815ع – جمادي الثاني
1294هه؛ تقريباً جون–جولاءِ 1877ع) اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر
هو. سندس تعلق سنڌ جي بخاري سادات سان هو. هن [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سان گڏ
[[اردو]] ۾ پڻ شاعري ڪئي ۽ سندس ڪلام ۾ تصوف، عشق، فراق، مرشد سان عقيدت
۽ اخلاقي موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=Sufiya-e-Sindh aur Urdu
 |language=ur
 |pages=192–194
}}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] پڻ سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت
پنهنجي تحقيق ۾ '''سيد مهدي شاهه بخاري''' کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل
ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |author=نبي بخش خان بلوچ
 |website=Rekhta
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==جنم ۽ خاندان==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب مهدي شاهه بخاري جي ولادت '''1230هه جي
لڳ ڀڳ'''، يعني تقريباً '''1814ع–1815ع''' ۾ بمبئي نالي ڳوٺ ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt; سندس والد '''پير قنبر شاهه''' ۽ ڏاڏو
'''علي محمد شاهه بخاري''' هئا. ڪتاب موجب سندس خاندان پنهنجي علائقي
۾ عزت ۽ روحاني حيثيت رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

مهدي شاهه جو تعلق [[بخاري سيد|بخاري سادات]] سان هو. بخاري سادات جون
ڪيتريون شاخون صدين کان سنڌ ۾ آباد رهيون آهن. برطانوي دور جي
''Sind Gazetteer'' ۾ به بخاري سيدن جي سنڌ، خاص ڪري حيدرآباد واري
علائقي ۾ موجودگي ۽ انهن جي مختلف شاخن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;SindGazetteer&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sind Gazetteer
 |language=en
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/30450.pdf
}}&lt;/ref&gt;

==تعليم==
مهدي شاهه پنهنجي وقت جي رواج موجب فارسي، عربي ۽ ديني علمن جي تعليم
حاصل ڪئي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب کيس ننڍپڻ کان ئي علم حاصل ڪرڻ
جو موقعو مليو ۽ اڳتي هلي سندس شخصيت تي مذهبي ۽ صوفيانه ماحول جو گهرو
اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ مان پڻ فارسي-اردو شعري روايت سان واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.
سنڌ ۾ ان دور ۾ فارسي علم ۽ ادب جي اهم ٻولي هئي، جڏهن ته اردو شاعري
پڻ مقامي شاعرن ۾ آهستي آهستي مقبول ٿي رهي هئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ
جي سنڌ ۾ اردو شاعريءَ بابت تحقيق ۾ مهدي شاهه جو شامل هجڻ انهيءَ ادبي
پسمنظر جي تصديق ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==روحاني زندگي==
مهدي شاهه بخاري جي زندگيءَ جو اهم پاسو تصوف هو. ''صوفياءِ سنڌ اور
اردو'' موجب هو عبادت ۽ رياضت ڏانهن مائل ٿيو ۽ آخرڪار '''حضرت حزب الله
شاهه پير پاڳاري''' جي حلقۂ ارادت سان وابسته ٿيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

[[پير حزب الله شاهه]] پنهنجي دور ۾ صوفي بزرگ هجڻ سان گڏ فارسي ۽ سنڌي
شاعريءَ جي سرپرستيءَ لاءِ پڻ مشهور هو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي
تحقيق جو حوالو ڏيندي جديد مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته حزب الله شاهه
وٽ شاعرن جون باقاعده ادبي محفلون ٿينديون هيون ۽ سندس اثر هيٺ ڪيترن
شاعرن شاعري ڪئي؛ انهن شاعرن جي فهرست ۾ '''سيد مهدي شاهه''' جو نالو
پڻ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;TFTMehdi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://thefridaytimes.com/15-Jan-2025/at-the-shrine-of-budhal-faqir-qadiri
 |title=At The Shrine Of Budhal Faqir Qadiri
 |date=15 January 2025
 |website=The Friday Times
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ آزاد حوالي سان ڪتاب ۾ ڏنل مهدي شاهه ۽ حزب الله شاهه واري
روحاني نسبت کي اضافي تاريخي تائيد ملي ٿي، جيتوڻيڪ ٻنهي ماخذن ۾
تفصيل جي مقدار مختلف آهي.

==ادبي ماحول==
مهدي شاهه جو ادبي دور سنڌ ۾ صوفي شاعريءَ جي اهم زماني سان تعلق رکي
ٿو. اوڻيهين صديءَ ۾ صوفي خانقاهون رڳو روحاني مرڪز نه هيون، پر ڪيترن
هنڌن تي شاعري ۽ ادبي محفلن جا مرڪز پڻ هيون. پير حزب الله شاهه جي
سرپرستيءَ هيٺ اهڙي شاعراڻي ماحول جي موجودگيءَ جا حوالا ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;TFTMehdi&quot;/&gt;

ان ادبي حلقن سان خليفي نبي بخش لغاري، سيد فضل شاهه، سيد مهدي شاهه،
مولوي عبدالقادر سولنگي، سيد سليمان شاهه بخاري ۽ ٻين شاعرن جا نالا
وابسته ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;TFTMehdi&quot;/&gt; اهڙي ماحول مهدي شاهه جي
شاعريءَ جي صوفيانه ۽ اخلاقي مزاج کي سمجهڻ لاءِ اهم تاريخي پسمنظر مهيا
ڪري ٿو.

==شاعري==
مهدي شاهه بخاري سنڌي ۽ اردو ٻنهي ٻولين ۾ شاعري ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt; سندس اردو شاعريءَ جي تاريخي موجودگيءَ جي
تصديق ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' مان پڻ ٿئي ٿي،
جنهن ۾ سندس نالو سنڌ جي اردو شاعرن ۾ درج آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

سندس محفوظ ڪلام مان معلوم ٿئي ٿو ته هن روايتي صوفيانه شعري ٻولي
استعمال ڪئي. سندس شعرن ۾ دل، عشق، محبوب، درد، فراق، مرشد ۽ روحاني
طلب جهڙا استعارا بار بار اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس سنڌي ۽ اردو ڪلام جا نمونا پڻ محفوظ
ڪيا ويا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سنڌي ڪلام ۾ مقامي لفظن ۽
لهجي سان گڏ صوفيانه خيال موجود آهن، جڏهن ته اردو ڪلام ۾ فارسي-اردو
شعري روايت جي لفظيات جو اثر ڏسجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ اردو شاعريءَ ۾ مقام==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق ۾
سيد مهدي شاهه بخاري کي الڳ شاعر طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; انهيءَ فهرست ۾ سندس نالو [[حمل فقير لغاري]] ۽
[[محمد محسن بيڪس]] جهڙن سنڌ جي اوڻيهين صديءَ جي شاعرن سان گڏ ملي
ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

سنڌ جي اوڻيهين صديءَ واري ادبي تاريخ ۾ اهڙا ڪيترائي شاعر هئا، جيڪي
هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۾ شاعري ڪندا هئا. مهدي شاهه جو سنڌي سان گڏ اردو
۾ ڪلام چوڻ پڻ انهيءَ گهڻ لساني ادبي ماحول جو مثال آهي.

==بخاري سادات جو پسمنظر==
سنڌ ۾ بخاري سادات جي موجودگي مهدي شاهه جي دور کان گهڻو اڳ جي آهي.
''Sind Gazetteer'' موجب حيدرآباد ۾ بخاري سيدن جو هڪ قديم خاندان
موجود هو، جنهن جون جهانِيان پوٽا، واهڻي ۽ مشڪ پوٽا سميت مختلف شاخون
هيون.&lt;ref name=&quot;SindGazetteer&quot;/&gt; ان تاريخي پسمنظر مان سنڌ ۾ بخاري
سادات جي وسيع سماجي ۽ روحاني موجودگي ظاهر ٿئي ٿي؛ البت موجود ماخذن
مان مهدي شاهه کي انهن مخصوص ٽن شاخن مان ڪنهن هڪ سان قطعي طور ڳنڍڻ
ممڪن نه آهي.

==سنڌ جو صوفي ادبي ماحول==
مهدي شاهه جي زماني ۾ سنڌ جي صوفي شاعريءَ تي مختلف خانقاهي روايتن جو
اثر هو. خاص ڪري پير پاڳاري حزب الله شاهه جي دور ۾ شاعراڻي محفلن جي
سرپرستي ڪئي ويندي هئي. هڪ جديد تاريخي مضمون، ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي
تحقيق جي بنياد تي، مهدي شاهه کي انهن شاعرن ۾ شامل ڪري ٿو جيڪي حزب
الله شاهه جي ادبي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref
name=&quot;TFTMehdi&quot;/&gt;

اهو حوالو مهدي شاهه کي رڳو اڪيلو شاعر سمجهڻ بدران اوڻيهين صديءَ جي
هڪ وڏي صوفي-ادبي نيٽ ورڪ جي حصي طور ڏسڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب مهدي شاهه بخاري '''جمادي الثاني
1294هه''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Mehdi&quot;/&gt; هي هجري مهينو
گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''جون–جولاءِ 1877ع''' ۾ اچي ٿو.
اصل ماخذ وفات جو مخصوص ڏينهن نٿو ڏئي، تنهنڪري سندس وفات لاءِ ڪنهن
هڪ مخصوص گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

==تاريخن بابت نوٽ==
ڪجهه آن لائين فهرستن ۾ '''سيد مهدي شاهه''' نالي ٻين شخصيتن جون
تاريخون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ 3 مارچ 1860ع جي ڄمڻ واري هڪ صوفي جو ذڪر
به شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PathanBirthDates&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://drpathan.com/name-wise-birth-dates/
 |title=Name-wise Birth Dates
 |author=Gul Hayat / Dr Pathan
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; اها تاريخ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ بيان ڪيل مهدي شاهه
بخاري (1230هه–1294هه) سان مطابقت نٿي رکي؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ شخص
سمجهڻ لاءِ موجود ثبوت ڪافي ناهن.

==پڻ ڏسو==
* [[پير حزب الله شاهه]]
* [[حمل فقير لغاري]]
* [[محمد محسن بيڪس]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌ ۾ اردو شاعري]]
* [[بخاري سيد]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 192–194.
* بلوچ، نبي بخش خان، ''سنڌ ۾ اردو شاعري''.

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:بخاري سيد]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا صوفي]]
[[زمرو:1230هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1294هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1810ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1877ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>tkzh78xh42rhtsl4fqqo00oyq9sghw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مخدوم امين محمد امين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103656</id>
    <revision>
      <id>416910</id>
      <timestamp>2026-10-03T22:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي، شاعر ۽ مخدوم نوح جي درگاهه جو تيرهون سجاده نشين}}  {{Infobox person | name              = مخدوم امين محمد امين | native_name       = مخدوم امين محمد ثالث | other_names       = پکن ڌڻي، امين سائين | birth_date        = 7 شعبان 1254هه (26 آڪٽوبر 1838ع) | birth_place       = [[هالا]]، [[سنڌ]]...</comment>
      <origin>416910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23774" sha1="p9bo8ofhj4s48jbic285820rkcqsm71" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي، شاعر ۽ مخدوم نوح جي درگاهه جو تيرهون سجاده نشين}}

{{Infobox person
| name              = مخدوم امين محمد امين
| native_name       = مخدوم امين محمد ثالث
| other_names       = پکن ڌڻي، امين سائين
| birth_date        = 7 شعبان 1254هه (26 آڪٽوبر 1838ع)
| birth_place       = [[هالا]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 27 رمضان 1304هه (29 جون 1886ع)
| death_place       = [[هالا]]، سنڌ
| occupation        = صوفي، شاعر، سجاده نشين
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، اردو
| genre             = [[ڪافي]]، بيت، وائي، مولود، مرثيو، سي حرفي
| notable_works     = ''ڪليات امين''
| pen_name          = امين
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| order             = [[سهروردي سلسلو]]
| father            = مخدوم محمد زمان رابع
}}

'''مخدوم امين محمد امين'''، وڌيڪ مشهور '''مخدوم امين محمد ثالث'''،
'''امين سائين''' ۽ '''پکن ڌڻي''' (7 شعبان 1254هه، 26 آڪٽوبر 1838ع –
27 رمضان 1304هه، 29 جون 1886ع)، اوڻيهين صديءَ جو سنڌي [[صوفي]]،
شاعر ۽ [[هالا]] ۾ [[مخدوم نوح]] جي سروري درگاهه جو تيرهون سجاده نشين
هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امين%20محمد%20ثالث%20عرف%20پکن%20ڌڻي
 |عنوان=امين محمد ثالث عرف پکن ڌڻي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; هو مخدوم محمد زمان رابع جو وڏو فرزند ۽ [[مخدوم نوح]] جي
سروري خاندان جو فرد هو. سندس شاعري سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ اردو ۾ ملي
ٿي ۽ سندس ڪلام جو بنيادي موضوع تصوف ۽ الاهي عشق آهي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

سندس منتشر ڪلام کي پروفيسر [[محبوب علي چنا]] تحقيق ۽ تدوين کان پوءِ
'''''ڪليات امين''''' جي نالي سان مرتب ڪيو، جنهن جو پهريون ڇاپو
[[سنڌي ادبي بورڊ]] 1966ع ۽ ٻيو ڇاپو 1990ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref
name=&quot;KulliyatAmin&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/09/08/ڪليات-امين/
 |عنوان=ڪليات امين
 |ناشر=سنڌي ادبي بورڊ
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ لقب==
سندس نالو '''مخدوم امين محمد''' هو ۽ شاعريءَ ۾ '''„امين“''' تخلص
استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Amin&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=199–201
}}&lt;/ref&gt; سروري خاندان ۾ ساڳئي نالي جي اڳين بزرگن کان فرق ڪرڻ لاءِ
کيس '''مخدوم امين محمد ثالث''' چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

سندس مشهور لقب '''„پکن ڌڻي“''' سندس روحاني مجاهدي سان لاڳاپيل آهي.
هالا ڀرسان '''راهونڊ''' واري هنڌ، جنهن کي „پکا“ پڻ چيو ويندو هو،
هن پکا اڏي رهائش اختيار ڪئي ۽ عبادت، رياضت ۽ مجاهدي ۾ وقت
گذاريائين. انهيءَ ڪري کيس „پکن وارا سائين“، „پکن وارا صاحب“ ۽ آخرڪار
„پکن ڌڻي“ سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

==جنم ۽ نسب==
مخدوم امين محمد ثالث '''7 شعبان 1254هه''' تي ڄائو. ''انسائيڪلوپيڊيا
سنڌيانا'' ان تاريخ جو گريگورين برابر '''26 آڪٽوبر 1838ع''' ڄاڻائي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt; سندس والد '''مخدوم محمد زمان رابع'''
هو. سندس ٻه ننڍا ڀائر '''ميان شاهه محمد عرف ميان شاهنواز''' ۽
'''ميان غلام نبي عرف ميان پنيلڌو''' هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

خانداني شجري موجب سندس تعلق [[صديقي قريشي]] خاندان سان هو ۽ هو
[[مخدوم نوح]] جي يارهين پشت مان هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;
هي خاندان صدين کان هالا جي سروري درگاهه جي روحاني ۽ سماجي روايت سان
وابسته رهيو آهي.

==تعليم ۽ تربيت==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب مخدوم امين محمد پنهنجي خانداني ماحول
۾ ديني ۽ روحاني تعليم حاصل ڪئي. قرآن، ديني علمن ۽ فارسيءَ جي تعليم
سان گڏ کيس تصوف ۽ سروري روايت جي تربيت پڻ ملي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Amin&quot;/&gt;

بعد وارا ادبي ماخذ به سندس فارسيءَ تي عبور ۽ سنڌي شاعريءَ ۾ قابليت
جو ذڪر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/298/read
 |عنوان=هالا جا مشاهير
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==سجاده نشيني==
مخدوم امين محمد، هالا جي درگاهه [[مخدوم نوح]] جو '''تيرهون سجاده
نشين''' ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt; سندس منصب مذهبي ۽ روحاني
نوعيت جو هو ۽ سروري جماعت سان سندس گهرو تعلق رهيو.

سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيق ۾ حاجي پريل خان مگسيءَ بابت ڄاڻايل
آهي ته هو هالا ۾ مخدوم امين محمد „امين“ جي صحبت ۾ رهيو، نوڪري ڇڏي
سندس خدمت اختيار ڪيائين ۽ اتي ئي شاعري شروع ڪيائين.&lt;ref
name=&quot;SindhilaBalochistan&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/57/read/1398
 |عنوان=بلوچستان ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جو اڀياس
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي شاهدي مان سندس درگاهه جي روحاني سرگرميءَ سان گڏ ادبي اثر جو پڻ
اندازو ٿئي ٿو.

==روحاني زندگي ۽ راهونڊ==
مخدوم امين محمد جي سوانح جو سڀ کان مشهور پاسو سندس دنياوي زندگيءَ
کان گوشه نشيني ۽ مجاهدي ڏانهن لاڙو آهي. تاريخي تذڪرن موجب زندگيءَ جي
شروعاتي دور ۾ شڪار، راڳ ۽ روايتي اميراڻي مشغلن سان دلچسپي رکندو هو،
پر پوءِ سندس مزاج ۾ روحاني تبديلي آئي ۽ عبادت ۽ رياضت ڏانهن مائل
ٿيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/298/read
 |عنوان=علمي خزانو: مخدوم ميان امين محمد
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هالا ڀرسان '''راهونڊ''' جي مقام تي هن پکن ۾ رهڻ ۽ گوشه نشيني اختيار
ڪئي. سنڌيانا موجب اهو هنڌ هالا کان شهدادپور روڊ تي لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل
پنڌ تي آهي ۽ „پکا“ جي نالي سان پڻ مشهور هو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt; انهيءَ مقام سان سندس نسبت ايتري مضبوط ٿي جو
„پکن ڌڻي“ سندس مستقل سڃاڻپ بڻجي وئي.

==تصوف==
امين سائينءَ جي شاعري ۽ زندگيءَ جو مرڪزي محور تصوف هو. سندس ڪافين ۾
الاهي عشق، محبوب جي طلب، فراق، وصل، نفس کان بي نيازي ۽ روحاني
جستجوءَ جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

مولانا دين محمد وفائي کيس سهروردي طريقي جو پير ڄاڻائيندي لکي ٿو ته
هو توحيد جي مسئلي ۾ سنڌ جي عام صوفي شاعرن واري فڪري روايت جو پيروڪار
هو.&lt;ref name=&quot;Wafai&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/298/read/14950
 |عنوان=هالا جا مشاهير
 |ليکڪ=مولانا دين محمد وفائي
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==شاعري==
مخدوم امين محمد پنهنجي دور جو قادرالڪلام شاعر هو. سندس شاعري
[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ فارسيءَ ۾ موجود آهي،
جڏهن ته مرتب ڪيل ''ڪليات امين'' ۾ اردو ڪلام پڻ شامل آهي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ ڪافي، بيت، وائي، سي حرفي، مولود، مرثيو ۽ اردو شاعري
شامل آهي. سنڌي ادبي بورڊ جي ''ڪليات امين'' بابت تعارف موجب سندس
ڪلام کي راڳداريءَ جي اصولن موجب پڻ ترتيب ڏنو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ '''مخدوم امين محمد جي شاعريءَ جون اهم صنفون ۽ ٻوليون'''
! style=&quot;background:#4169E1;color:white;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#4169E1;color:white;&quot; | ٻولي/ٻوليون
! style=&quot;background:#4169E1;color:white;&quot; | نمايان موضوع
|-
| style=&quot;background:#EAF2FF;&quot; | ڪافي
| سنڌي، سرائڪي
| الاهي عشق، فراق، وصل، معرفت
|-
| بيت ۽ وايون
| سنڌي
| تصوف، اخلاقيات، روحاني تجربو
|-
| style=&quot;background:#EAF2FF;&quot; | مولود
| سنڌي
| مذهبي عقيدت
|-
| مرثيو
| سنڌي
| [[واقعي ڪربلا]] ۽ اهل بيت سان عقيدت
|-
| style=&quot;background:#EAF2FF;&quot; | سي حرفي
| سنڌي/سرائڪي
| صوفيانه ۽ اخلاقي فڪر
|-
| اردو ڪلام
| اردو
| عشق ۽ تصوف
|}
&lt;ref name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

==ڪافيءَ جو شاعر==
مخدوم امين محمد جي ادبي شهرت ۾ سندس ڪافين کي خاص اهميت حاصل آهي.
سنڌي ڪافيءَ بابت تحقيقي مطالعي ۾ کيس فني پختگيءَ سبب سنڌ جي اهم
'''ڪافي گو شاعرن''' ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KafiStudy&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/636/read
 |عنوان=علمي خزانو
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڪافين جو اثر پوءِ ايندڙ شاعرن تي پڻ پيو. ''ڪليات امين'' ۾
محبوب علي چنا اهڙن شاعرن جا مثال گڏ ڪيا آهن، جن سندس ڪافين جو تتبع
ڪيو؛ انهن ۾ '''حسن بخش شاهه ڊٺڙي وارو، نواب ولي محمد لغاري،
[[مرزا قليچ بيگ]]، صالح شاهه راڻيپور وارو ۽ فقير محمد کٽياڻ'''
شامل آهن.&lt;ref name=&quot;KafiStudy&quot;/&gt;

اهو ادبي تتبع سندس ڪلام جي پنهنجي دور ۽ پوءِ واري سنڌي ڪافيءَ تي
اثر جي نشاندهي ڪري ٿو.

==اردو شاعري==
امين سائين انهن سنڌي صوفي شاعرن مان هو، جن سنڌيءَ سان گڏ اردوءَ ۾
پڻ طبع آزمائي ڪئي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي جرنل ۾ سنڌي-اردو
ادبي رابطن بابت مطالعي ۾ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي
''سندھ میں اردو شاعری'' جو حوالو ڏيندي '''مخدوم امين محمد امين'''
کي انهن سنڌي شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جن اردوءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي.&lt;ref
name=&quot;SindhiUrdu&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-172-an-analytical-review-of-sindhiurdu-dictionaries-19472022
 |عنوان=ٻه-ٻوليائي سنڌي-اردو لغتن جو تجزياتي جائزو (1947-2022ع)
 |ويب سائيٽ=Sindhi Boli Research Journal
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

بلوچ جي ان تاريخي مطالعي ۾ مخدوم امين محمد جو نالو قادر بخش بيدل،
حمل خان لغاري، محمد محسن بيڪس، سيد غلام محمد شاهه گدا، سيد مصري
شاهه، مير عبدالحسين سانگي ۽ مرزا قليچ بيگ جهڙن گهڻ لساني سنڌي شاعرن
سان گڏ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiUrdu&quot;/&gt;

==همعصر شاعر ۽ صوفي==
مخدوم امين محمد جو زمانو سنڌ جي صوفي شاعريءَ جو سرگرم دور هو.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس همعصر ۽ صحبتي شاعرن ۾
'''[[منٺار فقير راڄڙ]]، سيد فاضل شاهه، سيد حيدر شاهه اجناڻي ۽
ولي محمد لغاري''' جا نالا ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

منٺار فقير راڄڙ جي سوانح ۾ پڻ مخدوم امين محمد جي ناري واري سفر ۽
سندس وفات جي منٺار فقير تي پيل اثر جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://ftpmirror.your.org/pub/wikimedia/images/wikipedia/sd/4/46/Manthar_faqer.pdf
 |عنوان=شاعر منٺار فقير راڄڙ
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ادبي اثر==
امين سائينءَ جي ڪلام جو اثر صرف سندس پنهنجي حلقۂ ارادت تائين محدود
نه رهيو. سندس ڪافيون سنڌ جي صوفي ڳائڻن ۽ فقيرن ۾ مقبول رهيون ۽
مختلف ڪافين جي انتخابن ۾ شامل ٿينديون رهيون.&lt;ref
name=&quot;ChannaStudy&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2127/read/66281
 |عنوان=چنا صاحب جي ترتيب ڏنل ڪتابن جو تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروفيسر محبوب علي چنا جي تحقيق موجب سندس ڪلام جي مقبوليت جو هڪ سبب
ان جي عام فهم، محاوره دار ۽ ڳائڻ لائق ٻولي هئي. ڪافيون فقيرن ۽ صوفي
مجلسن ۾ ڳايون وينديون رهيون، جنهن سان سندس ڪلام زباني روايت ۾ به
محفوظ رهيو.&lt;ref name=&quot;ChannaStudy&quot;/&gt;

==''ڪليات امين''==
مخدوم امين محمد جو منتشر ڪلام پروفيسر [[محبوب علي چنا]] گڏ ڪري
'''''ڪليات امين''''' جي نالي سان مرتب ڪيو. ان ڪم لاءِ چنا زباني
روايت، فقيرن وٽ محفوظ ڪلام ۽ سروري خاندان جي قلمي بياضن مان فائدو
ورتو.&lt;ref name=&quot;ChannaMethod&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2127/read/66283
 |عنوان=پروفيسر محبوب علي چنا جا مختلف ڪتابن ۾ لکيل مقدمه، ديباچه، پيش لفظ ۽ ٻه اکر
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

چنا پنهنجي ديباچي ۾ ڄاڻايو آهي ته هن هالا ۾ فقيرن کان امين سائينءَ
جون ڪافيون ٻڌي لکيون ۽ لڳ ڀڳ ٻن سالن ۾ سندس ڪلام جو وڏو حصو گڏ ڪيو،
جيڪو پوءِ ''ڪليات امين'' جي تدوين ۾ ڪم آيو.&lt;ref name=&quot;ChannaMethod&quot;/&gt;

ڪتاب جي متن جي ڇنڊڇاڻ وقت سروري خاندان جي قلمي بياض کي پڻ بنيادي
ماخذ طور استعمال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ChannaStudy&quot;/&gt;

==''ڪليات امين'' جي اشاعت==
''ڪليات امين'' جو پهريون ڇاپو '''1966ع''' ۾ سنڌي ادبي بورڊ طرفان
شايع ٿيو ۽ ٻيو ڇاپو '''1990ع''' ۾ ڇپيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''ڪليات امين جي اشاعتي تاريخ'''
! style=&quot;background:#008080;color:white;&quot; | ڇاپو
! style=&quot;background:#008080;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#008080;color:white;&quot; | مرتب
! style=&quot;background:#008080;color:white;&quot; | ناشر
|-
| style=&quot;background:#E8F6F3;&quot; | پهريون
| 1966ع
| rowspan=&quot;2&quot; | پروفيسر [[محبوب علي چنا]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[سنڌي ادبي بورڊ]]
|-
| ٻيو
| 1990ع
|}
&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

ڪليات ۾ شاعر جي سوانح، سندس همعصرن جو احوال، ڪافيون، بيت، وايون،
سي حرفيون، مولود، مرثيا ۽ اردو ڪلام شامل آهن. ڪتاب ۾ سروري درگاهه جي
سجاده نشينن جي فهرست، خاندان جو شجرو، ميان غلام نبي عرف ميان پنيلڌي
جو ڪلام ۽ مراجع ۽ ماخذن جي فهرست پڻ ضميمن طور ڏني وئي آهي.&lt;ref
name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

==ڪليات جي تحقيقي اهميت==
''ڪليات امين'' صرف شعري مجموعو نه پر امين سائينءَ جي زندگي ۽ سندس
زماني جي ادبي تاريخ لاءِ پڻ هڪ اهم ماخذ آهي. ڪتاب ۾ سندس همعصر شاعرن،
معاصر سجاده نشينن، انگريزن جي شروعاتي دور جي اديبن، تعليمي
خدمتگارن ۽ سياسي ۽ علمي اڳواڻن بابت ضميما شامل آهن.&lt;ref
name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

جاپان جي '''Toyo Bunko''' جي سنڌي ڪتابن واري bibliographic database
۾ پڻ ''ڪليات امين: مخدوم امين محمد ثالث عرف پکن ڌڻي جو ڪلام'' کي
محبوب علي چنا جي مرتب ڪيل تصنيف طور فهرست ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.toyo-bunko.org/open/SndQueryResult.php?ORDERBY1=cm&amp;UNIT=200&amp;andor=and&amp;navizonestart=1&amp;searchtype=keyword
 |عنوان=Sindhi Collection Catalogue
 |ناشر=Toyo Bunko
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مخدوم امين محمد '''27 رمضان
1304هه'''، مطابق '''29 جون 1886ع''' تي، لڳ ڀڳ 48–49 سالن جي عمر ۾
وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

سندس وفات سنڌ جي ڪيترن همعصر صوفين ۽ شاعرن تي اثر ڇڏيو. منٺار فقير
راڄڙ جي سوانحي روايت ۾ سندس وفات جي خبر کان پوءِ منٺار فقير تي ٿيل
اثر جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Manthar&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://ftpmirror.your.org/pub/wikimedia/images/wikipedia/sd/4/46/Manthar_faqer.pdf
 |عنوان=شاعر منٺار فقير راڄڙ
 |ٻولي=sd
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==تاريخن بابت اختلاف==
مخدوم امين محمد جي ڄمڻ ۽ وفات جي تاريخن بابت ثانوي ماخذن ۾ ڪجهه
اختلاف آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ڄمڻ '''7 شعبان 1254هه /
26 آڪٽوبر 1838ع''' ۽ وفات '''27 رمضان 1304هه / 29 جون 1886ع'''
لکي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

ٻين ماخذن ۾ ڄمڻ لاءِ 27 آڪٽوبر 1838ع يا 9 نومبر 1840ع، ۽ وفات لاءِ
26 يا 27 رمضان 1303هه پڻ لکيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/298/read
 |عنوان=علمي خزانو
 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته جديد سنڌيانا جي داخلا ۽ ''ڪليات امين'' سان لاڳاپيل
bibliographical تحقيق 1254هه ۽ 1304هه واري روايت کي اختيار ڪن ٿا،
مضمون جي مکيه تاريخن ۾ اهي تاريخون استعمال ڪيون ويون آهن.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%;margin:auto;text-align:center;&quot;
|+ '''مخدوم امين محمد جي زندگيءَ ۽ ادبي ورثي جون اهم تاريخون'''
! style=&quot;background:#6A5ACD;color:white;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#6A5ACD;color:white;&quot; | گريگورين تاريخ
! style=&quot;background:#6A5ACD;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#F0EEFA;&quot; | 7 شعبان 1254هه
| 26 آڪٽوبر 1838ع
| ولادت
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو وچيون دور
| سروري درگاهه جي تيرهين سجاده نشيني
|-
| style=&quot;background:#F0EEFA;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| راهونڊ ۾ مجاهدو؛ „پکن ڌڻي“ جي نالي سان شهرت
|-
| 27 رمضان 1304هه
| 29 جون 1886ع
| وفات
|-
| style=&quot;background:#F0EEFA;&quot; | —
| 1966ع
| ''ڪليات امين'' جو پهريون ڇاپو
|-
| —
| 1990ع
| ''ڪليات امين'' جو ٻيو ڇاپو
|}
&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

==ادبي اهميت==
مخدوم امين محمد جي ادبي اهميت سندس صوفيانه ڪافين، گهڻ لساني شاعري
۽ سروري درگاهه جي ادبي ماحول ۾ سندس ڪردار سان ڳنڍيل آهي. سندس
ڪافين جي تتبع ڪندڙ شاعرن ۾ مرزا قليچ بيگ جهڙي اهم ادبي شخصيت جو
نالو اچڻ سندس اثر جي دائري ڏانهن اشارو ڪري ٿو.&lt;ref
name=&quot;KafiStudy&quot;/&gt;

سندس ڪلام جي محفوظ ٿيڻ ۾ زباني صوفي روايت، سروري خاندان جا قلمي
بياض ۽ محبوب علي چنا جي ويهين صديءَ واري تحقيقي تدوين اهم ڪردار ادا
ڪيا. انهيءَ ڪري ''ڪليات امين'' اوڻيهين صديءَ جي سنڌي صوفي شاعريءَ
سان گڏ هالا جي ادبي ۽ روحاني تاريخ جو پڻ اهم ماخذ آهي.&lt;ref
name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ChannaMethod&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[مخدوم نوح]]
* [[هالا]]
* [[منٺار فقير راڄڙ]]
* [[قادر بخش بيدل]]
* [[حمل فقير لغاري]]
* [[سنڌي ڪافي]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سهروردي سلسلو]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* چنا، محبوب علي (مرتب)، ''ڪليات امين''، سنڌي ادبي بورڊ، پهريون ڇاپو 1966ع؛ ٻيو ڇاپو 1990ع.
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 199–201.
* ''تذڪره مخدومان هالا''، طالب المولىٰ اڪيڊمي، هالا، 2001ع.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:امين محمد ثالث}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سرائڪي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:هالا جا ماڻهو]]
[[زمرو:مخدوم نوح جو خاندان]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1254هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1304هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1838ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1886ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>p9bo8ofhj4s48jbic285820rkcqsm71</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416918</id>
      <parentid>416910</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20057" sha1="h9nw7mwxeifckhqg5xjbpsq3umgkae1" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي، شاعر ۽ مخدوم نوح جي درگاهه جو تيرهون سجاده نشين}}

{{Infobox person
| name              = مخدوم امين محمد امين
| native_name       = مخدوم امين محمد ثالث
| other_names       = پکن ڌڻي، امين سائين
| birth_date        = 7 شعبان 1254هه (26 آڪٽوبر 1838ع)
| birth_place       = [[هالا]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 27 رمضان 1304هه (29 جون 1886ع)
| death_place       = [[هالا]]، سنڌ
| occupation        = صوفي، شاعر، سجاده نشين
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، اردو
| genre             = [[ڪافي]]، بيت، وائي، مولود، مرثيو، سي حرفي
| notable_works     = ''ڪليات امين''
| pen_name          = امين
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| order             = [[سهروردي سلسلو]]
| father            = مخدوم محمد زمان رابع
}}

'''مخدوم امين محمد امين'''، وڌيڪ مشهور '''مخدوم امين محمد ثالث'''،
'''امين سائين''' ۽ '''پکن ڌڻي''' (7 شعبان 1254هه، 26 آڪٽوبر 1838ع –
27 رمضان 1304هه، 29 جون 1886ع)، اوڻيهين صديءَ جو سنڌي [[صوفي]]،
شاعر ۽ [[هالا]] ۾ [[مخدوم نوح]] جي سروري درگاهه جو تيرهون سجاده نشين
هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;&gt;{{cite web
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امين%20محمد%20ثالث%20عرف%20پکن%20ڌڻي
|title=امين محمد ثالث عرف پکن ڌڻي
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; هو مخدوم محمد زمان رابع جو وڏو فرزند ۽ [[مخدوم نوح]] جي
سروري خاندان جو فرد هو. سندس شاعري سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ اردو ۾ ملي
ٿي ۽ سندس ڪلام جو بنيادي موضوع تصوف ۽ عشق آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

سندس منتشر ڪلام کي پروفيسر [[محبوب علي چنا]] تحقيق ۽ تدوين کان پوءِ
'''''ڪليات امين''''' جي نالي سان مرتب ڪيو، جنهن جو پهريون ڇاپو
[[سنڌي ادبي بورڊ]] 1966ع ۽ ٻيو ڇاپو 1990ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref
name=&quot;KulliyatAmin&quot;&gt;{{cite web
|url=https://sindhiadabiboard.net/2019/09/08/ڪليات-امين/
|title=ڪليات امين
|website=سنڌي ادبي بورڊ
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ لقب==
سندس نالو '''مخدوم امين محمد''' هو ۽ شاعريءَ ۾ '''امين''' تخلص
استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Amin&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني،
''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 199–201.&lt;/ref&gt; سروري خاندان ۾ ساڳئي
نالي جي اڳين بزرگن کان فرق ڪرڻ لاءِ کيس '''مخدوم امين محمد ثالث'''
چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

سندس مشهور لقب '''پکن ڌڻي''' سندس روحاني زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي.
هالا ڀرسان '''راهونڊ''' واري هنڌ، جنهن کي ”پکا“ پڻ چيو ويندو هو،
هن پکا اڏي رهائش اختيار ڪئي ۽ عبادت، رياضت ۽ مجاهدي ۾ وقت
گذاريائين. انهيءَ ڪري کيس ”پکن وارا سائين“، ”پکن وارا صاحب“ ۽
آخرڪار ”پکن ڌڻي“ سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

==جنم ۽ نسب==
مخدوم امين محمد ثالث '''7 شعبان 1254هه''' تي ڄائو. ''انسائيڪلوپيڊيا
سنڌيانا'' ان تاريخ جو گريگورين برابر '''26 آڪٽوبر 1838ع''' ڄاڻائي
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt; سندس والد '''مخدوم محمد زمان رابع'''
هو. سندس ٻه ننڍا ڀائر '''ميان شاهه محمد عرف ميان شاهنواز''' ۽
'''ميان غلام نبي عرف ميان پنيلڌو''' هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

خانداني شجري موجب سندس تعلق صديقي قريشي خاندان سان هو ۽ هو
[[مخدوم نوح]] جي يارهين پشت مان هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;
هي خاندان صدين کان هالا جي سروري درگاهه جي روحاني ۽ سماجي روايت سان
وابسته رهيو آهي.

==تعليم ۽ تربيت==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب مخدوم امين محمد پنهنجي خانداني ماحول
۾ ديني ۽ روحاني تعليم حاصل ڪئي. قرآن، ديني علمن ۽ فارسيءَ جي تعليم
سان گڏ کيس تصوف ۽ سروري روايت جي تربيت پڻ ملي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Amin&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ماخذن ۾ پڻ سندس فارسيءَ جي ڄاڻ ۽ سنڌي شاعريءَ ۾ قابليت
جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HalaMashahir&quot;&gt;{{cite web
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/298/read
|title=هالا جا مشاهير
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==سجاده نشيني==
مخدوم امين محمد هالا جي درگاهه [[مخدوم نوح]] جو '''تيرهون سجاده
نشين''' ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt; سندس منصب مذهبي ۽ روحاني
نوعيت جو هو ۽ سروري جماعت سان سندس گهرو تعلق رهيو.

سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي هڪ ماخذ ۾ حاجي پريل خان مگسيءَ بابت ڄاڻايل
آهي ته هو هالا ۾ مخدوم امين محمد ”امين“ جي صحبت ۾ رهيو، نوڪري ڇڏي
سندس خدمت اختيار ڪيائين ۽ اتي ئي شاعري شروع ڪيائين.&lt;ref
name=&quot;SindhilaBalochistan&quot;&gt;{{cite web
|url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/57/read/1398
|title=بلوچستان ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جو اڀياس
|website=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي ڊجيٽل لائبريري
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي شاهدي سندس روحاني اثر سان گڏ سندس ادبي صحبت جي اهميت ڏانهن
پڻ اشارو ڪري ٿي.

==روحاني زندگي ۽ راهونڊ==
مخدوم امين محمد جي سوانح جو مشهور پاسو سندس گوشه نشيني ۽ مجاهدي
ڏانهن لاڙو آهي. سوانحي روايتن موجب زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ شڪار،
راڳ ۽ روايتي اميراڻي مشغلن سان دلچسپي رکندو هو، پر پوءِ سندس مزاج
۾ روحاني تبديلي آئي ۽ عبادت ۽ رياضت ڏانهن مائل ٿيو.&lt;ref
name=&quot;HalaMashahir&quot;/&gt;

هالا ڀرسان '''راهونڊ''' جي مقام تي هن پکن ۾ رهڻ ۽ گوشه نشيني اختيار
ڪئي. سنڌيانا موجب اهو هنڌ هالا کان شهدادپور روڊ تي لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل
پنڌ تي آهي ۽ ”پکا“ جي نالي سان پڻ مشهور هو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt; انهيءَ مقام سان سندس نسبت ايتري مضبوط ٿي جو
”پکن ڌڻي“ سندس مستقل سڃاڻپ بڻجي وئي.

==تصوف==
امين سائينءَ جي شاعري ۽ زندگيءَ جو مرڪزي محور تصوف هو. سندس ڪافين
۾ الاهي عشق، محبوب جي طلب، فراق، وصل ۽ روحاني جستجوءَ جا موضوع
نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

مولانا دين محمد وفائيءَ جي لکڻين ۾ پڻ مخدوم امين محمد جي صوفيانه
فڪر ۽ سندس دور جي سنڌي صوفي روايت جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Wafai&quot;&gt;{{cite web
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/298/read/14950
|title=هالا جا مشاهير
|author=دين محمد وفائي
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==شاعري==
مخدوم امين محمد پنهنجي دور جو صوفي شاعر هو. سندس شاعري
[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ فارسيءَ ۾ موجود آهي،
جڏهن ته مرتب ڪيل ''ڪليات امين'' ۾ اردو ڪلام پڻ شامل آهي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ ڪافي، بيت، وائي، سي حرفي، مولود، مرثيو ۽ اردو شاعري
شامل آهي. ''ڪليات امين'' ۾ سندس مختلف شعري صنفن کي گڏ ڪري محفوظ
ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; margin:auto;&quot;
|+ '''مخدوم امين محمد جي شاعريءَ جون اهم صنفون'''
! صنف
! ٻولي/ٻوليون
! نمايان موضوع
|-
| ڪافي
| سنڌي، سرائڪي
| عشق، فراق، وصل ۽ معرفت
|-
| بيت ۽ وايون
| سنڌي
| تصوف ۽ روحاني تجربو
|-
| مولود
| سنڌي
| مذهبي عقيدت
|-
| مرثيو
| سنڌي
| مذهبي موضوع
|-
| سي حرفي
| سنڌي/سرائڪي
| صوفيانه فڪر
|-
| اردو ڪلام
| اردو
| عشق ۽ تصوف
|}

==ڪافيءَ جو شاعر==
مخدوم امين محمد جي ادبي شهرت ۾ سندس ڪافين کي خاص اهميت حاصل آهي.
سنڌي ڪافيءَ بابت موجود مطالعي ۾ سندس ڪافين ۽ انهن جي ادبي اثر جو
ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;KafiStudy&quot;&gt;{{cite web
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/636/read
|title=علمي خزانو
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''ڪليات امين'' بابت تحقيق ۾ اهڙن شاعرن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي، جن
امين سائينءَ جي ڪافين جي تتبع ڪئي؛ انهن ۾ حسن بخش شاهه ڊٺڙي وارو،
نواب ولي محمد لغاري، [[مرزا قليچ بيگ]]، صالح شاهه راڻيپور وارو ۽
فقير محمد کٽياڻ جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;KafiStudy&quot;/&gt;

==اردو شاعري==
امين سائين سنڌ جي انهن گهڻ لساني صوفي شاعرن مان هو، جن سنڌيءَ سان
گڏ اردوءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي. سنڌي-اردو ادبي رابطن بابت تحقيقي
مواد ۾ '''مخدوم امين محمد امين''' جو نالو سنڌ جي اردو شاعريءَ جي
روايت سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiUrdu&quot;&gt;{{cite web
|url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-172-an-analytical-review-of-sindhiurdu-dictionaries-19472022
|title=ٻه-ٻوليائي سنڌي-اردو لغتن جو تجزياتي جائزو (1947-2022ع)
|website=سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌ ۾ اردو شاعريءَ بابت تحقيق ۾ پڻ
مخدوم امين محمد جو نالو سنڌ جي اردو شاعرن جي تاريخي سلسلي ۾ اچي
ٿو.

==همعصر شاعر ۽ صوفي==
مخدوم امين محمد جو زمانو سنڌ جي صوفي شاعريءَ جو سرگرم دور هو.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس همعصر ۽ صحبتي شاعرن ۾
'''[[منٺار فقير راڄڙ]]، سيد فاضل شاهه، سيد حيدر شاهه اجناڻي ۽
ولي محمد لغاري''' جا نالا ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

منٺار فقير راڄڙ بابت موجود سوانحي مواد ۾ پڻ مخدوم امين محمد سان
سندس لاڳاپي ۽ مخدوم صاحب جي وفات جي منٺار فقير تي پيل اثر جو ذڪر
ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Manthar&quot;&gt;{{cite web
|url=https://ftpmirror.your.org/pub/wikimedia/images/wikipedia/sd/4/46/Manthar_faqer.pdf
|title=شاعر منٺار فقير راڄڙ
|format=PDF
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ادبي اثر==
امين سائينءَ جو ڪلام سندس حياتيءَ کان پوءِ به صوفيانه ۽ ادبي
روايت ۾ محفوظ رهيو. سندس ڪافيون فقيرن وٽ زباني روايت ذريعي هلنديون
رهيون، جڏهن ته پوءِ انهن کي لکيل صورت ۾ گڏ ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.&lt;ref
name=&quot;ChannaStudy&quot;&gt;{{cite web
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/2127/read/66281
|title=چنا صاحب جي ترتيب ڏنل ڪتابن جو تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

پروفيسر محبوب علي چنا جي تحقيق سندس منتشر ڪلام کي گڏ ڪري هڪ
مرتب ادبي متن جي صورت ڏيڻ ۾ خاص اهميت رکي ٿي.&lt;ref
name=&quot;ChannaStudy&quot;/&gt;

==''ڪليات امين''==
مخدوم امين محمد جو منتشر ڪلام پروفيسر [[محبوب علي چنا]] گڏ ڪري
'''''ڪليات امين''''' جي نالي سان مرتب ڪيو. ان ڪم دوران زباني
روايت، فقيرن وٽ محفوظ ڪلام ۽ سروري خاندان سان لاڳاپيل قلمي مواد
مان فائدو ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;ChannaMethod&quot;&gt;{{cite web
|url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2127/read/66283
|title=پروفيسر محبوب علي چنا جا مختلف ڪتابن ۾ لکيل مقدمه، ديباچه، پيش لفظ ۽ ٻه اکر
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

چنا جي تحقيقي ڪم بابت موجود احوال موجب هن هالا ۾ فقيرن ۽ ٻين
ذريعن کان امين سائينءَ جو ڪلام گڏ ڪيو، جنهن کي پوءِ ''ڪليات امين''
جي تدوين ۾ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ChannaMethod&quot;/&gt;

==''ڪليات امين'' جي اشاعت==
''ڪليات امين'' جو پهريون ڇاپو '''1966ع''' ۾ سنڌي ادبي بورڊ طرفان
شايع ٿيو ۽ ٻيو ڇاپو '''1990ع''' ۾ ڇپيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''ڪليات امين جي اشاعتي تاريخ'''
! ڇاپو
! سال
! مرتب
! ناشر
|-
| پهريون
| 1966ع
| rowspan=&quot;2&quot; | پروفيسر [[محبوب علي چنا]]
| rowspan=&quot;2&quot; | [[سنڌي ادبي بورڊ]]
|-
| ٻيو
| 1990ع
|}

ڪليات ۾ شاعر جي سوانح سان گڏ سندس ڪلام جون مختلف صنفون ۽ تاريخي
مواد گڏ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

==ڪليات جي تحقيقي اهميت==
''ڪليات امين'' مخدوم امين محمد جي شاعريءَ جي محفوظ ٿيل متن سان گڏ
سندس زندگي، خاندان ۽ ادبي ماحول جي مطالعي لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي.&lt;ref
name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;

جاپان جي '''Toyo Bunko''' جي سنڌي ڪتابن جي فهرست ۾ پڻ
''ڪليات امين: مخدوم امين محمد ثالث عرف پکن ڌڻي جو ڪلام'' کي
محبوب علي چنا جي مرتب ڪيل تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;ToyoBunko&quot;&gt;{{cite web
|url=https://www.toyo-bunko.org/open/SndQueryResult.php?ORDERBY1=cm&amp;UNIT=200&amp;andor=and&amp;navizonestart=1&amp;searchtype=keyword
|title=Sindhi Collection Catalogue
|website=Toyo Bunko
|publisher=Toyo Bunko
|language=en
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مخدوم امين محمد '''27 رمضان
1304هه'''، مطابق '''29 جون 1886ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

سندس وفات جو ذڪر سندس همعصر صوفي شاعرن سان لاڳاپيل سوانحي روايتن
۾ پڻ ملي ٿو. منٺار فقير راڄڙ بابت ماخذ ۾ مخدوم امين محمد جي وفات
جي خبر جو منٺار فقير تي پيل اثر بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Manthar&quot;/&gt;

==تاريخن بابت اختلاف==
مخدوم امين محمد جي ڄمڻ ۽ وفات جي تاريخن بابت ثانوي ماخذن ۾ ڪجهه
اختلاف ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس ڄمڻ
'''7 شعبان 1254هه / 26 آڪٽوبر 1838ع''' ۽ وفات
'''27 رمضان 1304هه / 29 جون 1886ع''' ڄاڻائي ٿي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaAmin&quot;/&gt;

ٻين سوانحي مواد ۾ ڪجهه مختلف تاريخون پڻ ملن ٿيون.&lt;ref
name=&quot;HalaMashahir&quot;/&gt; انهيءَ ڪري هن مضمون ۾ مکيه تاريخن لاءِ
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' واري تاريخ اختيار ڪئي وئي آهي.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%;margin:auto;text-align:center;&quot;
|+ '''مخدوم امين محمد جي زندگيءَ ۽ ادبي ورثي جون اهم تاريخون'''
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 7 شعبان 1254هه
| 26 آڪٽوبر 1838ع
| ولادت
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو وچيون دور
| سروري درگاهه جي تيرهين سجاده نشيني
|-
| —
| اوڻيهين صدي
| راهونڊ ۾ مجاهدو ۽ ”پکن ڌڻي“ جي نالي سان شهرت
|-
| 27 رمضان 1304هه
| 29 جون 1886ع
| وفات
|-
| —
| 1966ع
| ''ڪليات امين'' جو پهريون ڇاپو
|-
| —
| 1990ع
| ''ڪليات امين'' جو ٻيو ڇاپو
|}

==ادبي اهميت==
مخدوم امين محمد جي ادبي اهميت سندس صوفيانه ڪافين، گهڻ لساني
شاعري ۽ سروري درگاهه جي ادبي ماحول ۾ سندس ڪردار سان ڳنڍيل آهي.
سندس ڪافين جي تتبع ڪندڙ شاعرن ۾ [[مرزا قليچ بيگ]] جهڙي اهم ادبي
شخصيت جو نالو اچڻ سندس ڪلام جي اثر ڏانهن اشارو ڪري ٿو.&lt;ref
name=&quot;KafiStudy&quot;/&gt;

سندس ڪلام جي محفوظ ٿيڻ ۾ زباني صوفي روايت، سروري خاندان سان
لاڳاپيل قلمي مواد ۽ محبوب علي چنا جي ويهين صديءَ واري تحقيقي
تدوين اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;KulliyatAmin&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;ChannaMethod&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[مخدوم نوح]]
* [[هالا]]
* [[منٺار فقير راڄڙ]]
* [[قادر بخش بيدل]]
* [[حمل فقير لغاري]]
* [[سنڌي ڪافي]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سهروردي سلسلو]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محبوب علي چنا (مرتب)، ''ڪليات امين''، سنڌي ادبي بورڊ، پهريون ڇاپو 1966ع؛ ٻيو ڇاپو 1990ع.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 199–201.
* ''تذڪره مخدومان هالا''، طالب المولىٰ اڪيڊمي، هالا، 2001ع.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:امين محمد ثالث}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سرائڪي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:هالا جا ماڻهو]]
[[زمرو:مخدوم نوح جو خاندان]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1254هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1304هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1838ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1886ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>h9nw7mwxeifckhqg5xjbpsq3umgkae1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غلام الله خان لغاري مسڪين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103657</id>
    <revision>
      <id>416911</id>
      <timestamp>2026-10-03T22:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}  {{Infobox person | name              = غلام الله خان لغاري | honorific_prefix  = فقير | other_names       = مسڪين | birth_date        = 1254هه (1838ع) | birth_place       = [[سنڌ]] | death_date        = 1303هه (1885ع) | death_place       = [[سنڌ]] | occupation        = صوفي، شاعر | language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، فار...</comment>
      <origin>416911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14785" sha1="admza9fmcewu33x838164ww7s2dph9l" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox person
| name              = غلام الله خان لغاري
| honorific_prefix  = فقير
| other_names       = مسڪين
| birth_date        = 1254هه (1838ع)
| birth_place       = [[سنڌ]]
| death_date        = 1303هه (1885ع)
| death_place       = [[سنڌ]]
| occupation        = صوفي، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، اردو
| genre             = صوفي شاعري، ڪافي، بيت
| pen_name          = مسڪين
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
}}

'''غلام الله خان لغاري'''، مشهور '''فقير غلام الله لغاري''' ۽
شاعراڻي تخلص '''„مسڪين“''' سان سڃاتل (1254هه؛ 1838ع – 1303هه؛
1885ع)، اوڻيهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي صوفي شاعر هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=202–204
}}&lt;/ref&gt; سندس تعلق [[لغاري]] خاندان سان هو. سندس شاعريءَ ۾
تصوف، عشق، معرفت ۽ انساني زندگيءَ جي بي ثباتيءَ جهڙا موضوع ملن
ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پڻ فقير غلام الله لغاريءَ کي
'''1838ع–1885ع''' واري دور جو شاعر ڄاڻائي ٿي ۽ کيس موجوده
[[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] سان لاڳاپيل تاريخي شاعرن ۾ شمار ڪري
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سانگهڙ
 |عنوان=سانگهڙ
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==زندگي==
غلام الله خان لغاريءَ جي زندگيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ محدود ماخذن ۾
محفوظ آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس احوال صوفي شاعرن جي
تذڪري ۾ ڏنو ويو آهي ۽ سندس شخصيت کي درويشي، تصوف ۽ شاعريءَ سان
وابسته ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

سندس زمانو سنڌ ۾ وڏي سياسي ۽ سماجي تبديليءَ وارو دور هو. هو
1838ع ڌاري، يعني [[برطانوي راڄ|انگريزن جي سنڌ تي قبضي]] کان ڪجهه
سال اڳ ڄائو، ۽ سندس زندگيءَ جو وڏو حصو اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾
گذريو. سنڌيانا کيس سانگهڙ جي انهن اوائلي شاعرن ۾ شامل ڪري ٿي، جن
اوڻيهين صديءَ ۾ ان علائقي جي ادبي روايت کي اڳتي وڌايو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==خاندان==
غلام الله خان جو تعلق سنڌ جي مشهور [[لغاري]] خاندان سان هو.
لغارين جي مختلف خاندانن سنڌ جي سياسي، علمي، صوفي ۽ ادبي تاريخ ۾
نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. ٽالپر دور ۾ پڻ لغاري خاندان جا ڪيترائي
فرد حڪومت، سفارت ۽ شاعريءَ سان وابسته رهيا.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTalpur&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ%20۾%20ٽالپرن%20جو%20دور%20حڪومت/%20ميرن%20جي%20صاحبي
 |عنوان=سنڌ ۾ ٽالپرن جو دور حڪومت/ ميرن جي صاحبي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

البت فقير غلام الله خان „مسڪين“ کي ٽالپر دور جي '''نواب غلام الله
خان لغاري''' سان هڪ شخص نه سمجهڻ گهرجي. نواب غلام الله، نواب ولي
محمد خان لغاريءَ جو ننڍو ڀاءُ، عمرڪوٽ جو نواب ۽ ٽالپرن جو عملدار هو
۽ 1838ع ۾ وفات ڪري ويو،&lt;ref name=&quot;SindhianaTalpur&quot;/&gt; جڏهن ته فقير
غلام الله لغاري „مسڪين“ جو ادبي دور 1838ع کان 1885ع تائين ڄاڻايو
ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==تعليم ۽ علمي لاڙو==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته غلام الله خان
لغاري علم ۽ ادب ڏانهن مائل هو ۽ سندس فڪري تربيت تي صوفيانه ماحول جو
اثر هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾ فارسي ۽
اردو ادبي روايتن جي اثر سان گڏ سنڌي صوفيانه اظهار جا عنصر پڻ نظر
اچن ٿا.

اوڻيهين صديءَ جي سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ گهڻ لساني ادبي ماحول عام هو.
سنڌيءَ سان گڏ فارسي، سرائڪي ۽ اردوءَ ۾ شعر چوڻ جي روايت سندس
همعصرن ۾ به موجود هئي؛ ان ڪري غلام الله لغاريءَ جي ڪلام کي پڻ ان
وسيع سنڌي-فارسي صوفي ادبي ماحول جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

==تصوف==
غلام الله خان جي سوانح ۾ سندس صوفيانه مزاج کي بنيادي اهميت حاصل
آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' کيس محض درٻاري يا تفريحي شاعر طور نه،
پر فقيرانه مزاج رکندڙ شاعر طور پيش ڪري ٿو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ ظاهري دنيا جي ناپائداري، نفس کان بي نيازي، محبوب جي
طلب ۽ روحاني عشق جا موضوع ملن ٿا. '''„مسڪين“''' تخلص پڻ سندس
فقيرانه ادبي سڃاڻپ جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

==شاعري==
غلام الله لغاريءَ جي ادبي سڃاڻپ بنيادي طور صوفي شاعر جي آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' کيس سانگهڙ جي اوڻيهين صديءَ جي شاعرن ۾
شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt; ان فهرست ۾ سندس پوءِ
واري دور جي شاعرن ۾ [[حسن بخش شاهه جيلاني]] ڊٺڙي وارو
(1845ع–1900ع)، خليفو ڇٽو درس پلي (1858ع–1910ع)، حاڪم فقير مري
(1865ع–1927ع) ۽ [[منٺار فقير راڄڙ]] (1865ع–1933ع) جا نالا پڻ
اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو جيڪو حصو ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ محفوظ ڪيو ويو
آهي، ان مان سندس ٻوليءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن، عشق جي تمثيلن ۽
فقيرانه فڪر جو استعمال ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

==شاعريءَ جون خصوصيتون==
غلام الله خان جي شاعريءَ ۾ '''عشق''' محض مجازي جذبي بدران روحاني
معنيٰ اختيار ڪري ٿو. سندس ڪلام ۾ دل، محبوب، وصل، فراق ۽ طلب جهڙا
لفظ صوفيانه تجربي جي اظهار لاءِ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جو ٻيو نمايان پهلو سادي ۽ موسيقيت واري اظهار ڏانهن
لاڙو آهي. سنڌ جي ڪافي ۽ فقيراڻي شاعريءَ ۾ اهڙو انداز صوفي مجلسن ۽
راڳ وسيلي ڪلام جي زباني منتقليءَ لاءِ موزون هو.

==اردو ۽ فارسي ڪلام==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ غلام الله خان لغاريءَ کي سنڌ جي انهن
صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جن جي ادبي زندگيءَ تي
سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ اردو ادبي ماحول جو پڻ اثر رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس اردو/فارسي رنگ واري شاعريءَ جا مثال نقل ٿيل آهن، جن
مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس ادبي اظهار رڳو هڪ مقامي شعري روايت تائين
محدود نه هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt; البت سندس مڪمل
شعري ذخيري، قلمي نسخن ۽ مختلف ٻولين ۾ ڪلام جي مقدار بابت وڌيڪ
تحقيقي مواد جي ضرورت آهي.

==سانگهڙ جي ادبي تاريخ ۾ مقام==
غلام الله لغاريءَ بابت هڪ اهم آزاد شاهدي ''انسائيڪلوپيڊيا
سنڌيانا'' جي سانگهڙ واري تاريخي داخلا آهي. ان ۾ کيس
'''فقير غلام الله لغاري (1838ع کان 1885ع)''' جي نالي سان ضلعي جي
اهم شاعرن ۽ اديبن ۾ سڀ کان اوائلي شخصيتن مان هڪ طور درج ڪيو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

انهيءَ فهرست جي تاريخي ترتيب مان غلام الله لغاريءَ جو تعلق سانگهڙ
جي اوڻيهين صديءَ واري ادبي ماحول سان وڌيڪ مضبوط ٿئي ٿو. ساڳئي
علائقي مان پوءِ حسن بخش جيلاني، حاڪم فقير مري ۽ منٺار فقير راڄڙ
جهڙا صوفي شاعر پڻ سامهون آيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==لغاري خاندان جي ادبي روايت==
لغاري خاندان سان سنڌي ۽ فارسي شاعريءَ جي هڪ پراڻي روايت وابسته
رهي آهي. ان خاندان جي مشهور شخصيت [[نواب ولي محمد خان لغاري]] نه
رڳو ٽالپر حڪومت جو وزير ۽ منتظم هو، پر شاعر پڻ هو. سنڌيانا موجب
لغاري خاندان ديري غازي خان واري علائقي کان سنڌ ۾ آيو ۽ ٽالپر دور
۾ خاندان جي ڪيترن فردن کي سياسي ۽ انتظامي مرتبو حاصل ٿيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTalpur&quot;/&gt;

سنڌي ادب جي تحقيق ۾ لغاري خاندان جي شعري روايت کي پوءِ ڊاڪٽر
[[نبي بخش خان بلوچ]] جهڙن محققن به محفوظ ڪيو. بلوچ ڪلاسيڪي شاعرن
جي ڪلام جي تدوين واري ڪم ۾ ''ڪلام فقير نواب ولي محمد لغاري'' ۽
''خليفي غلام نبي لغاريءَ جو رسالو'' پڻ تيار ڪيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBaloch&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاھہ%20عبداللطيف%20ڀٽائيءَ%20جا%20پارکو%20شارح%20۽%20مترجم2
 |عنوان=شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جا پارکو، شارح ۽ مترجم
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي وسيع خانداني ۽ علائقائي پسمنظر غلام الله لغاريءَ جي شاعريءَ کي
اوڻيهين صديءَ جي سنڌي صوفي ۽ لغاري ادبي روايت جي اندر سمجهڻ ۾ مدد
ڪري ٿو.

==وفات==
فقير غلام الله لغاريءَ جي وفات '''1303هه (1885ع)''' ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;
سنڌيانا پڻ سندس حياتيءَ جو عرصو '''1838ع کان 1885ع''' ڄاڻائي ٿي،
جنهن مان سندس عمر لڳ ڀڳ 47 سال ٿئي ٿي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ذريعن ۾ سندس وفات جي هجري مهيني ۽ ڏينهن جي
واضح تصديق نه ملي آهي؛ تنهنڪري بنا معتبر ثبوت جي ڪنهن مخصوص تاريخ
کي گريگورين تاريخ ۾ تبديل ڪري لکڻ مناسب نه ٿيندو.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''غلام الله لغاري مسڪين جي زندگيءَ جو مختصر خاڪو'''
! style=&quot;background:#5B7FA3;color:white;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#5B7FA3;color:white;&quot; | گريگورين سال
! style=&quot;background:#5B7FA3;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EEF5FA;&quot; | 1254هه
| 1838ع
| ولادت
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو وچيون حصو
| صوفيانه ۽ ادبي سرگرميون
|-
| style=&quot;background:#EEF5FA;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| سنڌي ۽ ٻين ادبي روايتن ۾ شاعري
|-
| 1303هه
| 1885ع
| وفات
|}
&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==ٻين غلام الله لغارين کان فرق==
غلام الله خان لغاري „مسڪين“ کي سنڌ جي تاريخ ۾ ساڳئي نالي وارين
ٻين شخصيتن سان نه ملائڻ گهرجي. خاص ڪري ٽالپر دور جو '''نواب غلام
الله خان لغاري''' هڪ الڳ شخصيت هو، جيڪو [[نواب ولي محمد خان
لغاري]] جو ننڍو ڀاءُ، عمرڪوٽ جو نواب ۽ ٽالپرن جو عملدار هو ۽
'''1838ع''' ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaTalpur&quot;/&gt;

ان جي ابتڙ هن مضمون جو موضوع '''فقير غلام الله لغاري''' 1838ع ۾
ڄائو ۽ 1885ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt; نالن جي
هڪجهڙائي سبب ٻنهي جون سوانحون گڏ ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.

==پڻ ڏسو==
* [[لغاري]]
* [[سانگهڙ ضلعو]]
* [[نواب ولي محمد خان لغاري]]
* [[منٺار فقير راڄڙ]]
* [[حسن بخش شاهه جيلاني]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 202–204.
* بلوچ، نبي بخش خان، ''ڪلام فقير نواب ولي محمد خان لغاري''.
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، داخلا: „سانگهڙ“، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:لغاري، غلام الله}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:سانگهڙ ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1254هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1303هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1838ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1885ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>admza9fmcewu33x838164ww7s2dph9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416912</id>
      <parentid>416911</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14785" sha1="jvuqfgixgvftraq9mtct3im4ufkwopx" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox person
| name              = غلام الله خان لغاري
| honorific_prefix  = فقير
| other_names       = مسڪين
| birth_date        = 1254هه (1838ع)
| birth_place       = [[سنڌ]]
| death_date        = 1303هه (1885ع)
| death_place       = [[سنڌ]]
| occupation        = صوفي، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، اردو
| genre             = صوفي شاعري، ڪافي، بيت
| pen_name          = مسڪين
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
}}

'''غلام الله خان لغاري'''، مشهور '''فقير غلام الله لغاري''' ۽
شاعراڻي تخلص '''„مسڪين“''' سان سڃاتل (1254هه؛ 1838ع – 1303هه؛
1885ع)، اوڻيهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي صوفي شاعر هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=202–204
}}&lt;/ref&gt; سندس تعلق [[لغاري]] خاندان سان هو. سندس شاعريءَ ۾
تصوف، عشق، معرفت ۽ انساني زندگيءَ جي بي ثباتيءَ جهڙا موضوع ملن
ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پڻ فقير غلام الله لغاريءَ کي
'''1838ع–1885ع''' واري دور جو شاعر ڄاڻائي ٿي ۽ کيس موجوده
[[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] سان لاڳاپيل تاريخي شاعرن ۾ شمار ڪري
ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سانگهڙ
 |عنوان=سانگهڙ
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==زندگي==
غلام الله خان لغاريءَ جي زندگيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ محدود ماخذن ۾
محفوظ آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس احوال صوفي شاعرن جي
تذڪري ۾ ڏنو ويو آهي ۽ سندس شخصيت کي درويشي، تصوف ۽ شاعريءَ سان
وابسته ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

سندس زمانو سنڌ ۾ وڏي سياسي ۽ سماجي تبديليءَ وارو دور هو. هو
1838ع ڌاري، يعني [[برطانوي راڄ|انگريزن جي سنڌ تي قبضي]] کان ڪجهه
سال اڳ ڄائو، ۽ سندس زندگيءَ جو وڏو حصو اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾
گذريو. سنڌيانا کيس سانگهڙ جي انهن اوائلي شاعرن ۾ شامل ڪري ٿي، جن
اوڻيهين صديءَ ۾ ان علائقي جي ادبي روايت کي اڳتي وڌايو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==خاندان==
غلام الله خان جو تعلق سنڌ جي مشهور [[لغاري]] خاندان سان هو.
لغارين جي مختلف خاندانن سنڌ جي سياسي، علمي، صوفي ۽ ادبي تاريخ ۾
نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. ٽالپر دور ۾ پڻ لغاري خاندان جا ڪيترائي
فرد حڪومت، سفارت ۽ شاعريءَ سان وابسته رهيا.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTalpur&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ%20۾%20ٽالپرن%20جو%20دور%20حڪومت/%20ميرن%20جي%20صاحبي
 |عنوان=سنڌ ۾ ٽالپرن جو دور حڪومت/ ميرن جي صاحبي
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

البت فقير غلام الله خان „مسڪين“ کي ٽالپر دور جي '''نواب غلام الله
خان لغاري''' سان هڪ شخص نه سمجهڻ گهرجي. نواب غلام الله، نواب ولي
محمد خان لغاريءَ جو ننڍو ڀاءُ، عمرڪوٽ جو نواب ۽ ٽالپرن جو عملدار هو
۽ 1838ع ۾ وفات ڪري ويو،&lt;ref name=&quot;SindhianaTalpur&quot;/&gt; جڏهن ته فقير
غلام الله لغاري „مسڪين“ جو ادبي دور 1838ع کان 1885ع تائين ڄاڻايو
ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==تعليم ۽ علمي لاڙو==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي احوال مان معلوم ٿئي ٿو ته غلام الله خان
لغاري علم ۽ ادب ڏانهن مائل هو ۽ سندس فڪري تربيت تي صوفيانه ماحول جو
اثر هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾ فارسي ۽
اردو ادبي روايتن جي اثر سان گڏ سنڌي صوفيانه اظهار جا عنصر پڻ نظر
اچن ٿا.

اوڻيهين صديءَ جي سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ گهڻ لساني ادبي ماحول عام هو.
سنڌيءَ سان گڏ فارسي، سرائڪي ۽ اردوءَ ۾ شعر چوڻ جي روايت سندس
همعصرن ۾ به موجود هئي؛ ان ڪري غلام الله لغاريءَ جي ڪلام کي پڻ ان
وسيع سنڌي-فارسي صوفي ادبي ماحول جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

==تصوف==
غلام الله خان جي سوانح ۾ سندس صوفيانه مزاج کي بنيادي اهميت حاصل
آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' کيس محض درٻاري يا تفريحي شاعر طور نه،
پر فقيرانه مزاج رکندڙ شاعر طور پيش ڪري ٿو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ ظاهري دنيا جي ناپائداري، نفس کان بي نيازي، محبوب جي
طلب ۽ روحاني عشق جا موضوع ملن ٿا. '''„مسڪين“''' تخلص پڻ سندس
فقيرانه ادبي سڃاڻپ جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

==شاعري==
غلام الله لغاريءَ جي ادبي سڃاڻپ بنيادي طور صوفي شاعر جي آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' کيس سانگهڙ جي اوڻيهين صديءَ جي شاعرن ۾
شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt; ان فهرست ۾ سندس پوءِ
واري دور جي شاعرن ۾ [[حسن بخش شاهه جيلاني]] ڊٺڙي وارو
(1845ع–1900ع)، خليفو ڇٽو درس پلي (1858ع–1910ع)، حاڪم فقير مري
(1865ع–1927ع) ۽ [[منٺار فقير راڄڙ]] (1865ع–1933ع) جا نالا پڻ
اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو جيڪو حصو ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ محفوظ ڪيو ويو
آهي، ان مان سندس ٻوليءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن، عشق جي تمثيلن ۽
فقيرانه فڪر جو استعمال ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

==شاعريءَ جون خصوصيتون==
غلام الله خان جي شاعريءَ ۾ '''عشق''' محض مجازي جذبي بدران روحاني
معنيٰ اختيار ڪري ٿو. سندس ڪلام ۾ دل، محبوب، وصل، فراق ۽ طلب جهڙا
لفظ صوفيانه تجربي جي اظهار لاءِ استعمال ٿين ٿا.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جو ٻيو نمايان پهلو سادي ۽ موسيقيت واري اظهار ڏانهن
لاڙو آهي. سنڌ جي ڪافي ۽ فقيراڻي شاعريءَ ۾ اهڙو انداز صوفي مجلسن ۽
راڳ وسيلي ڪلام جي زباني منتقليءَ لاءِ موزون هو.

==اردو ۽ فارسي ڪلام==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ غلام الله خان لغاريءَ کي سنڌ جي انهن
صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جن جي ادبي زندگيءَ تي
سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ اردو ادبي ماحول جو پڻ اثر رهيو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس اردو/فارسي رنگ واري شاعريءَ جا مثال نقل ٿيل آهن، جن
مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس ادبي اظهار رڳو هڪ مقامي شعري روايت تائين
محدود نه هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt; البت سندس مڪمل
شعري ذخيري، قلمي نسخن ۽ مختلف ٻولين ۾ ڪلام جي مقدار بابت وڌيڪ
تحقيقي مواد جي ضرورت آهي.

==سانگهڙ جي ادبي تاريخ ۾ مقام==
غلام الله لغاريءَ بابت هڪ اهم آزاد شاهدي ''انسائيڪلوپيڊيا
سنڌيانا'' جي سانگهڙ واري تاريخي داخلا آهي. ان ۾ کيس
'''فقير غلام الله لغاري (1838ع کان 1885ع)''' جي نالي سان ضلعي جي
اهم شاعرن ۽ اديبن ۾ سڀ کان اوائلي شخصيتن مان هڪ طور درج ڪيو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

انهيءَ فهرست جي تاريخي ترتيب مان غلام الله لغاريءَ جو تعلق سانگهڙ
جي اوڻيهين صديءَ واري ادبي ماحول سان وڌيڪ مضبوط ٿئي ٿو. ساڳئي
علائقي مان پوءِ حسن بخش جيلاني، حاڪم فقير مري ۽ منٺار فقير راڄڙ
جهڙا صوفي شاعر پڻ سامهون آيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==لغاري خاندان جي ادبي روايت==
لغاري خاندان سان سنڌي ۽ فارسي شاعريءَ جي هڪ پراڻي روايت وابسته
رهي آهي. ان خاندان جي مشهور شخصيت [[نواب ولي محمد خان لغاري]] نه
رڳو ٽالپر حڪومت جو وزير ۽ منتظم هو، پر شاعر پڻ هو. سنڌيانا موجب
لغاري خاندان ديري غازي خان واري علائقي کان سنڌ ۾ آيو ۽ ٽالپر دور
۾ خاندان جي ڪيترن فردن کي سياسي ۽ انتظامي مرتبو حاصل ٿيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTalpur&quot;/&gt;

سنڌي ادب جي تحقيق ۾ لغاري خاندان جي شعري روايت کي پوءِ ڊاڪٽر
[[نبي بخش خان بلوچ]] جهڙن محققن به محفوظ ڪيو. بلوچ ڪلاسيڪي شاعرن
جي ڪلام جي تدوين واري ڪم ۾ ''ڪلام فقير نواب ولي محمد لغاري'' ۽
''خليفي غلام نبي لغاريءَ جو رسالو'' پڻ تيار ڪيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaBaloch&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاھہ%20عبداللطيف%20ڀٽائيءَ%20جا%20پارکو%20شارح%20۽%20مترجم2
 |عنوان=شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جا پارکو، شارح ۽ مترجم
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

هي وسيع خانداني ۽ علائقائي پسمنظر غلام الله لغاريءَ جي شاعريءَ کي
اوڻيهين صديءَ جي سنڌي صوفي ۽ لغاري ادبي روايت جي اندر سمجهڻ ۾ مدد
ڪري ٿو.

==وفات==
فقير غلام الله لغاريءَ جي وفات '''1303هه (1885ع)''' ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;
سنڌيانا پڻ سندس حياتيءَ جو عرصو '''1838ع کان 1885ع''' ڄاڻائي ٿي،
جنهن مان سندس عمر لڳ ڀڳ 47 سال ٿئي ٿي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

موجود آن لائين آزاد ذريعن ۾ سندس وفات جي هجري مهيني ۽ ڏينهن جي
واضح تصديق نه ملي آهي؛ تنهنڪري بنا معتبر ثبوت جي ڪنهن مخصوص تاريخ
کي گريگورين تاريخ ۾ تبديل ڪري لکڻ مناسب نه ٿيندو.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''غلام الله لغاري مسڪين جي زندگيءَ جو مختصر خاڪو'''
! style=&quot;background:#5B7FA3;color:white;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#5B7FA3;color:white;&quot; | گريگورين سال
! style=&quot;background:#5B7FA3;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EEF5FA;&quot; | 1254هه
| 1838ع
| ولادت
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو وچيون حصو
| صوفيانه ۽ ادبي سرگرميون
|-
| style=&quot;background:#EEF5FA;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| سنڌي ۽ ٻين ادبي روايتن ۾ شاعري
|-
| 1303هه
| 1885ع
| وفات
|}
&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==ٻين غلام الله لغارين کان فرق==
غلام الله خان لغاري „مسڪين“ کي سنڌ جي تاريخ ۾ ساڳئي نالي وارين
ٻين شخصيتن سان نه ملائڻ گهرجي. خاص ڪري ٽالپر دور جو '''نواب غلام
الله خان لغاري''' هڪ الڳ شخصيت هو، جيڪو [[نواب ولي محمد خان لغاري]] جو ننڍو ڀاءُ، عمرڪوٽ جو نواب ۽ ٽالپرن جو عملدار هو ۽
'''1838ع''' ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaTalpur&quot;/&gt;

ان جي ابتڙ هن مضمون جو موضوع '''فقير غلام الله لغاري''' 1838ع ۾
ڄائو ۽ 1885ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt; نالن جي
هڪجهڙائي سبب ٻنهي جون سوانحون گڏ ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.

==پڻ ڏسو==
* [[لغاري]]
* [[سانگهڙ ضلعو]]
* [[نواب ولي محمد خان لغاري]]
* [[منٺار فقير راڄڙ]]
* [[حسن بخش شاهه جيلاني]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 202–204.
* بلوچ، نبي بخش خان، ''ڪلام فقير نواب ولي محمد خان لغاري''.
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، داخلا: „سانگهڙ“، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:لغاري، غلام الله}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:سانگهڙ ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1254هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1303هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1838ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1885ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>jvuqfgixgvftraq9mtct3im4ufkwopx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416917</id>
      <parentid>416912</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12760" sha1="lwbo86f5novkfuoz6q9msif4xsntabp" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox person
| name              = غلام الله خان لغاري
| honorific_prefix  = فقير
| other_names       = مسڪين
| birth_date        = 1254هه (1838ع)
| birth_place       = [[سنڌ]]
| death_date        = 1303هه (1885ع)
| death_place       = [[سنڌ]]
| occupation        = صوفي، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| genre             = صوفي شاعري
| pen_name          = مسڪين
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
}}

'''غلام الله خان لغاري'''، مشهور '''فقير غلام الله لغاري''' ۽
شاعراڻي تخلص '''مسڪين''' سان سڃاتل (1254هه؛ 1838ع – 1303هه؛
1885ع)، اوڻيهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي صوفي شاعر هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=202–204
}}&lt;/ref&gt; سندس تعلق [[لغاري]] خاندان سان هو. سندس شاعريءَ ۾
تصوف، عشق ۽ فقيراڻي فڪر جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سانگهڙ بابت داخلا ۾ پڻ
'''فقير غلام الله لغاري (1838ع–1885ع)''' کي علائقي جي شاعرن ۾
شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سانگهڙ
 |title=سانگهڙ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==زندگي==
غلام الله خان لغاريءَ جي سوانح بابت تفصيلي معلومات محدود آهي.
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس احوال سنڌ جي صوفي شاعرن جي سلسلي
۾ ڏنو ويو آهي ۽ سندس شخصيت کي شاعري ۽ فقيراڻي مزاج سان وابسته
ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

سندس حياتي اوڻيهين صديءَ جي انهيءَ دور تي پکڙيل هئي، جنهن ۾ سنڌ
وڏي سياسي ۽ سماجي تبديليءَ مان گذري رهي هئي. سندس ڄمڻ جو سال
1838ع ڄاڻايو وڃي ٿو، جيڪو انگريزن جي 1843ع واري سنڌ تي قبضي کان
اڳ جو زمانو هو. سندس وفات 1885ع ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==خانداني پسمنظر==
غلام الله خان جو تعلق [[لغاري]] خاندان سان هو. سنڌ جي تاريخ ۾
لغاري قبيلي جا مختلف فرد سياسي، انتظامي، علمي ۽ ادبي سرگرمين سان
وابسته رهيا آهن.

ٽالپر دور ۾ به لغاري خاندان جا ڪيترائي فرد حڪومتي ۽ انتظامي
عهدا سنڀاليندا رهيا. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ٽالپرن بابت
داخلا ۾ نواب ولي محمد خان لغاري ۽ سندس خاندان جي سياسي ڪردار جو
ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTalpur&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ%20۾%20ٽالپرن%20جو%20دور%20حڪومت/%20ميرن%20جي%20صاحبي
 |title=سنڌ ۾ ٽالپرن جو دور حڪومت/ ميرن جي صاحبي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

فقير غلام الله خان '''مسڪين''' کي ٽالپر دور جي '''نواب غلام الله
خان لغاري''' سان هڪ شخص نه سمجهڻ گهرجي. نواب غلام الله خان،
نواب ولي محمد خان لغاريءَ جو ڀاءُ ۽ ٽالپر حڪومت سان وابسته
شخصيت هو، جڏهن ته هن مضمون جو موضوع اوڻيهين صديءَ جو صوفي شاعر
غلام الله لغاري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTalpur&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==علمي ۽ ادبي لاڙو==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ غلام الله لغاريءَ جو ذڪر سندس شاعريءَ
۽ صوفيانه فڪر جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt; سندس ادبي شخصيت سنڌ جي انهيءَ
گهڻ لساني ماحول سان تعلق رکي ٿي، جنهن ۾ سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽
اردو شاعريءَ جون روايتون پڻ موجود هيون.

اوڻيهين صديءَ جي سنڌ ۾ صوفي شاعري رڳو لکيل ادب تائين محدود نه
هئي، پر فقيرن، درگاهن ۽ صوفي مجلسن وسيلي زباني روايت ۾ پڻ منتقل
ٿيندي رهي. غلام الله لغاريءَ جو ڪلام پڻ انهيءَ وسيع صوفيانه
ادبي ماحول سان تعلق رکي ٿو.

==تصوف==
غلام الله لغاريءَ جي ادبي سڃاڻپ ۾ سندس فقيراڻو ۽ صوفيانه مزاج
بنيادي حيثيت رکي ٿو. سندس شاعراڻو تخلص '''مسڪين''' پڻ انهيءَ
فقيراڻي ادبي سڃاڻپ سان مناسبت رکي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

سندس محفوظ ڪلام ۾ عشق، محبوب، دل، فراق ۽ روحاني طلب جهڙا
صوفيانه موضوع ملن ٿا. اهڙي علامتي ٻولي سنڌ جي صوفي شاعريءَ جي
هڪ اهم خصوصيت رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

==شاعري==
غلام الله لغاريءَ جي ادبي سڃاڻپ بنيادي طور صوفي شاعر جي آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' کيس سانگهڙ سان لاڳاپيل اوڻيهين صديءَ
جي شاعرن ۾ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس ڪلام جا نمونا پڻ ڏنا ويا آهن.
انهن مان سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه اصطلاحن، عشق جي تمثيلن ۽ فقيراڻي
فڪر جي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

==شاعريءَ جون خصوصيتون==
غلام الله لغاريءَ جي شاعريءَ ۾ عشق اهم موضوع آهي. سندس صوفيانه
اظهار ۾ عشق کي رڳو ظاهري يا مجازي جذبي تائين محدود ڪرڻ بدران
روحاني تجربي ۽ محبوب جي طلب سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

سندس محفوظ ڪلام ۾ دل ۽ محبوب جهڙيون روايتي صوفيانه علامتون ملن
ٿيون. اهڙي شعري زبان کيس سنڌ جي اوڻيهين صديءَ واري صوفيانه ادبي
روايت سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

==اردو شاعري==
غلام الله لغاريءَ جو ذڪر ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ انهن سنڌي
صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ ڪيو ويو آهي، جن جي ڪلام يا ادبي ماحول جو
اردو سان پڻ واسطو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ ڏنل سندس ڪلام مان سنڌ جي صوفي شاعريءَ تي فارسي-اردو
شعري لفظيات جي اثر جو پڻ اندازو ٿئي ٿو. سندس مڪمل شعري ذخيري ۽
مختلف ٻولين ۾ موجود ڪلام جي مقدار بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.

==سانگهڙ جي ادبي تاريخ ۾ مقام==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سانگهڙ بابت داخلا ۾
'''فقير غلام الله لغاري (1838ع کان 1885ع)''' کي علائقي جي شاعرن
۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

ساڳي داخلا ۾ پوءِ واري دور سان واسطو رکندڙ ٻين شاعرن ۽ صوفي
شخصيتن جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن مان سانگهڙ ۽ ان جي آسپاس واري
علائقي جي صوفيانه ۽ ادبي روايت جو تسلسل ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==لغاري خاندان جي ادبي روايت==
لغاري خاندان سان سنڌ جي علمي ۽ ادبي تاريخ جون ٻيون شخصيتون پڻ
وابسته رهيون آهن. انهن مان [[نواب ولي محمد خان لغاري]] ٽالپر
دور جي سياسي شخصيت هجڻ سان گڏ شاعر پڻ هو.

سنڌي ادب جي محقق ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] لغاري خاندان سان
لاڳاپيل شاعرن جي ڪلام تي پڻ تحقيقي ڪم ڪيو. ''انسائيڪلوپيڊيا
سنڌيانا'' ۾ بلوچ جي علمي خدمتن جي ذڪر ۾ ''ڪلام فقير نواب ولي
محمد لغاري'' ۽ ''خليفي غلام نبي لغاريءَ جو رسالو'' جهڙن مرتب
ڪيل ڪتابن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaloch&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاھہ%20عبداللطيف%20ڀٽائيءَ%20جا%20پارکو%20شارح%20۽%20مترجم2
 |title=شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جا پارکو، شارح ۽ مترجم
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهو وسيع ادبي پسمنظر غلام الله لغاريءَ کي سنڌ جي لغاري خاندان
سان لاڳاپيل شاعراڻي روايت جي تاريخي ماحول ۾ سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿو؛
البته انهن شاعرن جي وچ ۾ سڌي استاد-شاگرد يا خانداني ادبي اثر جي
دعويٰ لاءِ الڳ ماخذ گهربل آهن.

==وفات==
فقير غلام الله لغاريءَ جي وفات '''1303هه (1885ع)''' ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamAllah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس حياتيءَ جو عرصو 1838ع کان
1885ع تائين ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

دستياب ماخذن مان سندس وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه
آهي. تنهنڪري وڌيڪ معتبر ماخذ ملڻ تائين 1303هه ۽ 1885ع کي سال
طور ڏيڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:92%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''غلام الله لغاري مسڪين جي زندگيءَ جو مختصر خاڪو'''
! style=&quot;background:#5B7FA3;color:white;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#5B7FA3;color:white;&quot; | گريگورين سال
! style=&quot;background:#5B7FA3;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EEF5FA;&quot; | 1254هه
| 1838ع
| ولادت
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| شاعري ۽ صوفيانه سرگرمين جو دور
|-
| style=&quot;background:#EEF5FA;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| سنڌ جي صوفيانه ادبي روايت سان وابستگي
|-
| style=&quot;background:#FFFFFF;&quot; | 1303هه
| 1885ع
| وفات
|}

==ٻين غلام الله لغارين کان فرق==
فقير غلام الله لغاري '''مسڪين''' کي سنڌ جي تاريخ ۾ ساڳئي يا
ملندڙ نالي وارين ٻين شخصيتن سان نه ملائڻ گهرجي. خاص طور ٽالپر
دور جو '''نواب غلام الله خان لغاري''' هڪ الڳ تاريخي شخصيت
هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTalpur&quot;/&gt;

هن مضمون جو موضوع '''فقير غلام الله لغاري مسڪين''' آهي، جنهن جي
حياتيءَ جو عرصو 1838ع کان 1885ع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;SindhianaSanghar&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[لغاري]]
* [[سانگهڙ ضلعو]]
* [[نواب ولي محمد خان لغاري]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 202–204.
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، داخلا: ”سانگهڙ“، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:لغاري، غلام الله}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1254هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1303هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1838ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1885ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>lwbo86f5novkfuoz6q9msif4xsntabp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غلام حيدر فقير گرناڙي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103658</id>
    <revision>
      <id>416913</id>
      <timestamp>2026-10-03T22:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر، تيرهيو جي تخلص سان مشهور}}  {{Infobox person | name              = غلام حيدر فقير گرناڙي | native_name       = غلام حيدر ٿيٻو | other_names       = غلام حيدر فقير تيرهيو، گرناري | birth_date        = لڳ ڀڳ 1810ع | birth_place       = درگاهه شاهه شريف، [[گهوڙاٻاري تعلقو]]، ٺٽو...</comment>
      <origin>416913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13003" sha1="i9oxxs3c5fn7ghkwyla9jgf4ej2xodv" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر، تيرهيو جي تخلص سان مشهور}}

{{Infobox person
| name              = غلام حيدر فقير گرناڙي
| native_name       = غلام حيدر ٿيٻو
| other_names       = غلام حيدر فقير تيرهيو، گرناري
| birth_date        = لڳ ڀڳ 1810ع
| birth_place       = درگاهه شاهه شريف، [[گهوڙاٻاري تعلقو]]، [[ٺٽو ضلعو]]، سنڌ
| death_date        = لڳ ڀڳ 1900ع
| death_place       = گنڀالي، سنڌ
| occupation        = صوفي، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| genre             = [[بيت]]، [[ڪافي]]
| notable_works     = ''رسالو حيدري سنڌي''
| pen_name          = تيرهيو
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| influences        = سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي
}}

'''غلام حيدر فقير گرناڙي'''، اصل نالو '''غلام حيدر ٿيٻو''' ۽
شاعراڻو تخلص '''تيرهيو''' (لڳ ڀڳ 1810ع – لڳ ڀڳ 1900ع)، اوڻيهين
صديءَ جو [[سنڌ]]ي [[صوفي]] ۽ شاعر هو. هن پنهنجي زندگيءَ جو هڪ حصو
سير ۽ سفر ۾ گذاريو ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ [[گرنار جبل]] تي چلو ڪڍڻ سبب
'''گرناڙي''' يا '''گرناري''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=غلام%20حيدر%20فقير%20تيرهيو
 |عنوان=غلام حيدر فقير تيرهيو
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

غلام حيدر فقير پنهنجي شاعريءَ ۾ '''تيرهيو''' تخلص اختيار ڪيو.
سندس سنڌي بيتن ۽ ڪافين جو مجموعو '''''رسالو حيدري سنڌي'''''
1890ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; سندس احوال
محمد محسن الدين درانيءَ پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾
پڻ سنڌ جي صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ ڏنو آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniGurnari&quot;/&gt;

==نالو ۽ لقب==
سندس اصل نالو '''غلام حيدر ٿيٻو''' هو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; پنهنجي شاعريءَ ۾ هو '''تيرهيو''' جو
تخلص استعمال ڪندو هو. سنڌيانا موجب „تيرهيو“ اهڙي باز کي چيو ويندو
آهي، جنهن جي پڇ ۾ تيرهن کنڀ هجن؛ عام باز جي پڇ ۾ ٻارهن کنڀ هوندا
آهن، جڏهن ته تيرهن کنڀن وارو باز ناياب ۽ شڪار ۾ ممتاز سمجهيو ويندو
آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

سندس ٻيو مشهور نالو '''گرناڙي''' يا '''گرناري''' سندس روحاني سفر
سان لاڳاپيل آهي. هن ڪاٺياواڙ جي مشهور [[گرنار جبل]] تي وڃي چلو
ڪڍيو هو، جنهن کان پوءِ کيس غلام حيدر فقير گرناري سڏيو
ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DurraniGurnari&quot;/&gt;

==ابتدائي زندگي==
غلام حيدر ٿيٻو لڳ ڀڳ '''1810ع''' ڌاري درگاهه شاهه شريف،
[[گهوڙاٻاري تعلقو|گهوڙاٻاري تعلقي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾
ڄائو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; سندس ڄمڻ جي صحيح هجري تاريخ
۽ مهيني بابت دستياب معتبر ماخذ قطعي تاريخ نٿا ڏين؛ تنهنڪري سندس
ولادت کي تقريبي طور 1810ع لکيو وڃي ٿو.

هن سنڌيءَ سان گڏ [[عربي ٻولي|عربي]] جي تعليم پڻ حاصل
ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; سندس علمي ۽ روحاني زندگيءَ
۾ رسمي تعليم سان گڏ صوفين ۽ درويشن جي صحبت ۽ سير سفر پڻ اهم ڪردار
ادا ڪيو.

==سير ۽ سفر==
غلام حيدر فقير گهڻو وقت سير سفر ۾ گذاريو. سندس سفر رڳو سنڌ جي
مختلف علائقن تائين محدود نه رهيا، پر هو سنڌ کان ٻاهر
[[ڪاٺياواڙ]] تائين به ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

ڪاٺياواڙ ۾ هن [[گرنار جبل]] تي چلو ڪڍيو. صوفيانه روايت ۾ چلو
روحاني رياضت، خلوت ۽ ذڪر سان لاڳاپيل عمل آهي. گرنار سان سندس انهيءَ
لاڳاپي سبب سندس نالي سان '''گرناڙي/گرناري''' مستقل نسبت بڻجي
وئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

==تصوف ۽ مرشد==
غلام حيدر فقير، '''سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي''' جو مريد
ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; مرشد جي صحبت سندس روحاني
زندگيءَ سان گڏ سندس ادبي تربيت تي پڻ اثرانداز ٿي. سنڌيانا موجب
قنبر علي شاهه وٽ رهڻ دوران ئي غلام حيدر فقير شعر چوڻ جي تربيت
حاصل ڪئي ۽ '''تيرهيو''' تخلص اختيار ڪيائين.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

قنبر علي شاهه جي وفات کان پوءِ غلام حيدر فقير '''گنڀالي''' کي
پنهنجو مستقل ماڳ بڻايو. پنهنجي مرشد جي وفات کان پوءِ به هن سندس
خاندان سان تعلق برقرار رکيو ۽ قنبر علي شاهه جي چئني فرزندن سان
ارادت ۽ عقيدت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

==شاعري==
غلام حيدر فقير سنڌي صوفي شاعريءَ جي بيت ۽ ڪافي واري روايت سان
وابسته هو. سندس شاعريءَ جو محفوظ حصو سنڌي بيتن ۽ ڪافين تي مشتمل
آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس ڪلام جا نمونا ڏيندي سندس
صوفيانه فڪر ۽ عشق جي اظهار تي روشني وڌي وئي آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniGurnari&quot;/&gt; سندس ڪلام ۾ عشق، محبوب، روحاني طلب،
فراق ۽ تصوف سان لاڳاپيل فڪري عنصر نمايان آهن.

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفيانه شعري روايت جو حصو آهي، جنهن ۾ ظاهري
عشق جون علامتون باطني ۽ روحاني تجربي جي اظهار لاءِ استعمال ٿينديون
رهيون آهن. فقير جي ڪلام ۾ پڻ عاشق ۽ محبوب جو تعلق محض مجازي
سطح تائين محدود نه رهي، پر روحاني معنيٰ اختيار ڪري ٿو.&lt;ref
name=&quot;DurraniGurnari&quot;/&gt;

==تيرهيو تخلص==
غلام حيدر جو '''تيرهيو''' تخلص سندس ادبي سڃاڻپ جو هڪ منفرد حصو
آهي. سنڌيانا ۾ ڏنل تشريح موجب عام باز جي پڇ ۾ ٻارهن کنڀ هوندا آهن،
جڏهن ته تيرهن کنڀن وارو ناياب باز „تيرهيو“ سڏبو آهي ۽ شڪار ۾
پنهنجو مٽ پاڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

اهڙيءَ ريت „تيرهيو“ سندس ذات يا خانداني نالو نه، پر سندس اختيار
ڪيل شاعراڻو تخلص هو. ان ڪري ماخذن ۾ ساڳئي شخص لاءِ '''غلام حيدر
ٿيٻو'''، '''غلام حيدر فقير گرناڙي''' ۽ '''غلام حيدر فقير تيرهيو'''
ٽيئي صورتون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

==رسالو حيدري سنڌي==
غلام حيدر فقير جو اهم ادبي ورثو سندس ڪلام جو مجموعو
'''''رسالو حيدري سنڌي''''' آهي. اهو مجموعو '''1890ع''' ۾ ڇپيو ۽
ان ۾ سندس سنڌي بيت ۽ ڪافيون شامل هيون.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

ان ڪتاب جي ڇپجڻ جي تاريخ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته ان مان ظاهر
ٿئي ٿو ته سندس ڪلام سندس حياتيءَ جي آخري ڏهاڪي تائين ڪتابي صورت ۾
محفوظ ٿي چڪو هو. ان ڪري ''رسالو حيدري سنڌي'' غلام حيدر فقير جي
ادبي سڃاڻپ ۽ سندس محفوظ شاعريءَ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان
هڪ آهي.

==ادبي اهميت==
غلام حيدر فقير جي زندگيءَ ۾ صوفيانه سفر، مرشد سان وابستگي ۽ شاعري
هڪٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. گرنار تي سندس رياضت کيس „گرناڙي“ جي
نالي سان سڃاڻپ ڏني، جڏهن ته سندس شاعريءَ کيس „تيرهيو“ جي ادبي
سڃاڻپ ڏني.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

سندس ڪلام جي 1890ع ۾ ڇپجڻ مان سندس شاعريءَ جي تاريخي حفاظت جي به
اهميت ظاهر ٿئي ٿي. سنڌي صوفي ادب جي تاريخ ۾ هو انهن شاعرن مان آهي،
جن جي زباني يا قلمي شعري روايت اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ ڇپيل رسالي
جي صورت اختيار ڪئي.

==وفات==
غلام حيدر فقير پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گنڀالي ۾ گذاريا.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هو لڳ ڀڳ '''90 سالن''' جي عمر ۾
'''1900ع ڌاري''' گنڀالي ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

ڇاڪاڻ ته ماخذ سندس وفات لاءِ „1900ع ڌاري“ لکن ٿا، ان ڪري صحيح
هجري ڏينهن ۽ مهينو مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. تقريبي گريگورين سال
1900ع لڳ ڀڳ '''1317–1318هه''' سان ٺهڪي اچي ٿو، پر صحيح هجري تاريخ
بنا وڌيڪ بنيادي ماخذ جي مقرر نه ڪرڻ گهرجي.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''غلام حيدر فقير گرناڙيءَ جي زندگي ۽ ادبي سفر'''
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | دور / هجري تاريخ
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | گريگورين تاريخ
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | لڳ ڀڳ 1224–1225هه
| لڳ ڀڳ 1810ع
| درگاهه شاهه شريف، گهوڙاٻاري، ٺٽي ۾ ولادت
|-
| —
| اوڻيهين صدي
| سنڌي ۽ عربي تعليم حاصل ڪئي
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائيءَ جو مريد ٿيو
|-
| —
| اوڻيهين صدي
| سنڌ کان ڪاٺياواڙ تائين سفر؛ گرنار جبل تي چلو ڪڍيو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | لڳ ڀڳ 1307–1308هه
| 1890ع
| ''رسالو حيدري سنڌي'' ڇپيو
|-
| لڳ ڀڳ 1317–1318هه
| لڳ ڀڳ 1900ع
| گنڀالي ۾ وفات
|}
&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

==ساڳئي نالي وارن شاعرن کان فرق==
غلام حيدر فقير گرناڙيءَ کي '''غلام حيدر شر گودڙيو''' سان نه
ملائڻ گهرجي. غلام حيدر شر ولد قائم خان شر هڪ ٻي صوفي شخصيت هئي،
جيڪا 24 رمضان 1215هه مطابق 8 فيبروري 1801ع تي ڳوٺ مينگهو فقير شر
۾ ڄائي ۽ 7 محرم 1294هه مطابق 22 جنوري 1877ع تي وفات
ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaGodriyo&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=غلام%20حيدر%20شر%20گودڙيو
 |عنوان=غلام حيدر شر گودڙيو
 |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

گرناڙيءَ جو اصل نالو غلام حيدر '''ٿيٻو'''، تخلص „تيرهيو“ ۽ مرشد
سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي هو، جڏهن ته گودڙيو فقير قائم خان شر جو
پٽ ۽ فقير نانڪ يوسف سان وابسته هو.&lt;ref
name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaGodriyo&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي]]
* [[گرنار]]
* [[ٺٽو ضلعو]]
* [[گهوڙاٻاري تعلقو]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 205–207.
* ''رسالو حيدري سنڌي''، 1890ع.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:غلام حيدر فقير گرناڙي}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:ٺٽي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1810ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1900ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>i9oxxs3c5fn7ghkwyla9jgf4ej2xodv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416924</id>
      <parentid>416913</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13064" sha1="noowuihd0dsxtofslr0yqeorluv4zwe" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر، تيرهيو جي تخلص سان مشهور}}

{{Infobox person
| name              = غلام حيدر فقير گرناڙي
| native_name       = غلام حيدر ٿيٻو
| other_names       = غلام حيدر فقير تيرهيو، گرناري
| birth_date        = لڳ ڀڳ 1810ع
| birth_place       = درگاهه شاهه شريف، [[گهوڙاٻاري تعلقو]]، [[ٺٽو ضلعو]]، سنڌ
| death_date        = لڳ ڀڳ 1900ع
| death_place       = گنڀالي، سنڌ
| occupation        = صوفي، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| genre             = [[بيت]]، [[ڪافي]]
| notable_works     = ''رسالو حيدري سنڌي''
| pen_name          = تيرهيو
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| influences        = سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي
}}

'''غلام حيدر فقير گرناڙي'''، اصل نالو '''غلام حيدر ٿيٻو''' ۽ شاعراڻو تخلص '''تيرهيو''' (لڳ ڀڳ 1810ع – لڳ ڀڳ 1900ع)، اوڻيهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي [[صوفي]] ۽ شاعر هو. هن پنهنجي زندگيءَ جو هڪ حصو سير ۽ سفر ۾ گذاريو ۽ [[ڪاٺياواڙ]] ۾ [[گرنار جبل]] تي چلو ڪڍڻ سبب '''گرناڙي''' يا '''گرناري''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=غلام%20حيدر%20فقير%20تيرهيو
 |title=غلام حيدر فقير تيرهيو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

غلام حيدر فقير پنهنجي شاعريءَ ۾ '''تيرهيو''' تخلص اختيار ڪيو. سندس سنڌي بيتن ۽ ڪافين جو مجموعو '''''رسالو حيدري سنڌي''''' 1890ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; سندس احوال محمد محسن الدين درانيءَ پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سنڌ جي صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniGurnari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=Sufiya-e-Sindh aur Urdu
 |language=ur
 |pages=205–207
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ لقب==
سندس اصل نالو '''غلام حيدر ٿيٻو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; پنهنجي شاعريءَ ۾ هو '''تيرهيو''' جو تخلص استعمال ڪندو هو. سنڌيانا موجب ”تيرهيو“ اهڙي باز کي چيو ويندو آهي، جنهن جي پڇ ۾ تيرهن کنڀ هجن؛ عام باز جي پڇ ۾ ٻارهن کنڀ هوندا آهن، جڏهن ته تيرهن کنڀن وارو باز ناياب ۽ شڪار ۾ ممتاز سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

سندس ٻيو مشهور نالو '''گرناڙي''' يا '''گرناري''' سندس روحاني سفر سان لاڳاپيل آهي. هن ڪاٺياواڙ جي مشهور [[گرنار جبل]] تي وڃي چلو ڪڍيو هو، جنهن کان پوءِ کيس غلام حيدر فقير گرناري سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DurraniGurnari&quot;/&gt;

==ابتدائي زندگي==
غلام حيدر ٿيٻو لڳ ڀڳ '''1810ع''' ڌاري درگاهه شاهه شريف، [[گهوڙاٻاري تعلقو|گهوڙاٻاري تعلقي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; سندس ڄمڻ جي صحيح هجري تاريخ ۽ مهيني بابت دستياب معتبر ماخذ قطعي تاريخ نٿا ڏين؛ تنهنڪري سندس ولادت کي تقريبي طور 1810ع لکيو وڃي ٿو.

هن سنڌيءَ سان گڏ [[عربي ٻولي|عربي]] جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; سندس علمي ۽ روحاني زندگيءَ ۾ رسمي تعليم سان گڏ صوفين ۽ درويشن جي صحبت ۽ سير سفر پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.

==سير ۽ سفر==
غلام حيدر فقير گهڻو وقت سير سفر ۾ گذاريو. سندس سفر رڳو سنڌ جي مختلف علائقن تائين محدود نه رهيا، پر هو سنڌ کان ٻاهر [[ڪاٺياواڙ]] تائين به ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

ڪاٺياواڙ ۾ هن [[گرنار جبل]] تي چلو ڪڍيو. صوفيانه روايت ۾ چلو روحاني رياضت، خلوت ۽ ذڪر سان لاڳاپيل عمل آهي. گرنار سان سندس انهيءَ لاڳاپي سبب سندس نالي سان '''گرناڙي/گرناري''' مستقل نسبت بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

==تصوف ۽ مرشد==
غلام حيدر فقير '''سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي''' جو مريد ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt; مرشد جي صحبت سندس روحاني زندگيءَ سان گڏ سندس ادبي تربيت تي پڻ اثرانداز ٿي. سنڌيانا موجب قنبر علي شاهه وٽ رهڻ دوران ئي غلام حيدر فقير شعر چوڻ جي تربيت حاصل ڪئي ۽ '''تيرهيو''' تخلص اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

قنبر علي شاهه جي وفات کان پوءِ غلام حيدر فقير '''گنڀالي''' کي پنهنجو مستقل ماڳ بڻايو. پنهنجي مرشد جي وفات کان پوءِ به هن سندس خاندان سان تعلق برقرار رکيو ۽ قنبر علي شاهه جي چئني فرزندن سان ارادت ۽ عقيدت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

==شاعري==
غلام حيدر فقير سنڌي صوفي شاعريءَ جي بيت ۽ ڪافي واري روايت سان وابسته هو. سندس شاعريءَ جو محفوظ حصو سنڌي بيتن ۽ ڪافين تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس ڪلام جا نمونا ڏيندي سندس صوفيانه فڪر ۽ عشق جي اظهار تي روشني وڌي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniGurnari&quot;/&gt; سندس ڪلام ۾ عشق، محبوب، روحاني طلب، فراق ۽ تصوف سان لاڳاپيل فڪري عنصر نمايان آهن.

سندس شاعري سنڌ جي ان صوفيانه شعري روايت جو حصو آهي، جنهن ۾ ظاهري عشق جون علامتون باطني ۽ روحاني تجربي جي اظهار لاءِ استعمال ٿينديون رهيون آهن. فقير جي ڪلام ۾ پڻ عاشق ۽ محبوب جو تعلق محض مجازي سطح تائين محدود نه رهي، پر روحاني معنيٰ اختيار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniGurnari&quot;/&gt;

==تيرهيو تخلص==
غلام حيدر جو '''تيرهيو''' تخلص سندس ادبي سڃاڻپ جو هڪ منفرد حصو آهي. سنڌيانا ۾ ڏنل تشريح موجب عام باز جي پڇ ۾ ٻارهن کنڀ هوندا آهن، جڏهن ته تيرهن کنڀن وارو ناياب باز ”تيرهيو“ سڏبو آهي ۽ شڪار ۾ پنهنجو مٽ پاڻ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

اهڙيءَ ريت ”تيرهيو“ سندس ذات يا خانداني نالو نه، پر سندس اختيار ڪيل شاعراڻو تخلص هو. ان ڪري ماخذن ۾ ساڳئي شخص لاءِ '''غلام حيدر ٿيٻو'''، '''غلام حيدر فقير گرناڙي''' ۽ '''غلام حيدر فقير تيرهيو''' ٽيئي صورتون ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

==رسالو حيدري سنڌي==
غلام حيدر فقير جو اهم ادبي ورثو سندس ڪلام جو مجموعو '''''رسالو حيدري سنڌي''''' آهي. اهو مجموعو '''1890ع''' ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ سندس سنڌي بيت ۽ ڪافيون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

ان ڪتاب جي ڇپجڻ جي تاريخ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس ڪلام سندس حياتيءَ جي آخري ڏهاڪي تائين ڪتابي صورت ۾ محفوظ ٿي چڪو هو. ان ڪري ''رسالو حيدري سنڌي'' غلام حيدر فقير جي ادبي سڃاڻپ ۽ سندس محفوظ شاعريءَ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي.

==ادبي اهميت==
غلام حيدر فقير جي زندگيءَ ۾ صوفيانه سفر، مرشد سان وابستگي ۽ شاعري هڪٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. گرنار تي سندس رياضت کيس ”گرناڙي“ جي نالي سان سڃاڻپ ڏني، جڏهن ته سندس شاعريءَ کيس ”تيرهيو“ جي ادبي سڃاڻپ ڏني.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

سندس ڪلام جي 1890ع ۾ ڇپجڻ مان سندس شاعريءَ جي تاريخي حفاظت جي به اهميت ظاهر ٿئي ٿي. سنڌي صوفي ادب جي تاريخ ۾ هو انهن شاعرن مان آهي، جن جي زباني يا قلمي شعري روايت اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ ڇپيل رسالي جي صورت اختيار ڪئي.

==وفات==
غلام حيدر فقير پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گنڀالي ۾ گذاريا. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هو لڳ ڀڳ '''90 سالن''' جي عمر ۾ '''1900ع ڌاري''' گنڀالي ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

ڇاڪاڻ ته ماخذ سندس وفات لاءِ ”1900ع ڌاري“ لکن ٿا، ان ڪري صحيح هجري ڏينهن ۽ مهينو مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. تقريبي گريگورين سال 1900ع لڳ ڀڳ '''1317–1318هه''' سان ٺهڪي اچي ٿو، پر صحيح هجري تاريخ بنا وڌيڪ بنيادي ماخذ جي مقرر نه ڪرڻ گهرجي.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:95%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''غلام حيدر فقير گرناڙيءَ جي زندگي ۽ ادبي سفر'''
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | دور / هجري تاريخ
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | گريگورين تاريخ
! style=&quot;background:#365F91;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | لڳ ڀڳ 1224–1225هه
| لڳ ڀڳ 1810ع
| درگاهه شاهه شريف، گهوڙاٻاري، ٺٽي ۾ ولادت
|-
| —
| اوڻيهين صدي
| سنڌي ۽ عربي تعليم حاصل ڪئي
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائيءَ جو مريد ٿيو
|-
| —
| اوڻيهين صدي
| سنڌ کان ڪاٺياواڙ تائين سفر؛ گرنار جبل تي چلو ڪڍيو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | لڳ ڀڳ 1307–1308هه
| 1890ع
| ''رسالو حيدري سنڌي'' ڇپيو
|-
| لڳ ڀڳ 1317–1318هه
| لڳ ڀڳ 1900ع
| گنڀالي ۾ وفات
|}
&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;

==ساڳئي نالي وارن شاعرن کان فرق==
غلام حيدر فقير گرناڙيءَ کي '''غلام حيدر شر گودڙيو''' سان نه ملائڻ گهرجي. غلام حيدر شر ولد قائم خان شر هڪ ٻي صوفي شخصيت هئي، جيڪا 24 رمضان 1215هه مطابق 8 فيبروري 1801ع تي ڳوٺ مينگهو فقير شر ۾ ڄائي ۽ 7 محرم 1294هه مطابق 22 جنوري 1877ع تي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaGodriyo&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=غلام%20حيدر%20شر%20گودڙيو
 |title=غلام حيدر شر گودڙيو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

گرناڙيءَ جو اصل نالو غلام حيدر '''ٿيٻو'''، تخلص ”تيرهيو“ ۽ مرشد سيد قنبر علي شاهه ڀاڏائي هو، جڏهن ته گودڙيو فقير قائم خان شر جو پٽ ۽ فقير نانڪ يوسف سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirhiyo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaGodriyo&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي]]
* [[گرنار]]
* [[ٺٽو ضلعو]]
* [[گهوڙاٻاري تعلقو]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 205–207.
* ''رسالو حيدري سنڌي''، 1890ع.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:غلام حيدر فقير گرناڙي}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:ٺٽي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1810ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1900ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>noowuihd0dsxtofslr0yqeorluv4zwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير شاھ نصيرالدين نقشبندي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103659</id>
    <revision>
      <id>416914</id>
      <timestamp>2026-10-03T22:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي نقشبندي صوفي ۽ شاعر}}  {{Infobox person | name              = پير شاهه نصيرالدين نقشبندي | honorific_prefix  = پير | birth_date        = | birth_place       = [[سنڌ]] | death_date        = 1310هه (1892–1893ع) | death_place       = [[سنڌ]] | occupation        = صوفي، شاعر | language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، اردو | genre...</comment>
      <origin>416914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12345" sha1="92t8f6mjic00w37ph1qkn954mvkb3eq" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي نقشبندي صوفي ۽ شاعر}}

{{Infobox person
| name              = پير شاهه نصيرالدين نقشبندي
| honorific_prefix  = پير
| birth_date        =
| birth_place       = [[سنڌ]]
| death_date        = 1310هه (1892–1893ع)
| death_place       = [[سنڌ]]
| occupation        = صوفي، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، اردو
| genre             = صوفي شاعري، غزل
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| order             = [[نقشبندي سلسلو]]
}}

'''پير شاهه نصيرالدين نقشبندي''' (وفات 1310هه؛ 1892–1893ع)
اوڻيهين صديءَ جو سنڌي [[صوفي]]، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] بزرگ
۽ شاعر هو. سندس خاندان جو سنڌ ۾ نقشبندي طريقي سان پراڻو تعلق هو ۽
سندس وڏا سنڌ ۾ هن سلسلي جي روحاني روايت سان وابسته هئا.&lt;ref
name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |آخري نالو=دراني
 |پهريون نالو=محمد محسن الدين
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=208–209
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي اردو شاعريءَ جي تاريخ تي ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي
تحقيق ۾ پڻ '''پير نصير الدين نقشبندي''' کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾
الڳ شخصيت طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/sindh-mein-urdu-shayari-nabi-bakhsh-khan-baluch-ebooks
 |عنوان=سندھ میں اردو شاعری
 |ليکڪ=نبي بخش خان بلوچ
 |ويب سائيٽ=ريخته
 |ٻولي=اردو
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==خاندان ۽ نقشبندي نسبت==
پير نصيرالدين جو تعلق هڪ اهڙي صوفي خاندان سان هو، جنهن ۾
نقشبندي طريقي جي روايت اڳ کان موجود هئي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
موجب سندس ڏاڏو سنڌ ۾ نقشبندي سلسلي جي ابتدائي بزرگن مان هو ۽
خاندان جي روحاني نسبت اڳتي هلي نصيرالدين تائين پهتي.&lt;ref
name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

نقشبندي سلسلو اسلامي تصوف جي وڏن سلسلن مان هڪ آهي، جنهن جو نالو
[[بهاءُ الدين نقشبند بخاري]] سان منسوب آهي. سنڌ ۾ نقشبندي روايت
مختلف دورن ۾ ٻاهرين صوفي مرڪزن سان رابطن وسيلي پهتي ۽ مقامي
صوفيانه ماحول سان گڏ ترقي ڪئي.

==زندگي ۽ روحاني تربيت==
پير نصيرالدين جي ابتدائي زندگيءَ بابت موجود مواد محدود آهي.
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس سوانح جو بنيادي زور سندس
روحاني تربيت، نقشبندي نسبت ۽ شاعريءَ تي ڏنو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

سندس شخصيت ۾ خانقاهي زندگيءَ سان گڏ علم ۽ شاعريءَ جو لاڙو پڻ
موجود هو. پنهنجي خانداني روحاني روايت جي تسلسل ۾ هن تصوف جي
تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ پاڻ به ان روايت جي نمائندگي ڪئي.

==تصوف==
پير نصيرالدين جو نالو ماخذن ۾ خاص طور '''نقشبندي''' نسبت سان اچي
ٿو. اها نسبت سندس روحاني سڃاڻپ جو بنيادي حصو هئي.&lt;ref
name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

سنڌ جي تصوف جي تاريخ بابت تحقيق ۾ پڻ نصيرالدين نقشبندي جي خاندان
سان لاڳاپيل هڪ پراڻي نقشبندي روايت جو ذڪر ملي ٿو. سنڌ ۾ تصوف جي
ارتقا بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ نوشهري فيروز واري علائقي ۾
مجددين کان اڳ واري نقشبندي روايت جو ذڪر ڪندي ان کي شاهه
نصيرالدين نقشبندي جي ڏاڏي سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;SufismSindh&quot;&gt;{{حوالو ويب
 |url=https://www.scribd.com/document/434235459/Sufism-in-Sindh
 |عنوان=Sufism in Sindh
 |ٻولي=en
 |حاصل ڪيل=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان بيان موجب اها روايت يمن سان پڻ ڳنڍيل هئي ۽ سنڌ ۾ اچي مقامي
صوفيانه مزاج سان هم آهنگ ٿي. ماخذ ان روايت کي وحدت الوجودي فڪر
۽ سنڌي صوفيانه ثقافت سان لاڳاپيل قرار ڏئي ٿو.&lt;ref
name=&quot;SufismSindh&quot;/&gt;

==شاعري==
پير نصيرالدين مذهبي ۽ روحاني سرگرمين سان گڏ شعر ۽ سخن سان پڻ
وابسته هو. سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه عشق، معرفت ۽ محبوب جي طلب جهڙا
موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتاب ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ سندس
نالو سنڌ اندر اردو شاعريءَ جي تاريخي روايت جي شاعرن ۾ شامل ڪيو
ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; ان ڪتاب ۾ سندس نالو حاجي فضل
محمد ماتم، محمد ابراهيم خليل ٺٽوي، نواب حسين علي خان، سيد غلام
محمد شاهه گدا، غلام مرتضيٰ شاهه مرتضائي ۽ ٻين سنڌي شاعرن سان گڏ
اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

اهو حوالو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان مان پير نصيرالدين جي
سڃاڻپ رڳو هڪ خانقاهي بزرگ طور نه، پر سنڌ ۾ اردو شاعري ڪندڙ
اوڻيهين صديءَ جي شاعر طور به ٿئي ٿي.

==اردو شاعري==
اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌ اندر فارسيءَ سان گڏ اردو شاعريءَ جو دائرو
وڌي رهيو هو. سنڌي شاعرن مان ڪيترن سنڌي ۽ فارسيءَ سان گڏ اردو ۾
به طبع آزمائي ڪئي. پير نصيرالدين نقشبندي پڻ انهيءَ گهڻ لساني
ادبي ماحول سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو ڪلام جا نمونا محفوظ ڪيا ويا
آهن. انهن مان سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر ۽ فارسي-اردو شعري
اصطلاحن جي استعمال جو پتو پوي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

==شاعريءَ جا موضوع==
سندس محفوظ ڪلام مان عشق ۽ روحاني طلب بنيادي موضوع طور سامهون اچن
ٿا. صوفيانه شاعريءَ جي روايتي علامتن جهڙوڪ دل، محبوب، فراق،
وصل ۽ طلب وسيلي باطني تجربي جو اظهار ڪيو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

اهڙي شاعري سنڌ ۾ فارسي، سنڌي ۽ اردو صوفيانه ادب جي پاڻ ۾ لاڳاپي
جو پڻ مثال آهي. پير نصيرالدين جي ادبي اهميت جو هڪ پهلو اهو آهي
ته سندس نالو سنڌ جي اردو شاعريءَ جي باقاعده تاريخ ۾ محفوظ ٿيو
آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ نقشبندي روايت==
[[نقشبندي سلسلو]] وچ ايشيا مان اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ڏانهن
پکڙيو. سنڌ ۾ پڻ ان سلسلي جون مختلف شاخون قائم ٿيون. پير نصيرالدين
سان منسوب خانداني روايت جي خاص ڳالهه اها آهي ته هڪ تحقيقي ماخذ
ان کي سنڌ ۾ مجددي نقشبندين جي آمد کان اڳ موجود نقشبندي سلسلي سان
ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;SufismSindh&quot;/&gt;

انهيءَ پسمنظر ۾ پير نصيرالدين کي سنڌ جي مقامي صوفيانه ثقافت ۽
نقشبندي طريقي جي سنگم سان لاڳاپيل شخصيت طور ڏسي سگهجي ٿو. البته
هن خانداني سلسلي جي مڪمل شجري ۽ هر واسطي جي تاريخ لاءِ وڌيڪ
بنيادي مخطوطاتي يا خانقاهي ماخذن جي ضرورت آهي.

==ادبي تاريخ ۾ ذڪر==
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ پير نصيرالدين
نقشبنديءَ لاءِ مستقل بحث شامل هجڻ سندس ادبي سڃاڻپ لاءِ اهم ثانوي
ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

ان ڪتاب جي فهرست ۾ سندس نالو اوڻيهين صديءَ جي سنڌ سان واسطو رکندڙ
ڪيترن ٻين صوفي ۽ درٻاري شاعرن—جهڙوڪ حمل خان لغاري، سيد مهدي شاهه
بخاري، محمد محسن بيڪس، مخدوم امين محمد امين، غلام حيدر فقير
گرناڙي ۽ سيد مصري شاهه نصرپوري—سان گڏ اچي ٿو.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي عنوان هيٺ ڏنل تاريخ موجب پير شاهه
نصيرالدين نقشبنديءَ جي وفات '''1310هه''' ۾ ٿي.&lt;ref
name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt; 1310هه جو عرصو گريگورين ڪئلينڊر ۾
تقريباً '''1892–1893ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

دستياب صفحي ۾ وفات جو هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح طور پڙهڻ ۾ نٿو اچي،
تنهنڪري ڪنهن مخصوص گريگورين ڏينهن کي سندس وفات جي قطعي تاريخ
قرار ڏيڻ کان پاسو ڪيو وڃي.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%;margin:auto;text-align:center;&quot;
|+ '''پير شاهه نصيرالدين نقشبنديءَ جي زندگيءَ جو خاڪو'''
! style=&quot;background:#34495E;color:#FFFFFF;&quot; | هجري دور
! style=&quot;background:#34495E;color:#FFFFFF;&quot; | گريگورين دور
! style=&quot;background:#34495E;color:#FFFFFF;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | —
| 19هين صدي
| سنڌ جي نقشبندي صوفي خاندان ۾ تربيت
|-
| —
| 19هين صدي
| نقشبندي طريقي سان وابستگي ۽ روحاني سرگرميون
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | —
| 19هين صدي
| سنڌي صوفيانه ماحول سان گڏ اردو شعر ۽ سخن سان وابستگي
|-
| 1310هه
| 1892–1893ع
| وفات
|}
&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

==گولڙه واري پير نصيرالدين نصير کان فرق==
پير شاهه نصيرالدين نقشبنديءَ کي جديد دور جي مشهور شاعر
'''[[پير نصيرالدين نصير]] گولڙوي''' سان نه ملائڻ گهرجي. هن مضمون
جو نصيرالدين اوڻيهين صديءَ جو سنڌ سان لاڳاپيل نقشبندي صوفي ۽ شاعر
هو، جنهن جو نالو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل
ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

گولڙه شريف وارو پير نصيرالدين نصير 1369هه/1949ع ۾ ڄائو ۽
1430هه/2009ع ۾ وفات ڪيائين؛ هو پير مهر علي شاهه گولڙوي جو
پڙپوٽو ۽ چشتي-قادري روايت سان وابسته شاعر هو. ان ڪري ٻنهي جي
سڃاڻپ، زمانو ۽ صوفي سلسلو الڳ آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو ادب]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* دراني، محمد محسن الدين، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 208–209.
* بلوچ، نبي بخش خان، ''سندھ میں اردو شاعری''.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:نصيرالدين نقشبندي، پير شاهه}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1310هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1890ع واري ڏهاڪي ۾ وفات]]</text>
      <sha1>92t8f6mjic00w37ph1qkn954mvkb3eq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416915</id>
      <parentid>416914</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10827" sha1="a4hp5ttuiaqwmetkj1aor5p9cjuknlf" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي نقشبندي صوفي ۽ شاعر}}

{{Infobox person
| name              = پير شاهه نصيرالدين نقشبندي
| honorific_prefix  = پير
| birth_date        =
| birth_place       = [[سنڌ]]
| death_date        = 1310هه (1892–1893ع)
| death_place       = [[سنڌ]]
| occupation        = صوفي، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]
| genre             = صوفي شاعري، غزل
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| order             = [[نقشبندي سلسلو]]
}}

'''پير شاهه نصيرالدين نقشبندي''' (وفات 1310هه؛ 1892–1893ع) اوڻيهين صديءَ جو سنڌي [[صوفي]]، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] بزرگ ۽ شاعر هو. سندس خاندان جو سنڌ ۾ نقشبندي طريقي سان پراڻو تعلق هو ۽ سندس وڏا هن صوفي سلسلي جي روحاني روايت سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=208–209
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ تي ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي تحقيق ۾ پڻ '''پير نصيرالدين نقشبندي''' کي سنڌ سان واسطو رکندڙ اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baloch
 |first=Nabi Bakhsh Khan
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

==خاندان ۽ نقشبندي نسبت==
پير نصيرالدين جو تعلق هڪ اهڙي صوفي خاندان سان هو، جنهن ۾ نقشبندي طريقي جي روايت اڳ کان موجود هئي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب سندس ڏاڏو سنڌ ۾ نقشبندي سلسلي جي ابتدائي بزرگن مان هو ۽ خاندان جي اها روحاني نسبت اڳتي هلي پير نصيرالدين تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

[[نقشبندي سلسلو]] اسلامي تصوف جي وڏن روحاني سلسلن مان هڪ آهي، جنهن جو نالو وچ ايشيا جي مشهور صوفي [[بهاءُ الدين نقشبند بخاري]] سان منسوب آهي. وقت سان گڏ هن سلسلي جون مختلف شاخون ڏکڻ ايشيا تائين پهتيون ۽ سنڌ ۾ پڻ نقشبندي بزرگن جون خانقاهون ۽ روحاني مرڪز قائم ٿيا.

==زندگي ۽ روحاني تربيت==
پير نصيرالدين جي ابتدائي زندگيءَ بابت دستياب معلومات محدود آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس سوانح جو بنيادي زور سندس نقشبندي نسبت، روحاني زندگي ۽ شاعريءَ تي ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

هو پنهنجي خانداني صوفي روايت ۾ تربيت يافته هو. سندس شخصيت ۾ خانقاهي زندگيءَ سان گڏ شعر ۽ ادب جو ذوق به نمايان هو. هن پنهنجي خاندان جي نقشبندي روايت کي جاري رکيو ۽ صوفيانه فڪر کي پنهنجي شاعريءَ جو موضوع بڻايو.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

==تصوف==
پير نصيرالدين جو نالو تاريخي ماخذن ۾ خاص طور '''نقشبندي''' نسبت سان اچي ٿو، جنهن مان سندس روحاني وابستگي [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي طريقي]] سان ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

سندس فڪري ۽ روحاني ماحول سنڌ جي ان صوفي روايت جو حصو هو، جنهن ۾ مختلف صوفي سلسلن سان وابسته بزرگن شاعريءَ کي روحاني خيالن جي اظهار جو وسيلو بڻايو. پير نصيرالدين جي محفوظ ڪلام ۾ پڻ عشق، طلب ۽ روحاني واردات جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

==شاعري==
پير نصيرالدين روحاني سرگرمين سان گڏ شعر ۽ سخن سان پڻ وابسته هو. سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه عشق، معرفت، محبوب جي طلب ۽ باطني ڪيفيتن جو اظهار ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتاب ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ سندس نالو سنڌ اندر اردو شاعريءَ جي تاريخي روايت سان وابسته شاعرن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; ان مان معلوم ٿئي ٿو ته پير نصيرالدين جي ادبي سڃاڻپ رڳو هڪ خانقاهي بزرگ تائين محدود نه هئي، پر هو سنڌ ۾ اردو شاعري ڪندڙ شاعرن مان پڻ هو.

==اردو شاعري==
اوڻيهين صديءَ جي سنڌ ۾ سنڌي ۽ فارسيءَ سان گڏ اردو شاعري پڻ ترقي ڪري رهي هئي. سنڌ جي ڪيترن شاعرن هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۾ شعر چيو. پير نصيرالدين نقشبندي پڻ انهيءَ ادبي ماحول سان تعلق رکندڙ شاعر هو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو ڪلام جا نمونا ڏنا ويا آهن. انهن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر سان گڏ فارسي-اردو شاعريءَ جي روايتي لفظيات ۽ تشبيهن جو استعمال پڻ موجود هو.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

==شاعريءَ جا موضوع==
سندس محفوظ ڪلام ۾ عشق ۽ روحاني طلب بنيادي موضوعن طور سامهون اچن ٿا. صوفي شاعريءَ جي روايتي علامتن جهڙوڪ دل، محبوب، فراق، وصل ۽ طلب وسيلي باطني تجربي جو اظهار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

سندس ڪلام سنڌ ۾ سنڌي، فارسي ۽ اردو صوفيانه ادبي روايتن جي پاڻ ۾ لاڳاپي جو پڻ مثال آهي. سندس ادبي اهميت جو هڪ پاسو اهو به آهي ته ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جهڙي محقق سنڌ جي اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ سندس نالو محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ نقشبندي روايت==
[[نقشبندي سلسلو]] وچ ايشيا مان اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ڏانهن پکڙيو ۽ پوءِ ڏکڻ ايشيا ۾ به ان جون مختلف شاخون وجود ۾ آيون. سنڌ ۾ پڻ نقشبندي صوفين جو اثر رهيو.

پير نصيرالدين جي خانداني پسمنظر بابت ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس خاندان جي نقشبندي نسبت کانئس اڳ جي نسلن تائين پهتل هئي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس صوفيانه شخصيت کي هڪ اڳ ۾ موجود خانداني روحاني روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

==ادبي اهميت==
پير نصيرالدين نقشبندي جي اهميت جا ٻه بنيادي پاسا نظر اچن ٿا: هڪ طرف هو سنڌ جي نقشبندي صوفي روايت جو نمائندو هو ۽ ٻئي طرف سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي اوڻيهين صديءَ واري روايت سان وابسته شاعر هو.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ سندس ذڪر ٿيڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته سندس شاعري سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ لکڻ وقت پڻ قابل ذڪر سمجهي وئي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ ڏنل تاريخ موجب پير شاهه نصيرالدين نقشبنديءَ جي وفات '''1310هه''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt; هجري سال 1310هه گريگورين ڪئلينڊر جي '''1892–1893ع''' واري عرصي سان ٺهڪي اچي ٿو.

دستياب ماخذ ۾ وفات جو هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح طور متعين نه هجڻ سبب ڪنهن مخصوص گريگورين ڏينهن يا مهيني کي سندس وفات جي قطعي تاريخ لکڻ مناسب نه آهي.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''پير شاهه نصيرالدين نقشبنديءَ جي زندگيءَ جو خاڪو'''
! style=&quot;background:#34495E;color:#FFFFFF;&quot; | هجري دور
! style=&quot;background:#34495E;color:#FFFFFF;&quot; | گريگورين دور
! style=&quot;background:#34495E;color:#FFFFFF;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| سنڌ جي نقشبندي صوفي خاندان ۾ تربيت
|-
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| نقشبندي طريقي سان وابستگي
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| شعر ۽ سخن، خاص طور صوفيانه ۽ اردو شاعريءَ سان وابستگي
|-
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | 1310هه
| 1892–1893ع
| وفات
|}

==نالي جي وضاحت==
پير شاهه نصيرالدين نقشبنديءَ کي جديد دور جي مشهور شاعر '''[[پير نصيرالدين نصير]] گولڙوي''' سان نه ملائڻ گهرجي. هن مضمون جو موضوع اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌ سان لاڳاپيل نقشبندي صوفي ۽ شاعر آهي، جنهن جو نالو سنڌ جي اردو شاعريءَ بابت تاريخي تحقيق ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو ادب]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* دراني، محمد محسن الدين. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 208–209.
* بلوچ، نبي بخش خان. ''سندھ میں اردو شاعری''.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:نصيرالدين نقشبندي، پير شاهه}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1310هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1890ع واري ڏهاڪي ۾ وفات]]</text>
      <sha1>a4hp5ttuiaqwmetkj1aor5p9cjuknlf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416916</id>
      <parentid>416915</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T22:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10564" sha1="rbl9tqhsy4zhewz83zlage8c8kvhs16" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي نقشبندي صوفي ۽ شاعر}}

{{Infobox person
| name              = پير شاهه نصيرالدين نقشبندي
| honorific_prefix  = پير
| birth_date        =
| birth_place       = [[سنڌ]]
| death_date        = 1310هه (1892–1893ع)
| death_place       = [[سنڌ]]
| occupation        = صوفي، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]
| genre             = صوفي شاعري، غزل
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| order             = [[نقشبندي سلسلو]]
}}

'''پير شاهه نصيرالدين نقشبندي''' (وفات 1310هه؛ 1892–1893ع) اوڻيهين صديءَ جو سنڌي [[صوفي]]، [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] بزرگ ۽ شاعر هو. سندس خاندان جو سنڌ ۾ نقشبندي طريقي سان پراڻو تعلق هو ۽ سندس وڏا هن صوفي سلسلي جي روحاني روايت سان وابسته هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=208–209
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ تي ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي تحقيق ۾ پڻ '''پير نصيرالدين نقشبندي''' کي سنڌ سان واسطو رکندڙ اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baloch
 |first=Nabi Bakhsh Khan
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سندھ میں اردو شاعری
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

==خاندان ۽ نقشبندي نسبت==
پير نصيرالدين جو تعلق هڪ اهڙي صوفي خاندان سان هو، جنهن ۾ نقشبندي طريقي جي روايت اڳ کان موجود هئي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب سندس ڏاڏو سنڌ ۾ نقشبندي سلسلي جي ابتدائي بزرگن مان هو ۽ خاندان جي اها روحاني نسبت اڳتي هلي پير نصيرالدين تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

[[نقشبندي سلسلو]] اسلامي تصوف جي وڏن روحاني سلسلن مان هڪ آهي، جنهن جو نالو وچ ايشيا جي مشهور صوفي [[بهاءُ الدين نقشبند بخاري]] سان منسوب آهي. وقت سان گڏ هن سلسلي جون مختلف شاخون ڏکڻ ايشيا تائين پهتيون ۽ سنڌ ۾ پڻ نقشبندي بزرگن جون خانقاهون ۽ روحاني مرڪز قائم ٿيا.

==زندگي ۽ روحاني تربيت==
پير نصيرالدين جي ابتدائي زندگيءَ بابت دستياب معلومات محدود آهي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس سوانح جو بنيادي زور سندس نقشبندي نسبت، روحاني زندگي ۽ شاعريءَ تي ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

هو پنهنجي خانداني صوفي روايت ۾ تربيت يافته هو. سندس شخصيت ۾ خانقاهي زندگيءَ سان گڏ شعر ۽ ادب جو ذوق به نمايان هو. هن پنهنجي خاندان جي نقشبندي روايت کي جاري رکيو ۽ صوفيانه فڪر کي پنهنجي شاعريءَ جو موضوع بڻايو.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

==تصوف==
پير نصيرالدين جو نالو تاريخي ماخذن ۾ خاص طور '''نقشبندي''' نسبت سان اچي ٿو، جنهن مان سندس روحاني وابستگي [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي طريقي]] سان ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

سندس فڪري ۽ روحاني ماحول سنڌ جي ان صوفي روايت جو حصو هو، جنهن ۾ مختلف صوفي سلسلن سان وابسته بزرگن شاعريءَ کي روحاني خيالن جي اظهار جو وسيلو بڻايو. پير نصيرالدين جي محفوظ ڪلام ۾ پڻ عشق، طلب ۽ روحاني واردات جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

==شاعري==
پير نصيرالدين روحاني سرگرمين سان گڏ شعر ۽ سخن سان پڻ وابسته هو. سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه عشق، معرفت، محبوب جي طلب ۽ باطني ڪيفيتن جو اظهار ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتاب ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ سندس نالو سنڌ اندر اردو شاعريءَ جي تاريخي روايت سان وابسته شاعرن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; ان مان معلوم ٿئي ٿو ته پير نصيرالدين جي ادبي سڃاڻپ رڳو هڪ خانقاهي بزرگ تائين محدود نه هئي، پر هو سنڌ ۾ اردو شاعري ڪندڙ شاعرن مان پڻ هو.

==اردو شاعري==
اوڻيهين صديءَ جي سنڌ ۾ سنڌي ۽ فارسيءَ سان گڏ اردو شاعري پڻ ترقي ڪري رهي هئي. سنڌ جي ڪيترن شاعرن هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۾ شعر چيو. پير نصيرالدين نقشبندي پڻ انهيءَ ادبي ماحول سان تعلق رکندڙ شاعر هو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو ڪلام جا نمونا ڏنا ويا آهن. انهن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر سان گڏ فارسي-اردو شاعريءَ جي روايتي لفظيات ۽ تشبيهن جو استعمال پڻ موجود هو.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

==شاعريءَ جا موضوع==
سندس محفوظ ڪلام ۾ عشق ۽ روحاني طلب بنيادي موضوعن طور سامهون اچن ٿا. صوفي شاعريءَ جي روايتي علامتن جهڙوڪ دل، محبوب، فراق، وصل ۽ طلب وسيلي باطني تجربي جو اظهار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;

سندس ڪلام سنڌ ۾ سنڌي، فارسي ۽ اردو صوفيانه ادبي روايتن جي پاڻ ۾ لاڳاپي جو پڻ مثال آهي. سندس ادبي اهميت جو هڪ پاسو اهو به آهي ته ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جهڙي محقق سنڌ جي اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ سندس نالو محفوظ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==سنڌ ۾ نقشبندي روايت==
[[نقشبندي سلسلو]] وچ ايشيا مان اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ڏانهن پکڙيو ۽ پوءِ ڏکڻ ايشيا ۾ به ان جون مختلف شاخون وجود ۾ آيون. سنڌ ۾ پڻ نقشبندي صوفين جو اثر رهيو.

پير نصيرالدين جي خانداني پسمنظر بابت ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس خاندان جي نقشبندي نسبت کانئس اڳ جي نسلن تائين پهتل هئي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt; انهيءَ ڪري سندس صوفيانه شخصيت کي هڪ اڳ ۾ موجود خانداني روحاني روايت جي تسلسل طور ڏسي سگهجي ٿو.

==ادبي اهميت==
پير نصيرالدين نقشبندي جي اهميت جا ٻه بنيادي پاسا نظر اچن ٿا: هڪ طرف هو سنڌ جي نقشبندي صوفي روايت جو نمائندو هو ۽ ٻئي طرف سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي اوڻيهين صديءَ واري روايت سان وابسته شاعر هو.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سندھ میں اردو شاعری'' ۾ سندس ذڪر ٿيڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته سندس شاعري سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ لکڻ وقت پڻ قابل ذڪر سمجهي وئي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ ڏنل تاريخ موجب پير شاهه نصيرالدين نقشبنديءَ جي وفات '''1310هه''' ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniNasiruddin&quot;/&gt; هجري سال 1310هه گريگورين ڪئلينڊر جي '''1892–1893ع''' واري عرصي سان ٺهڪي اچي ٿو.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:94%; margin:auto; text-align:center;&quot;
|+ '''پير شاهه نصيرالدين نقشبنديءَ جي زندگيءَ جو خاڪو'''
! style=&quot;background:#34495E;color:#FFFFFF;&quot; | هجري دور
! style=&quot;background:#34495E;color:#FFFFFF;&quot; | گريگورين دور
! style=&quot;background:#34495E;color:#FFFFFF;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| سنڌ جي نقشبندي صوفي خاندان ۾ تربيت
|-
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| نقشبندي طريقي سان وابستگي
|-
| style=&quot;background:#EAF2F8;&quot; | —
| اوڻيهين صدي
| شعر ۽ سخن، خاص طور صوفيانه ۽ اردو شاعريءَ سان وابستگي
|-
| style=&quot;background:#FDFEFE;&quot; | 1310هه
| 1892–1893ع
| وفات
|}

==نالي جي وضاحت==
پير شاهه نصيرالدين نقشبنديءَ کي جديد دور جي مشهور شاعر '''[[پير نصيرالدين نصير]] گولڙوي''' سان نه ملائڻ گهرجي. هن مضمون جو موضوع اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌ سان لاڳاپيل نقشبندي صوفي ۽ شاعر آهي، جنهن جو نالو سنڌ جي اردو شاعريءَ بابت تاريخي تحقيق ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو ادب]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* دراني، محمد محسن الدين. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 208–209.
* بلوچ، نبي بخش خان. ''سندھ میں اردو شاعری''.

{{سنڌي صوفي}}

{{DEFAULTSORT:نصيرالدين نقشبندي، پير شاهه}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:1310هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1890ع واري ڏهاڪي ۾ وفات]]</text>
      <sha1>rbl9tqhsy4zhewz83zlage8c8kvhs16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير حزب الله شاھ تخت وارو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103660</id>
    <revision>
      <id>416925</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي بزرگ، ٽيون پير پاڳارو ۽ فارسي شاعر}}  {{Infobox religious biography | name             = پير حزب الله شاهه تخت وارو | native_name      = سيد محمد حزب الله شاهه راشدي | alias            = تخت ڌڻي، مسڪين | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | school           = [[تصوف]] | or...</comment>
      <origin>416925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18923" sha1="4dhhk66rufh2qyqtdhnxw0bpkoo02os" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي بزرگ، ٽيون پير پاڳارو ۽ فارسي شاعر}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير حزب الله شاهه تخت وارو
| native_name      = سيد محمد حزب الله شاهه راشدي
| alias            = تخت ڌڻي، مسڪين
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = [[تصوف]]
| order            = راشديه
| birth_date       = 1258هه (1842ع)
| death_date       = 4 محرم 1308هه (1890ع)
| resting_place    = [[پير جو ڳوٺ]]
| title            = پير پاڳارو
| predecessor      = [[پير علي گوهر شاهه راشدي]]
| successor        = [[پير علي گوهر شاهه ثاني]]
| father           = [[پير علي گوهر شاهه راشدي]]
| occupation       = صوفي، روحاني پيشوا، شاعر
| language         = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| pen_name         = مسڪين
| notable_works    = ''ديوان مسڪين''
}}

'''پير سيد محمد حزب الله شاهه راشدي''' (1258هه؛ 1842ع – 4 محرم 1308هه؛ 1890ع)، عام طور '''پير حزب الله شاهه تخت وارو'''، '''تخت ڌڻي''' يا '''تخت ڌني''' جي نالي سان مشهور، سنڌ جو صوفي بزرگ، شاعر ۽ [[پير پاڳارو|پاڳارا خاندان]] جو ٽيون سجاده نشين هو. شاعريءَ ۾ سندس تخلص '''مسڪين''' هو. فارسي شاعريءَ جي تاريخ بابت علمي ماخذن ۾ کيس اوڻيهين صديءَ جي سنڌ جي صاحبِ ديوان فارسي شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;&gt;{{cite book
 |title=Persian Poets of Sindh
 |pages=272–273
 |language=en
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/6466.pdf
}}&lt;/ref&gt;

سندس ولادت 1258هه (1842ع) ۾ ٿي. هڪ جديد تاريخي تحقيق موجب سندس والد جي وفات کان پوءِ هو پنجن سالن جي عمر ۾ ٽئين پير پاڳاري طور مسند نشين ٿيو. سندس لڳ ڀڳ 45 سالن جي سجاده نشينيءَ دوران جماعت جي تنظيمي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون آيون، جن ۾ خليفن ۽ چوڪين جي نظام کي منظم ڪرڻ نمايان هو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://journals.asianindexing.com/article.php?id=1682060063251_3056
 |title=سندھ کے عظیم روحانی پاگارہ خاندان کی تاریخ کا تحقیقی جائزہ
 |website=Asian Indexing
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ لقب==
سندس نالو '''سيد محمد حزب الله شاهه''' هو. سندس نالي سان '''تخت ڌڻي''' جو لقب خاص طور مشهور ٿيو. پاڳارا خاندان بابت تحقيق موجب هن سنگ مرمر جو تخت ٺهرايو يا قائم ڪيو، جنهن سبب کيس ”تخت ڌڻي“ سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

ادبي دنيا ۾ سندس ٻي سڃاڻپ '''مسڪين''' جي تخلص سان هئي. ''Persian Poets of Sindh'' ۾ سندس نالو '''Pir Hizbullah Shah “Miskin”''' طور درج آهي ۽ کيس سنڌ جي صاحبِ ديوان فارسي شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

==ولادت==
پير حزب الله شاهه جي ولادت '''1258هه''' ۾ ٿي، جيڪا گريگورين تقويم موجب '''1842ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

ڪجهه جديد سنڌي تاريخي فهرستن ۾ سندس ڄمڻ جي تاريخ '''22 نومبر 1842ع''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PathanBirth&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://drpathan.com/name-wise-birth-dates/
 |title=Name-Wise Birth Dates
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; البت موجود بنيادي ماخذن مان صحيح هجري ڏينهن ۽ مهيني جي آزاد تصديق نه ٿي سگهي آهي؛ تنهنڪري 1258هه کي وڌيڪ محفوظ تاريخ طور استعمال ڪرڻ مناسب آهي.

==خاندان==
پير حزب الله شاهه، پير پاڳارا خاندان جي ٻئي سجاده نشين '''پير علي گوهر شاهه راشدي ”اصغر“''' جو فرزند هو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt; سندس خاندان سنڌ جي راشدي صوفي روايت سان وابسته هو، جنهن جو مرڪز [[پير جو ڳوٺ]] رهيو.

راشدي روحاني روايت جو سلسلو [[پير محمد راشد روضي ڌڻي]] سان ڳنڍيل آهي. پير جو ڳوٺ بعد ۾ حُر جماعت ۽ پير پاڳارا جي روحاني مرڪز طور مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhcourier.com/of-turban-and-flag/
 |title=Of Turban and Flag
 |author=Zulfiqar Ali Kalhoro
 |date=5 February 2022
 |website=Sindh Courier
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==سجاده نشيني==
پير علي گوهر شاهه جي وفات کان پوءِ حزب الله شاهه ننڍي عمر ۾ خانداني روحاني مسند جو وارث ٿيو. ''Persian Poets of Sindh'' موجب هو فقط '''پنجن سالن جي عمر''' ۾ پير پاڳاري جي مسند تي ويٺو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

پاڳارا خاندان بابت هڪ تحقيقي مقالي موجب سندس سجاده نشينيءَ جو عرصو لڳ ڀڳ '''45 سال''' رهيو. ان عرصي ۾ مريدن ۽ جماعت جي تنظيمي جوڙجڪ کي مضبوط ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

==تعليم==
ننڍي عمر ۾ سجاده نشين ٿيڻ باوجود حزب الله شاهه علم ۽ ادب سان گهري دلچسپي رکندو هو. ''Persian Poets of Sindh'' موجب سندس ابتدائي تعليم '''آخوند محمد'''، المعروف '''ميان مامون محمد عيسيٰ''' وٽ شروع ٿي. هن سڄي حياتي علم حاصل ڪرڻ سان دلچسپي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

سندس علمي دلچسپي صرف مذهبي تعليم تائين محدود نه هئي، پر فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان پڻ گهرو واسطو هئس. سندس مجلسن ۾ شاعرن جي آمد ۽ ادبي گفتگو جو رواج هو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

==روحاني ۽ تنظيمي سرگرميون==
پير حزب الله شاهه جي دور ۾ پاڳارا جماعت جي تنظيم وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. هڪ تحقيقي مقالي موجب جماعت جي وڌندڙ تعداد سبب ان کي مختلف '''چوڪين''' ۾ ورهايو ويو. ان انتظام ۾ خليفن جو پڻ اهم ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

ان ماخذ موجب مولوي عبدالقادر ماڇي، المعروف عبدي، جماعت جي تنظيم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ جماعت کي '''ٻارهن شاخن يا چوڪين''' ۾ ترتيب ڏيڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

بعد واري صحافتي بيان ۾ پڻ پير حزب الله شاهه جي دور سان ٻارهن چوڪين واري تنظيم کي منسوب ڪيو ويو آهي. انهن چوڪين ۾ گاهڪي، ڪاهڙ، ڪلياڻ، شهدادپور، خطو، لاڙ، گم، پار، جيسلمير، اڇڙو ٿر، نارا ۽ بان جهڙا علائقا شامل ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;ExpressChowki&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.express.pk/story/2766112/haath-band-darbhand-2766112
 |title=ہاتھ بند، دربند
 |website=Express Urdu
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==پير پاڳارا ۽ حُر جماعت==
پير جو ڳوٺ پاڳارا خاندان ۽ [[حُر جماعت]] جي تاريخي ۽ روحاني مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. ثقافتي محقق ڊاڪٽر ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب پير محمد راشد روضي ڌڻيءَ سان منسوب راشديه روحاني روايت مان پير پاڳارا جي شاخ اڳتي وڌي، ۽ پير جو ڳوٺ حُرن لاءِ اهم روحاني ماڳ بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;/&gt;

ڪلهوڙي پير حزب الله شاهه کي ٽيون پير پاڳارو ڄاڻائيندي لکيو آهي ته سندس دور ۾، خاص ڪري 1880ع ڌاري، انگريز راڄ خلاف حُر تحريڪ وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;/&gt; ان دعويٰ کي سندس مذهبي ۽ ادبي سوانح کان الڳ سياسي-تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ حُر تحريڪ جي مختلف مرحلن جي تاريخ بندي بابت ماخذن ۾ فرق ملي ٿو.

==قرآن ۽ ديني علم==
پاڳارا خاندان جي تاريخ بابت تحقيقي مقالي موجب پير حزب الله شاهه علم ۽ ديني تعليم جي سرپرستي ڪئي. ساڳئي ماخذ ۾ سندس دور سان سنڌيءَ ۾ قرآن پاڪ جي تفسير تيار ڪرائڻ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا پوءِ پير سائين ڪوٽ ڌڻيءَ جي دور ۾ '''تفسير ڪوثر''' جي نالي سان شايع ٿيڻ جو بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

هيءَ روايت پير حزب الله شاهه جي مذهبي ۽ علمي سرپرستيءَ جي هڪ اهم پهلو ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جيتوڻيڪ تفسير جي تصنيف، مرتب ۽ پهرين اشاعت بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق جي ضرورت آهي.

==شاعري==
پير حزب الله شاهه پنهنجي دور جو فارسي شاعر پڻ هو ۽ شاعريءَ ۾ '''مسڪين''' تخلص استعمال ڪندو هو. سندس فارسي شاعريءَ جو مجموعو '''''ديوان مسڪين''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

''Persian Poets of Sindh'' کيس سنڌ جي انهن اوڻيهين صديءَ جي شاعرن ۾ شمار ڪري ٿو جيڪي '''صاحبِ ديوان''' هئا. ساڳئي فهرست ۾ [[قادر بخش بيدل]]، بهاالدين بهايي، مير شهداد خان حيدري، مير حسين علي خان حسين، نواب الله داد خان صوفي، قاضي غلام علي جعفري، سيد جان الله شاهه عاشق ۽ مخدوم ابراهيم خليل جهڙا شاعر پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsIntro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Persian_Poets_of_Sind.pdf
 |title=Persian Poets of Sindh
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ادبي مجلسون==
پير حزب الله شاهه کي شاعرن جي صحبت پسند هئي. ''Persian Poets of Sindh'' موجب هو شاعرن سان گڏ '''مصرع طرح''' تي شعر چوڻ وارين ادبي مجلسن ۾ حصو وٺندو هو ۽ سٺو ڪلام پيش ڪندڙ شاعرن جي همت افزائي پڻ ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

سندس خاندان اندر به شاعريءَ جو ذوق موجود هو. هڪ محفوظ روايت موجب هن هڪ مصرع طرح ڏنو، جنهن تي سندس فرزند علي اصغر شاهه ”علي“ فوراً ٻيو مصرع پيش ڪيو. ان کان پوءِ پيءُ ۽ پٽ ٻنهي انهيءَ طرح تي غزل لکيا.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

اهو واقعو سندس درٻار جي ادبي ماحول ۽ فارسي مشاعري جي روايت جي نشاندهي ڪري ٿو.

==ديوان مسڪين==
سندس فارسي شاعريءَ جو مجموعو '''''ديوانِ مسڪين''''' جي نالي سان موجود رهيو آهي. سنڌ جي پيرن ۽ برطانوي راڄ بابت جديد علمي تحقيق ۾ نبي بخش خان بلوچ جي '''پير سيد حزب الله شاهه راشدي، ديوانِ مسڪين''' لاءِ لکيل مهاڳ جو حوالو ڏنو ويو آهي؛ ڪتاب جي اشاعت پير جو ڳوٺ مان 1985ع ۾ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D8%B3%D9%86%DA%8C_%D8%AC%D8%A7_%D9%BE%D9%8A%D8%B1_%DB%BD_%D8%A8%D8%B1%D8%B7%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A_%D8%B1%D8%A7%DA%84-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A7_%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%D9%8A-2022-%D8%B5%D8%A7%D9%81.pdf
 |title=سنڌ جا پير ۽ برطانوي راڄ
 |author=Sarah Ansari
 |year=2022
 |page=93
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ان مان سندس شاعريءَ جي قلمي روايت سان گڏ جديد دور ۾ ان جي تدوين ۽ اشاعت جو به پتو پوي ٿو.

==مفتاح القلوب ۾ ڪلام==
''Persian Poets of Sindh'' ۾ سندس هڪ غزل بابت اهم ڪتابياتي شاهدي پڻ ڏني وئي آهي. ان موجب سندس هڪ مڪمل غزل '''8 ربيع الثاني 1307هه (1889ع)''' واري ''مفتاح القلوب'' ۾ ڇپيو هو، ۽ سندس ڪلام لاءِ ''ديوان مسڪين'' جي قلمي نسخي کي پڻ ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

هي حوالو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته پير حزب الله شاهه جو فارسي ڪلام سندس حياتيءَ دوران ئي اشاعتي صورت ۾ گردش ۾ هو.

==سخاوت ۽ علمي سرپرستي==
سوانحي ماخذن ۾ پير حزب الله شاهه جي سخاوت جو به ذڪر ملي ٿو. ''Persian Poets of Sindh'' موجب هو شاعرن جي مجلسن کي پسند ڪندو ۽ ادبي قابليت ڏيکاريندڙ شاعرن کي انعام ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

پاڳارا خاندان بابت تحقيقي مقالي ۾ پڻ کيس سخي ۽ علم دوست شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس شخصيت ۾ روحاني پيشوائي سان گڏ ادبي سرپرستي به نمايان نظر اچي ٿي.

==سماجي خدمتون==
سنڌ جي تاريخ بابت هڪ ماخذ ۾ مختلف پير پاڳارن جي مالي عطين جي فهرست ڏني وئي آهي. ان ۾ پير سيد حزب الله شاهه جي نالي سان '''مدرسه اسلام، ڪراچي''' لاءِ 5,000 رپيا ۽ '''ميڊيڪل اسڪول شڪارپور''' لاءِ ڪليڪٽر معرفت 5,000 رپين جي مدد درج آهي.&lt;ref name=&quot;HistorySindh&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://kitaab.sindh.org/History_of_Sindh_Volume_2_%28Pakistan_Movement_1936-1947%29-Dr_Muhammad_Laiq_Zardari-2000-cs.pdf
 |title=History of Sindh, Volume II
 |author=Muhammad Laiq Zardari
 |year=2000
 |pages=162–163
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي اندراج سندس مذهبي جماعت کان ٻاهر تعليمي ۽ سماجي ادارن جي مالي سرپرستيءَ جي به نشاندهي ڪري ٿو.

==درگاهه ۽ مسجد==
پاڳارا خاندان بابت تحقيق موجب پير حزب الله شاهه درگاهه شريف جي مسجد جي تعمير سان پڻ لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt; سندس دور ۾ پير جو ڳوٺ نه رڳو روحاني مرڪز، پر جماعت جي انتظامي ۽ علمي سرگرمين جو به مرڪز بڻيو.

==وفات==
پير حزب الله شاهه تخت ڌڻي '''4 محرم 1308هه''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt; هي هجري سال گريگورين تقويم موجب '''1890ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو، ۽ آزاد علمي ماخذ پڻ سندس وفات جو سال 1308هه/1890ع ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

مختلف تقويم-حسابن ۾ قمري تاريخ جي گريگورين تبديليءَ ۾ هڪ ڏينهن جو فرق ممڪن آهي؛ تنهنڪري جيستائين ڪنهن همعصر ماخذ مان قطعي عيسوي ڏينهن جي تصديق نه ٿئي، وڪيپيڊيا تي '''4 محرم 1308هه (1890ع)''' لکڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

==ورثو==
پير حزب الله شاهه جو دور پاڳارا خاندان جي تاريخ ۾ جماعت جي تنظيمي واڌ، خليفن ۽ چوڪين جي نظام، ديني علم جي سرپرستي ۽ فارسي ادبي سرگرمين سبب اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

ادبي لحاظ کان سندس اهميت خاص طور سندس '''مسڪين''' تخلص ۽ ''ديوان مسڪين'' سبب آهي. سنڌ ۾ برطانوي دور جي شروعات کان پوءِ سرڪاري سطح تي فارسيءَ جي حيثيت گهٽجڻ باوجود جن سنڌي شاعرن فارسي شاعريءَ جي روايت کي جاري رکيو، تن ۾ حزب الله شاهه مسڪين جو نالو پڻ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsIntro&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 1258هه
| 1842ع
| ولادت
|-
| لڳ ڀڳ 1263هه
| لڳ ڀڳ 1847ع
| پنجن سالن جي عمر ۾ پير پاڳاري جي مسند تي ويٺو
|-
| —
| 1880ع ڌاري
| سندس دور ۾ حُر جماعت جون برطانوي راڄ خلاف سرگرميون وڌيڪ نمايان ٿيون
|-
| 8 ربيع الثاني 1307هه
| 1889ع
| سندس فارسي غزل ''مفتاح القلوب'' ۾ شايع ٿيڻ جو حوالو
|-
| 4 محرم 1308هه
| 1890ع
| وفات
|}

==پڻ ڏسو==
* [[پير پاڳارو]]
* [[حُر تحريڪ]]
* [[پير محمد راشد روضي ڌڻي]]
* [[پير جو ڳوٺ]]
* [[راشديه سلسلو]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[فارسي شاعري]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* پير سيد حزب الله شاهه راشدي، ''ديوان مسڪين''، پير جو ڳوٺ، 1985ع.
* نبي بخش خان بلوچ، ''ديوان مسڪين'' جو مهاڳ.
* ''Persian Poets of Sindh''، ص 272–273.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، پير حزب الله شاهه بابت احوال.

{{DEFAULTSORT:حزب الله شاهه تخت وارو}}
[[زمرو:پير پاڳارا]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا فارسي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1258هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1308هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1842ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1890ع ۾ وفات]]
[[زمرو:حُر تحريڪ]]</text>
      <sha1>4dhhk66rufh2qyqtdhnxw0bpkoo02os</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416926</id>
      <parentid>416925</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18834" sha1="dveeooen66f9hazrufbly7jq6wdhixv" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي بزرگ، ٽيون پير پاڳارو ۽ فارسي شاعر}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير حزب الله شاهه تخت وارو
| native_name      = سيد محمد حزب الله شاهه راشدي
| alias            = تخت ڌڻي، مسڪين
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school           = [[تصوف]]
| order            = راشديه
| birth_date       = 1258هه (1842ع)
| death_date       = 4 محرم 1308هه (1890ع)
| resting_place    = [[پير جو ڳوٺ]]
| title            = پير پاڳارو
| predecessor      = [[پير علي گوهر شاهه راشدي]]
| successor        = [[پير علي گوهر شاهه ثاني]]
| father           = [[پير علي گوهر شاهه راشدي]]
| occupation       = صوفي، روحاني پيشوا، شاعر
| pen_name         = مسڪين
| notable_works    = ''ديوان مسڪين''
}}

'''پير سيد محمد حزب الله شاهه راشدي''' (1258هه؛ 1842ع – 4 محرم 1308هه؛ 1890ع)، عام طور '''پير حزب الله شاهه تخت وارو'''، '''تخت ڌڻي''' يا '''تخت ڌني''' جي نالي سان مشهور، سنڌ جو صوفي بزرگ، شاعر ۽ [[پير پاڳارو|پاڳارا خاندان]] جو ٽيون سجاده نشين هو. شاعريءَ ۾ سندس تخلص '''مسڪين''' هو. فارسي شاعريءَ جي تاريخ بابت علمي ماخذن ۾ کيس اوڻيهين صديءَ جي سنڌ جي صاحبِ ديوان فارسي شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;&gt;{{cite book
 |title=Persian Poets of Sindh
 |pages=272–273
 |language=en
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/6466.pdf
}}&lt;/ref&gt;

سندس ولادت 1258هه (1842ع) ۾ ٿي. هڪ جديد تاريخي تحقيق موجب سندس والد جي وفات کان پوءِ هو پنجن سالن جي عمر ۾ ٽئين پير پاڳاري طور مسند نشين ٿيو. سندس لڳ ڀڳ 45 سالن جي سجاده نشينيءَ دوران جماعت جي تنظيمي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون آيون، جن ۾ خليفن ۽ چوڪين جي نظام کي منظم ڪرڻ نمايان هو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://journals.asianindexing.com/article.php?id=1682060063251_3056
 |title=سندھ کے عظیم روحانی پاگارہ خاندان کی تاریخ کا تحقیقی جائزہ
 |website=Asian Indexing
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ لقب==
سندس نالو '''سيد محمد حزب الله شاهه''' هو. سندس نالي سان '''تخت ڌڻي''' جو لقب خاص طور مشهور ٿيو. پاڳارا خاندان بابت تحقيق موجب هن سنگ مرمر جو تخت ٺهرايو يا قائم ڪيو، جنهن سبب کيس ”تخت ڌڻي“ سڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

ادبي دنيا ۾ سندس ٻي سڃاڻپ '''مسڪين''' جي تخلص سان هئي. ''Persian Poets of Sindh'' ۾ سندس نالو '''Pir Hizbullah Shah “Miskin”''' طور درج آهي ۽ کيس سنڌ جي صاحبِ ديوان فارسي شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

==ولادت==
پير حزب الله شاهه جي ولادت '''1258هه''' ۾ ٿي، جيڪا گريگورين تقويم موجب '''1842ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

ڪجهه جديد سنڌي تاريخي فهرستن ۾ سندس ڄمڻ جي تاريخ '''22 نومبر 1842ع''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PathanBirth&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://drpathan.com/name-wise-birth-dates/
 |title=Name-Wise Birth Dates
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; البت موجود بنيادي ماخذن مان صحيح هجري ڏينهن ۽ مهيني جي آزاد تصديق نه ٿي سگهي آهي؛ تنهنڪري 1258هه کي وڌيڪ محفوظ تاريخ طور استعمال ڪرڻ مناسب آهي.

==خاندان==
پير حزب الله شاهه، پير پاڳارا خاندان جي ٻئي سجاده نشين '''پير علي گوهر شاهه راشدي ”اصغر“''' جو فرزند هو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt; سندس خاندان سنڌ جي راشدي صوفي روايت سان وابسته هو، جنهن جو مرڪز [[پير جو ڳوٺ]] رهيو.

راشدي روحاني روايت جو سلسلو [[پير محمد راشد روضي ڌڻي]] سان ڳنڍيل آهي. پير جو ڳوٺ بعد ۾ حُر جماعت ۽ پير پاڳارا جي روحاني مرڪز طور مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhcourier.com/of-turban-and-flag/
 |title=Of Turban and Flag
 |author=Zulfiqar Ali Kalhoro
 |date=5 February 2022
 |website=Sindh Courier
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==سجاده نشيني==
پير علي گوهر شاهه جي وفات کان پوءِ حزب الله شاهه ننڍي عمر ۾ خانداني روحاني مسند جو وارث ٿيو. ''Persian Poets of Sindh'' موجب هو فقط '''پنجن سالن جي عمر''' ۾ پير پاڳاري جي مسند تي ويٺو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

پاڳارا خاندان بابت هڪ تحقيقي مقالي موجب سندس سجاده نشينيءَ جو عرصو لڳ ڀڳ '''45 سال''' رهيو. ان عرصي ۾ مريدن ۽ جماعت جي تنظيمي جوڙجڪ کي مضبوط ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

==تعليم==
ننڍي عمر ۾ سجاده نشين ٿيڻ باوجود حزب الله شاهه علم ۽ ادب سان گهري دلچسپي رکندو هو. ''Persian Poets of Sindh'' موجب سندس ابتدائي تعليم '''آخوند محمد'''، المعروف '''ميان مامون محمد عيسيٰ''' وٽ شروع ٿي. هن سڄي حياتي علم حاصل ڪرڻ سان دلچسپي برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

سندس علمي دلچسپي صرف مذهبي تعليم تائين محدود نه هئي، پر فارسي ادب ۽ شاعريءَ سان پڻ گهرو واسطو هئس. سندس مجلسن ۾ شاعرن جي آمد ۽ ادبي گفتگو جو رواج هو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

==روحاني ۽ تنظيمي سرگرميون==
پير حزب الله شاهه جي دور ۾ پاڳارا جماعت جي تنظيم وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي. هڪ تحقيقي مقالي موجب جماعت جي وڌندڙ تعداد سبب ان کي مختلف '''چوڪين''' ۾ ورهايو ويو. ان انتظام ۾ خليفن جو پڻ اهم ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

ان ماخذ موجب مولوي عبدالقادر ماڇي، المعروف عبدي، جماعت جي تنظيم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ جماعت کي '''ٻارهن شاخن يا چوڪين''' ۾ ترتيب ڏيڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

بعد واري صحافتي بيان ۾ پڻ پير حزب الله شاهه جي دور سان ٻارهن چوڪين واري تنظيم کي منسوب ڪيو ويو آهي. انهن چوڪين ۾ گاهڪي، ڪاهڙ، ڪلياڻ، شهدادپور، خطو، لاڙ، گم، پار، جيسلمير، اڇڙو ٿر، نارا ۽ بان جهڙا علائقا شامل ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;ExpressChowki&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.express.pk/story/2766112/haath-band-darbhand-2766112
 |title=ہاتھ بند، دربند
 |website=Express Urdu
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==پير پاڳارا ۽ حُر جماعت==
پير جو ڳوٺ پاڳارا خاندان ۽ [[حُر جماعت]] جي تاريخي ۽ روحاني مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. ثقافتي محقق ڊاڪٽر ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب پير محمد راشد روضي ڌڻيءَ سان منسوب راشديه روحاني روايت مان پير پاڳارا جي شاخ اڳتي وڌي، ۽ پير جو ڳوٺ حُرن لاءِ اهم روحاني ماڳ بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;/&gt;

ڪلهوڙي پير حزب الله شاهه کي ٽيون پير پاڳارو ڄاڻائيندي لکيو آهي ته سندس دور ۾، خاص ڪري 1880ع ڌاري، انگريز راڄ خلاف حُر تحريڪ وڌيڪ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhCourier&quot;/&gt; ان دعويٰ کي سندس مذهبي ۽ ادبي سوانح کان الڳ سياسي-تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ حُر تحريڪ جي مختلف مرحلن جي تاريخ بندي بابت ماخذن ۾ فرق ملي ٿو.

==قرآن ۽ ديني علم==
پاڳارا خاندان جي تاريخ بابت تحقيقي مقالي موجب پير حزب الله شاهه علم ۽ ديني تعليم جي سرپرستي ڪئي. ساڳئي ماخذ ۾ سندس دور سان سنڌيءَ ۾ قرآن پاڪ جي تفسير تيار ڪرائڻ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا پوءِ پير سائين ڪوٽ ڌڻيءَ جي دور ۾ '''تفسير ڪوثر''' جي نالي سان شايع ٿيڻ جو بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;

هيءَ روايت پير حزب الله شاهه جي مذهبي ۽ علمي سرپرستيءَ جي هڪ اهم پهلو ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جيتوڻيڪ تفسير جي تصنيف، مرتب ۽ پهرين اشاعت بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق جي ضرورت آهي.

==شاعري==
پير حزب الله شاهه پنهنجي دور جو فارسي شاعر پڻ هو ۽ شاعريءَ ۾ '''مسڪين''' تخلص استعمال ڪندو هو. سندس فارسي شاعريءَ جو مجموعو '''''ديوان مسڪين''''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

''Persian Poets of Sindh'' کيس سنڌ جي انهن اوڻيهين صديءَ جي شاعرن ۾ شمار ڪري ٿو جيڪي '''صاحبِ ديوان''' هئا. ساڳئي فهرست ۾ [[قادر بخش بيدل]]، بهاالدين بهايي، مير شهداد خان حيدري، مير حسين علي خان حسين، نواب الله داد خان صوفي، قاضي غلام علي جعفري، سيد جان الله شاهه عاشق ۽ مخدوم ابراهيم خليل جهڙا شاعر پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsIntro&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Persian_Poets_of_Sind.pdf
 |title=Persian Poets of Sindh
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ادبي مجلسون==
پير حزب الله شاهه کي شاعرن جي صحبت پسند هئي. ''Persian Poets of Sindh'' موجب هو شاعرن سان گڏ '''مصرع طرح''' تي شعر چوڻ وارين ادبي مجلسن ۾ حصو وٺندو هو ۽ سٺو ڪلام پيش ڪندڙ شاعرن جي همت افزائي پڻ ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

سندس خاندان اندر به شاعريءَ جو ذوق موجود هو. هڪ محفوظ روايت موجب هن هڪ مصرع طرح ڏنو، جنهن تي سندس فرزند علي اصغر شاهه ”علي“ فوراً ٻيو مصرع پيش ڪيو. ان کان پوءِ پيءُ ۽ پٽ ٻنهي انهيءَ طرح تي غزل لکيا.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

اهو واقعو سندس درٻار جي ادبي ماحول ۽ فارسي مشاعري جي روايت جي نشاندهي ڪري ٿو.

==ديوان مسڪين==
سندس فارسي شاعريءَ جو مجموعو '''''ديوانِ مسڪين''''' جي نالي سان موجود رهيو آهي. سنڌ جي پيرن ۽ برطانوي راڄ بابت جديد علمي تحقيق ۾ نبي بخش خان بلوچ جي '''پير سيد حزب الله شاهه راشدي، ديوانِ مسڪين''' لاءِ لکيل مهاڳ جو حوالو ڏنو ويو آهي؛ ڪتاب جي اشاعت پير جو ڳوٺ مان 1985ع ۾ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Ansari&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D8%B3%D9%86%DA%8C_%D8%AC%D8%A7_%D9%BE%D9%8A%D8%B1_%DB%BD_%D8%A8%D8%B1%D8%B7%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A_%D8%B1%D8%A7%DA%84-%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A7_%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%D9%8A-2022-%D8%B5%D8%A7%D9%81.pdf
 |title=سنڌ جا پير ۽ برطانوي راڄ
 |author=Sarah Ansari
 |year=2022
 |page=93
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ان مان سندس شاعريءَ جي قلمي روايت سان گڏ جديد دور ۾ ان جي تدوين ۽ اشاعت جو به پتو پوي ٿو.

==مفتاح القلوب ۾ ڪلام==
''Persian Poets of Sindh'' ۾ سندس هڪ غزل بابت اهم ڪتابياتي شاهدي پڻ ڏني وئي آهي. ان موجب سندس هڪ مڪمل غزل '''8 ربيع الثاني 1307هه (1889ع)''' واري ''مفتاح القلوب'' ۾ ڇپيو هو، ۽ سندس ڪلام لاءِ ''ديوان مسڪين'' جي قلمي نسخي کي پڻ ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

هي حوالو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ثابت ٿئي ٿو ته پير حزب الله شاهه جو فارسي ڪلام سندس حياتيءَ دوران ئي اشاعتي صورت ۾ گردش ۾ هو.

==سخاوت ۽ علمي سرپرستي==
سوانحي ماخذن ۾ پير حزب الله شاهه جي سخاوت جو به ذڪر ملي ٿو. ''Persian Poets of Sindh'' موجب هو شاعرن جي مجلسن کي پسند ڪندو ۽ ادبي قابليت ڏيکاريندڙ شاعرن کي انعام ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

پاڳارا خاندان بابت تحقيقي مقالي ۾ پڻ کيس سخي ۽ علم دوست شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt; اهڙيءَ طرح سندس شخصيت ۾ روحاني پيشوائي سان گڏ ادبي سرپرستي به نمايان نظر اچي ٿي.

==سماجي خدمتون==
سنڌ جي تاريخ بابت هڪ ماخذ ۾ مختلف پير پاڳارن جي مالي عطين جي فهرست ڏني وئي آهي. ان ۾ پير سيد حزب الله شاهه جي نالي سان '''مدرسه اسلام، ڪراچي''' لاءِ 5,000 رپيا ۽ '''ميڊيڪل اسڪول شڪارپور''' لاءِ ڪليڪٽر معرفت 5,000 رپين جي مدد درج آهي.&lt;ref name=&quot;HistorySindh&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://kitaab.sindh.org/History_of_Sindh_Volume_2_%28Pakistan_Movement_1936-1947%29-Dr_Muhammad_Laiq_Zardari-2000-cs.pdf
 |title=History of Sindh, Volume II
 |author=Muhammad Laiq Zardari
 |year=2000
 |pages=162–163
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي اندراج سندس مذهبي جماعت کان ٻاهر تعليمي ۽ سماجي ادارن جي مالي سرپرستيءَ جي به نشاندهي ڪري ٿو.

==درگاهه ۽ مسجد==
پاڳارا خاندان بابت تحقيق موجب پير حزب الله شاهه درگاهه شريف جي مسجد جي تعمير سان پڻ لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt; سندس دور ۾ پير جو ڳوٺ نه رڳو روحاني مرڪز، پر جماعت جي انتظامي ۽ علمي سرگرمين جو به مرڪز بڻيو.

==وفات==
پير حزب الله شاهه تخت ڌڻي '''4 محرم 1308هه''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt; هي هجري سال گريگورين تقويم موجب '''1890ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو، ۽ آزاد علمي ماخذ پڻ سندس وفات جو سال 1308هه/1890ع ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

مختلف تقويم-حسابن ۾ قمري تاريخ جي گريگورين تبديليءَ ۾ هڪ ڏينهن جو فرق ممڪن آهي؛ تنهنڪري جيستائين ڪنهن همعصر ماخذ مان قطعي عيسوي ڏينهن جي تصديق نه ٿئي، وڪيپيڊيا تي '''4 محرم 1308هه (1890ع)''' لکڻ وڌيڪ محفوظ آهي.

==ورثو==
پير حزب الله شاهه جو دور پاڳارا خاندان جي تاريخ ۾ جماعت جي تنظيمي واڌ، خليفن ۽ چوڪين جي نظام، ديني علم جي سرپرستي ۽ فارسي ادبي سرگرمين سبب اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;PagaraHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;/&gt;

ادبي لحاظ کان سندس اهميت خاص طور سندس '''مسڪين''' تخلص ۽ ''ديوان مسڪين'' سبب آهي. سنڌ ۾ برطانوي دور جي شروعات کان پوءِ سرڪاري سطح تي فارسيءَ جي حيثيت گهٽجڻ باوجود جن سنڌي شاعرن فارسي شاعريءَ جي روايت کي جاري رکيو، تن ۾ حزب الله شاهه مسڪين جو نالو پڻ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsIntro&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 1258هه
| 1842ع
| ولادت
|-
| لڳ ڀڳ 1263هه
| لڳ ڀڳ 1847ع
| پنجن سالن جي عمر ۾ پير پاڳاري جي مسند تي ويٺو
|-
| —
| 1880ع ڌاري
| سندس دور ۾ حُر جماعت جون برطانوي راڄ خلاف سرگرميون وڌيڪ نمايان ٿيون
|-
| 8 ربيع الثاني 1307هه
| 1889ع
| سندس فارسي غزل ''مفتاح القلوب'' ۾ شايع ٿيڻ جو حوالو
|-
| 4 محرم 1308هه
| 1890ع
| وفات
|}

==پڻ ڏسو==
* [[پير پاڳارو]]
* [[حُر تحريڪ]]
* [[پير محمد راشد روضي ڌڻي]]
* [[پير جو ڳوٺ]]
* [[راشديه سلسلو]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[فارسي شاعري]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* پير سيد حزب الله شاهه راشدي، ''ديوان مسڪين''، پير جو ڳوٺ، 1985ع.
* نبي بخش خان بلوچ، ''ديوان مسڪين'' جو مهاڳ.
* ''Persian Poets of Sindh''، ص 272–273.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، پير حزب الله شاهه بابت احوال.

{{DEFAULTSORT:حزب الله شاهه تخت وارو}}
[[زمرو:پير پاڳارا]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا فارسي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1258هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1308هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1842ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1890ع ۾ وفات]]
[[زمرو:حُر تحريڪ]]</text>
      <sha1>dveeooen66f9hazrufbly7jq6wdhixv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غلام محمد شاھ گدا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103661</id>
    <revision>
      <id>416928</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي، فارسي ۽ اردو شاعر}}  {{Infobox person | name              = غلام محمد شاهه گدا | honorific_prefix  = سيد حاجي | birth_name        = سيد غلام محمد شاهه | birth_date        = 1253هه (1826ع) | birth_place       = [[سنڌ]] | death_date        = 4 ذوالقعد 1322هه (11 جنوري 1905ع) | death_place       = [[حيدرآباد، سنڌ]] | resting_pl...</comment>
      <origin>416928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23202" sha1="m2a5c9v1muf1iymellduov7pvbxzcrx" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي، فارسي ۽ اردو شاعر}}

{{Infobox person
| name              = غلام محمد شاهه گدا
| honorific_prefix  = سيد حاجي
| birth_name        = سيد غلام محمد شاهه
| birth_date        = 1253هه (1826ع)
| birth_place       = [[سنڌ]]
| death_date        = 4 ذوالقعد 1322هه (11 جنوري 1905ع)
| death_place       = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place     = ٽنڊو آغا جو قبرستان، حيدرآباد
| occupation        = [[شاعر]]
| genre             = [[غزل]]، قصيدو، مثنوي، قطعو، رباعي، نعت، منقبت
| notable_works     = ''ڪليات گدا''، ''ديوان گدا''
| pen_name          = گدا
| father            = سيد حسن علي شاهه
| religion          = [[اسلام]]
}}

'''سيد حاجي غلام محمد شاهه گدا''' (1253هه؛ 1826ع – 4 ذوالقعد
1322هه؛ 11 جنوري 1905ع) اوڻيهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي شاعر هو، جنهن
سنڌيءَ سان گڏ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]] ۾ پڻ شاعري ڪئي.
شاعريءَ ۾ سندس تخلص '''گدا''' هو. سنڌي غزل جي عروضي روايت ۾ کيس
اهم شاعرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2119/read/66127
 |title=سيد حاجي غلام محمد شاهه (گدا) (1826ع کان 1905ع تائين)
 |author=محمد صديق ميمڻ
 |work=سنڌ جي ادبي تاريخ
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LaghariGada&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1651/read/60965
 |title=غلام محمد شاهه گدا
 |author=اڪبر لغاري
 |work=سنڌي ادب جو مختصر جائزو
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

گدا پنهنجي دور جي ادبي حلقن ۾ اثر رکندڙ شاعر هو. [[مير عبدالحسين سانگي]]
سميت ڪيترن شاعرن سان سندس ويجهو ادبي تعلق رهيو ۽ ادبي تاريخ ۾ کيس
سانگيءَ جي استادن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SangiTeacher&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://wikisource.org/wiki/سنڌ_جي_ادبي_تاريخ/ڀاڱو_ٻيو/21
 |title=مير عبدالحسين خان سانگي
 |work=سنڌ جي ادبي تاريخ
 |author=محمد صديق ميمڻ
 |website=Wikisource
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ نسب==
سندس پورو نالو '''سيد حاجي غلام محمد شاهه''' هو ۽ والد جو نالو
'''سيد حسن علي شاهه''' هو. سندس خاندان رضوي سادات سان تعلق رکندو هو.
محمد صديق ميمڻ موجب سندس وڏا [[خراسان]] کان سنڌ ۾ آيا ۽
[[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي دور ۾ خدا آباد ۾
آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

سندس پڙڏاڏو '''سيد بچل شاهه'''، مير بجار خان ولد مير بهرام خان وٽ
خدمت ۾ رهيو، جنهن کان پوءِ خاندان جا ماڻهو شهداداڻي ٽالپرن سان
وابسته رهيا. سندس والد سيد حسن علي شاهه پڻ ٽالپر دور ۾ بجاراڻي
ٽالپرن وٽ هڪ معزز ڪارڪن هو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

==ولادت==
محمد صديق ميمڻ جي ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ سندس ولادت جي تاريخ
'''1253هه''' ڏني وئي آهي ۽ ان جو عيسوي سال '''1826ع''' ڄاڻايو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ٻين ثانوي سوانحي ماخذن ۾ سندس ولادت لاءِ '''1242هه/1826ع''' پڻ لکيل
ملي ٿي،&lt;ref name=&quot;SindhiPeopleGada&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post_6388.html
 |title=سيد غلام محمد شاهه گدا
 |author=ميمڻ عبدالغفور سنڌي
 |date=1 October 2011
 |website=سنڌي شخصيتون
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; پر 1242هه ۽ 1253هه ٻئي ساڳئي
1826ع سان ٺهڪي نٿا اچن. انهيءَ ڪري سندس هجري سال بابت ماخذن ۾ اختلاف
سمجهڻ گهرجي ۽ بغير وڌيڪ بنيادي دستاويزي شاهديءَ جي صحيح هجري مهينو يا
ڏينهن مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

==تعليم==
گدا عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ ٻنهي ٻولين تي عبور رکندو
هو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt; فارسي شاعريءَ بابت هڪ تحقيقي ماخذ موجب
هن هالن جي '''آخوند احمد ولد عبدالعليم''' ۽ حيدرآباد جي
'''محمد روشن''' وٽ علم حاصل ڪيو. محمد روشن پاڻ مير صوبدار خان سان
علمي وابستگي رکندو هو.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsGada&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/6466.pdf
 |title=Persian Poets of Sindh
 |pages=289–291
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس تعليم رڳو روايتي ديني علمن تائين محدود نه رهي؛ سندس سنڌي،
فارسي ۽ اردو شاعريءَ مان فارسي-عربي ادبي روايت، عروض ۽ ڪلاسيڪي
شاعراڻي اصطلاحن سان واقفيت پڻ ظاهر ٿئي ٿي.

==حيدرآباد ۽ ٽالپرن سان تعلق==
جوانيءَ ۾ گدا مير محمد خان جي ڳوٺ ۾ وڃي رهيو، جتي پوءِ
[[مير عبدالحسين سانگي]] پڻ رهندو هو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;
گدا جا سنڌ جي ٽالپر اميرن سان ويجها ادبي ۽ سماجي تعلقات هئا.

سندس ڪلام ۾ مير عبدالحسين سانگي، مير حسن علي خان ”حسن“، مير حاجي
نور محمد خان، مير شاهنواز خان، مير عبدالله خان، مير الله بخش خان
۽ ٻين اميرن ۽ سرپرستن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

انهن لاڳاپن مان اوڻيهين صديءَ جي سنڌ ۾ شاعريءَ ۽ درٻاري سرپرستيءَ
جي تعلق جو پڻ اندازو ٿئي ٿو. گدا بعضي پنهنجا غزل اميرن ڏانهن موڪليندو
هو ۽ سندن نوازشن جو ذڪر پنهنجي شاعريءَ ۾ ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

==شاعري==
غلام محمد شاهه گدا سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ اردوءَ ۾ به شعر چيو.
سندس شاعريءَ جو اهم ميدان '''غزل''' هو، پر هن قصيدا، مثنويون،
قطعا، رباعيون، نعتون ۽ منقبتون پڻ لکيون.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

اڪبر لغاري کيس سنڌيءَ جي اهم عروضي شاعرن ۾ شمار ڪندي لکي ٿو ته
سندس غزل ۾ روايتي تغزل جو رنگ نمايان آهي. فارسي لفظن ۽ اصطلاحن جي
استعمال باوجود سندس سنڌي شاعريءَ ۾ سلاست ۽ ابلاغ برقرار رهي ٿو.&lt;ref
name=&quot;LaghariGada&quot;/&gt;

گدا جي شاعريءَ ۾ ذاتي جذبن، عشق، فراق، محبوب سان گفتگو ۽ داخلي
ڪيفيتن سان گڏ مذهبي عقيدت پڻ نمايان آهي. سندس تخيل جي رنگيني ۽
غزل جي روايتي فني جوڙجڪ کيس اوڻيهين صديءَ جي سنڌي غزل جي اهم
نمائندن مان بڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;LaghariGada&quot;/&gt;

==سنڌي غزل==
سنڌي شاعريءَ جي تاريخ ۾ گدا خاص طور غزل جي شاعر طور سڃاتو وڃي ٿو.
سندس دور ۾ سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي عروض ۽ غزل جي صنف اڳي کان وڌيڪ
منظم نموني استعمال ٿي رهي هئي. گدا انهيءَ عروضي روايت جي اهم
نمائندن مان هو.

سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي هڪ مطالعي ۾ انگريز دور جي مکيه شاعرن ۾
آخوند محمد قاسم هالائي، مير عبدالحسين سانگي، شمس الدين بلبل،
غلام محمد شاهه گدا، مصري شاهه ۽ مرزا قليچ بيگ سميت ٻين شاعرن جو
ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BritishSindhi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://library.sindhila.org/public/book/7/read/95
 |title=انگريز راڄ ۾ سنڌي ٻولي
 |author=ممتاز بخاري
 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==فارسي شاعري==
گدا فارسيءَ جو پڻ قابل شاعر هو. سندس تعليم ۽ ادبي تربيت ۾ فارسيءَ
جو اهم مقام هو ۽ سندس محفوظ ڪلام ۾ فارسي شاعريءَ جا ڪيترائي نمونا
ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsGada&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري حيثيت ختم ٿيڻ
باوجود فارسي ادبي روايت مڪمل طور ختم نه ٿي هئي. گدا انهن شاعرن مان
هو، جن سنڌي شاعريءَ سان گڏ فارسي شاعريءَ جي ڪلاسيڪي روايت کي پڻ
جاري رکيو.

==اردو شاعري==
گدا اردوءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مطالعي
۾ غلام محمد شاهه گدا کي سنڌ جي انهن مشهور شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي،
جن سنڌيءَ سان گڏ اردوءَ کي ٻي ادبي ٻولي طور استعمال ڪيو.&lt;ref
name=&quot;SindhiUrdu&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-172-an-analytical-review-of-sindhiurdu-dictionaries-19472022
 |title=ٻه-ٻوليائي سنڌي-اردو لغتن جو تجزياتي جائزو (1947–2022ع)
 |author=رياضت ٻرڙو
 |work=Sindhi Boli Research Journal
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ مطالعي ۾ سچل سرمست، قادر بخش بيدل، حمل خان لغاري، محمد حسين
بيڪس، غلام محمد شاهه گدا، مصري شاهه، مير عبدالحسين سانگي ۽ مرزا
قليچ بيگ سميت ڪيترن سنڌي شاعرن جي اردو شاعريءَ جو ذڪر ڪيو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiUrdu&quot;/&gt;

==مذهبي شاعري==
گدا جي شاعريءَ جو اهم پاسو مذهبي عقيدت آهي. ''سنڌ جي ادبي تاريخ''
موجب هو نبي ڪريم ﷺ ۽ اهل بيت سان گهري عقيدت رکندو هو ۽ سندس
ديوان ۾ مدح، نعت ۽ منقبت جا ڪيترائي مثال موجود آهن.&lt;ref
name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب سندس شاعريءَ ۾ حضرت ابوبڪر، حضرت عثمان، حضرت علي،
حضرت حسن ۽ حضرت حسين سميت اسلامي شخصيتن جو عقيدت سان ذڪر ملي ٿو.
هن [[عبدالقادر جيلاني]] ۽ سنڌ جي ٻين صوفي بزرگن جي ساراهه ۾ پڻ
شعر لکيا.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ان ڪري سندس مذهبي شاعريءَ کي رڳو هڪ مخصوص صنف تائين محدود ڪرڻ بدران
نعت، منقبت، قصيدي ۽ صوفيانه عقيدت جي گڏيل ادبي روايت جي پسمنظر ۾
ڏٺو وڃي ٿو.

==ادبي صحبت==
گدا جو پنهنجي دور جي ڪيترن اهم شاعرن ۽ اديبن سان واسطو هو.
سوانحي ماخذن ۾ [[مرزا قليچ بيگ]]، آخوند لطف الله ”لطف“،
[[آخوند محمد قاسم هالائي]]، سيد غلام مرتضيٰ شاهه ”مرتضائي“ ۽
محمد هاشم ”مخلص“ کي سندس ادبي صحبت سان وابسته ڄاڻايو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiPeopleGada&quot;/&gt;

ٺٽي جي شاعر امام بخش شاهه ”فدوي“ سان پڻ سندس ويجهي دوستي هئي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب فدوي جڏهن حيدرآباد ويندو هو ته
گدا وٽ مهمان ٿيندو هو ۽ سندس ديوان ۾ گدا ڏانهن لکيل منظوم خط پڻ
موجود آهن.&lt;ref name=&quot;FidviGada&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽوي+امام+بخش+شاھہ+فدوي
 |title=ٺٽوي امام بخش شاهه فدوي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==مير عبدالحسين سانگيءَ جو استاد==
گدا جي ادبي اثر جو هڪ اهم مثال [[مير عبدالحسين سانگي]] سان سندس
تعلق آهي. محمد صديق ميمڻ جي ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ گدا کي
سانگيءَ جي استادن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SangiTeacher&quot;/&gt;

انهيءَ استاد-شاگرد لاڳاپي سبب گدا جي اهميت صرف پنهنجي شاعريءَ تائين
محدود نه رهي، پر اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌي غزل جي ادبي تربيت ۽
منتقليءَ ۾ پڻ سندس حصو رهيو.

==استاد الشعراءُ==
بعد واري سوانحي ادب ۾ گدا کي '''استاد الشعراءُ''' جي لقب سان پڻ
ياد ڪيو ويو آهي. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب سندس دور جا شاعر کيس
استاد الشعراءُ سڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhiPeopleGada&quot;/&gt;

هن حيثيت کي سندس پنهنجي شاعريءَ سان گڏ مير عبدالحسين سانگي ۽ ٻين
شاعرن سان سندس ادبي تعلق جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.

==''ديوان گدا''==
گدا جي شاعريءَ جو هڪ قلمي مجموعو '''''ديوان گدا''''' جي نالي سان
محفوظ رهيو. محمد صديق ميمڻ جي بيان موجب ان بياض ۾ غزل روايتي
الف-بائي رديف موجب ترتيب ڏنل نه هئا، بلڪه بظاهر جيئن جيئن شعر لکيا
ويندا رهيا تيئن بياض ۾ درج ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ميمڻ موجب ان دستاويزي مجموعي ۾ '''279 نظم''' شامل هئا. انهن ۾ غزل
۽ قصيدا گهڻي تعداد ۾، جڏهن ته مثنويون، قطعا ۽ رباعيون نسبتاً گهٽ
تعداد ۾ هيون.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

اهو قلمي ديوان بعد ۾ گدا جي ڪلام کي گڏ ڪرڻ ۽ ڇپائڻ لاءِ اهم بنياد
بڻيو.

==''ڪليات گدا''==
گدا جو محفوظ ڪلام بعد ۾ '''''ڪليات گدا''''' جي نالي سان مرتب ڪري
شايع ڪيو ويو. ان جو مرتب مشهور شاعر ۽ محقق '''رشيد احمد لاشاري'''
هو.&lt;ref name=&quot;SABGada&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/
 |title=Year Wise – سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي مڪمل فهرست
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري اشاعتي فهرست موجب ''ڪليات گدا'' جو ڇاپو
'''1957ع''' ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ مصنف طور سيد غلام محمد شاهه گدا ۽
مرتب طور رشيد احمد لاشاريءَ جو نالو درج آهي.&lt;ref name=&quot;SABGada&quot;/&gt;

بين الاقوامي ڪتابياتي فهرست CiNii Books پڻ ''ڪليات گدا'' کي
سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1957ع جي اشاعت ڄاڻائي ٿي. ان موجب ڪتاب
412 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان جي متن جي ٻولي سنڌي آهي.&lt;ref
name=&quot;CiNiiGada&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA8313089X
 |title=ڪليات گدا
 |website=CiNii Books
 |publisher=National Institute of Informatics
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ڪلام جون صنفون==
''ديوان گدا'' ۽ ''ڪليات گدا'' مان سندس شاعريءَ جي صنفي وسعت ظاهر
ٿئي ٿي. سندس ڪلام ۾ خاص طور:

* غزل
* قصيدو
* مثنوي
* قطعو
* رباعي
* نعت
* منقبت
* مدح

جا نمونا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

انهن مان غزل سندس ادبي سڃاڻپ جي سڀ کان نمايان صنف آهي، جڏهن ته
مذهبي شاعري سندس فڪري ۽ روحاني لاڙ جي نمائندگي ڪري ٿي.

==شاعراڻو اسلوب==
گدا جي سنڌي شاعريءَ ۾ عربي ۽ فارسي لفظيات جو اثر موجود آهي، جيڪو
سندس دور جي عروضي غزل جي هڪ عام خصوصيت پڻ هو. ان هوندي سندس
ڪلام بابت ادبي نقادن سلاست، اثر، صاف گوئي ۽ ابلاغ کي نمايان
خصوصيتون قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;LaghariGada&quot;/&gt;

سندس غزلن ۾ محبوب سان سڌي مخاطبت، سوال جواب، فراق، وصل جي خواهش،
حسن، محبت ۽ عاشق جي داخلي حالت جا منظر بار بار ملن ٿا. اهڙيءَ طرح
سندس غزل ڪلاسيڪي فارسي-اردو غزل جي فني روايت کي سنڌي ٻوليءَ جي
اظهار سان ملائي ٿو.

==اوڻيهين صديءَ جي سنڌي ادب ۾ مقام==
گدا جو ادبي دور سنڌ تي برطانوي حڪومت جي قيام کان پوءِ سنڌي ادب ۾
ايندڙ اهم تبديليءَ سان همعصر هو. انهيءَ دور ۾ سنڌي رسم الخط جي
معياربندي، ڇپائيءَ جي واڌ، اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت ۽ عروضي شاعريءَ
جي مقبوليت سبب سنڌي ادب جي تحريري روايت تيزيءَ سان وڌي.&lt;ref
name=&quot;BritishSindhi&quot;/&gt;

ان دور جي اهم شاعرن ۾ گدا سان گڏ آخوند محمد قاسم هالائي، مير
عبدالحسين سانگي، شمس الدين بلبل، مصري شاهه ۽ مرزا قليچ بيگ جهڙا
نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BritishSindhi&quot;/&gt; گدا جي خصوصيت اها هئي
ته هن سنڌي، فارسي ۽ اردو ٽنهي ادبي روايتن سان واسطو رکيو.

==وفات==
محمد صديق ميمڻ موجب سيد حاجي غلام محمد شاهه گدا '''4 ذوالقعد
1322هه''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي، جنهن جي
گريگورين تاريخ '''11 جنوري 1905ع''' ڏني وئي آهي.&lt;ref
name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ساڳي تاريخ ''ڪليات گدا'' تي ٻڌل بعد واري سوانحي ماخذ ۾ پڻ
'''4 ذوالقعد 1322هه / 11 جنوري 1905ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref
name=&quot;GadaBio&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/molana-syed-ghulam-muhammad-shah
 |title=مولانا سید غلام محمد شاہ
 |website=Scholars.pk
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان ماخذ موجب سندس آخري آرامگاهه حيدرآباد جي '''ٽنڊو آغا جي
قبرستان''' ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;GadaBio&quot;/&gt;

==تاريخن بابت اختلاف==
گدا جي ڄمڻ ۽ وفات بابت ثانوي ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.
''سنڌ جي ادبي تاريخ'' سندس حياتي '''1826ع–1905ع''' ڄاڻائي ٿي ۽
وفات جي مڪمل تاريخ 4 ذوالقعد 1322هه/11 جنوري 1905ع ڏئي ٿي.&lt;ref
name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ٻئي طرف ڪن پراڻن يا ثانوي حوالن ۾ سندس وفات 1900ع يا 1904ع پڻ
لکيل ملي ٿي. مثال طور فارسي شاعرن بابت هڪ ماخذ ۾ 1322هه/1904ع
درج آهي.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsGada&quot;/&gt; جيئن ته محمد صديق ميمڻ
واضح ڏينهن، هجري مهينو ۽ عيسوي تاريخ ڏئي ٿو ۽ بعد واري
''ڪليات گدا'' تي ٻڌل سوانح پڻ ان جي تائيد ڪري ٿي، تنهنڪري
'''4 ذوالقعد 1322هه (11 جنوري 1905ع)''' کي وڌيڪ مضبوط تاريخ
سمجهڻ مناسب آهي.

==ادبي ورثو==
گدا جي وفات کان اڌ صديءَ کان وڌيڪ پوءِ سندس ڪلام کي رشيد احمد
لاشاريءَ ترتيب ڏئي محفوظ ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ طرفان 1957ع ۾
''ڪليات گدا'' جي اشاعت سندس شاعريءَ کي قلمي بياض کان جديد ڇپيل
ادبي ورثي ۾ منتقل ڪرڻ جو اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SABGada&quot;/&gt;

اڄ سندس اهميت سنڌي غزل جي عروضي روايت، سنڌ ۾ فارسي ۽ اردو شاعريءَ
جي تسلسل ۽ مير عبدالحسين سانگيءَ جهڙن شاعرن سان سندس ادبي تعلق
جي ڪري پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;SangiTeacher&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiUrdu&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:95%;&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 1253هه
| 1826ع
| ولادت؛ هجري سال بابت ماخذن ۾ اختلاف
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو وچ وارو دور
| عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو ٻيو اڌ
| سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ شاعري؛ مير عبدالحسين سانگيءَ سميت شاعرن سان ادبي تعلق
|-
| 1322هه، ذوالقعد
| جنوري 1905ع
| زندگيءَ جو آخري مهينو
|-
| 4 ذوالقعد 1322هه
| 11 جنوري 1905ع
| حيدرآباد ۾ وفات
|-
| —
| 1957ع
| رشيد احمد لاشاريءَ جي ترتيب سان سنڌي ادبي بورڊ طرفان ''ڪليات گدا'' شايع
|}

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي غزل]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[مير عبدالحسين سانگي]]
* [[آخوند محمد قاسم هالائي]]
* [[مصري شاهه]]
* [[مرزا قليچ بيگ]]
* [[سنڌي ادب]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* غلام محمد شاهه گدا، ''ڪليات گدا''، مرتب: رشيد احمد لاشاري، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1957ع.
* محمد صديق ميمڻ، ''سنڌ جي ادبي تاريخ''، ڀاڱو ٻيو.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 210–224.

{{DEFAULTSORT:غلام محمد شاهه گدا}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي غزل جا شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:رضوي سيد]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1253هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1322هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1826ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1905ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>m2a5c9v1muf1iymellduov7pvbxzcrx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416929</id>
      <parentid>416928</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21220" sha1="9fqcd6gqkc70p77e3pi4mt9aa6iib48" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي، فارسي ۽ اردو شاعر}}

{{Infobox person
| name              = غلام محمد شاهه گدا
| honorific_prefix  = سيد حاجي
| birth_name        = سيد غلام محمد شاهه
| birth_date        = 1253هه (1826ع)
| birth_place       = [[سنڌ]]
| death_date        = 4 ذوالقعد 1322هه (11 جنوري 1905ع)
| death_place       = [[حيدرآباد، سنڌ]]
| resting_place     = ٽنڊو آغا جو قبرستان، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| occupation        = [[شاعر]]
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| genre             = [[غزل]]، قصيدو، مثنوي، قطعو، رباعي، نعت، منقبت
| notable_works     = ''ڪليات گدا''، ''ديوان گدا''
| pen_name          = گدا
| father            = سيد حسن علي شاهه
| religion          = [[اسلام]]
}}

'''سيد حاجي غلام محمد شاهه گدا''' (1253هه؛ 1826ع – 4 ذوالقعد 1322هه؛
11 جنوري 1905ع) اوڻيهين صديءَ جو [[سنڌ]]ي شاعر هو، جنهن
[[سنڌي ٻولي|سنڌيءَ]] سان گڏ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]] ۾ پڻ
شاعري ڪئي. شاعريءَ ۾ سندس تخلص '''گدا''' هو. سنڌي غزل جي عروضي
روايت ۾ کيس اهم شاعرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;&gt;{{cite web
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/2119/read/66127
|title=سيد حاجي غلام محمد شاهه (گدا) (1826ع کان 1905ع تائين)
|author=محمد صديق ميمڻ
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LaghariGada&quot;&gt;{{cite web
|url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1651/read/60965
|title=غلام محمد شاهه گدا
|author=اڪبر لغاري
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

گدا پنهنجي دور جي ادبي حلقن ۾ اثر رکندڙ شاعر هو. [[مير عبدالحسين سانگي]]
سميت ڪيترن شاعرن سان سندس ادبي تعلق رهيو ۽ محمد صديق ميمڻ جي
''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ کيس سانگيءَ جي استادن مان شمار ڪيو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;SangiTeacher&quot;&gt;{{cite web
|url=https://wikisource.org/wiki/سنڌ_جي_ادبي_تاريخ/ڀاڱو_ٻيو/21
|title=مير عبدالحسين خان سانگي
|author=محمد صديق ميمڻ
|website=Wikisource
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ نسب==
سندس پورو نالو '''سيد حاجي غلام محمد شاهه''' هو ۽ سندس والد جو نالو
'''سيد حسن علي شاهه''' هو. محمد صديق ميمڻ موجب سندس خاندان رضوي سادات
سان تعلق رکندو هو ۽ سندس وڏا [[خراسان]] کان سنڌ ۾ آيا هئا. اهي
[[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] جي دور ۾ خدا آباد ۾
آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

سندس پڙڏاڏو '''سيد بچل شاهه'''، مير بجار خان ولد مير بهرام خان وٽ
خدمت ۾ رهيو. ان کان پوءِ خاندان جا ماڻهو شهداداڻي ٽالپرن سان وابسته
رهيا. سندس والد سيد حسن علي شاهه پڻ ٽالپر دور ۾ بجاراڻي ٽالپرن وٽ
ڪارڪن هو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

==ولادت==
محمد صديق ميمڻ جي ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ سندس ولادت '''1253هه'''
۽ عيسوي سال '''1826ع''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ٻين ثانوي سوانحي ماخذن ۾ سندس ولادت لاءِ '''1242هه/1826ع''' پڻ
درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiPeopleGada&quot;&gt;{{cite web
|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post_6388.html
|title=سيد غلام محمد شاهه گدا
|author=ميمڻ عبدالغفور سنڌي
|date=1 October 2011
|website=سنڌي شخصيتون
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; جيئن ته 1242هه ۽ 1253هه ٻئي ساڳئي 1826ع سان مطابقت نٿا
رکن، تنهنڪري سندس هجري ولادت واري سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود
آهي. دستياب ماخذ سندس ڄمڻ جو ڪو قابل اعتماد هجري مهينو ۽ ڏينهن نٿا
ٻڌائين، تنهنڪري اهڙي تاريخ جو اندازو لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي.

==تعليم==
گدا عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ ٻنهي ٻولين سان واقفيت
رکندو هو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt; فارسي شاعرن بابت هڪ ماخذ موجب
هن هالن جي '''آخوند احمد ولد عبدالعليم''' ۽ حيدرآباد جي
'''محمد روشن''' وٽ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsGada&quot;&gt;{{cite web
|url=https://ignca.gov.in/Asi_data/6466.pdf
|title=Persian Poets of Sindh
|pages=289–291
|website=Indira Gandhi National Centre for the Arts
|language=en
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس سنڌي، فارسي ۽ اردو ڪلام مان ڪلاسيڪي فارسي-عربي شاعراڻي روايت،
عروض ۽ روايتي شعري اصطلاحن سان سندس واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.

==حيدرآباد ۽ ٽالپرن سان تعلق==
جوانيءَ ۾ گدا مير محمد خان جي ڳوٺ ۾ وڃي رهيو، جتي پوءِ
[[مير عبدالحسين سانگي]] پڻ رهندو هو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;
گدا جا ٽالپر اميرن سان ادبي ۽ سماجي لاڳاپا هئا.

سندس ڪلام ۾ مير عبدالحسين سانگي، مير حسن علي خان ”حسن“، مير حاجي
نور محمد خان، مير شاهنواز خان، مير عبدالله خان ۽ مير الله بخش خان
سميت مختلف اميرن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

گدا بعضي پنهنجا غزل اميرن ڏانهن موڪليندو هو ۽ پنهنجي شاعريءَ ۾ سندن
نوازشن جو ذڪر پڻ ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt; سندس ڪلام مان
اوڻيهين صديءَ جي سنڌ ۾ شاعري، ادبي مجلسن ۽ اميراڻي سرپرستيءَ جي
لاڳاپن بابت پڻ ڄاڻ ملي ٿي.

==شاعري==
غلام محمد شاهه گدا سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ اردوءَ ۾ پڻ شعر چيو.
سندس شاعريءَ جو سڀ کان نمايان ميدان '''غزل''' هو، پر هن قصيدا،
مثنويون، قطعا، رباعيون، نعتون ۽ منقبتون پڻ لکيون.&lt;ref
name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

اڪبر لغاري کيس سنڌيءَ جي اهم عروضي شاعرن ۾ شمار ڪري ٿو. سندس
جائزي موجب گدا جي غزل ۾ روايتي تغزل نمايان آهي ۽ فارسي لفظيات جي
استعمال باوجود سندس سنڌي شاعريءَ ۾ رواني موجود آهي.&lt;ref
name=&quot;LaghariGada&quot;/&gt;

گدا جي شاعريءَ ۾ عشق، فراق، محبوب، وصل جي خواهش ۽ داخلي ڪيفيتن
سان گڏ مذهبي عقيدت جا موضوع پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;LaghariGada&quot;/&gt;

==سنڌي غزل==
سنڌي شاعريءَ جي تاريخ ۾ گدا خاص طور غزل جي شاعر طور سڃاتو وڃي ٿو.
سندس دور ۾ سنڌيءَ ۾ فارسي عروض تي ٻڌل غزل جي روايت نمايان ٿي رهي
هئي ۽ گدا انهيءَ شعري ڌارا جي اهم شاعرن مان هو.

سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي هڪ مطالعي ۾ انگريز دور جي اهم شاعرن ۾
آخوند محمد قاسم هالائي، مير عبدالحسين سانگي، شمس الدين بلبل،
غلام محمد شاهه گدا، مصري شاهه ۽ مرزا قليچ بيگ سميت ٻين شاعرن جو
ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BritishSindhi&quot;&gt;{{cite web
|url=https://library.sindhila.org/public/book/7/read/95
|title=انگريز راڄ ۾ سنڌي ٻولي
|author=ممتاز بخاري
|website=سنڌي ورچوئل لائبريري
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==فارسي شاعري==
گدا فارسيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. سندس تعليم ۽ ادبي تربيت ۾ فارسيءَ جو
اهم مقام هو ۽ سندس محفوظ ڪلام ۾ فارسي شاعريءَ جا ڪيترائي نمونا
ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsGada&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ سنڌ ۾ فارسيءَ جي سرڪاري حيثيت ختم ٿيڻ
باوجود فارسي ادبي روايت جاري رهي. گدا انهن شاعرن مان هو، جن سنڌي
شاعريءَ سان گڏ فارسيءَ ۾ پڻ ڪلام چيو.

==اردو شاعري==
گدا اردوءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي هڪ تحقيقي
مضمون ۾ غلام محمد شاهه گدا کي سنڌ جي انهن شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو
آهي، جن سنڌيءَ سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ لکيو.&lt;ref name=&quot;SindhiUrdu&quot;&gt;{{cite web
|url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-172-an-analytical-review-of-sindhiurdu-dictionaries-19472022
|title=ٻه-ٻوليائي سنڌي-اردو لغتن جو تجزياتي جائزو (1947–2022ع)
|author=رياضت ٻرڙو
|website=سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي مطالعي ۾ [[سچل سرمست]]، [[قادر بخش بيدل]]، حمل خان لغاري،
محمد حسين بيڪس، غلام محمد شاهه گدا، مصري شاهه، مير عبدالحسين سانگي
۽ مرزا قليچ بيگ سميت ڪيترن سنڌي شاعرن جي اردو شاعريءَ جو ذڪر ڪيو
ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiUrdu&quot;/&gt;

==مذهبي شاعري==
گدا جي شاعريءَ جو هڪ نمايان پاسو مذهبي عقيدت آهي. ''سنڌ جي ادبي
تاريخ'' موجب سندس ديوان ۾ نعت، مدح ۽ منقبت جا ڪيترائي نمونا موجود
آهن.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ موجب سندس شاعريءَ ۾ حضرت ابوبڪر، حضرت عثمان، حضرت علي،
حضرت حسن ۽ حضرت حسين جو ذڪر ملي ٿو. هن [[عبدالقادر جيلاني]] ۽
ٻين صوفي بزرگن بابت پڻ مدحي ڪلام لکيو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

==ادبي صحبت==
گدا جو پنهنجي دور جي ڪيترن شاعرن ۽ اديبن سان واسطو رهيو.
سوانحي ماخذن ۾ [[مرزا قليچ بيگ]]، آخوند لطف الله ”لطف“،
[[آخوند محمد قاسم هالائي]]، سيد غلام مرتضيٰ شاهه ”مرتضائي“ ۽
محمد هاشم ”مخلص“ کي سندس ادبي صحبت سان وابسته ڄاڻايو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiPeopleGada&quot;/&gt;

ٺٽي جي شاعر امام بخش شاهه ”فدوي“ سان پڻ سندس ادبي تعلق هو.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب فدوي حيدرآباد اچڻ وقت گدا وٽ
مهمان ٿيندو هو ۽ سندس ديوان ۾ گدا ڏانهن لکيل منظوم خط پڻ موجود
آهن.&lt;ref name=&quot;FidviGada&quot;&gt;{{cite web
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٺٽوي+امام+بخش+شاھہ+فدوي
|title=ٺٽوي امام بخش شاهه فدوي
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==مير عبدالحسين سانگيءَ جو استاد==
گدا جي ادبي اثر جو هڪ اهم مثال [[مير عبدالحسين سانگي]] سان سندس
تعلق آهي. محمد صديق ميمڻ جي ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ گدا کي
سانگيءَ جي استادن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SangiTeacher&quot;/&gt;

انهيءَ تعلق سبب گدا جو ادبي اثر رڳو سندس پنهنجي ڪلام تائين محدود
نه رهيو، پر سنڌي غزل جي ايندڙ شاعرن جي تربيت تائين پڻ پهتو.

==استاد الشعراءُ==
بعد واري سوانحي ادب ۾ گدا کي '''استاد الشعراءُ''' جي لقب سان پڻ
ياد ڪيو ويو آهي. ميمڻ عبدالغفور سنڌي موجب سندس همعصر شاعر کيس
استاد الشعراءُ سڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhiPeopleGada&quot;/&gt;

==ديوان گدا==
گدا جي شاعريءَ جو هڪ قلمي مجموعو '''''ديوان گدا''''' جي نالي سان
محفوظ رهيو. محمد صديق ميمڻ موجب ان بياض ۾ غزل روايتي الف-بائي
رديف موجب ترتيب ڏنل نه هئا، پر جيئن شعر لکيا ويا، تيئن بياض ۾ درج
ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ميمڻ موجب ان مجموعي ۾ '''279 نظم''' شامل هئا. انهن ۾ غزل ۽ قصيدا
گهڻي تعداد ۾ هئا، جڏهن ته مثنويون، قطعا ۽ رباعيون نسبتاً گهٽ
هيون.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

==ڪليات گدا==
گدا جو محفوظ ڪلام بعد ۾ '''''ڪليات گدا''''' جي نالي سان مرتب ڪري
شايع ڪيو ويو. ان جو مرتب شاعر ۽ محقق '''رشيد احمد لاشاري'''
هو.&lt;ref name=&quot;SABGada&quot;&gt;{{cite web
|url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/
|title=سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي سالوار فهرست
|website=سنڌي ادبي بورڊ
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|language=sd
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرست موجب ''ڪليات گدا'' '''1957ع''' ۾
شايع ٿيو. فهرست ۾ سيد غلام محمد شاهه گدا کي مصنف ۽ رشيد احمد
لاشاريءَ کي مرتب ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SABGada&quot;/&gt;

CiNii Books جي ڪتابياتي رڪارڊ ۾ پڻ ''ڪليات گدا'' کي سنڌي ادبي
بورڊ، حيدرآباد جي 1957ع واري اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي. ان رڪارڊ
موجب ڪتاب 412 صفحن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;CiNiiGada&quot;&gt;{{cite web
|url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA8313089X
|title=ڪليات گدا
|website=CiNii Books
|publisher=National Institute of Informatics
|language=en
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ڪلام جون صنفون==
گدا جي محفوظ ڪلام ۾ مختلف شعري صنفون ملن ٿيون، جن ۾ خاص طور
'''غزل، قصيدو، مثنوي، قطعو، رباعي، نعت، منقبت ۽ مدح''' شامل
آهن.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

انهن مان غزل سندس ادبي سڃاڻپ جي سڀ کان نمايان صنف آهي، جڏهن ته
نعت، منقبت ۽ مدح سندس مذهبي شاعريءَ جو اهم حصو آهن.

==شاعراڻو اسلوب==
گدا جي سنڌي شاعريءَ ۾ عربي ۽ فارسي لفظيات جو اثر موجود آهي، جيڪو
سندس دور جي عروضي غزل جي عام خصوصيتن مان هو. اڪبر لغاري سندس
شاعريءَ ۾ روايتي تغزل سان گڏ روانيءَ کي پڻ نمايان ڪري ٿو.&lt;ref
name=&quot;LaghariGada&quot;/&gt;

سندس غزلن ۾ محبوب سان مخاطبت، عشق، فراق، وصل جي خواهش، حسن ۽ عاشق
جي داخلي ڪيفيت جهڙا روايتي موضوع ملن ٿا. اهڙيءَ ريت سندس غزل
فارسي-اردو غزل جي ڪلاسيڪي روايت ۽ سنڌي ٻوليءَ جي شعري اظهار جي
ميلاپ جو مثال پيش ڪري ٿو.

==اوڻيهين صديءَ جي سنڌي ادب ۾ مقام==
گدا جو ادبي دور سنڌ تي برطانوي حڪومت قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ادب ۾
ايندڙ تبديلين سان همعصر هو. ان دور ۾ سنڌي رسم الخط جي معياربندي،
ڇپائيءَ جي واڌ، اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت ۽ عروضي شاعريءَ جي
مقبوليت سنڌي ادب جي تحريري روايت کي نئون رخ ڏنو.&lt;ref
name=&quot;BritishSindhi&quot;/&gt;

ان دور جي اهم شاعرن ۾ گدا سان گڏ آخوند محمد قاسم هالائي، مير
عبدالحسين سانگي، شمس الدين بلبل، مصري شاهه ۽ مرزا قليچ بيگ جهڙا
شاعر شامل هئا.&lt;ref name=&quot;BritishSindhi&quot;/&gt;

==وفات==
محمد صديق ميمڻ موجب سيد حاجي غلام محمد شاهه گدا '''4 ذوالقعد
1322هه''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي. ان جي
گريگورين تاريخ '''11 جنوري 1905ع''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref
name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

هڪ ٻئي سوانحي ماخذ ۾ پڻ سندس وفات '''4 ذوالقعد 1322هه (11 جنوري
1905ع)''' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;GadaBio&quot;&gt;{{cite web
|url=https://scholars.pk/ur/scholar/molana-syed-ghulam-muhammad-shah
|title=مولانا سید غلام محمد شاہ
|website=Scholars.pk
|language=ur
|access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي ماخذ موجب کيس حيدرآباد جي '''ٽنڊو آغا جي قبرستان''' ۾ دفن
ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;GadaBio&quot;/&gt;

==تاريخن بابت اختلاف==
گدا جي ولادت ۽ وفات بابت مختلف ثانوي ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود
آهن. محمد صديق ميمڻ سندس حياتي '''1826ع–1905ع''' ڄاڻائي ٿو ۽
وفات جي مڪمل تاريخ '''4 ذوالقعد 1322هه (11 جنوري 1905ع)''' ڏئي
ٿو.&lt;ref name=&quot;MemonGada&quot;/&gt;

ٻئي طرف فارسي شاعرن بابت هڪ ماخذ سندس وفات '''1322هه/1904ع'''
لکي ٿو.&lt;ref name=&quot;PersianPoetsGada&quot;/&gt; هجري سال 1322هه ٻن
گريگورين سالن 1904ع ۽ 1905ع تي پکڙيل هو؛ تنهنڪري رڳو
„1322هه/1904ع“ لکڻ لازمي طور 4 ذوالقعد واري وڌيڪ مخصوص تاريخ کي
رد نٿو ڪري. مخصوص ڏينهن ۽ مهيني واري ماخذ موجب هتي
'''4 ذوالقعد 1322هه (11 جنوري 1905ع)''' اختيار ڪئي وئي آهي.

==ادبي ورثو==
گدا جي وفات کان پوءِ سندس شاعري قلمي صورت ۾ محفوظ رهي ۽ پوءِ رشيد
احمد لاشاريءَ ان کي مرتب ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ طرفان 1957ع ۾
''ڪليات گدا'' جي اشاعت سندس محفوظ ڪلام جي مطالعي لاءِ اهم مرحلو
هئي.&lt;ref name=&quot;SABGada&quot;/&gt;

سنڌي ادب جي تاريخ ۾ سندس اهميت خاص طور سنڌي عروضي غزل، فارسي ۽
اردو شاعريءَ سان سندس تعلق ۽ مير عبدالحسين سانگيءَ جهڙن شاعرن سان
سندس ادبي وابستگيءَ سبب آهي.&lt;ref name=&quot;SangiTeacher&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;SindhiUrdu&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:95%;&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 1253هه
| 1826ع
| ولادت؛ هجري سال بابت ماخذن ۾ اختلاف
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو وچ وارو دور
| عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو ٻيو اڌ
| سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ شاعري ۽ مختلف ادبي شخصيتن سان تعلق
|-
| 4 ذوالقعد 1322هه
| 11 جنوري 1905ع
| حيدرآباد ۾ وفات
|-
| —
| 1957ع
| رشيد احمد لاشاريءَ جي ترتيب سان سنڌي ادبي بورڊ طرفان ''ڪليات گدا'' شايع
|}

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي غزل]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[مير عبدالحسين سانگي]]
* [[آخوند محمد قاسم هالائي]]
* [[مصري شاهه]]
* [[مرزا قليچ بيگ]]
* [[سنڌي ادب]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* غلام محمد شاهه گدا، ''ڪليات گدا''، مرتب: رشيد احمد لاشاري، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، 1957ع.
* محمد صديق ميمڻ، ''سنڌ جي ادبي تاريخ''، ڀاڱو ٻيو.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 210–224.

{{DEFAULTSORT:غلام محمد شاهه گدا}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي غزل جا شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:رضوي سيد]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1253هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1322هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1826ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1905ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>9fqcd6gqkc70p77e3pi4mt9aa6iib48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوڀو فقير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103662</id>
    <revision>
      <id>416930</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات جو سنڌي صوفي ۽ شاعر}}  {{Infobox person | name             = سوڀو فقير لغاري | honorific_prefix = حضرت | birth_date       = 1235هه (تقريباً 1819ع–1820ع) | birth_place      = [[سنڌ]] | death_date       = 1325هه (تقريباً 1907ع–1908ع) | occupation       = [[صوفي]]، شاعر | language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | re...</comment>
      <origin>416930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7929" sha1="q86wkx7i78jbjg9evnafcd748xbe9ov" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات جو سنڌي صوفي ۽ شاعر}}

{{Infobox person
| name             = سوڀو فقير لغاري
| honorific_prefix = حضرت
| birth_date       = 1235هه (تقريباً 1819ع–1820ع)
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_date       = 1325هه (تقريباً 1907ع–1908ع)
| occupation       = [[صوفي]]، شاعر
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| religion         = [[اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| father           = احمد خان لغاري
}}

'''سوڀو فقير لغاري''' (1235هه؛ تقريباً 1819ع–1820ع – 1325هه؛ تقريباً 1907ع–1908ع) سنڌ جو صوفي ۽ شاعر هو. سندس والد جو نالو '''احمد خان لغاري''' هو. سندس زندگي اوڻيهين صديءَ جي سنڌ جي انهن صوفيانه روايتن سان لاڳاپيل هئي، جن ۾ روحاني صحبت، عبادت، رياضت ۽ شاعري هڪٻئي سان ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;&gt;{{cite book
 |last=Durrani
 |first=Muhammad Mohsinuddin
 |title=Sufiya-e-Sindh Aur Urdu
 |language=ur
 |page=225
}}&lt;/ref&gt;

==زندگي==
سوڀو فقير جي ولادت '''1235هه''' ۾ ٿي، جيڪا گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''1819ع–1820ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;/&gt; سندس والد احمد خان لغاري هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس خاندان جو تعلق سنڌ جي لغاري برادريءَ سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ جو زمانو سنڌ جي تاريخ ۾ وڏي سياسي تبديليءَ وارو دور هو. هو ٽالپر دور جي آخري ڏهاڪن ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس حياتيءَ جو وڏو حصو سنڌ تي برطانوي راڄ دوران گذريو. 1843ع ۾ ٽالپرن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جي سياسي ۽ سماجي جوڙجڪ ۾ تبديليون آيون، جڏهن ته صوفي درگاهون، خانقاهون ۽ مقامي روحاني حلقا سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ اهم مرڪز طور قائم رهيا.

==تعليم==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب سوڀو فقير ننڍپڻ ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. سندس تعليم ۾ مذهبي علمن سان گڏ روحاني تربيت کي به اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;/&gt;

هو ننڍي عمر کان ئي صوفي بزرگن جي صحبت ڏانهن مائل ٿيو. ان دور جي سنڌي صوفيانه روايت موجب رسمي تعليم سان گڏ مرشد جي صحبت، ذڪر، عبادت ۽ رياضت کي روحاني تربيت جو اهم ذريعو سمجهيو ويندو هو.

==روحاني زندگي==
سوڀو فقير جي شخصيت جو نمايان پهلو سندس تصوف ڏانهن لاڙو هو. ڪتاب ۾ کيس عبادت ۽ رياضت سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;/&gt;

سندس زندگيءَ بابت موجود احوال مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو صوفي بزرگن جي صحبت ۾ رهيو ۽ روحاني تربيت حاصل ڪيائين. اهڙي صحبت سندس فڪر ۽ شاعريءَ تي پڻ اثرانداز ٿي.

==شاعري==
سوڀو فقير لغاري سنڌيءَ ۾ شاعري ڪندو هو. سندس شاعري صوفيانه فڪر سان وابسته هئي ۽ ان ۾ روحاني تجربن، محبت، معرفت ۽ انساني باطن سان لاڳاپيل موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس احوال کي سنڌ جي صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ شامل ڪرڻ مان پڻ سندس ادبي سڃاڻپ ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ کي سنڌ جي ان وسيع صوفيانه ادبي روايت جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جنهن ۾ شاعر عشق ۽ محبوب جهڙين علامتن کي روحاني تجربن جي اظهار لاءِ استعمال ڪندا رهيا آهن.

==سنڌي صوفي روايت==
سوڀو فقير جو زمانو اوڻيهين صديءَ جي سنڌي صوفي شاعريءَ جي هڪ اهم دور سان ٺهڪي اچي ٿو. ان دور ۾ سنڌ ۾ ڪافي، بيت ۽ ٻين روايتي شعري صنفن وسيلي تصوف، عشق، معرفت ۽ اخلاقي تعليم جو اظهار جاري رهيو.

سنڌ جي صوفيانه شاعريءَ ۾ مرشد ۽ مريد جو تعلق، روحاني جستجو، نفس جي اصلاح، دنيا جي بي ثباتي ۽ خدا سان محبت جهڙا موضوع وڏي اهميت رکندا هئا. سوڀو فقير جو محفوظ احوال پڻ کيس انهيءَ فڪري ماحول سان وابسته ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;/&gt;

==تاريخي دور==
سوڀو فقير جي ڄمڻ جو ڏنل سال '''1235هه''' (1819ع–1820ع) سنڌ ۾ ٽالپر حڪمرانن جي دور سان تعلق رکي ٿو. سنڌ 1843ع ۾ برطانوي راڄ هيٺ آئي؛ ان وقت سوڀو فقير جوان هو. اهڙيءَ طرح سندس حياتي ٽالپر دور ۽ برطانوي سنڌ ٻنهي تاريخي دورن تي پکڙيل هئي.

هن دور ۾ سياسي اقتدار جي تبديليءَ باوجود سنڌ جي صوفيانه ۽ مقامي ادبي روايت جاري رهي. صوفي شاعرن ۽ فقيرن جي ڪلام جي وڏي حصي جي منتقلي زباني روايت، صوفي حلقن ۽ قلمي نسخن وسيلي ٿيندي رهي.

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سوڀو فقير جي وفات جو سال '''1325هه''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;/&gt; هي هجري سال گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''1907ع–1908ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

ماخذ ۾ موجود تاريخ رڳو هجري سال جي صورت ۾ آهي؛ صحيح ڏينهن ۽ مهينو واضح نه هجڻ سبب ان کي وڌيڪ مخصوص تاريخ ۾ تبديل ڪرڻ مناسب نه آهي. تنهنڪري '''1325هه (1907ع–1908ع)''' لکڻ وڌيڪ محتاط صورت آهي.

==تاريخن بابت نوٽ==
سوڀو فقير جي ولادت لاءِ ماخذ '''1235هه''' ۽ وفات لاءِ '''1325هه''' ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Sobho&quot;/&gt; هجري سال قمري هجڻ سبب هڪ هجري سال ٻن گريگورين سالن جي حصن تي پکڙجي سگهي ٿو. ان ڪري جيڪڏهن اصل ماخذ مهينو ۽ ڏينهن نه ڏئي ته 1235هه کي رڳو 1820ع ۽ 1325هه کي رڳو 1907ع سان قطعي برابر قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.

ان بنياد تي سندس تاريخون وڌيڪ احتياط سان هن ريت لکي سگهجن ٿيون:
* '''ولادت:''' 1235هه (تقريباً 1819ع–1820ع)
* '''وفات:''' 1325هه (تقريباً 1907ع–1908ع)

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[لغاري]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 225.

{{DEFAULTSORT:سوڀو فقير لغاري}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1235هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1325هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1820ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1900ع واري ڏهاڪي ۾ وفات]]</text>
      <sha1>q86wkx7i78jbjg9evnafcd748xbe9ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير ڪمال الدين ڪمال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103663</id>
    <revision>
      <id>416931</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر}}  {{Infobox person | name              = پير ڪمال الدين ڪمال | honorific_prefix  = حضرت | birth_date        = 1247هه (تقريباً 1831ع–1832ع) | birth_place       = [[سنڌ]] | death_date        = 1328هه (تقريباً 1910ع–1911ع) | occupation        = [[صوفي]]، شاعر | genre             = صوفي شاعري، غزل | pen_name          = ڪ...</comment>
      <origin>416931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10708" sha1="5ekgsqpmzeggtr21bbpdzu4k3ijop7x" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي ۽ شاعر}}

{{Infobox person
| name              = پير ڪمال الدين ڪمال
| honorific_prefix  = حضرت
| birth_date        = 1247هه (تقريباً 1831ع–1832ع)
| birth_place       = [[سنڌ]]
| death_date        = 1328هه (تقريباً 1910ع–1911ع)
| occupation        = [[صوفي]]، شاعر
| genre             = صوفي شاعري، غزل
| pen_name          = ڪمال
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
}}

'''پير ڪمال الدين ڪمال''' (1247هه؛ تقريباً 1831ع–1832ع – 1328هه؛ تقريباً 1910ع–1911ع) سنڌ جو صوفي ۽ شاعر هو، جيڪو پنهنجي شاعريءَ ۾ '''ڪمال''' تخلص استعمال ڪندو هو. سندس احوال محمد محسن الدين درانيءَ پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سنڌ جي صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=226–228
}}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پڻ سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ بيان ڪندي کيس '''پير ڪمال الدين ڪمال''' جي نالي سان سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

==زندگي==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پير ڪمال الدين ڪمال جي ولادت '''1247هه''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;/&gt; هي هجري سال گريگورين ڪئلينڊر جي تقريباً '''1831ع–1832ع''' واري عرصي سان ٺهڪي اچي ٿو. اصل ماخذ ۾ ولادت جو مهينو ۽ ڏينهن واضح نه هجڻ ڪري وڌيڪ مخصوص گريگورين تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

سندس حياتي اوڻيهين صديءَ جي وڏي حصي ۽ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پکڙيل هئي. اهڙيءَ ريت سندس زمانو سنڌ ۾ ٽالپر حڪمرانيءَ جي آخري دور، 1843ع ۾ برطانوي قبضي ۽ ان کان پوءِ برطانوي سنڌ جي ادبي ۽ سماجي ماحول سان همعصر هو.

==تعليم ۽ تربيت==
پير ڪمال الدين ڪمال پنهنجي دور جي روايتي علمي ماحول ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس سوانحي احوال مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس مذهبي علمن سان گڏ شاعري ۽ ادبي روايت سان پڻ دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;/&gt;

سندس فڪري ۽ ادبي شخصيت تي تصوف جو نمايان اثر هو. سندس زندگيءَ بابت موجود احوال کيس اهڙي صوفيانه روايت سان ڳنڍين ٿا، جنهن ۾ روحاني تربيت ۽ شاعري هڪٻئي جي اظهار جا ذريعا هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;/&gt;

==تصوف==
پير ڪمال الدين ڪمال جي شخصيت جو اهم پهلو سندس صوفيانه مزاج هو. دراني کيس سنڌ جي صوفي شاعرن ۾ شامل ڪندي سندس روحاني ۽ ادبي زندگيءَ جو احوال ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;/&gt;

سندس دور ۾ سنڌ اندر خانقاهي ۽ صوفيانه روايت سماجي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم حصو هئي. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ عشق، معرفت، مرشد سان وابستگي، انساني باطن ۽ خدا سان تعلق جهڙا موضوع اڳ کان مضبوط ادبي روايت طور موجود هئا.

==شاعري==
پير ڪمال الدين شاعريءَ ۾ '''ڪمال''' تخلص اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر ۽ عشق جا موضوع نمايان هئا. درانيءَ سندس ڪلام جا نمونا پڻ نقل ڪيا آهن، جن مان سندس شعري اسلوب ۽ فڪري لاڙو معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;/&gt;

سندس ڪلام کي سنڌ ۾ اوڻيهين صديءَ دوران سنڌي، فارسي ۽ اردو ادبي روايتن جي پاڻ ۾ لاڳاپي جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. ان دور جا ڪيترائي سنڌي شاعر هڪ کان وڌيڪ ٻولين ۾ شاعري ڪندا هئا ۽ فارسي-اردو غزل جي لفظيات ۽ فني روايت سنڌي شاعريءَ تي پڻ اثرانداز هئي.

==اردو شاعري==
پير ڪمال الدين ڪمال جو نالو سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ سان پڻ وابسته آهي. ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' ۾ کيس سنڌ سان تعلق رکندڙ اردو شاعرن جي سلسلي ۾ '''پير کمال الدین کمال''' جي نالي سان شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

ان ڪتاب ۾ سندس نالو غلام محمد شاهه گدا، سوڀو فقير لغاري، مير عبدالحسين سانگي، مرزا قليچ بيگ ۽ ٻين سنڌ سان تعلق رکندڙ اردو شاعرن سان گڏ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڪمال جي ادبي شخصيت کي رڳو مقامي صوفيانه شاعريءَ تائين محدود ڪرڻ بدران سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ سان پڻ ڳنڍي سگهجي ٿو.

==شاعراڻو اسلوب==
درانيءَ جي ڏنل ڪلام مان پير ڪمال الدين ڪمال جي شاعريءَ ۾ روايتي صوفيانه ۽ عشقيه لفظيات جو استعمال نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;/&gt; محبوب، عشق، فراق ۽ روحاني وابستگي جهڙا تصور سندس شاعريءَ جي فڪري ماحول جو حصو آهن.

سندس شاعري ان دور جي سنڌي مسلم ادبي ماحول جي نمائندگي پڻ ڪري ٿي، جنهن ۾ سنڌي شاعر فارسي ۽ اردو شاعريءَ جي فني روايتن کان واقف هئا ۽ انهن ٻولين جا استعارا، تشبيهون ۽ صوفيانه اصطلاح مقامي شاعريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندا هئا.

==سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي روايت==
اوڻيهين صديءَ دوران سنڌ ۾ اردو شاعري صرف ٻاهران آيل اديبن تائين محدود نه رهي، پر سنڌ جي ڪيترن مقامي شاعرن به اردوءَ ۾ شعر چيو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ''سنڌ ۾ اردو شاعري'' ۾ پير ڪمال الدين ڪمال سان گڏ سيد غلام محمد شاهه گدا، سوڀو فقير لغاري، مير عبدالحسين سانگي، مرزا قليچ بيگ ۽ ٻين شاعرن جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

اهڙي ادبي ماحول سبب سنڌي، فارسي ۽ اردو شاعريءَ جي روايتن ۾ باهمي اثر پيدا ٿيو. پير ڪمال الدين ڪمال جو نالو انهيءَ گهڻ-ٻوليائي ادبي ماحول سان لاڳاپيل شاعرن ۾ اچي ٿو.

==هم نالي شخصيت کان فرق==
پير ڪمال الدين ڪمال کي '''پير ڪمال ڪمال فقير''' سان نه ملائڻ گهرجي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پير ڪمال ڪمال فقير کي نوشهري فيروز جي بزرگ ميان عبدالرحمان عرف عدر سلطان جي اولاد مان ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي ولادت 1294هه/1877ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaKamalFaqir&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير ڪمال ڪمال فقير
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BE%D9%8A%D8%B1+%DA%AA%D9%85%D8%A7%D9%84+%DA%AA%D9%85%D8%A7%D9%84+%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ان جي ابتڙ، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ '''پير ڪمال الدين ڪمال''' جي ولادت 1247هه ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;/&gt; ان ڪري ٻنهي نالن ۽ حياتيءَ جي زمانن کي ڏسندي کين هڪ ئي شخص قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير ڪمال الدين ڪمال '''1328هه''' ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniKamal&quot;/&gt; 1328هه گريگورين ڪئلينڊر موجب تقريباً '''1910ع–1911ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

جيئن ته دستياب ڪتابي ماخذ ۾ وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه آهي، تنهنڪري ڪنهن هڪ گريگورين ڏينهن يا مهيني کي قطعي وفات جي تاريخ قرار ڏيڻ بدران '''1328هه (1910ع–1911ع)''' لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==تاريخن بابت نوٽ==
هجري ڪئلينڊر قمري ۽ گريگورين ڪئلينڊر شمسي هجڻ ڪري هڪ مڪمل هجري سال عام طور ٻن گريگورين سالن جي حصن تي پکڙجي ٿو. انهيءَ ڪري اصل ماخذ ۾ صرف هجري سال ڏنل هجي ته گريگورين تاريخ کي پڻ عرصي جي صورت ۾ لکڻ وڌيڪ صحيح آهي.

پير ڪمال الدين ڪمال جون دستياب تاريخون هن ريت آهن:
* '''ولادت:''' 1247هه — تقريباً 1831ع–1832ع
* '''وفات:''' 1328هه — تقريباً 1910ع–1911ع

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[اردو شاعري]]
* [[تصوف]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 226–228.
* نبي بخش خان بلوچ، ''سنڌ ۾ اردو شاعري''.

{{DEFAULTSORT:ڪمال الدين ڪمال}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا اردو شاعر]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1247هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1328هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1830ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1910ع واري ڏهاڪي ۾ وفات]]</text>
      <sha1>5ekgsqpmzeggtr21bbpdzu4k3ijop7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فقير ولي محمد خان لغاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103664</id>
    <revision>
      <id>416932</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات جو سنڌي صوفي شاعر}}  {{Infobox person | name              = فقير ولي محمد خان لغاري | birth_date        = رمضان 1252هه (ڊسمبر 1836ع) | birth_place       = ٽنڊو ولي محمد، [[حيدرآباد، سنڌ]] | death_date        = 4 رمضان 1332هه (26 جولاءِ 1914ع) | death_place       = تاجپور، [[سنڌ]] | resting_place...</comment>
      <origin>416932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15785" sha1="hnwtluysa1ftjhou73edbnugx6ecxhc" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox person
| name              = فقير ولي محمد خان لغاري
| birth_date        = رمضان 1252هه (ڊسمبر 1836ع)
| birth_place       = ٽنڊو ولي محمد، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| death_date        = 4 رمضان 1332هه (26 جولاءِ 1914ع)
| death_place       = تاجپور، [[سنڌ]]
| resting_place     = تاجپور، [[مٽياري ضلعو]]
| occupation        = [[صوفي]]، شاعر، زميندار
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| genre             = [[ڪافي]]، بيت، غزل، شبد، مثنوي، مرثيو
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| father            = نواب احمد خان لغاري
| relatives         = نواب ولي محمد خان لغاري (ڏاڏو)
}}

'''فقير ولي محمد خان لغاري''' (رمضان 1252هه؛ ڊسمبر 1836ع – 4 رمضان 1332هه؛ 26 جولاءِ 1914ع) سنڌ جو [[صوفي]] بزرگ ۽ شاعر هو. هو سنڌي ۽ سرائيڪي صوفي شاعريءَ سان خاص طور وابسته رهيو ۽ سندس ڪلام ۾ تصوف، عشق، وحدت ۽ روحاني جستجو نمايان موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;&gt;{{cite web
 |title=فقير نواب ولي محمد خان لغاري
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=فقير%20نواب%20ولي%20محمد%20خان%20لغاري
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; محمد محسن الدين درانيءَ پڻ پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس احوال ۽ ڪلام جا نمونا شامل ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniWali&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=229–235
}}&lt;/ref&gt;

هو [[نواب احمد خان لغاري]]ءَ جو پٽ ۽ ٽالپر حڪمرانن جي دور جي مشهور وزيراعظم ۽ سپهه سالار [[نواب ولي محمد خان لغاري]] (اول) جو پوٽو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; ساڳئي نالي سبب ٻنهي شخصيتن کي ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ۾ ملائڻ جو امڪان رهي ٿو، پر فقير ولي محمد خان 1836ع ۾، پنهنجي ڏاڏي جي وفات کان پوءِ، پيدا ٿيو هو.

==خاندان ۽ ولادت==
فقير ولي محمد خان جي ولادت '''رمضان المبارڪ 1252هه''' مطابق '''ڊسمبر 1836ع''' ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي ٽنڊي ولي محمد ۾ ٿي. اهو ٽنڊو سندس ڏاڏي نواب ولي محمد خان لغاري آباد ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سندس والد '''نواب احمد خان لغاري''' هو. سندس خاندان ٽالپر دور جي سياسي، انتظامي ۽ علمي زندگيءَ ۾ نمايان حيثيت رکندو هو. سندس ڏاڏو نواب ولي محمد خان لغاري ٽالپر حڪمرانن وٽ وزيراعظم ۽ سپهه سالار رهيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سنڌ تي انگريزن جي قبضي کان پوءِ نواب احمد خان پنهنجي ڪٽنب سميت [[ديره غازي خان]] هليو ويو. 1846ع ۾ انگريزن سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ خاندان واپس سنڌ آيو ۽ مرزان پور واري جاگير ۾ رهائش اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==تعليم==
ولي محمد خان فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; سندس خانداني ماحول پڻ علم ۽ ادب سان وابسته هو. روايتي ديني ۽ ادبي تعليم سان گڏ کيس ننڍپڻ کان شاعري ۽ روحاني فڪر سان دلچسپي پيدا ٿي.

ٻين سوانحي احوالن موجب سندس ابتدائي تعليم والد جي نگرانيءَ هيٺ ٿي ۽ مرزان پور ۾ به سندس تعليم جاري رهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSaintsWali&quot;&gt;{{cite web
 |title=Faqir Wali Mohd: Laghari فقير ولي محمد لغاري
 |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2013/03/faqir-wali-mohd-laghari.html
 |website=Sindhi Saints
 |date=2013
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==روحاني تربيت==
فقير ولي محمد خان تصوف ڏانهن گهڻو مائل هو. هن [[جهوڪ شريف]] جي سجاده نشين '''صوفي ابراهيم شاهه بنگلي ڌڻي''' کان طريقت جي تلقين ورتي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سوانحي روايتن موجب هو جهوڪ شريف ۾ فقيراڻي صحبت ۾ رهيو ۽ روحاني رياضتون ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaSaintsWali&quot;/&gt; سندس مرشد سان هي تعلق سندس فڪر ۽ شاعريءَ تي گهرو اثر ڇڏي ويو.

اٽڪل چاليهن سالن جي عمر ۾ هن دنياوي ڪاروبار ۽ جاگيرداري معاملن کان پاڻ کي پري ڪري اهي ذميواريون پنهنجي ڀاءُ '''نواب بخش علي خان''' حوالي ڪيون ۽ وڌيڪ فقيراڻي زندگي اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==مرزان پور کان تاجپور==
1870ع ۾ سندس والد نواب احمد خان وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; ان کان پوءِ ولي محمد خان خاندان جي معاملن ۾ اهم حيثيت اختيار ڪئي، پر سندس ذاتي لاڙو دنياوي اقتدار کان وڌيڪ تصوف ڏانهن رهيو.

1872ع ۾ درياهه جي پائڻ سبب مرزان پور واري جاگير کي سخت نقصان پهتو. انگريز حڪومت کيس سيريچن ۽ جهونجهاڻ ديهن، هاڻوڪي [[قاضي احمد تعلقو|قاضي احمد تعلقي]] ۾ ڏهه هزار جريب زمين ڏني، پر 1882ع ۾ اها زمين پڻ درياهه جي پائڻ سبب متاثر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

ان کان پوءِ فقير ولي محمد خان '''تاجپور''' ۾ مستقل رهائش اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; تاجپور سندس روحاني ۽ ادبي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو ۽ اتي ئي سندس آخري آرامگاهه پڻ قائم آهي.

==فقيراڻي زندگي==
ولي محمد خان جو تعلق هڪ بااثر جاگيردار خاندان سان هجڻ باوجود سندس ذاتي زندگي آهستي آهستي فقيراڻي رنگ اختيار ڪندي وئي. هن پنهنجي ملڪيت ۽ دنياوي معاملن جو انتظام پنهنجي ڀاءُ حوالي ڪري عبادت، ذڪر، صحبت ۽ شاعريءَ ڏانهن وڌيڪ توجهه ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس شخصيت کي دنياوي حيثيت کان وڌيڪ تصوف ۽ فقيريءَ سان وابسته ڪري پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniWali&quot;/&gt;

==شاعري==
فقير ولي محمد خان سنڌي ۽ سرائيڪيءَ جو صوفي شاعر هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾ تصوف بنيادي موضوع آهي. عشق، وحدت، انساني وجود، فنا، روحاني سڃاڻپ ۽ طالب جي باطني جستجو سندس ڪلام جا اهم فڪري عنصر آهن.

سندس شاعري مختلف صنفن تي مشتمل آهي، جن ۾ '''ڪافي، بيت، غزل، شبد، مثنوي ۽ مرثيو''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; سندس محفوظ ڪلام مان سنڌ جي اوڻيهين صديءَ واري صوفيانه شعري روايت ۽ ان تي سنڌي ۽ سرائيڪي ٻولين جي گڏيل اثر جو اندازو ٿئي ٿو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس ڪلام جا ڪيترائي نمونا ڏنل آهن، جيڪي سندس صوفيانه فڪر ۽ شاعراڻي اظهار جي شاهدي ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniWali&quot;/&gt;

==ڪافي==
ڪافي فقير ولي محمد جي اهم شعري صنفن مان هئي. سندس هڪ مشهور ڪافيءَ جو ٿل آهي:

&lt;blockquote&gt;
هت آهيان انسان، هُت ڄاڻان ڪير آهيان
&lt;/blockquote&gt;

هن ڪافيءَ ۾ انساني وجود، عارضي دنيا ۽ اصل روحاني سڃاڻپ بابت صوفيانه سوال اڀاريل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSaintsWali&quot;/&gt;

سندس ڪافيءَ تي سندس مرشد صوفي ابراهيم شاهه ۽ سنڌ جي مشهور ڪافي گو شاعر [[مصري شاهه]] جي شعري روايت جو اثر پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSaintsWali&quot;/&gt;

==موسيقي==
فقير ولي محمد خان کي شاعريءَ سان گڏ موسيقيءَ سان پڻ گهڻي دلچسپي هئي ۽ هو '''ستار''' وڄائڻ ۾ مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سنڌي صوفي روايت ۾ ڪافيءَ جو راڳ سان گهرو تعلق رهيو آهي. فقير ولي محمد جي مجلسن ۾ پڻ سندس ڪلام ڳايو ويندو هو. سندس شاعريءَ جي موسيقيائي نوعيت ۽ ڪافيءَ سان وابستگي سندس ادبي شخصيت جو اهم پاسو آهي.

==مصري شاهه سان تعلق==
سنڌ جو مشهور ڪافي گو شاعر [[مصري شاهه]] نصرپور کان فقير ولي محمد وٽ ايندو هو ۽ ٻنهي جون ادبي ۽ صوفيانه رهاڻيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

هي تعلق اوڻيهين صديءَ جي آخر واري سنڌ ۾ صوفي شاعرن جي باهمي صحبت ۽ ڪافيءَ جي زنده موسيقيائي روايت جو مثال آهي.

==هدايت علي تارڪ سان صحبت==
فقير ولي محمد خان جي صوفي شاعر '''هدايت علي تارڪ''' سان پڻ گهڻي صحبت هئي. سنڌيانا موجب هدايت علي تارڪ، ولي محمد خان جو بياض پنهنجي هٿ سان لکيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

اهو بياض سندس خاندان وٽ محفوظ رهڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. ان بياض جي موجودگي فقير ولي محمد جي ڪلام جي قلمي منتقلي ۽ سنڌ جي صوفيانه ادبي روايت جي مطالعي لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==مريد ۽ صحبتي==
فقير ولي محمد خان جي صحبت مان ڪيترن فقيرن ۽ شاعرن فيض حاصل ڪيو. سنڌيانا انهن مان '''محمد فقير کٽياڻ، فتح علي خان کٽياڻ، قاضي حسام الدين''' ۽ '''احمد فقير لاکو''' جا نالا ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس اهميت رڳو شاعر جي حيثيت تائين محدود نه هئي، پر هو پنهنجي دور جي هڪ صوفيانه حلقۂ صحبت جو مرڪز پڻ هو.

==قلمي ورثو==
فقير ولي محمد خان جي شاعريءَ ۽ مذهبي مواد جا ڪيترائي قلمي نسخا سندس خاندان وٽ محفوظ رهڻ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌيانا موجب انهن ۾ '''پنج سيپاري ۽ پهريون سيپارو'''، مداحن، وظيفن، دعائن ۽ تعويذن تي مشتمل بياض ۽ ٻيا هٿ لکيل بياض شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

هڪ بياض ۾ جهوڪ شريف جي بزرگن جي سلسلۂ طريقت جو شجرو، فارسيءَ ۾ خطن جا نمونا، ولي محمد خان جو پنهنجو ڪلام ۽ ٻين شاعرن جو ڪلام پڻ قلمبند ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سندس خاندان جو تاريخي احوال پڻ سندس محفوظ قلمي مواد ۾ شامل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==''ڪلام فقير نواب ولي محمد خان لغاري''==
سنڌ جي نامور عالم ۽ محقق [[نبي بخش خان بلوچ]] فقير ولي محمد خان جو ڪلام گڏ ڪري '''''ڪلام فقير نواب ولي محمد خان لغاري''''' جي نالي سان ترتيب ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

هن اشاعت ذريعي سندس منتشر ۽ قلمي صورت ۾ موجود شاعريءَ جو اهم حصو جديد پڙهندڙن ۽ محققن تائين پهتو. سندس ڪلام سنڌي صوفي شاعري، خاص ڪري ڪافيءَ جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ادبي مواد فراهم ڪري ٿو.

==ساڳئي نالي واري ڏاڏي کان فرق==
فقير نواب ولي محمد خان لغاري کي سندس ڏاڏي '''نواب ولي محمد خان لغاري (اول)''' سان نه ملائڻ گهرجي. سندس ڏاڏو ٽالپر حڪمرانن جو وزيراعظم ۽ سپهه سالار هو ۽ 1247هه ۾ وفات ڪري ويو، جڏهن ته هن مضمون وارو فقير ولي محمد خان '''رمضان 1252هه/ڊسمبر 1836ع''' ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

ٽنڊو ولي محمد پڻ اصل ۾ سندس ڏاڏي نواب ولي محمد خان (اول) سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==وفات==
فقير نواب ولي محمد خان لغاري '''4 رمضان المبارڪ 1332هه''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; گريگورين تاريخ سنڌيانا ۾ '''26 جولاءِ 1914ع''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سندس عمر لڳ ڀڳ 80 ورهيه هئي. کيس تاجپور ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سنڌيانا موجب سندس مقبري تي هر سال رمضان مهيني ۾ ٽن ڏينهن جو ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==تاريخن بابت نوٽ==
معتبر ثانوي ماخذ سندس ولادت کي '''رمضان 1252هه / ڊسمبر 1836ع''' ۽ وفات کي '''4 رمضان 1332هه / 26 جولاءِ 1914ع''' ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

ولادت لاءِ هجري مهينو ۽ گريگورين مهينو معلوم آهن، پر صحيح ڏينهن دستياب ماخذ ۾ بيان ٿيل نه آهي؛ تنهنڪري ولادت لاءِ ڪنهن هڪ مخصوص ڊسمبر جي تاريخ مقرر ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[جهوڪ شريف]]
* [[مصري شاهه]]
* [[محمد فقير کٽياڻ]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي]]
* [[تصوف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 229–235.
* نبي بخش خان بلوچ، ''ڪلام فقير نواب ولي محمد خان لغاري''.

{{DEFAULTSORT:ولي محمد خان لغاري}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سرائيڪي شاعر]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1252هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1332هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1836ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1914ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>hnwtluysa1ftjhou73edbnugx6ecxhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416933</id>
      <parentid>416932</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15785" sha1="5dv1sig4sy2nk3zcwgz4o8hny7tg8eq" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات جو سنڌي صوفي شاعر}}

{{Infobox person
| name              = فقير ولي محمد خان لغاري
| birth_date        = رمضان 1252هه (ڊسمبر 1836ع)
| birth_place       = ٽنڊو ولي محمد، [[حيدرآباد، سنڌ]]
| death_date        = 4 رمضان 1332هه (26 جولاءِ 1914ع)
| death_place       = تاجپور، [[سنڌ]]
| resting_place     = تاجپور، [[مٽياري ضلعو]]
| occupation        = [[صوفي]]، شاعر، زميندار
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]
| genre             = [[ڪافي]]، بيت، غزل، شبد، مثنوي، مرثيو
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| father            = نواب احمد خان لغاري
| relatives         = نواب ولي محمد خان لغاري (ڏاڏو)
}}

'''فقير ولي محمد خان لغاري''' (رمضان 1252هه؛ ڊسمبر 1836ع – 4 رمضان 1332هه؛ 26 جولاءِ 1914ع) سنڌ جو [[صوفي]] بزرگ ۽ شاعر هو. هو سنڌي ۽ سرائيڪي صوفي شاعريءَ سان خاص طور وابسته رهيو ۽ سندس ڪلام ۾ تصوف، عشق، وحدت ۽ روحاني جستجو نمايان موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;&gt;{{cite web
 |title=فقير نواب ولي محمد خان لغاري
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=فقير%20نواب%20ولي%20محمد%20خان%20لغاري
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; محمد محسن الدين درانيءَ پڻ پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس احوال ۽ ڪلام جا نمونا شامل ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniWali&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=229–235
}}&lt;/ref&gt;

هو [[نواب احمد خان لغاري]]ءَ جو پٽ ۽ ٽالپر حڪمرانن جي دور جي مشهور وزيراعظم ۽ سپهه سالار [[نواب ولي محمد خان لغاري]] (اول) جو پوٽو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; ساڳئي نالي سبب ٻنهي شخصيتن کي ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ۾ ملائڻ جو امڪان رهي ٿو، پر فقير ولي محمد خان 1836ع ۾، پنهنجي ڏاڏي جي وفات کان پوءِ، پيدا ٿيو هو.

==خاندان ۽ ولادت==
فقير ولي محمد خان جي ولادت '''رمضان المبارڪ 1252هه''' مطابق '''ڊسمبر 1836ع''' ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي ٽنڊي ولي محمد ۾ ٿي. اهو ٽنڊو سندس ڏاڏي نواب ولي محمد خان لغاري آباد ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سندس والد '''نواب احمد خان لغاري''' هو. سندس خاندان ٽالپر دور جي سياسي، انتظامي ۽ علمي زندگيءَ ۾ نمايان حيثيت رکندو هو. سندس ڏاڏو نواب ولي محمد خان لغاري ٽالپر حڪمرانن وٽ وزيراعظم ۽ سپهه سالار رهيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سنڌ تي انگريزن جي قبضي کان پوءِ نواب احمد خان پنهنجي ڪٽنب سميت [[ديره غازي خان]] هليو ويو. 1846ع ۾ انگريزن سان ٺاهه ٿيڻ کان پوءِ خاندان واپس سنڌ آيو ۽ مرزان پور واري جاگير ۾ رهائش اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==تعليم==
ولي محمد خان فارسي ۽ عربيءَ جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; سندس خانداني ماحول پڻ علم ۽ ادب سان وابسته هو. روايتي ديني ۽ ادبي تعليم سان گڏ کيس ننڍپڻ کان شاعري ۽ روحاني فڪر سان دلچسپي پيدا ٿي.

ٻين سوانحي احوالن موجب سندس ابتدائي تعليم والد جي نگرانيءَ هيٺ ٿي ۽ مرزان پور ۾ به سندس تعليم جاري رهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSaintsWali&quot;&gt;{{cite web
 |title=Faqir Wali Mohd: Laghari فقير ولي محمد لغاري
 |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2013/03/faqir-wali-mohd-laghari.html
 |website=Sindhi Saints
 |date=2013
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==روحاني تربيت==
فقير ولي محمد خان تصوف ڏانهن گهڻو مائل هو. هن [[جھوڪ شريف]] جي سجاده نشين '''صوفي ابراهيم شاهه بنگلي ڌڻي''' کان طريقت جي تلقين ورتي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سوانحي روايتن موجب هو جهوڪ شريف ۾ فقيراڻي صحبت ۾ رهيو ۽ روحاني رياضتون ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaSaintsWali&quot;/&gt; سندس مرشد سان هي تعلق سندس فڪر ۽ شاعريءَ تي گهرو اثر ڇڏي ويو.

اٽڪل چاليهن سالن جي عمر ۾ هن دنياوي ڪاروبار ۽ جاگيرداري معاملن کان پاڻ کي پري ڪري اهي ذميواريون پنهنجي ڀاءُ '''نواب بخش علي خان''' حوالي ڪيون ۽ وڌيڪ فقيراڻي زندگي اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==مرزان پور کان تاجپور==
1870ع ۾ سندس والد نواب احمد خان وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; ان کان پوءِ ولي محمد خان خاندان جي معاملن ۾ اهم حيثيت اختيار ڪئي، پر سندس ذاتي لاڙو دنياوي اقتدار کان وڌيڪ تصوف ڏانهن رهيو.

1872ع ۾ درياهه جي پائڻ سبب مرزان پور واري جاگير کي سخت نقصان پهتو. انگريز حڪومت کيس سيريچن ۽ جهونجهاڻ ديهن، هاڻوڪي [[قاضي احمد تعلقو|قاضي احمد تعلقي]] ۾ ڏهه هزار جريب زمين ڏني، پر 1882ع ۾ اها زمين پڻ درياهه جي پائڻ سبب متاثر ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

ان کان پوءِ فقير ولي محمد خان '''تاجپور''' ۾ مستقل رهائش اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; تاجپور سندس روحاني ۽ ادبي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو ۽ اتي ئي سندس آخري آرامگاهه پڻ قائم آهي.

==فقيراڻي زندگي==
ولي محمد خان جو تعلق هڪ بااثر جاگيردار خاندان سان هجڻ باوجود سندس ذاتي زندگي آهستي آهستي فقيراڻي رنگ اختيار ڪندي وئي. هن پنهنجي ملڪيت ۽ دنياوي معاملن جو انتظام پنهنجي ڀاءُ حوالي ڪري عبادت، ذڪر، صحبت ۽ شاعريءَ ڏانهن وڌيڪ توجهه ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس شخصيت کي دنياوي حيثيت کان وڌيڪ تصوف ۽ فقيريءَ سان وابسته ڪري پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniWali&quot;/&gt;

==شاعري==
فقير ولي محمد خان سنڌي ۽ سرائيڪيءَ جو صوفي شاعر هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; سندس شاعريءَ ۾ تصوف بنيادي موضوع آهي. عشق، وحدت، انساني وجود، فنا، روحاني سڃاڻپ ۽ طالب جي باطني جستجو سندس ڪلام جا اهم فڪري عنصر آهن.

سندس شاعري مختلف صنفن تي مشتمل آهي، جن ۾ '''ڪافي، بيت، غزل، شبد، مثنوي ۽ مرثيو''' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; سندس محفوظ ڪلام مان سنڌ جي اوڻيهين صديءَ واري صوفيانه شعري روايت ۽ ان تي سنڌي ۽ سرائيڪي ٻولين جي گڏيل اثر جو اندازو ٿئي ٿو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس ڪلام جا ڪيترائي نمونا ڏنل آهن، جيڪي سندس صوفيانه فڪر ۽ شاعراڻي اظهار جي شاهدي ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniWali&quot;/&gt;

==ڪافي==
ڪافي فقير ولي محمد جي اهم شعري صنفن مان هئي. سندس هڪ مشهور ڪافيءَ جو ٿل آهي:

&lt;blockquote&gt;
هت آهيان انسان، هُت ڄاڻان ڪير آهيان
&lt;/blockquote&gt;

هن ڪافيءَ ۾ انساني وجود، عارضي دنيا ۽ اصل روحاني سڃاڻپ بابت صوفيانه سوال اڀاريل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSaintsWali&quot;/&gt;

سندس ڪافيءَ تي سندس مرشد صوفي ابراهيم شاهه ۽ سنڌ جي مشهور ڪافي گو شاعر [[مصري شاهه]] جي شعري روايت جو اثر پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSaintsWali&quot;/&gt;

==موسيقي==
فقير ولي محمد خان کي شاعريءَ سان گڏ موسيقيءَ سان پڻ گهڻي دلچسپي هئي ۽ هو '''ستار''' وڄائڻ ۾ مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سنڌي صوفي روايت ۾ ڪافيءَ جو راڳ سان گهرو تعلق رهيو آهي. فقير ولي محمد جي مجلسن ۾ پڻ سندس ڪلام ڳايو ويندو هو. سندس شاعريءَ جي موسيقيائي نوعيت ۽ ڪافيءَ سان وابستگي سندس ادبي شخصيت جو اهم پاسو آهي.

==مصري شاهه سان تعلق==
سنڌ جو مشهور ڪافي گو شاعر [[مصري شاهه]] نصرپور کان فقير ولي محمد وٽ ايندو هو ۽ ٻنهي جون ادبي ۽ صوفيانه رهاڻيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

هي تعلق اوڻيهين صديءَ جي آخر واري سنڌ ۾ صوفي شاعرن جي باهمي صحبت ۽ ڪافيءَ جي زنده موسيقيائي روايت جو مثال آهي.

==هدايت علي تارڪ سان صحبت==
فقير ولي محمد خان جي صوفي شاعر '''هدايت علي تارڪ''' سان پڻ گهڻي صحبت هئي. سنڌيانا موجب هدايت علي تارڪ، ولي محمد خان جو بياض پنهنجي هٿ سان لکيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

اهو بياض سندس خاندان وٽ محفوظ رهڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. ان بياض جي موجودگي فقير ولي محمد جي ڪلام جي قلمي منتقلي ۽ سنڌ جي صوفيانه ادبي روايت جي مطالعي لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==مريد ۽ صحبتي==
فقير ولي محمد خان جي صحبت مان ڪيترن فقيرن ۽ شاعرن فيض حاصل ڪيو. سنڌيانا انهن مان '''محمد فقير کٽياڻ، فتح علي خان کٽياڻ، قاضي حسام الدين''' ۽ '''احمد فقير لاکو''' جا نالا ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس اهميت رڳو شاعر جي حيثيت تائين محدود نه هئي، پر هو پنهنجي دور جي هڪ صوفيانه حلقۂ صحبت جو مرڪز پڻ هو.

==قلمي ورثو==
فقير ولي محمد خان جي شاعريءَ ۽ مذهبي مواد جا ڪيترائي قلمي نسخا سندس خاندان وٽ محفوظ رهڻ جو ذڪر ملي ٿو. سنڌيانا موجب انهن ۾ '''پنج سيپاري ۽ پهريون سيپارو'''، مداحن، وظيفن، دعائن ۽ تعويذن تي مشتمل بياض ۽ ٻيا هٿ لکيل بياض شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

هڪ بياض ۾ جهوڪ شريف جي بزرگن جي سلسلۂ طريقت جو شجرو، فارسيءَ ۾ خطن جا نمونا، ولي محمد خان جو پنهنجو ڪلام ۽ ٻين شاعرن جو ڪلام پڻ قلمبند ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سندس خاندان جو تاريخي احوال پڻ سندس محفوظ قلمي مواد ۾ شامل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==''ڪلام فقير نواب ولي محمد خان لغاري''==
سنڌ جي نامور عالم ۽ محقق [[نبي بخش خان بلوچ]] فقير ولي محمد خان جو ڪلام گڏ ڪري '''''ڪلام فقير نواب ولي محمد خان لغاري''''' جي نالي سان ترتيب ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

هن اشاعت ذريعي سندس منتشر ۽ قلمي صورت ۾ موجود شاعريءَ جو اهم حصو جديد پڙهندڙن ۽ محققن تائين پهتو. سندس ڪلام سنڌي صوفي شاعري، خاص ڪري ڪافيءَ جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ادبي مواد فراهم ڪري ٿو.

==ساڳئي نالي واري ڏاڏي کان فرق==
فقير نواب ولي محمد خان لغاري کي سندس ڏاڏي '''نواب ولي محمد خان لغاري (اول)''' سان نه ملائڻ گهرجي. سندس ڏاڏو ٽالپر حڪمرانن جو وزيراعظم ۽ سپهه سالار هو ۽ 1247هه ۾ وفات ڪري ويو، جڏهن ته هن مضمون وارو فقير ولي محمد خان '''رمضان 1252هه/ڊسمبر 1836ع''' ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

ٽنڊو ولي محمد پڻ اصل ۾ سندس ڏاڏي نواب ولي محمد خان (اول) سان منسوب هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==وفات==
فقير نواب ولي محمد خان لغاري '''4 رمضان المبارڪ 1332هه''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt; گريگورين تاريخ سنڌيانا ۾ '''26 جولاءِ 1914ع''' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سندس عمر لڳ ڀڳ 80 ورهيه هئي. کيس تاجپور ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

سنڌيانا موجب سندس مقبري تي هر سال رمضان مهيني ۾ ٽن ڏينهن جو ميلو لڳندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

==تاريخن بابت نوٽ==
معتبر ثانوي ماخذ سندس ولادت کي '''رمضان 1252هه / ڊسمبر 1836ع''' ۽ وفات کي '''4 رمضان 1332هه / 26 جولاءِ 1914ع''' ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaWali&quot;/&gt;

ولادت لاءِ هجري مهينو ۽ گريگورين مهينو معلوم آهن، پر صحيح ڏينهن دستياب ماخذ ۾ بيان ٿيل نه آهي؛ تنهنڪري ولادت لاءِ ڪنهن هڪ مخصوص ڊسمبر جي تاريخ مقرر ڪرڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[جهوڪ شريف]]
* [[مصري شاهه]]
* [[محمد فقير کٽياڻ]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي]]
* [[تصوف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 229–235.
* نبي بخش خان بلوچ، ''ڪلام فقير نواب ولي محمد خان لغاري''.

{{DEFAULTSORT:ولي محمد خان لغاري}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سرائيڪي شاعر]]
[[زمرو:لغاري]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1252هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1332هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1836ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1914ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>5dv1sig4sy2nk3zcwgz4o8hny7tg8eq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مصري شاھ نصرپوري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103665</id>
    <revision>
      <id>416934</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر ۽ ڪافيءَ جو سرموڙ شاعر}}  {{Infobox person | name              = سيد مصري شاهه نصرپوري | honorific_prefix  = سيد | other_names       = مصري شاهه امام رضوي، مصري شاهه | birth_date        = 1245هه (1828ع) | birth_place       = [[نصرپور]]، [[سنڌ]] | death_date        = 5 صفر 1335هه (1906ع) | death_place       = [...</comment>
      <origin>416934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18891" sha1="623o7uzkoqmmzcdulsgw9amop5xiq6f" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر ۽ ڪافيءَ جو سرموڙ شاعر}}

{{Infobox person
| name              = سيد مصري شاهه نصرپوري
| honorific_prefix  = سيد
| other_names       = مصري شاهه امام رضوي، مصري شاهه
| birth_date        = 1245هه (1828ع)
| birth_place       = [[نصرپور]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 5 صفر 1335هه (1906ع)
| death_place       = [[نصرپور]]، سنڌ
| resting_place     = شاهه محمود جي درگاهه ڀرسان، نصرپور
| occupation        = [[صوفي]]، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، اردو، هندي
| genre             = [[ڪافي]]، [[وائي]]، [[بيت]]
| notable_works     = ''ڪليات مصري شاهه''
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| father            = سيد بلند شاهه رضوي
}}

'''سيد مصري شاهه نصرپوري'''، جنهن کي '''مصري شاهه امام رضوي''' پڻ چيو وڃي ٿو (1245هه؛ 1828ع – 5 صفر 1335هه؛ 1906ع)، [[سنڌ]] جو صوفي شاعر ۽ سنڌي [[ڪافي]]ءَ جو هڪ اهم ترين نمائندو هو. ادبي ماخذن ۾ کيس سنڌي ڪافيءَ جو '''امام''' ۽ '''ڪافيءَ جو بادشاهه''' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;&gt;{{cite web
 |title=سيد مصري شاهه امام رضوي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيد%20مصري%20شاھہ%20امام%20رضوي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;&gt;{{cite journal
 |last=خان
 |first=ذوالفقار علي
 |title=سيد مصري شاهه جي ڳايل ۽ اڻ ڳايل ڪافين جو جائزو
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

سندس شاعريءَ جي اهميت خاص طور ڪافيءَ جي فني، موسيقيائي ۽ صوفيانه روايت ۾ آهي. سندس ڪلام ۾ سنڌيءَ سان گڏ عربي، فارسي، هندي ۽ سرائيڪي لفظن ۽ شعري روايتن جو اثر ملي ٿو. سندس شاعريءَ جون نمايان خوبيون سادگي، سلاست، صوفيانه نڪته سنجي، موسيقيت ۽ تخيل جي بلندي ڄاڻايون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt;

محمد محسن الدين درانيءَ پڻ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ مصري شاهه جو تفصيلي احوال ۽ سندس ڪلام جا نمونا ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniMisri&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=236–243
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ خاندان==
مصري شاهه جو پورو نالو '''سيد مصري شاهه رضوي''' هو. سندس والد جو نالو '''سيد بلند شاهه''' هو. هو نصرپور جي رضوي ساداتن جي خاندان سان تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

سندس خاندان جو نسب نصرپور جي مشهور بزرگ '''سيد هاشم شاهه رضوي''' سان ملي ٿو. ''تحفة الڪرام'' جي حوالي سان سنڌيانا ڄاڻائي ٿي ته سيد هاشم شاهه نصرپور ۾ اچي آباد ٿيو ۽ اتان جي رضوي ساداتن جي وڏن مان هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

سنڌي صوفي روايت جي تاريخ ۾ هن خاندان جي اهميت مصري شاهه کان اڳ به موجود هئي. [[شاهه عنايت رضوي]] پڻ نصرپور جي رضوي ساداتن مان مشهور سنڌي صوفي شاعر ٿي گذريو هو.

==ولادت==
مصري شاهه جي ولادت '''1245هه مطابق 1828ع''' ۾ سنڌ جي تاريخي شهر [[نصرپور]] ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt;

سندس ولادت جي صحيح ڏينهن بابت ثانوي ماخذن ۾ اختلاف آهي. هڪ سوانحي ماخذ سندس ولادت '''12 شوال 1245هه''' ڄاڻائي ٿو،&lt;ref name=&quot;MemonMisri&quot;&gt;{{cite web
 |title=Syed Misri Shah Nasarpuri سيد مصري شاه نصرپوري
 |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2013/03/syed-misri-shah.html
 |website=Sindhi Saints
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته سنڌيانا ۽ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جو تحقيقي مقالو صرف 1245هه/1828ع ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt; ان ڪري وڌيڪ مضبوط ماخذ جي غير موجودگيءَ ۾ 12 شوال کي قطعي تاريخ بدران اختلافي تاريخ سمجهڻ مناسب آهي.

==ننڍپڻ ۽ تعليم==
مصري شاهه ننڍپڻ ۾ ئي والد سيد بلند شاهه جي شفقت کان محروم ٿي ويو. والد جي وفات کان پوءِ سندس پرورش ۽ تعليم خاندان جي وڏن جي نگرانيءَ هيٺ ٿي.&lt;ref name=&quot;DurraniMisri&quot;/&gt;

سوانحي ماخذن موجب سندس تعليم نصرپور ۾ ٿي، جيڪو ان دور ۾ عربي ۽ فارسي تعليم جو اهم مقامي مرڪز هو. هن قرآن، فارسي ۽ ٻين روايتي علمن جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;MemonMisri&quot;/&gt;

سندس بعد واري شاعريءَ مان فارسي، عربي، هندي ۽ سنڌي ادبي روايتن سان گهري واقفيت ظاهر ٿئي ٿي. سندس ڪلام ۾ مختلف ٻولين جي لفظن جو استعمال به سندس وسيع لساني ۽ ادبي ماحول جي عڪاسي ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt;

==سير ۽ سفر==
مصري شاهه جي سوانح جو هڪ نمايان پاسو سندس سير ۽ سفر آهي. مختلف روايتن موجب هن جوانيءَ ۾ سنڌ کان ٻاهر پڻ ڊگها سفر ڪيا ۽ جوڳين، سامين ۽ ٻين روحاني حلقن جي صحبت ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;MemonMisri&quot;/&gt;

سندس سفرن بابت بعد واري ادبي تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هو لڳ ڀڳ سورهن سال مختلف علائقن ۾ گهمندو رهيو ۽ چاليهن ورهين جي لڳ ڀڳ عمر ۾ نصرپور موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;MisriWaee&quot;&gt;{{cite web
 |title=باب نائون: شاهه لطيف کان پوءِ وائيءَ جي صنف
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1001/read/53327
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن سفرن جو سندس شاعريءَ تي پڻ اثر نظر اچي ٿو. سندس ڪلام ۾ سنڌي ثقافتي ماحول سان گڏ جوڳ، ويراڳ ۽ ٻين هندستاني صوفيانه ۽ روحاني علامتن جو استعمال ملي ٿو.

==تصوف==
مصري شاهه بنيادي طور صوفي شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ عشق، فراق، وصل، روحاني طلب، محبوب، انساني باطن ۽ وحدت جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ ظاهري عشق جون علامتون گهڻو ڪري باطني ۽ صوفيانه معنيٰ اختيار ڪن ٿيون. محبوب جي ڳولا، فراق جي تڪليف ۽ وصل جي خواهش کي روحاني تجربي جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' پڻ کيس سنڌ جي صوفي شاعرن جي روايت ۾ رکي ٿو ۽ سندس ڪلام جي صوفيانه نوعيت جا مثال پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniMisri&quot;/&gt;

==شاعري==
مصري شاهه جي اصل شهرت سندس '''ڪافين''' سبب آهي. سنڌيانا کيس پنهنجي دور جي ڪافيءَ جو نمائنده شاعر ۽ امام قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ ڪافيءَ کان سواءِ وائي ۽ بيت جا نمونا پڻ ملن ٿا. سندس شاعريءَ جو وڏو حصو سنڌيءَ ۾ آهي، پر ٻين ٻولين، خاص ڪري سرائيڪي، هندي ۽ فارسيءَ ۾ پڻ ڪلام منسوب ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt;

سندس ڪلام جون اهم فني خاصيتون موسيقيت، سادگي، رواني، صوفيانه فڪر، مقامي محاورن جو استعمال ۽ عربي-فارسي لفظيات سان سنڌي ٻوليءَ جو ميلاپ آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

==ڪافيءَ جو امام==
سنڌي ادبي تنقيد ۾ مصري شاهه جي سڀ کان اهم سڃاڻپ '''ڪافيءَ جي شاعر''' جي حيثيت سان آهي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ پڻ کيس ڪافي گو شاعرن جو '''امام''' قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt;

سندس ڪافين ۾ لفظ ۽ موسيقي پاڻ ۾ گهرو تعلق رکن ٿا. مصري شاهه راڳ ۽ راڳڻين کان واقف هو ۽ سندس ڪافين جي بناوت ۾ ڳائڻ ۽ موسيقيءَ جي ضرورتن کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;MisriWaee&quot;/&gt;

روايت موجب هو پنهنجي ڪلام کي ڳائڻ کان اڳ ڳائڻن کان ٻڌندو ۽ راڳ، اچار ۽ ادائگيءَ جي درستگيءَ تي ڌيان ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;MisriWaee&quot;/&gt;

==راڳ ۽ موسيقي==
مصري شاهه جي شاعريءَ کي سنڌي موسيقيءَ کان الڳ ڪري ڏسڻ ڏکيو آهي. سندس ڪافيون مختلف سرن ۽ راڳن سان وابسته رهيون آهن. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ ۾ شايع ٿيل هڪ باقاعده تحقيقي مطالعي ۾ سندس ڳايل ۽ اڻ ڳايل ڪافين جي موسيقيائي جوڙجڪ، سرن ۽ راڳن جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt;

ان ڪري مصري شاهه جو ادبي ورثو صرف لکيل شاعري نه، پر سنڌ جي زنده موسيقيائي ۽ ڪافي ڳائڻ واري روايت جو پڻ حصو آهي.

==ٻولي ۽ اسلوب==
مصري شاهه جي شاعريءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي سادگيءَ سان گڏ عربي، فارسي، هندي ۽ ٻين لساني روايتن جا لفظ ۽ استعارا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

سندس ڪلام جي ٻوليءَ بابت محققن سلاست، فصاحت، بلاغت ۽ بي ساختگيءَ کي نمايان ڪيو آهي. سندس ڪافين ۾ ڏکين صوفيانه خيالن کي نسبتاً سادي ۽ ڳائڻ جهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ سندس شاعراڻي اسلوب جي اهم خاصيت آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

==فطرت ۽ انساني احساس==
مصري شاهه جي شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر سان گڏ فطرت ۽ انساني احساسن جو اظهار پڻ ملي ٿو. جديد تحقيقي مطالعي ۾ سندس شاعريءَ ۾ '''فطرت، انسانيت ۽ تصوف''' کي اهم موضوع قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ParveenMisri&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Parveen
 |first=Naheed
 |title=The Brief Study of the Poetry of Syed Misri Shah
 |journal=Kalich Research Journal
 |volume=8
 |year=2022
 |publisher=University of Sindh
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول، سفر، فراق، محبوب جي انتظار ۽ انساني جذبات جون تصويرون سندس ڪافين کي عوامي زندگيءَ سان ڳنڍين ٿيون.

==مائي ليلان==
مصري شاهه جي سوانح سان '''مائي ليلان''' جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌيانا موجب هوءَ مصري شاهه جي صحبت ۾ رهندي هئي ۽ سندس ڪلام ڳائيندي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

ماخذ موجب مائي ليلان ڳائڻ ۾ مهارت رکندي هئي ۽ خاص طور مصري شاهه جو ڪلام ڳائيندي هئي. ان ڪري سندس ذڪر مصري شاهه جي ڪافين جي زباني ۽ موسيقيائي روايت جي حوالي سان اهم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

==همعصر شاعرن سان تعلق==
مصري شاهه جو زمانو سنڌي ڪافي ۽ عروضي شاعريءَ جي اهم دور سان تعلق رکي ٿو. سندس همعصر صوفي شاعرن ۾ [[فقير نواب ولي محمد خان لغاري]] جهڙا شاعر شامل هئا.

فقير ولي محمد خان لغاريءَ جي سوانحي روايتن ۾ مصري شاهه سان سندس ملاقاتن ۽ صوفيانه رهاڻين جو ذڪر ملي ٿو. اهڙيون ادبي مجلسون ان دور ۾ ڪافيءَ، راڳ ۽ صوفيانه فڪر جي منتقليءَ جا اهم ذريعا هيون.

==''ڪليات مصري شاهه''==
مصري شاهه جو منتشر ڪلام بعد ۾ گڏ ڪري '''''ڪليات مصري شاهه''''' جي صورت ۾ شايع ڪيو ويو. ان ۾ سنڌي، سرائيڪي، هندي، اردو ۽ فارسي ڪلام شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MemonMisri&quot;/&gt;

سندس ڪلام جون مختلف چونڊون ۽ مجموعا پڻ شايع ٿيا آهن. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي ببليوگرافيءَ ۾ سيد عاشق حسين شاهه رضويءَ جي مرتب ڪيل '''''مختصر ڪلام شاهه مصري امام''''' (1983ع) جو پڻ ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt;

==آخري ڪافي ۽ وفات==
سنڌيانا موجب مصري شاهه '''4 ۽ 5 صفر 1335هه''' جي وچ واري رات اوچتو بيمار ٿيو ۽ انهيءَ رات سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

روايت موجب وفات کان ٿورو اڳ سندس آخري ڪافيءَ جو ٿل هو:

&lt;blockquote&gt;
اُڏر ڏاگها جيئن ڏينهن نہ اُڀري،&lt;br /&gt;
پنڌ پرانهون، منزل ڏور!
&lt;/blockquote&gt;

&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

سندس وفات جو گريگورين سال '''1906ع''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt; کيس نصرپور ۾ '''شاهه محمود جي درگاهه''' جي اتر طرف دفن ڪيو ويو. سندس مريدن جوڌپور مان ڳاڙهو پٿر آڻي سندس مزار تي ڇٽي اڏائي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

==عرس==
مصري شاهه جو ساليانو عرس هر سال '''5 صفر''' تي [[نصرپور]] ۾ ملهايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;

عرس مصري شاهه جي صوفيانه ۽ موسيقيائي ورثي سان پڻ لاڳاپيل آهي، جتي سندس ڪلام ۽ ڪافين کي ياد ڪيو ويندو آهي.

==تاريخن بابت اختلاف==
مصري شاهه جي ولادت ۽ وفات جي تاريخن بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ نمايان اختلاف موجود آهي. سنڌيانا ۽ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مواد ۾ سندس ولادت '''1245هه/1828ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt;

هڪ ثانوي سوانحي ماخذ ولادت '''12 شوال 1245هه''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;MemonMisri&quot;/&gt; ٻئي طرف محمد صديق ميمڻ جي ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' جي آن لائين متن ۾ 1245هه سان گڏ 1838ع ڏنو ويو آهي، جيڪو هجري ۽ گريگورين حساب سان پاڻ ۾ مطابقت نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;MemonHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=سيد مصري شاه
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2119/read/66133
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

وفات لاءِ سنڌيانا '''4 ۽ 5 صفر 1335هه جي وچ واري رات، 1906ع''' ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMisri&quot;/&gt; تنهنڪري مضمون ۾ وڌيڪ معتبر ۽ پاڻ ۾ مطابقت رکندڙ تاريخن کي ترجيح ڏني وئي آهي.

==ادبي اهميت==
مصري شاهه سنڌي ڪافيءَ جي تاريخ ۾ ان مقام سبب اهم آهي، جتي شاعري، تصوف ۽ موسيقي هڪٻئي سان ملي وڃن ٿا. سندس ڪافي صرف پڙهڻ لاءِ لکيل متن نه رهي، پر راڳ وسيلي پيش ٿيندڙ سنڌي صوفي شاعريءَ جي زنده روايت جو حصو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;BakhshMisri&quot;/&gt;

جديد تحقيق ۾ پڻ کيس سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي اهم شاعرن مان شمار ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ڪافيءَ جي صنف ۾ سندس فني مهارت سبب سندس نالو خاص طور نمايان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;ParveenMisri&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 1245هه
| 1828ع
| نصرپور جي رضوي سادات خاندان ۾ ولادت
|-
| —
| ننڍپڻ
| والد سيد بلند شاهه جي وفات؛ خاندان جي نگرانيءَ هيٺ پرورش ۽ تعليم
|-
| —
| اوڻيهين صدي
| سنڌ ۽ ٻين علائقن جا سير ۽ سفر
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو ٻيو اڌ
| نصرپور ۾ صوفيانه ۽ ادبي سرگرميون؛ ڪافيءَ جي شاعر طور شهرت
|-
| 4–5 صفر 1335هه
| 1906ع
| نصرپور ۾ وفات
|-
| 5 صفر
| هر سال
| نصرپور ۾ ساليانو عرس
|}

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي ڪافي]]
* [[شاهه عنايت رضوي]]
* [[نصرپور]]
* [[فقير نواب ولي محمد خان لغاري]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[تصوف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 236 ۽ اڳتي.
* ''ڪليات مصري شاهه''.
* سيد عاشق حسين شاهه رضوي، ''مختصر ڪلام شاهه مصري امام''، مصري شاهه ميموريل ڪميٽي، نصرپور، 1983ع.

{{DEFAULTSORT:مصري شاهه نصرپوري}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:ڪافي جا شاعر]]
[[زمرو:نصرپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:رضوي سيد]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1245هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1335هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1828ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1906ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>623o7uzkoqmmzcdulsgw9amop5xiq6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڀاون علي شاھ ساقي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103666</id>
    <revision>
      <id>416935</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي شاعر ۽ بدين جي شاهه قادري درگاهه جو سجاده نشين}}  {{Infobox person | name              = ڀاون علي شاهه ساقي | honorific_prefix  = پير | birth_name        = ڀاون علي شاهه | birth_date        = 15 فيبروري 1887ع (تقريباً 22 جمادي الاول 1304هه) | birth_place       = [[بدين]]، [[سنڌ]] | death_date        = 19 آڪٽوبر 1918ع (تقر...</comment>
      <origin>416935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17323" sha1="rv5fyabmnoh0zn2md905fuypxxxsvyf" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي شاعر ۽ بدين جي شاهه قادري درگاهه جو سجاده نشين}}

{{Infobox person
| name              = ڀاون علي شاهه ساقي
| honorific_prefix  = پير
| birth_name        = ڀاون علي شاهه
| birth_date        = 15 فيبروري 1887ع (تقريباً 22 جمادي الاول 1304هه)
| birth_place       = [[بدين]]، [[سنڌ]]
| death_date        = 19 آڪٽوبر 1918ع (تقريباً 13 محرم 1337هه)
| death_place       = [[بدين]]، سنڌ
| occupation        = [[صوفي]]، شاعر، سجاده نشين
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| genre             = [[ڪافي]]، [[غزل]]، مولود، مدح، قطعو
| pen_name          = ساقي
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[قادري سلسلو]]
| father            = پير محمد شاهه
| children          = [[پير عالي شاهه جيلاني]]
}}

'''پير ڀاون علي شاهه ساقي''' (15 فيبروري 1887ع؛ تقريباً 22 جمادي الاول 1304هه – 19 آڪٽوبر 1918ع؛ تقريباً 13 محرم 1337هه) [[بدين]] سان تعلق رکندڙ سنڌي صوفي شاعر ۽ بدين جي '''شاهه قادري درگاهه''' جو سجاده نشين هو. شاعريءَ ۾ سندس تخلص '''ساقي''' هو. هن مولود، مدح، ڪافي، غزل ۽ قطعي سميت مختلف صنفن ۾ شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڀاون علي شاهه
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀاون%20علي%20شاھہ
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڀاون علي شاهه جو شمار ويهين صديءَ جي شروعاتي دور جي لاڙ جي شاعرن ۾ ٿئي ٿو. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي کيس لاڙ جو مقبول شاعر قرار ڏيندي سندس عروضي شاعريءَ کي پختو ۽ بلند پايي جو ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;JunejoLaar&quot;&gt;{{cite web
 |last=جوڻيجو
 |first=عبدالجبار
 |title=سنڌي زبان جي لاڙي محاوري جا ڪي پهلو
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2018/11/blog-post.html
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

محمد محسن الدين درانيءَ پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس احوال ۽ ڪلام جا نمونا سنڌ جي صوفي شاعرن جي سلسلي ۾ شامل ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniBhawan&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=239–240
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ خاندان==
سندس نالو '''ڀاون علي شاهه''' ۽ والد جو نالو '''پير محمد شاهه''' هو. سندس خاندان بدين جي شاهه قادري درگاهه سان وابسته هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس خانداني نسب [[عبدالقادر جيلاني|شيخ عبدالقادر جيلانيءَ]] سان ملايو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt;

خاندان جي روحاني مرڪز طور شاهه قادري درگاهه کي خاص اهميت حاصل هئي. سندس پٽ [[پير عالي شاهه جيلاني]] جي سوانح موجب هن خاندان جا وڏا اصل [[ڀڄ]]، [[ڪڇ]] جا رهندڙ هئا ۽ ڪڇ جي ماڻهن ۾ پڻ هن درگاهه سان عقيدت موجود هئي.&lt;ref name=&quot;AliShahBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير عالي شاهه جيلاني
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1308
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ولادت==
ڀاون علي شاهه '''15 فيبروري 1887ع''' تي [[بدين]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt; ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي مرتب ڪيل سنڌ جي تاريخي ڏينهن جي فهرست ۾ پڻ 15 فيبروري 1887ع سندس جنم ڏينهن طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;PathanBhawan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh History (15th February)
 |url=https://knowmeknowsindh.blogspot.com/2020/02/sindh-history-15th-february.html
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

جديد حسابي هجري تقويم موجب 15 فيبروري 1887ع تقريباً '''22 جمادي الاول 1304هه''' سان ٺهڪي اچي ٿي. قمري مهيني جي مقامي رؤيت سبب هڪ ڏينهن جو فرق ممڪن آهي.

==تعليم==
ڀاون علي شاهه سنڌي، انگريزي، عربي ۽ فارسي ٻولين جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt; سندس عربي ۽ فارسي تعليم سندس مذهبي ۽ ادبي پسمنظر سان لاڳاپيل هئي، جڏهن ته انگريزيءَ جي تعليم ان دور جي بدلجندڙ تعليمي ماحول سان سندس واقفيت ڏيکاري ٿي.

سندس شاعريءَ ۾ روايتي سنڌي صوفيانه اظهار سان گڏ عروضي شاعريءَ جو اثر به نمايان آهي. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي سندس عروضي ڪلام کي پختو ۽ بلند پايي جو قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;JunejoLaar&quot;/&gt;

==شاهه قادري درگاهه جي سجاده نشيني==
ڀاون علي شاهه اڃا '''14 ورهين''' جو هو ته سندس والد پير محمد شاهه وفات ڪري ويو. والد جي وفات کان پوءِ هو بدين جي '''شاهه قادري درگاهه''' جو سجاده نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ننڍي عمر کان ئي مٿس خاندان جي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل ذميواريون اچي ويون. سندس شخصيت ۾ سجاده نشيني ۽ شاعري ٻئي پاسا گڏ نظر اچن ٿا.

==شاعريءَ جي شروعات==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ڀاون علي شاهه تقريباً '''20 ورهين جي عمر''' ۾ شعر چوڻ شروع ڪيو ۽ '''ساقي''' تخلص اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt;

ان حساب سان سندس شاعراڻي سرگرميءَ جي شروعات تقريباً 1907ع ڌاري ٿي. جيتوڻيڪ سندس عمر مختصر رهي، پر مختلف صنفن ۾ سندس ڪلام جو ذڪر ملي ٿو.

==شاعري==
ڀاون علي شاهه جو ڪلام گهڻ صنفي هو. سندس شاعريءَ ۾:

* مولود
* مدح
* [[ڪافي]]
* [[غزل]]
* قطعو

شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt;

سندس مذهبي شاعريءَ ۾ رسول الله ﷺ سان عقيدت ۽ صوفيانه محبت جا موضوع ملن ٿا، جڏهن ته غزل ۽ ڪافيءَ ۾ سندس دور جي سنڌي عروضي ۽ صوفيانه شعري روايتن جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniBhawan&quot;/&gt;

==لاڙي ٻوليءَ جو استعمال==
ڀاون علي شاهه جي شاعري لساني لحاظ کان به اهم آهي. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي لاڙي محاوري جي مطالعي ۾ کيس لاڙ جو مقبول شاعر ڄاڻائيندي سندس ڪلام مان مثال ڏنا آهن. جوڻيجي موجب ساقي پنهنجي شاعريءَ ۾ ضمير مخاطب جون اهي صورتون استعمال ڪيون، جيڪي لاڙ جي عام اچار سان ٺهڪندڙ هيون.&lt;ref name=&quot;JunejoLaar&quot;/&gt;

اهڙيءَ ريت سندس ڪلام رڳو ادبي يا صوفيانه مطالعي لاءِ نه، پر ويهين صديءَ جي شروعات واري [[لاڙ]] جي سنڌي لهجي ۽ شعري ٻوليءَ جي مطالعي لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو.

==عروضي شاعري==
ڀاون علي شاهه اهڙي دور ۾ شعر چيو، جڏهن سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي عروض تي ٻڌل غزل ۽ ٻين صنفن جي روايت مضبوط ٿي چڪي هئي. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي سندس عروضي ڪلام کي '''پختو ۽ بلند پايي جو''' قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;JunejoLaar&quot;/&gt;

سندس نالو ان دور جي سنڌي عروضي شاعرن جي فهرستن ۾ پڻ اچي ٿو. شمس الدين بلبل جي همعصر شاعرن بابت مواد ۾ ڀاون علي شاهه ساقي، بدين کي مير عبدالحسين سانگي، مرزا قليچ بيگ، حافظ حامد ۽ ٻين شاعرن سان گڏ درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BulbulContemporaries&quot;&gt;{{cite web
 |title=رئيس شمس الدين بلبل ۽ سندس همعصر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1505/read/59964
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==همعصر شاعرن سان تعلق==
ڀاون علي شاهه پنهنجي وقت جي ڪيترن مشهور شاعرن سان ادبي رهاڻيون ڪندو هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' خاص طور '''تاج محمد ”مشتاق“ افغان'''، '''ڪرم علي شاهه ”ڪرم“''' ۽ [[مير عبدالحسين سانگي]] جا نالا ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt;

انهن شاعرن سان سندس تعلق مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس ادبي سرگرمي صرف بدين جي مقامي صوفي ماحول تائين محدود نه هئي، پر هو پنهنجي دور جي وسيع سنڌي ادبي حلقن سان پڻ رابطي ۾ هو.

==پير بخش فاروقي سان تعلق==
ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي موجب '''فقير پير بخش فاروقي''' ڀاون علي شاهه جو دل گهريو دوست ۽ مريد هو. پير بخش فاروقيءَ جو تخلص '''دلريش''' هو ۽ هو پڻ صوفيانه شاعري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;JunejoLaar&quot;/&gt;

جوڻيجي موجب دلريش جي ڪلام ۾ پڻ لاڙي ٻوليءَ جي مخاطب ضمير جون خاص صورتون ملن ٿيون. اهڙي طرح ڀاون علي شاهه جي ادبي ۽ روحاني حلقي جو اثر سندس مريد شاعرن تائين پڻ پهتو.&lt;ref name=&quot;JunejoLaar&quot;/&gt;

==ڪلام جي اشاعت==
ڀاون علي شاهه جو سمورو ڪلام هڪ ئي وقت ڪتابي صورت ۾ محفوظ نه ٿيو. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي موجب سندس '''مناجات ۽ ٻيو ڪلام''' محقق ۽ اديب [[محمد سومار شيخ]] شايع ڪرايو هو.&lt;ref name=&quot;JunejoLaar&quot;/&gt;

هيءَ ڳالهه سندس ادبي ورثي جي حفاظت ۾ محمد سومار شيخ جي ڪردار کي اهم بڻائي ٿي، ڇاڪاڻ ته بدين ۽ لاڙ جي ڪيترن شاعرن جو ڪلام مقامي قلمي ۽ زباني روايتن ۾ محفوظ رهيو.

==صوفيانه فڪر==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ ڀاون علي شاهه کي سنڌ جي صوفي شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي ۽ سندس ڪلام جا نمونا ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniBhawan&quot;/&gt; سندس مذهبي ۽ صوفيانه شاعريءَ ۾ رسول الله ﷺ سان عقيدت، روحاني محبت ۽ درويشانه فڪر جا عنصر نمايان آهن.

سندس شاعريءَ ۾ تصوف ۽ روايتي مذهبي شاعري هڪٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. مولود ۽ مدح جهڙين صنفن سان گڏ ڪافي ۽ غزل لکڻ سندس ادبي دائري جي وسعت ڏيکاري ٿو.

==پير عالي شاهه جيلاني==
ڀاون علي شاهه جو پٽ '''[[پير عالي شاهه جيلاني]]''' 12 اپريل 1916ع تي بدين ۾ ڄائو. هو اڳتي هلي بدين ۽ لاڙ جي اهم سماجي ۽ سياسي شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;AliShahBio&quot;/&gt;

ڀاون علي شاهه جي وفات وقت عالي شاهه لڳ ڀڳ ٻن ورهين جو هو. ان ڪري درگاهه ۽ خانداني ملڪيت جي سنڀال ڪجهه عرصي لاءِ مريدن ۽ مقامي معززن جي هڪ بورڊ حوالي رهي. عالي شاهه بالغ ٿيڻ کان پوءِ شاهه قادري درگاهه جي گادي سنڀالي.&lt;ref name=&quot;AliShahBio&quot;/&gt;

پير عالي شاهه بعد ۾ سياست ۾ پڻ سرگرم ٿيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر رهيو. سندس آتم ڪهاڻي '''''منهنجي ماضيءَ جا چند ورق''''' 1975ع ۾ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;AliShahBio&quot;/&gt;

==وفات==
ڀاون علي شاهه '''19 آڪٽوبر 1918ع''' تي جوانيءَ ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt; سندس عمر فقط 31 ورهيه هئي.

جديد هجري-گريگورين تقويم جي حساب موجب 19 آڪٽوبر 1918ع تقريباً '''13 محرم 1337هه''' سان ٺهڪي اچي ٿي. قمري مهيني جي رؤيت سبب ڏينهن ۾ معمولي فرق ممڪن آهي.

سندس مختصر حياتيءَ باوجود سندس نالو لاڙ جي صوفي ۽ عروضي شاعريءَ جي تاريخ ۾ محفوظ رهيو، جڏهن ته سندس خاندان شاهه قادري درگاهه وسيلي بدين جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان وابسته رهيو.

==تاريخن بابت اختلاف==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ڀاون علي شاهه جي ولادت '''15 فيبروري 1887ع''' ۽ وفات '''19 آڪٽوبر 1918ع''' ڏئي ٿي، پر ساڳئي داخلا ۾ وفات جو هجري سال '''1331هه''' پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt;

هي هجري سال گريگورين تاريخ سان مطابقت نٿو رکي، ڇاڪاڻ ته 19 آڪٽوبر 1918ع حسابي هجري تقويم موجب تقريباً '''13 محرم 1337هه''' ٿئي ٿو. تنهنڪري هن مضمون ۾ گريگورين تاريخ کي بنيادي تاريخ رکندي هجري تاريخ کي تقريبي تبديليءَ طور ڏنو ويو آهي.

ساڳيءَ طرح 15 فيبروري 1887ع تقريباً '''22 جمادي الاول 1304هه''' سان ٺهڪي اچي ٿي. تاريخي هجري تاريخن ۾ مقامي چنڊ ڏسڻ سبب هڪ ڏينهن جو فرق ممڪن آهي.

==ادبي اهميت==
ڀاون علي شاهه ساقيءَ جي ادبي اهميت جا ٽي اهم پاسا آهن: سندس صوفيانه ۽ مذهبي شاعري، سنڌي عروضي شاعريءَ ۾ سندس فني پختگي، ۽ لاڙي محاوري جو سندس ڪلام ۾ استعمال.&lt;ref name=&quot;JunejoLaar&quot;/&gt;

سندس شاعري ان دور جي سنڌي ادب جو مثال آهي، جنهن ۾ روايتي مولود ۽ مدح سان گڏ فارسي عروض تي ٻڌل غزل ۽ سنڌي ڪافي گڏجي موجود هئا. سندس تاج محمد مشتاق، ڪرم علي شاهه ڪرم ۽ مير عبدالحسين سانگيءَ جهڙن شاعرن سان رهاڻيون کيس پنهنجي دور جي وسيع ادبي ماحول سان پڻ ڳنڍين ٿيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBhawan&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| تقريباً 22 جمادي الاول 1304هه
| 15 فيبروري 1887ع
| بدين ۾ ولادت
|-
| تقريباً 1318–1319هه
| لڳ ڀڳ 1901ع
| 14 ورهين جي عمر ۾ والد جي وفات کان پوءِ شاهه قادري درگاهه جو سجاده نشين ٿيو
|-
| تقريباً 1325هه
| لڳ ڀڳ 1907ع
| ويهن ورهين جي عمر ۾ شاعريءَ جي شروعات؛ ”ساقي“ تخلص اختيار ڪيائين
|-
| —
| ويهين صديءَ جي شروعات
| تاج محمد مشتاق افغان، ڪرم علي شاهه ڪرم ۽ مير عبدالحسين سانگيءَ سان ادبي رهاڻيون
|-
| تقريباً 20 جمادي الآخر 1334هه
| 12 اپريل 1916ع
| پٽ پير عالي شاهه جيلانيءَ جي ولادت
|-
| تقريباً 13 محرم 1337هه
| 19 آڪٽوبر 1918ع
| 31 ورهين جي عمر ۾ وفات
|}

==پڻ ڏسو==
* [[بدين]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي]]
* [[مير عبدالحسين سانگي]]
* [[پير عالي شاهه جيلاني]]
* [[قادري سلسلو]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 239–240.
* محمد سومار شيخ، ڀاون علي شاهه ساقيءَ جي مناجات ۽ ڪلام بابت مرتب ڪيل مواد.
* عبدالجبار جوڻيجو، ''سنڌي زبان جي لاڙي محاوري جا ڪي پهلو''.

{{DEFAULTSORT:ڀاون علي شاهه ساقي}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:ڪافي جا شاعر]]
[[زمرو:غزل جا شاعر]]
[[زمرو:بدين جا ماڻهو]]
[[زمرو:قادري سلسلو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1887ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1918ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>rv5fyabmnoh0zn2md905fuypxxxsvyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪليم الله شاھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103667</id>
    <revision>
      <id>416936</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو شاعر}}  {{Infobox person | name              = ڪليم الله شاهه | honorific_prefix  = پير | birth_name        = سيد ڪليم الله شاهه راشدي | birth_date        = تقريباً 1876ع (1292هه–1293هه) | birth_place       = پير ڳوٺ، نئون ديرو ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]] | death_date...</comment>
      <origin>416936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15273" sha1="on7k94n8dyxevobhrdtl74dv6hm6nkj" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو شاعر}}

{{Infobox person
| name              = ڪليم الله شاهه
| honorific_prefix  = پير
| birth_name        = سيد ڪليم الله شاهه راشدي
| birth_date        = تقريباً 1876ع (1292هه–1293هه)
| birth_place       = پير ڳوٺ، نئون ديرو ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date        = تقريباً 1930ع (1348هه–1349هه)
| death_place       = [[ممبئي]]، برطانوي هندستان
| occupation        = شاعر، حڪيم
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| religion          = [[اسلام]]
| family            = راشدي
}}

'''پير سيد ڪليم الله شاهه راشدي''' (تقريباً 1876ع؛ 1292هه–1293هه – تقريباً 1930ع؛ 1348هه–1349هه)، عام طرح '''ڪليم الله شاهه''' جي نالي سان سڃاتو ويندڙ، سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو ٻولين جو شاعر، اديب ۽ حڪيم هو. سندس تعلق نئين ديري ڀرسان راشدي خاندان جي پير ڳوٺ سان هو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ کيس سنڌ جي اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ شامل ڪيو آهي، جڏهن ته محمد محسن الدين دراني پڻ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس احوال ۽ اردو شاعريءَ جا نمونا ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniKaleem&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=241–242
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري: عهد شاهجهان کان قيام پاڪستان تائين
 |language=ur
 |page=355
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ نسب==
سندس پورو نالو '''سيد ڪليم الله شاهه راشدي''' هو. هڪ سوانحي ماخذ موجب سندس نسب هن ريت ڏنو ويو آهي: ڪليم الله شاهه بن محمد ارشد شاهه بن محمد شاهه بن مير تقي شاهه بن محمد بقا شاهه بن محمد امام شاهه راشدي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;&gt;{{cite web
 |title=سيد ڪليم الله شاهه راشدي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54766
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس خاندان راشدي سادات سان تعلق رکندو هو. پروفيسر نذير احمد سومري موجب پير پاڳاري سيد محمد راشد شاهه راشديءَ جي ننڍي ڀاءُ سيد علي مرتضيٰ شاهه نئين ديري ڀرسان پنهنجو ڳوٺ آباد ڪيو، جيڪو پوءِ '''پير ڳوٺ''' جي نالي سان مشهور ٿيو؛ ڪليم الله شاهه انهيءَ ڳوٺ ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;&gt;{{cite web
 |last=سومرو
 |first=نذير احمد
 |title=لاڙڪاڻي جا اردو اهل قلم
 |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2014/09/prof-nazeer-ahmed-soomro_6.html
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ولادت==
پير ڪليم الله شاهه جي ولادت '''تقريباً 1876ع''' ۾ پير ڳوٺ، نئين ديري ڀرسان ٿي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

1876ع جو گريگورين سال تقريباً '''1292هه–1293هه''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ ولادت جو ڏينهن ۽ مهينو نه ملڻ سبب وڌيڪ مخصوص هجري تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

==تعليم==
ڪليم الله شاهه ديني تعليم [[بلوچستان]] ۾ حاصل ڪئي. سوانحي ماخذ موجب کيس سنڌي، اردو، سرائيڪي ۽ فارسي ٻولين تي عبور حاصل هو ۽ انهن چئن ٻولين ۾ شاعري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ ۾ سندس گهڻين ٻولين جي ڄاڻ بابت روايتي طور '''27 ٻوليون ڳالهائڻ''' جي دعويٰ پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt; هيءَ دعويٰ غير معمولي هجڻ سبب ان کي سوانحي روايت طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي، جيستائين ان جي تصديق ڪنهن وڌيڪ مضبوط آزاد ماخذ مان نه ٿئي.

==ادبي شخصيت==
ڪليم الله شاهه نظم ۽ نثر ٻنهي سان وابسته هو. سندس ادبي سرگرمين ۾ سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو شاعري شامل هئي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري: عهد شاهجهان کان قيام پاڪستان تائين'' ۾ ڪليم الله شاهه کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

محمد محسن الدين درانيءَ پڻ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو شاعريءَ جو ذڪر ڪندي ڪلام جا نمونا ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniKaleem&quot;/&gt;

==شاعري==
ڪليم الله شاهه موزون طبع شاعر هو. سندس شاعري سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو چئن ٻولين ۾ موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي حوالي سان پروفيسر نذير احمد سومرو لکي ٿو ته ڪليم الله شاهه کي موسيقيءَ سان پڻ گهڻو شوق هو ۽ هندستان جا ناميارا ڳائڻا وٽس ايندا هئا. بلوچ موجب سندس ڪلام سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ موجود هو.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

==اردو شاعري==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ ڪليم الله شاهه جو نالو خاص طور اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيقي ڪتاب ۾ کيس مستقل طور سنڌ جي اردو شاعرن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس اردو ڪلام جا مثال شامل آهن. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس اردو شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي لفظيات، عشق، فراق، دل، حسن ۽ محبوب جهڙا موضوع نمايان هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniKaleem&quot;/&gt;

==سنڌي شاعري==
ڪليم الله شاهه سنڌيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. سندس محفوظ سنڌي شعرن مان سماجي مشاهدي، طنز ۽ اخلاقي نصيحت جا عنصر ظاهر ٿين ٿا. هڪ محفوظ نظم ۾ هن پنهنجي دور جي سماجي حالتن سان گڏ ملن، پيرن ۽ سماجي ريتن تي طنزيه انداز ۾ اظهار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

نظم جي آخر ۾ شاعر پاڻ کي مخاطب ڪندي پنهنجي اصلاح ۽ دعا جي تلقين ڪري ٿو. اهڙي طرح سندس سنڌي شاعريءَ ۾ سماجي تنقيد سان گڏ خود احتسابيءَ جو عنصر پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

==فارسي ۽ سرائيڪي شاعري==
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ ٻين سوانحي ماخذن موجب ڪليم الله شاهه فارسي ۽ سرائيڪيءَ ۾ پڻ شعر چيو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

سندس گهڻ لساني شاعري ان دور جي سنڌي ادبي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ سنڌي اديبن لاءِ فارسي ادبي روايت سان واقفيت عام هئي، جڏهن ته سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي لساني رابطن سبب سرائيڪيءَ ۾ پڻ شاعري ٿيندي هئي.

==غزلن جو مجموعو==
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي حوالي سان لکيل هڪ ماخذ موجب ڪليم الله شاهه جي '''غزلن جو هڪ مجموعو''' مرزا عباس علي بيگ وٽ حيدرآباد ۾ محفوظ هو.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

هيءَ ڄاڻ سندس شاعريءَ جي دستاويزي تاريخ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته سندس سمورو ڪلام ڇپجي عام دسترس ۾ نه اچي سگهيو.

==تصنيفون==
سوانحي ماخذ موجب ڪليم الله شاهه ڪيترائي ڪتاب لکيا، پر انهن مان ڪو به سندس حياتيءَ ۾ شايع نه ٿي سگهيو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

موجود آن لائين ماخذ انهن ڪتابن جا قابل اعتماد عنوان يا مڪمل ڪتابياتي تفصيل نٿا ڏين؛ تنهنڪري سندن نالن بابت بغير ماخذ جي فهرست ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

==حڪمت==
ادبي سرگرمين کان سواءِ ڪليم الله شاهه روايتي طب يا '''حڪمت''' سان پڻ وابسته هو. هڪ سوانحي ماخذ موجب حڪمت سندس اهم پيشو هو ۽ هو علاج معالج ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

انهيءَ سبب سندس شخصيت رڳو شاعر يا اديب تائين محدود نه هئي، پر مقامي سماج ۾ حڪيم ۽ پير طور پڻ سڃاتي ويندي هئي.

==موسيقيءَ سان دلچسپي==
ڪليم الله شاهه کي موسيقيءَ سان گهري دلچسپي هئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي حوالي سان ڄاڻايو ويو آهي ته هندستان جا وڏا ڳائڻا پڻ وٽس ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

موسيقيءَ سان اها وابستگي سندس شاعراڻي ماحول سان پڻ مناسبت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو شاعريءَ جون ڪيتريون صنفون راڳ ۽ موسيقيءَ جي محفلن سان ڳنڍيل رهيون آهن.

==سنڌ ڇڏڻ==
سوانحي ماخذ موجب ڪليم الله شاهه جي ذاتي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ تڪرار کان پوءِ سندس خلاف عدالتي معاملا ۽ مخالفت پيدا ٿي. ان کان پوءِ هو سنڌ ڇڏي هندستان هليو ويو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

ماخذ موجب هن شروعات ۾ [[سورت]] ۽ ٻين هنڌن تي رهائش اختيار ڪئي ۽ آخرڪار [[ممبئي]] کي پنهنجو مستقل رهائشي هنڌ بڻايو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

انهن واقعن بابت موجود احوال گهڻو ڪري بعد واري سوانحي بيان تي ٻڌل آهي؛ تنهنڪري ذاتي زندگيءَ بابت غير ضروري يا غير تصديق ٿيل تفصيل انسائيڪلوپيڊيا مضمون ۾ شامل ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي.

==وفات==
هڪ سوانحي ماخذ موجب پير ڪليم الله شاهه راشدي '''تقريباً 1930ع''' ۾ [[ممبئي]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

پروفيسر نذير احمد سومرو پڻ لکي ٿو ته ڪليم الله شاهه جو انتقال هندستان ۾ ٿيو ۽ اتي ئي دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

1930ع جو سال هجري تقويم جي تقريباً '''1348هه–1349هه''' سان ٺهڪي اچي ٿو. جيئن ته موجود ماخذ وفات جو صحيح ڏينهن ۽ مهينو نٿا ڏين، تنهنڪري ڪنهن مخصوص هجري مهيني کي قطعي طور لکڻ مناسب نه آهي.

==ادبي اهميت==
ڪليم الله شاهه جي ادبي اهميت جو بنيادي پاسو سندس گهڻ لساني شاعري آهي. سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ شاعري ڪرڻ سبب سندس ادبي ڪم اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات واري سنڌ جي گهڻ لساني ادبي ماحول سان ڳنڍجي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو کيس سنڌ جي اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ شامل ڪرڻ پڻ انهيءَ ڳالهه جي شاهدي آهي ته سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي ارتقا رڳو شهري ادبي مرڪزن تائين محدود نه هئي، پر سنڌي ۽ فارسي روايت سان وابسته مقامي شاعر پڻ اردوءَ ۾ شعر چوندا رهيا.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==تاريخن بابت نوٽ==
ڪليم الله شاهه جي ولادت ۽ وفات جون مڪمل هجري تاريخون موجود استعمال ڪيل ماخذن مان ثابت نٿيون ٿين. سندس ولادت تقريباً '''1876ع''' ۽ وفات تقريباً '''1930ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

ان ڪري انهن سالن کي حسابي طور:
* '''1876ع = تقريباً 1292هه–1293هه'''
* '''1930ع = تقريباً 1348هه–1349هه'''

لکي سگهجي ٿو، پر صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن ڪنهن بنيادي ماخذ کان سواءِ شامل نه ڪرڻ گهرجي.

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 1292هه–1293هه
| تقريباً 1876ع
| پير ڳوٺ، نئين ديري ڀرسان ولادت
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو آخر
| بلوچستان ۾ ديني تعليم حاصل ڪئي
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات
| سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ شاعري
|-
| —
| ويهين صديءَ جي شروعات
| شاعري، حڪمت ۽ موسيقيءَ سان وابستگي
|-
| —
| زندگيءَ جو آخري دور
| سنڌ مان هندستان لڏي ويو
|-
| 1348هه–1349هه
| تقريباً 1930ع
| ممبئي ۾ وفات
|}

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو شاعري]]
* [[راشدي]]
* [[نئون ديرو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 241–242.
* نبي بخش خان بلوچ، ''سنڌ ۾ اردو شاعري: عهد شاهجهان کان قيام پاڪستان تائين''، ص 355.
* ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو''، ”سيد ڪليم الله شاهه راشدي“.

{{DEFAULTSORT:ڪليم الله شاهه}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سرائيڪي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا شاعر]]
[[زمرو:راشدي]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1930ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>on7k94n8dyxevobhrdtl74dv6hm6nkj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416937</id>
      <parentid>416936</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15143" sha1="hkqqwipndog3ghzshg4n2s0snskwqgz" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو شاعر}}

{{Infobox person
| name              = ڪليم الله شاهه
| honorific_prefix  = پير
| birth_name        = سيد ڪليم الله شاهه راشدي
| birth_date        = تقريباً 1876ع (1292هه–1293هه)
| birth_place       = پير ڳوٺ، نئون ديرو ڀرسان، [[رتوديرو تعلقو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]
| death_date        = تقريباً 1930ع (1348هه–1349هه)
| death_place       = [[ممبئي]]، برطانوي هندستان
| occupation        = شاعر، حڪيم
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| religion          = [[اسلام]]
| family            = راشدي
}}

'''پير سيد ڪليم الله شاهه راشدي''' (تقريباً 1876ع؛ 1292هه–1293هه – تقريباً 1930ع؛ 1348هه–1349هه)، عام طرح '''ڪليم الله شاهه''' جي نالي سان سڃاتو ويندڙ، سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو ٻولين جو شاعر، اديب ۽ حڪيم هو. سندس تعلق نئين ديري ڀرسان راشدي خاندان جي پير ڳوٺ سان هو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ کيس سنڌ جي اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ شامل ڪيو آهي، جڏهن ته محمد محسن الدين دراني پڻ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس احوال ۽ اردو شاعريءَ جا نمونا ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniKaleem&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=241–242
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري: عهد شاهجهان کان قيام پاڪستان تائين
 |language=ur
 |page=355
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ نسب==
سندس پورو نالو '''سيد ڪليم الله شاهه راشدي''' هو. هڪ سوانحي ماخذ موجب سندس نسب هن ريت ڏنو ويو آهي: ڪليم الله شاهه بن محمد ارشد شاهه بن محمد شاهه بن مير تقي شاهه بن محمد بقا شاهه بن محمد امام شاهه راشدي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;&gt;{{cite web
 |title=سيد ڪليم الله شاهه راشدي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54766
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس خاندان راشدي سادات سان تعلق رکندو هو. پروفيسر نذير احمد سومري موجب پير پاڳاري سيد محمد راشد شاهه راشديءَ جي ننڍي ڀاءُ سيد علي مرتضيٰ شاهه نئين ديري ڀرسان پنهنجو ڳوٺ آباد ڪيو، جيڪو پوءِ '''پير ڳوٺ''' جي نالي سان مشهور ٿيو؛ ڪليم الله شاهه انهيءَ ڳوٺ ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;&gt;{{cite web
 |last=سومرو
 |first=نذير احمد
 |title=لاڙڪاڻي جا اردو اهل قلم
 |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2014/09/prof-nazeer-ahmed-soomro_6.html
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ولادت==
پير ڪليم الله شاهه جي ولادت '''تقريباً 1876ع''' ۾ پير ڳوٺ، نئين ديري ڀرسان ٿي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

1876ع جو گريگورين سال تقريباً '''1292هه–1293هه''' سان ٺهڪي اچي ٿو. موجود ماخذن ۾ ولادت جو ڏينهن ۽ مهينو نه ملڻ سبب وڌيڪ مخصوص هجري تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

==تعليم==
ڪليم الله شاهه ديني تعليم [[بلوچستان]] ۾ حاصل ڪئي. سوانحي ماخذ موجب کيس سنڌي، اردو، سرائيڪي ۽ فارسي ٻولين تي عبور حاصل هو ۽ انهن چئن ٻولين ۾ شاعري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

ساڳئي ماخذ ۾ سندس گهڻين ٻولين جي ڄاڻ بابت روايتي طور '''27 ٻوليون ڳالهائڻ''' جي دعويٰ پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt; هيءَ دعويٰ غير معمولي هجڻ سبب ان کي سوانحي روايت طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي، جيستائين ان جي تصديق ڪنهن وڌيڪ مضبوط آزاد ماخذ مان نه ٿئي.

==ادبي شخصيت==
ڪليم الله شاهه نظم ۽ نثر ٻنهي سان وابسته هو. سندس ادبي سرگرمين ۾ سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو شاعري شامل هئي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري: عهد شاهجهان کان قيام پاڪستان تائين'' ۾ ڪليم الله شاهه کي سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

محمد محسن الدين درانيءَ پڻ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو شاعريءَ جو ذڪر ڪندي ڪلام جا نمونا ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniKaleem&quot;/&gt;

==شاعري==
ڪليم الله شاهه موزون طبع شاعر هو. سندس شاعري سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو چئن ٻولين ۾ موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي حوالي سان پروفيسر نذير احمد سومرو لکي ٿو ته ڪليم الله شاهه کي موسيقيءَ سان پڻ گهڻو شوق هو ۽ هندستان جا ناميارا ڳائڻا وٽس ايندا هئا. بلوچ موجب سندس ڪلام سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ موجود هو.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

==اردو شاعري==
سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ ڪليم الله شاهه جو نالو خاص طور اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيقي ڪتاب ۾ کيس مستقل طور سنڌ جي اردو شاعرن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس اردو ڪلام جا مثال شامل آهن. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس اردو شاعريءَ ۾ غزل جي روايتي لفظيات، عشق، فراق، دل، حسن ۽ محبوب جهڙا موضوع نمايان هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniKaleem&quot;/&gt;

==سنڌي شاعري==
ڪليم الله شاهه سنڌيءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. سندس محفوظ سنڌي شعرن مان سماجي مشاهدي، طنز ۽ اخلاقي نصيحت جا عنصر ظاهر ٿين ٿا. هڪ محفوظ نظم ۾ هن پنهنجي دور جي سماجي حالتن سان گڏ ملن، پيرن ۽ سماجي ريتن تي طنزيه انداز ۾ اظهار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

نظم جي آخر ۾ شاعر پاڻ کي مخاطب ڪندي پنهنجي اصلاح ۽ دعا جي تلقين ڪري ٿو. اهڙي طرح سندس سنڌي شاعريءَ ۾ سماجي تنقيد سان گڏ خود احتسابيءَ جو عنصر پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

==فارسي ۽ سرائيڪي شاعري==
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ ٻين سوانحي ماخذن موجب ڪليم الله شاهه فارسي ۽ سرائيڪيءَ ۾ پڻ شعر چيو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

سندس گهڻ لساني شاعري ان دور جي سنڌي ادبي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ سنڌي اديبن لاءِ فارسي ادبي روايت سان واقفيت عام هئي، جڏهن ته سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي لساني رابطن سبب سرائيڪيءَ ۾ پڻ شاعري ٿيندي هئي.

==غزلن جو مجموعو==
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي حوالي سان لکيل هڪ ماخذ موجب ڪليم الله شاهه جي '''غزلن جو هڪ مجموعو''' مرزا عباس علي بيگ وٽ حيدرآباد ۾ محفوظ هو.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

هيءَ ڄاڻ سندس شاعريءَ جي دستاويزي تاريخ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته سندس سمورو ڪلام ڇپجي عام دسترس ۾ نه اچي سگهيو.

==تصنيفون==
سوانحي ماخذ موجب ڪليم الله شاهه ڪيترائي ڪتاب لکيا، پر انهن مان ڪو به سندس حياتيءَ ۾ شايع نه ٿي سگهيو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

موجود آن لائين ماخذ انهن ڪتابن جا قابل اعتماد عنوان يا مڪمل ڪتابياتي تفصيل نٿا ڏين؛ تنهنڪري سندن نالن بابت بغير ماخذ جي فهرست ڏيڻ مناسب نه ٿيندو.

==حڪمت==
ادبي سرگرمين کان سواءِ ڪليم الله شاهه روايتي طب يا '''حڪمت''' سان پڻ وابسته هو. هڪ سوانحي ماخذ موجب حڪمت سندس اهم پيشو هو ۽ هو علاج معالج ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

انهيءَ سبب سندس شخصيت رڳو شاعر يا اديب تائين محدود نه هئي، پر مقامي سماج ۾ حڪيم ۽ پير طور پڻ سڃاتي ويندي هئي.

==موسيقيءَ سان دلچسپي==
ڪليم الله شاهه کي موسيقيءَ سان گهري دلچسپي هئي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي حوالي سان ڄاڻايو ويو آهي ته هندستان جا وڏا ڳائڻا پڻ وٽس ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

موسيقيءَ سان اها وابستگي سندس شاعراڻي ماحول سان پڻ مناسبت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردو شاعريءَ جون ڪيتريون صنفون راڳ ۽ موسيقيءَ جي محفلن سان ڳنڍيل رهيون آهن.

==سنڌ ڇڏڻ==
سوانحي ماخذ موجب ڪليم الله شاهه جي ذاتي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ تڪرار کان پوءِ سندس خلاف عدالتي معاملا ۽ مخالفت پيدا ٿي. ان کان پوءِ هو سنڌ ڇڏي هندستان هليو ويو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

ماخذ موجب هن شروعات ۾ [[سورت]] ۽ ٻين هنڌن تي رهائش اختيار ڪئي ۽ آخرڪار [[ممبئي]] کي پنهنجو مستقل رهائشي هنڌ بڻايو.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

انهن واقعن بابت موجود احوال گهڻو ڪري بعد واري سوانحي بيان تي ٻڌل آهي؛ تنهنڪري ذاتي زندگيءَ بابت غير ضروري يا غير تصديق ٿيل تفصيل انسائيڪلوپيڊيا مضمون ۾ شامل ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي.

==وفات==
هڪ سوانحي ماخذ موجب پير ڪليم الله شاهه راشدي '''تقريباً 1930ع''' ۾ [[ممبئي]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

پروفيسر نذير احمد سومرو پڻ لکي ٿو ته ڪليم الله شاهه جو انتقال هندستان ۾ ٿيو ۽ اتي ئي دفن ٿيو.&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

1930ع جو سال هجري تقويم جي تقريباً '''1348هه–1349هه''' سان ٺهڪي اچي ٿو. جيئن ته موجود ماخذ وفات جو صحيح ڏينهن ۽ مهينو نٿا ڏين، تنهنڪري ڪنهن مخصوص هجري مهيني کي قطعي طور لکڻ مناسب نه آهي.

==ادبي اهميت==
ڪليم الله شاهه جي ادبي اهميت جو بنيادي پاسو سندس گهڻ لساني شاعري آهي. سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ شاعري ڪرڻ سبب سندس ادبي ڪم اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات واري سنڌ جي گهڻ لساني ادبي ماحول سان ڳنڍجي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SoomroKaleem&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو کيس سنڌ جي اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ شامل ڪرڻ پڻ انهيءَ ڳالهه جي شاهدي آهي ته سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي ارتقا رڳو شهري ادبي مرڪزن تائين محدود نه هئي، پر سنڌي ۽ فارسي روايت سان وابسته مقامي شاعر پڻ اردوءَ ۾ شعر چوندا رهيا.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==تاريخن بابت نوٽ==
ڪليم الله شاهه جي ولادت ۽ وفات جون مڪمل هجري تاريخون موجود استعمال ڪيل ماخذن مان ثابت نٿيون ٿين. سندس ولادت تقريباً '''1876ع''' ۽ وفات تقريباً '''1930ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;LarkanaKaleem&quot;/&gt;

ان ڪري انهن سالن کي حسابي طور:
* '''1876ع = تقريباً 1292هه–1293هه'''
* '''1930ع = تقريباً 1348هه–1349هه'''

لکي سگهجي ٿو،

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 1292هه–1293هه
| تقريباً 1876ع
| پير ڳوٺ، نئين ديري ڀرسان ولادت
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جو آخر
| بلوچستان ۾ ديني تعليم حاصل ڪئي
|-
| —
| اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات
| سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ شاعري
|-
| —
| ويهين صديءَ جي شروعات
| شاعري، حڪمت ۽ موسيقيءَ سان وابستگي
|-
| —
| زندگيءَ جو آخري دور
| سنڌ مان هندستان لڏي ويو
|-
| 1348هه–1349هه
| تقريباً 1930ع
| ممبئي ۾ وفات
|}

==پڻ ڏسو==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو شاعري]]
* [[راشدي]]
* [[نئون ديرو]]
* [[رتوديرو تعلقو]]
* [[لاڙڪاڻو ضلعو]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 241–242.
* نبي بخش خان بلوچ، ''سنڌ ۾ اردو شاعري: عهد شاهجهان کان قيام پاڪستان تائين''، ص 355.
* ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو''، ”سيد ڪليم الله شاهه راشدي“.

{{DEFAULTSORT:ڪليم الله شاهه}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سرائيڪي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا شاعر]]
[[زمرو:راشدي]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1930ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>hkqqwipndog3ghzshg4n2s0snskwqgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جمال الدين علوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103668</id>
    <revision>
      <id>416938</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جو عالم، صوفي ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو شاعر}}  {{Infobox person | name              = جمال الدين علوي | honorific_prefix  = مولانا مير | birth_date        = 1208هه (1793ع–1794ع) | birth_place       = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]، سنڌ | death_date        = 1368هه (1948ع–1949ع) | death_place       = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]، سنڌ | occupation...</comment>
      <origin>416938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15225" sha1="4vjqqlyhdlusoc1gdh4fzxffhkra8dq" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو عالم، صوفي ۽ سنڌي، فارسي ۽ اردو شاعر}}

{{Infobox person
| name              = جمال الدين علوي
| honorific_prefix  = مولانا مير
| birth_date        = 1208هه (1793ع–1794ع)
| birth_place       = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]، سنڌ
| death_date        = 1368هه (1948ع–1949ع)
| death_place       = [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]]، سنڌ
| occupation        = عالم، صوفي، شاعر
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]
| religion          = [[اسلام]]
| school_tradition  = [[تصوف]]
| father            = مولانا مير عبدالواحد علوي
}}

'''مولانا مير جمال الدين علوي''' (1208هه؛ 1793ع–1794ع – 1368هه؛
1948ع–1949ع) [[شڪارپور، سنڌ|شڪارپور]] سان تعلق رکندڙ عالم، صوفي
۽ شاعر هو. هن سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ شاعري ڪئي ۽ شڪارپور جي مشهور
علوي علمي خاندان سان تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;DurraniJamal&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=243–244
}}&lt;/ref&gt; سندس نالو ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي سنڌ ۾ اردو شاعريءَ
جي تاريخ بابت تحقيق ۾ پڻ سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |title=سنڌ ۾ اردو شاعري: عهد شاهجهان کان قيام پاڪستان تائين
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ خاندان==
سندس نالو '''مير جمال الدين علوي''' ۽ والد جو نالو
'''مولانا مير عبدالواحد علوي''' هو.&lt;ref
name=&quot;EducationSindh&quot;&gt;{{cite book
 |last=Siddiqui
 |first=Habibullah
 |title=Education in Sindh: Past and Present
 |year=2006
 |language=en
 |page=263
}}&lt;/ref&gt; سندس تعلق شڪارپور جي ان مشهور علوي خاندان سان هو، جنهن
ڪيترن عالمن، صوفين ۽ شاعرن کي جنم ڏنو.

شڪارپور جي علوي خاندان جي روحاني ۽ علمي روايت جو اهم بزرگ
'''حاجي فقير الله شاهه علوي''' هو. خاندان بابت تاريخي احوالن موجب
حاجي فقير الله شاهه ڪلهوڙن جي دور ۾ افغانستان کان سنڌ اچي شڪارپور
۾ آباد ٿيو ۽ سندس خاندان مان پوءِ ڪيترائي عالم ۽ صوفي پيدا
ٿيا.&lt;ref name=&quot;AlviFamily&quot;&gt;{{cite web
 |title=Haji Faqirullah Shah Alavi: A Naqshbandi Saint from Shikarpur
 |url=https://www.youlinmagazine.com/story/haji-faqirullah-shah-alavi-a-naqshbandi-saint-from-shikarpur/MjkxMg==
 |website=Youlin Magazine
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

علوي خاندان بابت هڪ پراڻي خانداني ماخذ '''بياض علوي''' جو مرتب
پڻ مير جمال الدين علوي ڄاڻايو ويو آهي، جنهن مان خاندان جي تاريخ
محفوظ ڪرڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref
name=&quot;AlviBiography&quot;&gt;{{cite web
 |title=مير علي نواز علوي
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/04/blog-post_4912.html
 |website=سنڌي شخصيتون
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ولادت==
حبيب الله صديقي موجب جمال الدين علوي '''1208هه''' ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref
name=&quot;EducationSindh&quot;/&gt; هي هجري سال گريگورين ڪئلينڊر جي
'''1793ع–1794ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس ولادت جو سال 1208هه ڄاڻايل
آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniJamal&quot;/&gt; موجود ماخذن ۾ ولادت جو صحيح هجري
مهينو ۽ ڏينهن واضح نه آهي، تنهنڪري ڪنهن مخصوص مهيني يا گريگورين
ڏينهن کي قطعي تاريخ طور لکڻ مناسب نه آهي.

==تعليم==
جمال الدين علوي پنهنجي دور جي ديني ۽ مشرقي علمن جي تعليم حاصل
ڪئي. حبيب الله صديقي جي تحقيق موجب هو مشهور عالم
'''مولانا نور محمد شهدادڪوٽي''' جو شاگرد هو.&lt;ref
name=&quot;EducationSindh&quot;/&gt;

سندس علمي تربيت ۾ عربي ۽ فارسيءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. انهيءَ
علمي پسمنظر کيس ديني علمن سان گڏ فارسي ۽ اردو ادبي روايت سان پڻ
وابسته ڪيو.

==علمي زندگي==
جمال الدين علوي شڪارپور جي ان علمي ماحول سان وابسته هو، جتي
مدرسا، مسجدون ۽ عالمن جا خانداني حلقا ديني تعليم جا اهم مرڪز
هئا. علوي خاندان پاڻ به ڪيترن نسلن تائين ديني علم ۽ تصوف سان
وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;AlviFamily&quot;/&gt;

سندس شخصيت ۾ عالم ۽ شاعر ٻئي حيثيتون گڏ نظر اچن ٿيون. سندس
تعليم ۽ خانداني ماحول سبب فارسي، عربي ۽ ديني علوم سان واقفيت
هئي، جڏهن ته شاعريءَ وسيلي هن سنڌي ۽ اردو ادبي روايتن سان پڻ
تعلق قائم رکيو.&lt;ref name=&quot;DurraniJamal&quot;/&gt;

==تصوف==
جمال الدين علوي جو خاندان شڪارپور جي صوفيانه ۽ نقشبندي روايت سان
وابسته هو. حاجي فقير الله شاهه علوي شڪارپور ۾ نقشبندي سلسلي جي
اهم بزرگن مان هو ۽ سندس خاندان جي ڪيترن عالمن ۽ صوفين سنڌ،
بلوچستان ۽ افغانستان ۾ انهيءَ روحاني روايت کي اڳتي وڌايو.&lt;ref
name=&quot;AlviFamily&quot;/&gt;

جمال الدين علوي جي مذهبي ۽ ادبي زندگيءَ کي پڻ انهيءَ خانداني
علمي ۽ صوفيانه پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.

==شاعري==
جمال الدين علوي شاعر پڻ هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس
شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن ۽ کيس سنڌ جي انهن شاعرن ۾ شامل ڪيو
ويو آهي، جن اردوءَ ۾ پڻ شعر چيو.&lt;ref name=&quot;DurraniJamal&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ مذهبي عقيدت، عشق، اخلاقي نصيحت ۽ روحاني فڪر جا موضوع
ملن ٿا. ڪتاب ۾ ڏنل نمونن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو پنهنجي دور جي
فارسي-اردو غزل ۽ صوفيانه شاعريءَ جي روايتي لفظيات کان واقف هو.&lt;ref
name=&quot;DurraniJamal&quot;/&gt;

==اردو شاعري==
جمال الدين علوي جي ادبي سڃاڻپ جو هڪ اهم پاسو سندس اردو شاعري آهي.
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي تحقيقي ڪتاب ''سنڌ ۾ اردو شاعري:
عهد شاهجهان کان قيام پاڪستان تائين'' ۾ '''پير جمال الدين علوي'''
کي سنڌ جي اردو شاعرن جي سلسلي ۾ مستقل طور شامل ڪيو آهي.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

محمد محسن الدين دراني پڻ سندس اردو ڪلام جا مثال نقل ڪري ٿو.
انهن مثالن ۾ ڪلاسيڪي غزل واري عشق، دل، محبوب، وصل ۽ فراق جي
لفظيات سان گڏ مذهبي ۽ اخلاقي احساس پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref
name=&quot;DurraniJamal&quot;/&gt;

سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ جي لحاظ کان سندس ڪلام ان دور جي
نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن سنڌ جا ڪيترائي عالم ۽ شاعر پنهنجي مادري يا
مقامي ٻوليءَ سان گڏ فارسي ۽ اردوءَ ۾ پڻ ادبي اظهار ڪندا هئا.

==فارسي سان وابستگي==
جمال الدين علوي جي علمي ماحول ۾ فارسيءَ کي اهم حيثيت حاصل هئي.
شڪارپور جو علوي خاندان پاڻ فارسي علم ۽ ادب جي مضبوط روايت رکندو
هو. خاندان جي ٻين عالمن ۽ شاعرن، جهڙوڪ مير علي فخرالدين علوي ۽
مير علي نواز علوي، پڻ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;AlviFamily&quot;/&gt;

جمال الدين علوي جي ڪلام ۽ علمي پسمنظر مان پڻ فارسي ادبي روايت جو
اثر ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniJamal&quot;/&gt;

==بياض علوي==
جمال الدين علوي سان منسوب هڪ اهم خانداني دستاويز
'''''بياض علوي''''' آهي. علوي خاندان بابت بعد واري تحقيق ۾ هن
بياض کي خاندان جي تاريخ ۽ نسب بابت ماخذ طور استعمال ڪيو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;AlviBiography&quot;/&gt;

هڪ نقل ٿيل حوالي موجب ''بياض علوي'' ۾ حاجي فقير الله شاهه علويءَ
جي افغانستان مان سنڌ ڏانهن هجرت ۽ سندس خاندان جي شڪارپور ۾ آباد
ٿيڻ بابت احوال موجود هو.&lt;ref name=&quot;AlviBiography&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح جمال الدين علوي جي اهميت رڳو سندس شاعريءَ تائين محدود
نه رهي، پر علوي خاندان جي تاريخي روايت کي قلمبند ڪرڻ سان پڻ سندس
نالو وابسته آهي.

==شڪارپور جو علوي خاندان==
شڪارپور جو علوي خاندان سنڌ جي مشهور علمي ۽ صوفي خاندانن مان هڪ
هو. حاجي فقير الله شاهه علويءَ کان پوءِ خاندان ۾ حامد الحق علوي،
سراج الدين علوي، فخرالدين علوي، حفظ الله علوي، فيض الحق علوي،
زين العابدين علوي ۽ ٻين ڪيترن عالمن ۽ صوفين جا نالا ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;AlviFamily&quot;/&gt;

انهيءَ خاندان جي علمي سرگرمين جو دائرو صرف شڪارپور تائين محدود
نه رهيو، پر سنڌ، بلوچستان ۽ افغانستان تائين پکڙيل هو.&lt;ref
name=&quot;AlviFamily&quot;/&gt; جمال الدين علوي انهيءَ گهڻ نسلي علمي روايت
جي پوئين دور جي نمائندن مان هو.

==تاريخي دور==
جمال الدين علوي جي ڊگهي حياتي سنڌ جي سياسي ۽ علمي تاريخ جي ٻن
مختلف دورن تي پکڙيل هئي. سندس ولادت ٽالپرن کان اڳ واري سنڌ ۾ ٿي،
جڏهن ته 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي وقت هو لڳ ڀڳ پنجاهه سالن جي
عمر جو هو. سندس باقي زندگي برطانوي دور ۾ گذري.

ان عرصي دوران فارسيءَ جي سرڪاري حيثيت گهٽجي ۽ سنڌي ۽ انگريزيءَ
جي تعليمي ۽ انتظامي استعمال ۾ واڌ آئي، پر پراڻن علمي خاندانن ۾
عربي ۽ فارسي تعليم جي روايت جاري رهي. جمال الدين علوي جي علمي
۽ ادبي زندگي انهيءَ تبديليءَ واري دور سان واسطو رکي ٿي.

==وفات==
حبيب الله صديقي موجب مولانا مير جمال الدين علوي '''1368هه''' ۾
وفات ڪئي، جنهن کي هن '''1949ع''' سان گڏ درج ڪيو آهي.&lt;ref
name=&quot;EducationSindh&quot;/&gt;

1368هه گريگورين ڪئلينڊر ۾ تقريباً '''1948ع–1949ع''' تي پکڙجي ٿو.
ڇاڪاڻ ته دستياب ماخذ صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نٿو ڏئي، تنهنڪري
وفات لاءِ ڪنهن هڪ مخصوص مهيني يا ڏينهن جو تعين ڪرڻ مناسب نه آهي.

==تاريخن بابت نوٽ==
جمال الدين علوي لاءِ دستياب نسبتاً مضبوط ماخذ سندس حياتي
'''1208–1368هه / 1793–1949ع''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref
name=&quot;EducationSindh&quot;/&gt; هجري سال قمري هجڻ ۽ گريگورين سال شمسي
هجڻ سبب صرف هجري سال موجود هجي ته اهو عام طور ٻن گريگورين سالن
جي حصن سان ٺهڪي اچي سگهي ٿو.

ان ڪري وڌيڪ محتاط تقابلي صورت هن ريت آهي:
* '''ولادت:''' 1208هه — 1793ع–1794ع
* '''وفات:''' 1368هه — 1948ع–1949ع

جيستائين ڪنهن بنيادي ماخذ مان صحيح مهينو ۽ ڏينهن نه ملي، تيستائين
انهن تاريخن سان ڪو فرضي هجري مهينو شامل نه ڪرڻ گهرجي.

==ادبي اهميت==
جمال الدين علوي جي اهميت ٽن لاڳاپيل شعبن ۾ نظر اچي ٿي: شڪارپور
جي علوي علمي خاندان سان سندس وابستگي، سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي
روايت ۾ سندس حصو، ۽ ''بياض علوي'' وسيلي پنهنجي خاندان جي تاريخي
روايت جي حفاظت.&lt;ref name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;AlviBiography&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ طرفان کيس سنڌ جي اردو شاعرن ۾ شامل ڪرڻ
ظاهر ڪري ٿو ته سندس شاعري سنڌ جي ان گهڻ لساني ادبي ماحول جو حصو
هئي، جنهن ۾ سنڌي شاعر فارسي ۽ اردوءَ ۾ پڻ تخليق ڪندا هئا.&lt;ref
name=&quot;BalochUrdu&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 1208هه
| 1793ع–1794ع
| ولادت
|-
| —
| 19هين صديءَ جي شروعات
| ديني ۽ مشرقي علمن جي تعليم؛ مولانا نور محمد شهدادڪوٽيءَ وٽ شاگردي
|-
| —
| 19هين صدي
| علمي، صوفيانه ۽ ادبي سرگرميون؛ سنڌي، فارسي ۽ اردو ادب سان وابستگي
|-
| —
| 19هين–20هين صدي
| ''بياض علوي'' سان نالو وابسته
|-
| 1368هه
| 1948ع–1949ع
| وفات
|}

==پڻ ڏسو==
* [[شڪارپور، سنڌ]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌ ۾ اردو شاعري]]
* [[تصوف]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 243–244.
* نبي بخش خان بلوچ، ''سنڌ ۾ اردو شاعري: عهد شاهجهان کان قيام پاڪستان تائين''.
* حبيب الله صديقي، ''Education in Sindh: Past and Present''، 2006ع، ص 263.

{{DEFAULTSORT:جمال الدين علوي}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:شڪارپور جا ماڻهو]]
[[زمرو:علوي]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1208هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1368هه ۾ وفات]]
[[زمرو:1790ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1949ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>4vjqqlyhdlusoc1gdh4fzxffhkra8dq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صوفي عبدالغني القادري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103669</id>
    <revision>
      <id>416939</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جو قادري صوفي، مذهبي عالم، شاعر ۽ مصنف}}  {{Infobox religious biography | name             = سائين عبدالغني | honorific_prefix = صوفي | religion         = [[اسلام]] | birth_date       = 1854ع | birth_place      = صدر، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] | death_date       = 1357هه (1938ع) | death_place      = [[ڪراچي]]، سنڌ | resting_place    = لياري قبرستان (ميوه...</comment>
      <origin>416939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19975" sha1="4cpupx48cowa6xavkkjjnmijn1xtd5g" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو قادري صوفي، مذهبي عالم، شاعر ۽ مصنف}}

{{Infobox religious biography
| name             = سائين عبدالغني
| honorific_prefix = صوفي
| religion         = [[اسلام]]
| birth_date       = 1854ع
| birth_place      = صدر، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1357هه (1938ع)
| death_place      = [[ڪراچي]]، سنڌ
| resting_place    = لياري قبرستان (ميوه شاهه قبرستان)، ڪراچي
| father           = منشي محمد بشير قادري
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| order            = [[قادري سلسلو]]
| teacher          = پير مٺل شاهه پير بقا قادري، سيد گل حسن شاهه قلندر قادري
| occupation       = صوفي، شاعر، مصنف، مذهبي استاد
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[فارسي]]، سرائيڪي، گجراتي، بلوچي، هندي
}}

'''صوفي سائين عبدالغني القادري''' (1854ع – 1357هه؛ 1938ع)، جنهن کي
'''غني سائين''' پڻ سڏيو ويندو هو، سنڌ جو قادري صوفي، مذهبي استاد،
شاعر ۽ مصنف هو. سندس تعلق [[ڪراچي]] جي قادري علمي ۽ صوفي خاندان
سان هو. هن سنڌي، اردو، فارسي، سرائيڪي، گجراتي، بلوچي ۽ هندي سميت
ڪيترين ٻولين ۾ شاعري ڪئي ۽ حمد، نعت، منقبت، غزل، مثنوي، مسدس ۽
صوفيانه توڙي اصلاحي شاعري لکي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=245–255
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Sufi Saeen Ghani Al-Qadri
 |url=https://qadria.org/hazrat-sufi-saeen-ghani-al-qadri/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ خاندان==
سندس نالو '''عبدالغني''' هو ۽ صوفي حلقن ۾ هو '''سائين عبدالغني'''،
'''صوفي سائين عبدالغني القادري''' ۽ '''غني سائين''' جي نالن سان
مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

سندس والد '''مولانا منشي محمد بشير صديقي قادري''' هو، جيڪو ڪراچيءَ
جي مذهبي ۽ صوفي ماحول سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;
عبدالغنيءَ جي ابتدائي مذهبي ۽ روحاني تربيت پڻ انهيءَ خانداني ماحول
۾ ٿي.

سائين عبدالغني، مولانا حافظ قاري شاهه محمد غلام رسول قادريءَ جو
مامو، سهرو ۽ روحاني مرشد هو. اڳتي هلي غلام رسول قادري ڪراچيءَ جي
قادري علمي روايت جي اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

==ولادت==
سائين عبدالغني '''1854ع''' ۾ صدر، [[ڪراچي]] ۾ منشي محمد بشير
قادريءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس زندگيءَ جو احوال ڪراچيءَ جي
قادري صوفي روايت جي پسمنظر ۾ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

دستياب معتبر ماخذن ۾ سندس ولادت جو صحيح هجري ڏينهن ۽ مهينو واضح
نموني نه مليو آهي. ان ڪري هجري مهيني جو اندازو لڳائي شامل ڪرڻ بدران
1854ع کي ئي تصديق ٿيل گريگورين سال طور لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==تعليم==
سائين عبدالغني ابتدائي تعليم پنهنجي والد منشي محمد بشير قادريءَ
کان حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt; سندس تعليم ۾ قرآن، ديني
علم، صوفيانه تربيت ۽ مشرقي ٻولين جي مطالعي کي اهميت حاصل هئي.

سندس بعد واري علمي ۽ ادبي ڪم مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس سنڌي ۽ اردوءَ
سان گڏ فارسي، هندي ۽ ٻين علائقائي ٻولين سان پڻ واقفيت هئي.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

==بيعت ۽ روحاني تربيت==
سائين عبدالغني ننڍي عمر کان تصوف ڏانهن مائل هو. تيرهن ورهين جي عمر
۾ هن سنڌ جي مشهور پير پاڳارا خاندان سان تعلق رکندڙ صوفي بزرگ
'''پير مٺل شاهه پير بقا قادري'''، ولد ابوالبقا مظهر الدين راشدي،
کان بيعت ڪئي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

روحاني جستجوءَ دوران هن مختلف هنڌن جو سفر ڪيو ۽ ڪيترن صوفين ۽
مشائخ سان ملاقاتون ڪيائين. بعض بزرگن کيس تبرڪ طور بيعت ۽ خلافت جي
اجازت پڻ ڏني.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

بعد ۾ بٽالا جي صوفي '''سيد ظهور الحسن قادري بٽالوي''' جي هدايت تي
هو پاڻي پت جي صوفي '''سيد گل حسن شاهه قلندر قادري پاڻي پتي''' وٽ
پهتو. گل حسن شاهه، سيد غوث علي شاهه قلندر پاڻي پتيءَ جو مريد ۽
خليفو هو. سائين عبدالغني هن کان پڻ بيعت ۽ روحاني فيض حاصل
ڪيو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

==قادري سلسلو==
سائين عبدالغنيءَ جي روحاني سڃاڻپ بنيادي طور [[قادري سلسلو|قادري
سلسلي]] سان وابسته هئي. سندس لکڻين ۽ شاعريءَ ۾
[[عبدالقادر جيلاني]] سان عقيدت جا ڪيترائي مثال ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

سندس صوفيانه فڪر ۾ شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان ڳنڍيل سمجهيو ويو.
سندس نصيحتن ۾ عبادت، خود شناسي، توحيد، اخلاقي اصلاح ۽ مرشد جي
رهنمائي جهڙا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

==حلقه ذڪر الله==
سائين عبدالغني پنهنجي مريدن ۽ روحاني تربيت حاصل ڪندڙن لاءِ
'''حلقه ذڪر الله''' قائم ڪيو. هر هفتي سندس صحبت ۾ ايندڙ ماڻهن لاءِ
ديني ۽ روحاني تعليم جون مجلسون ٿينديون هيون.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

انهن مجلسن ۾ ذڪر سان گڏ شريعت، طريقت، اخلاقي تربيت ۽ روزمره زندگيءَ
سان لاڳاپيل نصيحتون پڻ ڏنيون وينديون هيون.

سندس انهيءَ روايت جو اثر بعد ۾ ڪراچيءَ جي قادري علمي خاندان ۽
خانقاه قادريه علميه جي مذهبي سرگرمين ۾ پڻ نظر اچي ٿو.&lt;ref
name=&quot;QadriaKhanqah&quot;&gt;{{cite web
 |title=Khanqah-e-Qadria Ilmia
 |url=https://qadria.org/khanqah-e-qadria-ilmia/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==شاعري==
سائين عبدالغني هڪ گهڻ ٻولي شاعر هو. هن سنڌي، اردو، سرائيڪي،
گجراتي، فارسي، بلوچي ۽ خاص طور هنديءَ ۾ شاعري ڪئي.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾:
* حمد
* نعت
* منقبت
* غزل
* مثنوي
* مسدس
* صوفيانه نظم
* اصلاحي ۽ اخلاقي شاعري

جا نمونا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو وڏو حصو مذهبي ۽ صوفيانه نوعيت جو آهي. توحيد، معرفت،
رسول الله ﷺ سان عقيدت، اولياءَ سان محبت، خود شناسي ۽ انساني اخلاق
سندس شاعريءَ جا نمايان موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

==سنڌي شاعري==
سائين عبدالغني سنڌيءَ ۾ ڪافيون ۽ ٻيو صوفيانه ڪلام پڻ لکيو.
سندس سنڌي شاعري سنڌ جي روايتي صوفيانه فڪر سان لاڳاپيل هئي، جنهن ۾
روحاني عشق، معرفت، مرشد، نفس جي اصلاح ۽ خدا ڏانهن رجوع جهڙا موضوع
نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

محمد محسن الدين دراني سندس ڪلام کي سنڌ جي صوفي شاعرن جي اردو ۽
گهڻ لساني ادبي روايت جي تناظر ۾ پيش ڪيو آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

==اردو شاعري==
سائين عبدالغنيءَ جي ادبي ورثي ۾ اردوءَ کي نمايان مقام حاصل آهي.
هن اردوءَ ۾ حمد، نعت، منقبت، مثنوي ۽ ٻين صنفن ۾ ڪلام لکيو.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس اردو منظوم ڪلام ۾ قرآن جي [[سورة الفاتحة|سورة فاتحه]] ۽
[[سورة الإخلاص|سورة اخلاص]] جا منظوم ترجما پڻ ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس اردو شاعريءَ جي هڪ خصوصيت اها آهي ته هن شاعريءَ کي صرف جمالياتي
اظهار لاءِ نه، پر مذهبي تعليم، تصوف ۽ سماجي اصلاح لاءِ پڻ استعمال
ڪيو.

==هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ڪلام==
سائين عبدالغني هنديءَ ۾ پڻ هڪ منظوم رسالو ترتيب ڏنو، جنهن ۾ هندي
شعرن سان گڏ انهن جو اردو ترجمو شامل هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس گهڻ لساني شاعري ڪراچي ۽ سنڌ جي ان سماجي ماحول جي نمائندگي ڪري
ٿي، جنهن ۾ سنڌي، اردو، گجراتي، سرائيڪي، بلوچي، فارسي ۽ هندستاني
ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪٻئي سان مسلسل رابطي ۾ هئا.

==ٻين مذهبن جي ماڻهن سان رابطو==
سائين عبدالغنيءَ جي مجلسن ۾ مسلمانن کان علاوه هندو، پارسي ۽ سک
برادرين جا ماڻهو پڻ ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس مشهور تصنيف '''''مثنوي عالم فيض''''' جي ٻئي حصي ۾ هندو
سادوئن ۽ سندن مذهبي فڪر بابت مواد شامل ڪيو ويو. انهيءَ حصي کي
'''اهل هنودان''' جو عنوان ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

هي مواد سندس دور جي ڪراچيءَ جي گهڻ مذهبي سماجي ماحول ۽ مختلف
مذهبي روايتن سان سندس واقفيت بابت هڪ اهم تاريخي شاهدي طور ڏسي
سگهجي ٿو.

==''مثنوي عالم فيض''==
سندس اهم تصنيفن مان '''''مثنوي عالم فيض''''' هئي، جيڪا 1917ع ۾
سامهون آئي. ان ۾ مذهبي، روحاني ۽ اخلاقي تعليم کي منظوم صورت ۾ پيش
ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

ان جو هڪ حصو غير مسلم، خاص طور هندو فڪري روايتن سان گفتگو ۽
تعليم لاءِ مخصوص هو. اهڙيءَ طرح ڪتاب سندس صوفيانه تبليغي طريقي جي
گهڻ لساني ۽ بين المذاهب نوعيت کي ظاهر ڪري ٿو.

==''اردو دلائل الخيرات''==
سائين عبدالغني مشهور عربي وظيفي ''دلائل الخيرات'' جي طرز تي
اردوءَ ۾ صلوات ۽ سلام جو مجموعو تيار ڪيو، جنهن جو عنوان
'''''اردو دلائل الخيرات مقبول، يعني هديه رسول''''' ڄاڻايو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

ان ۾ هفتي جي ڏينهن لاءِ اردوءَ ۾ صلوات ۽ سلام جا منظوم متن شامل
ڪيا ويا هئا.

==تصنيفون==
سائين عبدالغنيءَ نظم ۽ نثر ٻنهي ۾ وڏي مقدار ۾ مواد ڇڏيو. سندس
ڇپيل ۽ منسوب تصنيفن ۾ هي ڪتاب شامل ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

* ''عالم فيض''
* ''آئينه قلندري''
* ''قصائد دعاءِ ميت''
* ''اردو دلائل الخيرات''
* ''ذخيره هدايت''
* ''خزينه فراست''
* ''پستڪ برهم گيان اپديش''
* ''عرفان غني''، ڀاڱو پهريون ۽ ٻيو
* ''فيضان غني''، ڀاڱو پهريون، ٻيو ۽ ٽيون
* ''هدايت خود شناسي''
* ''هدايت توحيد حق''
* ''هدايت عام''
* ''وشن گنج''

انهن کان سواءِ سندس ڪيترائي نظم ۽ نثري تحريرون اڻ ڇپيل صورت ۾ پڻ
رهڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

==''قصائد دعاءِ ميت''==
سائين عبدالغني '''''قصائد دعاءِ ميت''''' نالي هڪ منظوم ڪتاب پڻ
لکيو. ان ۾ اهڙو مذهبي ڪلام گڏ ڪيو ويو، جيڪو وفات، جنازي، سوئم،
چهلم ۽ ورسيءَ جهڙن موقعن تي ايصال ثواب لاءِ پڙهڻ لاءِ ترتيب ڏنو
ويو هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

هيءَ تصنيف سندس شاعريءَ جي عملي مذهبي استعمال جو هڪ مثال آهي.

==اصلاحي فڪر==
سائين عبدالغني پنهنجي شاعري ۽ نثر کي سماجي ۽ اخلاقي اصلاح لاءِ پڻ
استعمال ڪيو. سندس تحريرن ۾ بعض سماجي رسمن ۽ رواج تي تنقيد ۽
شريعت ۽ اخلاقي اصولن مطابق زندگي گذارڻ جي تلقين ملي ٿي.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس ڪيترين تحريرن ۾ سوال ۽ جواب جو طريقو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾
هو شريعت ۽ طريقت بابت سوال قائم ڪري پوءِ انهن جا جواب ڏيندو
هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

==حڪمت ۽ طب==
سائين عبدالغني روايتي حڪمت ۽ علاج سان پڻ واقف هو. سندس هڪ لکڻيءَ
۾ 1905ع ڌاري حڪمت جي اصولن، بيمارين ۽ دوائن بابت مواد گڏ ڪيو ويو
۽ بعض طبي نسخن کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو ويو.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

هن پنهنجي تجربن سان گڏ ٻين حڪيمن جا نسخا پڻ گڏ ڪيا. انهيءَ ڪري
سندس محفوظ تحريرن جو هڪ حصو مذهبي ۽ ادبي موضوعن کان علاوه روايتي
طب سان پڻ تعلق رکي ٿو.

==مولانا غلام رسول قادريءَ سان تعلق==
سائين عبدالغنيءَ جو مولانا حافظ قاري شاهه محمد غلام رسول قادريءَ
سان گهرو ۽ روحاني ٻنهي قسمن جو تعلق هو. هو غلام رسول قادريءَ جو
مامو، سهرو ۽ مرشد هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سائين عبدالغنيءَ جي وفات کان پوءِ سندس جنازي جي نماز پڻ مولانا
غلام رسول قادري پڙهائي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ڪراچيءَ ۾ قادري علمي ۽ صوفي روايت جي ايندڙ نسل تائين
منتقليءَ ۾ سائين عبدالغنيءَ جو اهم خانداني ۽ روحاني ڪردار رهيو.

==محرم جون مجلسون==
قادري علمي خاندان جي روايت موجب سائين عبدالغني پنهنجي حلقه شريف
۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران واقعي ڪربلا ۽ شهادت حسين بابت
مجلسون ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;QadriaKhanqah&quot;/&gt;

اها روايت خاندان جي ٻين عالمن ۽ پوءِ خانقاه قادريه علميه ۾ پڻ
جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QadriaKhanqah&quot;/&gt;

==جلوس غوثيه==
سائين عبدالغنيءَ جو خاندان ڪراچيءَ ۾ [[عبدالقادر جيلاني|غوث اعظم]]
سان منسوب مذهبي سرگرمين سان پڻ وابسته رهيو. بعد ۾ سندس ڏوهٽي
محمد بشير احمد مخفي قادريءَ جي ڪوششن سان قائم ٿيل
'''انجمن جلوس غوث پاڪ ڪراچي''' جو پهريون صدر سائين عبدالغني
ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BashirQadri&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Sahabzada Muhammad Bashir Ahmed Makhfi Qadri
 |url=https://qadria.org/sahabzada-muhammad-bashir-ahmed-makhfi-qadri/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
سائين عبدالغني '''1357هه''' مطابق '''1938ع''' ۾ 84 ورهين جي عمر
۾ [[ڪراچي]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس جنازي جي نماز سندس ڀاڻيجي، ناٺي ۽ خليفي مولانا حافظ قاري شاهه
محمد غلام رسول قادري پڙهائي. کيس ڪراچيءَ جي لياري واري قديم
'''ميوه شاهه قبرستان''' (ڌوٻي گهاٽ) ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

دستياب ماخذ سندس وفات جو سال 1357هه/1938ع ڏين ٿا، پر صحيح هجري
مهينو ۽ ڏينهن واضح نٿا ڪن. تنهنڪري بغير وڌيڪ بنيادي ماخذ جي ڪنهن
مخصوص مهيني يا ڏينهن جو اضافو ڪرڻ مناسب نه آهي.

==ادبي ۽ روحاني ورثو==
سائين عبدالغنيءَ جو ورثو سندس گهڻ لساني شاعري، صوفيانه ۽ مذهبي
تصنيفن، حلقه ذڪر الله ۽ ڪراچيءَ جي قادري علمي خاندان سان سندس
تعلق جي صورت ۾ محفوظ رهيو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ شاگردن سندس صوفيانه ۽ علمي روايت
کي جاري رکيو. خانقاه قادريه علميه جي تاريخ ۾ پڻ کيس خاندان جي
اهم اڳوڻين روحاني شخصيتن مان ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref
name=&quot;QadriaKhanqah&quot;/&gt;

سندس ڏوهٽي صاحبزاده محمد بشير احمد مخفي قادريءَ سندس شخصيت بابت
''يادِ غني''، ''عارف سنڌ ميري نظر مين'' ۽ ''عارف حق غني سائين اور
اقبال'' جهڙيون تحريرون پڻ لکيون.&lt;ref name=&quot;BashirQadri&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| —
| 1854ع
| صدر، ڪراچيءَ ۾ ولادت
|-
| —
| تقريباً 1867ع
| تيرهن ورهين جي عمر ۾ پير مٺل شاهه پير بقا قادريءَ کان بيعت
|-
| —
| 1905ع
| حڪمت ۽ طبي نسخن بابت مواد مرتب ڪرڻ جو ذڪر
|-
| —
| 1917ع
| ''مثنوي عالم فيض'' جي اشاعت/ترتيب جو ذڪر
|-
| 1357هه
| 1938ع
| ڪراچيءَ ۾ وفات؛ لياري جي ميوه شاهه قبرستان ۾ تدفين
|}

==پڻ ڏسو==
* [[تصوف]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[عبدالقادر جيلاني]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[ميوه شاهه قبرستان]]
* [[ڪراچي]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 245–255.
* سائين عبدالغني القادري، ''عرفان غني''.
* سائين عبدالغني القادري، ''فيضان غني''.
* سائين عبدالغني القادري، ''عالم فيض''.

{{DEFAULTSORT:عبدالغني، سائين}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:قادري سلسلو]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1854ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1938ع ۾ وفات]]
[[زمرو:1357هه ۾ وفات]]</text>
      <sha1>4cpupx48cowa6xavkkjjnmijn1xtd5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416940</id>
      <parentid>416939</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19835" sha1="5x41xehst9ya4muptbh464y6pj66bbg" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو قادري صوفي، مذهبي عالم، شاعر ۽ مصنف}}

{{Infobox religious biography
| name             = سائين عبدالغني
| honorific_prefix = صوفي
| religion         = [[اسلام]]
| birth_date       = 1854ع
| birth_place      = صدر، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 1357هه (1938ع)
| death_place      = [[ڪراچي]]، سنڌ
| resting_place    = لياري قبرستان (ميوه شاهه قبرستان)، ڪراچي
| father           = منشي محمد بشير قادري
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| order            = [[قادري سلسلو]]
| teacher          = پير مٺل شاهه پير بقا قادري، سيد گل حسن شاهه قلندر قادري
| occupation       = صوفي، شاعر، مصنف، مذهبي استاد
}}

'''صوفي سائين عبدالغني القادري''' (1854ع – 1357هه؛ 1938ع)، جنهن کي
'''غني سائين''' پڻ سڏيو ويندو هو، سنڌ جو قادري صوفي، مذهبي استاد،
شاعر ۽ مصنف هو. سندس تعلق [[ڪراچي]] جي قادري علمي ۽ صوفي خاندان
سان هو. هن سنڌي، اردو، فارسي، سرائيڪي، گجراتي، بلوچي ۽ هندي سميت
ڪيترين ٻولين ۾ شاعري ڪئي ۽ حمد، نعت، منقبت، غزل، مثنوي، مسدس ۽
صوفيانه توڙي اصلاحي شاعري لکي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=245–255
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Sufi Saeen Ghani Al-Qadri
 |url=https://qadria.org/hazrat-sufi-saeen-ghani-al-qadri/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ خاندان==
سندس نالو '''عبدالغني''' هو ۽ صوفي حلقن ۾ هو '''سائين عبدالغني'''،
'''صوفي سائين عبدالغني القادري''' ۽ '''غني سائين''' جي نالن سان
مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

سندس والد '''مولانا منشي محمد بشير صديقي قادري''' هو، جيڪو ڪراچيءَ
جي مذهبي ۽ صوفي ماحول سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;
عبدالغنيءَ جي ابتدائي مذهبي ۽ روحاني تربيت پڻ انهيءَ خانداني ماحول
۾ ٿي.

سائين عبدالغني، مولانا حافظ قاري شاهه محمد غلام رسول قادريءَ جو
مامو، سهرو ۽ روحاني مرشد هو. اڳتي هلي غلام رسول قادري ڪراچيءَ جي
قادري علمي روايت جي اهم شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

==ولادت==
سائين عبدالغني '''1854ع''' ۾ صدر، [[ڪراچي]] ۾ منشي محمد بشير
قادريءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس زندگيءَ جو احوال ڪراچيءَ جي
قادري صوفي روايت جي پسمنظر ۾ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

دستياب معتبر ماخذن ۾ سندس ولادت جو صحيح هجري ڏينهن ۽ مهينو واضح
نموني نه مليو آهي. ان ڪري هجري مهيني جو اندازو لڳائي شامل ڪرڻ بدران
1854ع کي ئي تصديق ٿيل گريگورين سال طور لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==تعليم==
سائين عبدالغني ابتدائي تعليم پنهنجي والد منشي محمد بشير قادريءَ
کان حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt; سندس تعليم ۾ قرآن، ديني
علم، صوفيانه تربيت ۽ مشرقي ٻولين جي مطالعي کي اهميت حاصل هئي.

سندس بعد واري علمي ۽ ادبي ڪم مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس سنڌي ۽ اردوءَ
سان گڏ فارسي، هندي ۽ ٻين علائقائي ٻولين سان پڻ واقفيت هئي.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

==بيعت ۽ روحاني تربيت==
سائين عبدالغني ننڍي عمر کان تصوف ڏانهن مائل هو. تيرهن ورهين جي عمر
۾ هن سنڌ جي مشهور پير پاڳارا خاندان سان تعلق رکندڙ صوفي بزرگ
'''پير مٺل شاهه پير بقا قادري'''، ولد ابوالبقا مظهر الدين راشدي،
کان بيعت ڪئي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

روحاني جستجوءَ دوران هن مختلف هنڌن جو سفر ڪيو ۽ ڪيترن صوفين ۽
مشائخ سان ملاقاتون ڪيائين. بعض بزرگن کيس تبرڪ طور بيعت ۽ خلافت جي
اجازت پڻ ڏني.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

بعد ۾ بٽالا جي صوفي '''سيد ظهور الحسن قادري بٽالوي''' جي هدايت تي
هو پاڻي پت جي صوفي '''سيد گل حسن شاهه قلندر قادري پاڻي پتي''' وٽ
پهتو. گل حسن شاهه، سيد غوث علي شاهه قلندر پاڻي پتيءَ جو مريد ۽
خليفو هو. سائين عبدالغني هن کان پڻ بيعت ۽ روحاني فيض حاصل
ڪيو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

==قادري سلسلو==
سائين عبدالغنيءَ جي روحاني سڃاڻپ بنيادي طور [[قادري سلسلو|قادري
سلسلي]] سان وابسته هئي. سندس لکڻين ۽ شاعريءَ ۾
[[عبدالقادر جيلاني]] سان عقيدت جا ڪيترائي مثال ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

سندس صوفيانه فڪر ۾ شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي سان ڳنڍيل سمجهيو ويو.
سندس نصيحتن ۾ عبادت، خود شناسي، توحيد، اخلاقي اصلاح ۽ مرشد جي
رهنمائي جهڙا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

==حلقه ذڪر الله==
سائين عبدالغني پنهنجي مريدن ۽ روحاني تربيت حاصل ڪندڙن لاءِ
'''حلقه ذڪر الله''' قائم ڪيو. هر هفتي سندس صحبت ۾ ايندڙ ماڻهن لاءِ
ديني ۽ روحاني تعليم جون مجلسون ٿينديون هيون.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

انهن مجلسن ۾ ذڪر سان گڏ شريعت، طريقت، اخلاقي تربيت ۽ روزمره زندگيءَ
سان لاڳاپيل نصيحتون پڻ ڏنيون وينديون هيون.

سندس انهيءَ روايت جو اثر بعد ۾ ڪراچيءَ جي قادري علمي خاندان ۽
خانقاه قادريه علميه جي مذهبي سرگرمين ۾ پڻ نظر اچي ٿو.&lt;ref
name=&quot;QadriaKhanqah&quot;&gt;{{cite web
 |title=Khanqah-e-Qadria Ilmia
 |url=https://qadria.org/khanqah-e-qadria-ilmia/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==شاعري==
سائين عبدالغني هڪ گهڻ ٻولي شاعر هو. هن سنڌي، اردو، سرائيڪي،
گجراتي، فارسي، بلوچي ۽ خاص طور هنديءَ ۾ شاعري ڪئي.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾:
* حمد
* نعت
* منقبت
* غزل
* مثنوي
* مسدس
* صوفيانه نظم
* اصلاحي ۽ اخلاقي شاعري

جا نمونا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس ڪلام جو وڏو حصو مذهبي ۽ صوفيانه نوعيت جو آهي. توحيد، معرفت،
رسول الله ﷺ سان عقيدت، اولياءَ سان محبت، خود شناسي ۽ انساني اخلاق
سندس شاعريءَ جا نمايان موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

==سنڌي شاعري==
سائين عبدالغني سنڌيءَ ۾ ڪافيون ۽ ٻيو صوفيانه ڪلام پڻ لکيو.
سندس سنڌي شاعري سنڌ جي روايتي صوفيانه فڪر سان لاڳاپيل هئي، جنهن ۾
روحاني عشق، معرفت، مرشد، نفس جي اصلاح ۽ خدا ڏانهن رجوع جهڙا موضوع
نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

محمد محسن الدين دراني سندس ڪلام کي سنڌ جي صوفي شاعرن جي اردو ۽
گهڻ لساني ادبي روايت جي تناظر ۾ پيش ڪيو آهي.&lt;ref
name=&quot;DurraniGhani&quot;/&gt;

==اردو شاعري==
سائين عبدالغنيءَ جي ادبي ورثي ۾ اردوءَ کي نمايان مقام حاصل آهي.
هن اردوءَ ۾ حمد، نعت، منقبت، مثنوي ۽ ٻين صنفن ۾ ڪلام لکيو.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس اردو منظوم ڪلام ۾ قرآن جي [[سورة الفاتحة|سورة فاتحه]] ۽
[[سورة الإخلاص|سورة اخلاص]] جا منظوم ترجما پڻ ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس اردو شاعريءَ جي هڪ خصوصيت اها آهي ته هن شاعريءَ کي صرف جمالياتي
اظهار لاءِ نه، پر مذهبي تعليم، تصوف ۽ سماجي اصلاح لاءِ پڻ استعمال
ڪيو.

==هندي ۽ ٻين ٻولين ۾ ڪلام==
سائين عبدالغني هنديءَ ۾ پڻ هڪ منظوم رسالو ترتيب ڏنو، جنهن ۾ هندي
شعرن سان گڏ انهن جو اردو ترجمو شامل هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس گهڻ لساني شاعري ڪراچي ۽ سنڌ جي ان سماجي ماحول جي نمائندگي ڪري
ٿي، جنهن ۾ سنڌي، اردو، گجراتي، سرائيڪي، بلوچي، فارسي ۽ هندستاني
ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪٻئي سان مسلسل رابطي ۾ هئا.

==ٻين مذهبن جي ماڻهن سان رابطو==
سائين عبدالغنيءَ جي مجلسن ۾ مسلمانن کان علاوه هندو، پارسي ۽ سک
برادرين جا ماڻهو پڻ ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس مشهور تصنيف '''''مثنوي عالم فيض''''' جي ٻئي حصي ۾ هندو
سادوئن ۽ سندن مذهبي فڪر بابت مواد شامل ڪيو ويو. انهيءَ حصي کي
'''اهل هنودان''' جو عنوان ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

هي مواد سندس دور جي ڪراچيءَ جي گهڻ مذهبي سماجي ماحول ۽ مختلف
مذهبي روايتن سان سندس واقفيت بابت هڪ اهم تاريخي شاهدي طور ڏسي
سگهجي ٿو.

==''مثنوي عالم فيض''==
سندس اهم تصنيفن مان '''''مثنوي عالم فيض''''' هئي، جيڪا 1917ع ۾
سامهون آئي. ان ۾ مذهبي، روحاني ۽ اخلاقي تعليم کي منظوم صورت ۾ پيش
ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

ان جو هڪ حصو غير مسلم، خاص طور هندو فڪري روايتن سان گفتگو ۽
تعليم لاءِ مخصوص هو. اهڙيءَ طرح ڪتاب سندس صوفيانه تبليغي طريقي جي
گهڻ لساني ۽ بين المذاهب نوعيت کي ظاهر ڪري ٿو.

==''اردو دلائل الخيرات''==
سائين عبدالغني مشهور عربي وظيفي ''دلائل الخيرات'' جي طرز تي
اردوءَ ۾ صلوات ۽ سلام جو مجموعو تيار ڪيو، جنهن جو عنوان
'''''اردو دلائل الخيرات مقبول، يعني هديه رسول''''' ڄاڻايو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

ان ۾ هفتي جي ڏينهن لاءِ اردوءَ ۾ صلوات ۽ سلام جا منظوم متن شامل
ڪيا ويا هئا.

==تصنيفون==
سائين عبدالغنيءَ نظم ۽ نثر ٻنهي ۾ وڏي مقدار ۾ مواد ڇڏيو. سندس
ڇپيل ۽ منسوب تصنيفن ۾ هي ڪتاب شامل ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

* ''عالم فيض''
* ''آئينه قلندري''
* ''قصائد دعاءِ ميت''
* ''اردو دلائل الخيرات''
* ''ذخيره هدايت''
* ''خزينه فراست''
* ''پستڪ برهم گيان اپديش''
* ''عرفان غني''، ڀاڱو پهريون ۽ ٻيو
* ''فيضان غني''، ڀاڱو پهريون، ٻيو ۽ ٽيون
* ''هدايت خود شناسي''
* ''هدايت توحيد حق''
* ''هدايت عام''
* ''وشن گنج''

انهن کان سواءِ سندس ڪيترائي نظم ۽ نثري تحريرون اڻ ڇپيل صورت ۾ پڻ
رهڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

==''قصائد دعاءِ ميت''==
سائين عبدالغني '''''قصائد دعاءِ ميت''''' نالي هڪ منظوم ڪتاب پڻ
لکيو. ان ۾ اهڙو مذهبي ڪلام گڏ ڪيو ويو، جيڪو وفات، جنازي، سوئم،
چهلم ۽ ورسيءَ جهڙن موقعن تي ايصال ثواب لاءِ پڙهڻ لاءِ ترتيب ڏنو
ويو هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

هيءَ تصنيف سندس شاعريءَ جي عملي مذهبي استعمال جو هڪ مثال آهي.

==اصلاحي فڪر==
سائين عبدالغني پنهنجي شاعري ۽ نثر کي سماجي ۽ اخلاقي اصلاح لاءِ پڻ
استعمال ڪيو. سندس تحريرن ۾ بعض سماجي رسمن ۽ رواج تي تنقيد ۽
شريعت ۽ اخلاقي اصولن مطابق زندگي گذارڻ جي تلقين ملي ٿي.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس ڪيترين تحريرن ۾ سوال ۽ جواب جو طريقو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾
هو شريعت ۽ طريقت بابت سوال قائم ڪري پوءِ انهن جا جواب ڏيندو
هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

==حڪمت ۽ طب==
سائين عبدالغني روايتي حڪمت ۽ علاج سان پڻ واقف هو. سندس هڪ لکڻيءَ
۾ 1905ع ڌاري حڪمت جي اصولن، بيمارين ۽ دوائن بابت مواد گڏ ڪيو ويو
۽ بعض طبي نسخن کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو ويو.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

هن پنهنجي تجربن سان گڏ ٻين حڪيمن جا نسخا پڻ گڏ ڪيا. انهيءَ ڪري
سندس محفوظ تحريرن جو هڪ حصو مذهبي ۽ ادبي موضوعن کان علاوه روايتي
طب سان پڻ تعلق رکي ٿو.

==مولانا غلام رسول قادريءَ سان تعلق==
سائين عبدالغنيءَ جو مولانا حافظ قاري شاهه محمد غلام رسول قادريءَ
سان گهرو ۽ روحاني ٻنهي قسمن جو تعلق هو. هو غلام رسول قادريءَ جو
مامو، سهرو ۽ مرشد هو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سائين عبدالغنيءَ جي وفات کان پوءِ سندس جنازي جي نماز پڻ مولانا
غلام رسول قادري پڙهائي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ڪراچيءَ ۾ قادري علمي ۽ صوفي روايت جي ايندڙ نسل تائين
منتقليءَ ۾ سائين عبدالغنيءَ جو اهم خانداني ۽ روحاني ڪردار رهيو.

==محرم جون مجلسون==
قادري علمي خاندان جي روايت موجب سائين عبدالغني پنهنجي حلقه شريف
۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران واقعي ڪربلا ۽ شهادت حسين بابت
مجلسون ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;QadriaKhanqah&quot;/&gt;

اها روايت خاندان جي ٻين عالمن ۽ پوءِ خانقاه قادريه علميه ۾ پڻ
جاري رهي.&lt;ref name=&quot;QadriaKhanqah&quot;/&gt;

==جلوس غوثيه==
سائين عبدالغنيءَ جو خاندان ڪراچيءَ ۾ [[عبدالقادر جيلاني|غوث اعظم]]
سان منسوب مذهبي سرگرمين سان پڻ وابسته رهيو. بعد ۾ سندس ڏوهٽي
محمد بشير احمد مخفي قادريءَ جي ڪوششن سان قائم ٿيل
'''انجمن جلوس غوث پاڪ ڪراچي''' جو پهريون صدر سائين عبدالغني
ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BashirQadri&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Sahabzada Muhammad Bashir Ahmed Makhfi Qadri
 |url=https://qadria.org/sahabzada-muhammad-bashir-ahmed-makhfi-qadri/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
سائين عبدالغني '''1357هه''' مطابق '''1938ع''' ۾ 84 ورهين جي عمر
۾ [[ڪراچي]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس جنازي جي نماز سندس ڀاڻيجي، ناٺي ۽ خليفي مولانا حافظ قاري شاهه
محمد غلام رسول قادري پڙهائي. کيس ڪراچيءَ جي لياري واري قديم
'''ميوه شاهه قبرستان''' (ڌوٻي گهاٽ) ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref
name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

دستياب ماخذ سندس وفات جو سال 1357هه/1938ع ڏين ٿا، پر صحيح هجري
مهينو ۽ ڏينهن واضح نٿا ڪن. تنهنڪري بغير وڌيڪ بنيادي ماخذ جي ڪنهن
مخصوص مهيني يا ڏينهن جو اضافو ڪرڻ مناسب نه آهي.

==ادبي ۽ روحاني ورثو==
سائين عبدالغنيءَ جو ورثو سندس گهڻ لساني شاعري، صوفيانه ۽ مذهبي
تصنيفن، حلقه ذڪر الله ۽ ڪراچيءَ جي قادري علمي خاندان سان سندس
تعلق جي صورت ۾ محفوظ رهيو.&lt;ref name=&quot;QadriaGhani&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ سندس خاندان ۽ شاگردن سندس صوفيانه ۽ علمي روايت
کي جاري رکيو. خانقاه قادريه علميه جي تاريخ ۾ پڻ کيس خاندان جي
اهم اڳوڻين روحاني شخصيتن مان ياد ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref
name=&quot;QadriaKhanqah&quot;/&gt;

سندس ڏوهٽي صاحبزاده محمد بشير احمد مخفي قادريءَ سندس شخصيت بابت
''يادِ غني''، ''عارف سنڌ ميري نظر مين'' ۽ ''عارف حق غني سائين اور
اقبال'' جهڙيون تحريرون پڻ لکيون.&lt;ref name=&quot;BashirQadri&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| —
| 1854ع
| صدر، ڪراچيءَ ۾ ولادت
|-
| —
| تقريباً 1867ع
| تيرهن ورهين جي عمر ۾ پير مٺل شاهه پير بقا قادريءَ کان بيعت
|-
| —
| 1905ع
| حڪمت ۽ طبي نسخن بابت مواد مرتب ڪرڻ جو ذڪر
|-
| —
| 1917ع
| ''مثنوي عالم فيض'' جي اشاعت/ترتيب جو ذڪر
|-
| 1357هه
| 1938ع
| ڪراچيءَ ۾ وفات؛ لياري جي ميوه شاهه قبرستان ۾ تدفين
|}

==پڻ ڏسو==
* [[تصوف]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[عبدالقادر جيلاني]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[ميوه شاهه قبرستان]]
* [[ڪراچي]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 245–255.
* سائين عبدالغني القادري، ''عرفان غني''.
* سائين عبدالغني القادري، ''فيضان غني''.
* سائين عبدالغني القادري، ''عالم فيض''.

{{DEFAULTSORT:عبدالغني، سائين}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:قادري سلسلو]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي شاعر]]
[[زمرو:1854ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1938ع ۾ وفات]]
[[زمرو:1357هه ۾ وفات]]</text>
      <sha1>5x41xehst9ya4muptbh464y6pj66bbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاھ غلام رسول قادري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103670</id>
    <revision>
      <id>416941</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ جو قادري صوفي، عالم، خطيب ۽ نعت گو شاعر}}  {{Infobox religious biography | name             = شاهه غلام رسول قادري | honorific_prefix = مولانا، حافظ، قاري | birth_date       = 1306هه (1888ع–1889ع) | birth_place      = صدر، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] | death_date       = 18 جمادي الاول 1391هه (جولاءِ 1971ع) | death_place      = [[ڪراچي]]، سن...</comment>
      <origin>416941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18498" sha1="2t4hm9dx3f1vm2q2li7gbvyyapos14g" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو قادري صوفي، عالم، خطيب ۽ نعت گو شاعر}}

{{Infobox religious biography
| name             = شاهه غلام رسول قادري
| honorific_prefix = مولانا، حافظ، قاري
| birth_date       = 1306هه (1888ع–1889ع)
| birth_place      = صدر، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 18 جمادي الاول 1391هه (جولاءِ 1971ع)
| death_place      = [[ڪراچي]]، سنڌ، پاڪستان
| resting_place    = قادري مسجد، سولجر بازار، ڪراچي
| father           = حافظ قاري علم الدين قادري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| order            = [[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي
| occupation       = عالم، صوفي، خطيب، شاعر
| known_for        = قادري مسجد ۽ خانقاه قادريه علميه
| language         = [[اردو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي]]
}}

'''شاهه غلام رسول قادري''' (1306هه؛ 1888ع–1889ع – 18 جمادي الاول
1391هه؛ جولاءِ 1971ع)، پورو نالو '''مولانا الحاج حافظ قاري شاهه محمد
غلام رسول قادري'''، ڪراچيءَ سان تعلق رکندڙ سني عالم، قادري صوفي،
خطيب، مذهبي مبلغ ۽ نعت گو شاعر هو. هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو
مذهبي تعليم، وعظ، تصوف ۽ شاعريءَ لاءِ وقف ڪيو. هو ڪراچيءَ جي
'''قادري مسجد''' ۽ '''خانقاه قادريه علميه''' جي قيام سان پڻ
وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=256–263
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Hafiz Qari Alshah Mohd Ghulam Rasool Alqadri
 |url=https://qadria.org/hazrat-molana-hafiz-qari-alshah-mohd-ghulam-rasool-alqadri-2/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ خاندان==
سندس پورو نالو '''مولانا الحاج حافظ قاري شاهه محمد غلام رسول
قادري''' هو. سندس والد '''حافظ قاري علم الدين قادري''' هو، جيڪو
ڪراچيءَ ۾ ديني تعليم سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

سندس نانو مولانا منشي محمد بشير قادري هو، جڏهن ته صوفي سائين
عبدالغني قادري سندس مامو، سهرو ۽ روحاني مرشد هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qadria-AbdulGhani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Sufi Saeen Ghani Al-Qadri
 |url=https://qadria.org/hazrat-sufi-saeen-ghani-al-qadri/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت غلام رسول قادريءَ جي مذهبي ۽ صوفيانه تربيت هڪ اهڙي
خاندان ۾ ٿي، جنهن جا ڪيترائي فرد ڪراچيءَ ۾ مذهبي تعليم، تصوف ۽
خانقاهي سرگرمين سان وابسته هئا.

==ولادت==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس ولادت جو هجري سال '''1306هه'''
ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt; 1306هه
گريگورين ڪئلينڊر جي تقريباً '''1888ع–1889ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

قادريه علميه جي سوانحي ماخذ ۾ پڻ 1306هه ڏنو ويو آهي، پر ان سان
گڏ 1886ع لکيو ويو آهي، جيڪو تقويمي لحاظ کان 1306هه سان مطابقت
نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt; انهيءَ ڪري هجري تاريخ
کي بنيادي تاريخ طور رکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

هو صدر، ڪراچيءَ ۾ '''مسجد قصابان''' سان لڳ هڪ گهر ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==تعليم==
غلام رسول قادريءَ جي تعليم ۽ تربيت سندس والد حافظ قاري علم الدين
قادريءَ جي نگرانيءَ ۾ ٿي. هن '''مدرسه علميه قادريه'''، مسجد قصابان،
صدر ڪراچيءَ ۾ ديني تعليم حاصل ڪئي ۽ قرآن جي حفظ ۽ تجويد جي تعليم
مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هن قرآن جي قراءت جي وڌيڪ تعليم مختلف عالمن ۽ قارين کان پڻ حاصل
ڪئي. سندس سوانحي احوال موجب هو ڊگهي عرصي تائين قاري نظام محمد کان
قرآن پڙهندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Scholars-GhulamRasool&quot;&gt;{{cite web
 |title=حضرت شاہ غلام رسول قادری
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-shah-ghulam-rasool-qadri
 |website=Scholars.pk
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==روحاني تربيت==
غلام رسول قادري ننڍپڻ کان مذهبي تعليم سان گڏ فقر ۽ تصوف ڏانهن
مائل هو. روحاني علم ۽ سلوڪ جي تلاش ۾ هن برصغير کان سواءِ ٻين
اسلامي علائقن جا سفر پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

[[مدينو|مديني منوره]] ۾ هن '''مولانا عبداللطيف قادري مهاجر مدني'''
کان قادريه چشتيه سلسلي ۾ بيعت ڪئي. پنهنجي خانداني بزرگ ۽ مامو
صوفي سائين عبدالغني قادريءَ کان پڻ روحاني فيض ۽ بيعت حاصل
ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Scholars-GhulamRasool&quot;/&gt;

صوفي سائين عبدالغنيءَ جي وفات 1357هه (1938ع) ۾ ٿي ته سندس جنازي
جي نماز پڻ غلام رسول قادريءَ پڙهائي هئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-AbdulGhani&quot;/&gt;

==مذهبي ۽ تبليغي سرگرميون==
غلام رسول قادري پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ديني وعظ ۽ تبليغ ۾
گذاريو. سندس مذهبي سرگرمين ۾ قرآن ۽ حديث جي تعليم، ذڪر جون
مجلسون، ميلاد، معراج، شب برات، شب قدر ۽ ٻين مذهبي موقعن تي خطاب
شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هو روزانو عصر جي نماز کان پوءِ پڻ مجلس ڪندو هو، جنهن ۾ قرآن جي
تلاوت کان پوءِ مذهبي ۽ اخلاقي موضوعن تي خطاب ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==انجمن حزب الاحناف==
غلام رسول قادريءَ پنهنجي جوانيءَ ۾ ڪراچيءَ جي فريئر اسٽريٽ ۾
'''انجمن حزب الاحناف''' قائم ڪئي. قادريه علميه جي سوانح موجب اها
تنظيم 1332هه، يعني تقريباً 1913ع–1914ع ۾ قائم ٿي ۽ غلام رسول
قادري ان جو صدر هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

انجمن جي انتظام هيٺ جامع مسجد قصابان، صدر ڪراچيءَ ۾ مذهبي جلسا
منعقد ٿيندا هئا.

==قادري مسجد==
1921ع ۾ غلام رسول قادري ڪراچيءَ جي موجوده [[سولجر بازار]] واري
علائقي ۾ هڪ مسجد قائم ڪئي، جنهن کي [[قادري سلسلو|سلسله قادريه]]
سان نسبت سبب '''قادري مسجد''' نالو ڏنو ويو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

قادريه علميه جي سوانح موجب اها ڪراچيءَ ۾ انهيءَ نالي سان قائم ٿيندڙ
شروعاتي مسجدن مان هئي. غلام رسول قادري اتي امامت ۽ خطابت جا فرض
ادا ڪندو هو ۽ قادري طريقي سان لاڳاپيل خانقاهي سرگرميون پڻ هلائيندو
هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==خانقاه قادريه علميه==
قادري مسجد سان لاڳاپيل روحاني ۽ تدريسي مرڪز اڳتي هلي
'''خانقاه قادريه علميه''' جي صورت اختيار ڪئي. هتي ذڪر، مذهبي
درس، محرم جون مجلسون ۽ مختلف مذهبي اجتماعون منعقد ٿينديون
رهيون.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;&gt;{{cite web
 |title=Khanqah-e-Qadria Ilmia
 |url=https://qadria.org/khanqah-e-qadria-ilmia/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

خانقاه سان وابسته خانداني روايت جي شروعات غلام رسول قادريءَ کان
اڳ سندس ناني محمد بشير قادري، والد علم الدين قادري ۽ مامو سائين
عبدالغني قادريءَ جي مذهبي سرگرمين سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==محرم جون مجلسون==
غلام رسول قادري محرم الحرام جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران ڪربلا،
[[حسين ابن علي]] ۽ اهل بيت جي تاريخ بابت مجلسون ڪندو هو. اهي
مجلسون محرم جي چنڊ رات کان عاشوري تائين هلنديون هيون، جڏهن ته
ٽئين ڏينهن ۽ چهلم تي پڻ گڏجاڻيون ٿينديون هيون.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

قادريه علميه جي خانداني روايت موجب ڪراچيءَ ۾ اهڙين مجلسن جي روايت
سندس خاندان ۾ اڳ ئي مولانا محمد بشير قادري ۽ ٻين بزرگن جي دور کان
هلندڙ هئي، جنهن کي غلام رسول قادري اڳتي وڌايو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==شاعري==
غلام رسول قادري مذهبي شاعر پڻ هو. سندس شاعريءَ ۾ حمد، نعت،
مناقب، دعا ۽ صوفيانه موضوع نمايان آهن.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو شاعريءَ جا ڪيترائي نمونا ڏنا
ويا آهن. سندس شاعريءَ ۾ رسول الله ﷺ سان عقيدت، خدا سان محبت،
قادري تصوف، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني تربيت جا موضوع ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt;

نعت بابت هڪ تحقيقي ماخذ موجب سندس ڪلام ۾ حمد، نعت ۽ منقبت کي
خاص اهميت حاصل آهي ۽ سندس نعتن جي ٻوليءَ ۾ سلاست ۽ رواني نمايان
خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;NaatKainaat&quot;&gt;{{cite web
 |title=نعتیہ کلیات کی روایت: ایک مطالعاتی جائزہ
 |url=https://naatkainaat.org/index.php?title=نعتیہ_کلیات_کی_روایت_۔ایک_مطالعاتی_جائزہ_،-_ڈاکٹرشہزاد_احمد
 |website=نعت کائنات
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==تصنيفون==
غلام رسول قادري نثر جي ڀيٽ ۾ منظوم مذهبي ادب کي وڌيڪ ترجيح ڏني.
سندس حياتيءَ دوران ڪيترائي منظوم رسالا شايع ٿيا.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt; سندس ڄاڻايل تصنيفن ۾ هي شامل آهن:

* ''فيض علمي'' (1333هه)
* ''گلدسته غوثيه''
* ''فيضان غوث اعظم''
* ''فيضان معيني''
* ''افضال سرمدي و اجلال محمدي''
* ''گل يازدہ صد برگ''
* ''تحفه عيدالاضحيٰ''
* ''بهار بي خزاں''
* ''تحفه زيارات هديه ملاقات''، ڀاڱو پهريون ۽ ٻيو
* ''مجموعه فسانه قوم''
* ''تحفه رجبي شريف''
* ''نذر حسيني''&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==''فيض علمي''==
سندس شروعاتي تصنيفن مان '''''فيض علمي''''' 1333هه
(تقريباً 1914ع–1915ع) ۾ شايع ٿي. هن ڪتاب ۾ غلام رسول قادريءَ
پنهنجي والد حافظ قاري علم الدين قادريءَ جي زندگي ۽ احوال بابت
مواد لکيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هي ڪتاب سندس خانداني علمي ۽ مذهبي تاريخ بابت پڻ هڪ اهم سوانحي
ماخذ جي حيثيت رکي ٿو.

==''بهار بي خزاں''==
سندس شاعريءَ جو مجموعو '''''بهار بي خزاں''''' 1923ع ۾ ڪراچيءَ
مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هن مجموعي ۾ مذهبي ۽ دعائيه شاعري شامل هئي. ان ۾ ''فتح اسلام''
عنوان سان هڪ نظم پڻ شامل آهي، جنهن ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽
قيادت بابت دعائيه خيال پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==قادري تصوف سان تعلق==
غلام رسول قادريءَ جو فڪري ۽ روحاني تعلق خاص طور [[قادري سلسلو|سلسله
قادريه]] سان هو. هن پنهنجي تقريرن ۽ تحريرن ۾ [[عبدالقادر جيلاني]]
جي شخصيت ۽ قادري سلسلي جي تعليمات بابت لکيو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هن بغداد جو سفر پڻ ڪيو ۽ سيد عبدالرحمان آفندي قادريءَ جي دور ۾
بغداد ۾ قيام دوران جامع غوثيه ۽ ٻين هنڌن تي مذهبي وعظ
ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==تحريڪ پاڪستان==
غلام رسول قادري برطانوي هندستان جي آخري دور ۾ مسلمانن جي مذهبي
۽ سياسي اجتماعن ۾ پڻ حصو ورتو. 1945ع ۾ ڪراچيءَ ۾
'''جمعيت عاليه سنيه''' قائم ٿي ته کيس ان جو صدر چونڊيو
ويو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

12 ۽ 13 آڪٽوبر 1946ع تي ڪراچيءَ ۾ ٿيل '''سني ڪانفرنس''' جي
صدارت پڻ غلام رسول قادري ڪئي. قادريه علميه جي سوانح موجب ان
اجلاس ۾ پاڪستان جي قيام جي حمايت ڪئي وئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scholars-GhulamRasool&quot;/&gt;

==سنڌ مدرسته الاسلام واري تقريب==
قادريه علميه جي سوانحي روايت موجب 1943ع ۾
[[سنڌ مدرسته الاسلام]] جي هڪ تقريب ۾، جنهن جي صدارت
[[محمد علي جناح]] ڪري رهيو هو، غلام رسول قادريءَ کي قرآن جي
تلاوت لاءِ سڏيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هن واقعي جو ذڪر خانداني سوانحي ماخذ ۾ ملي ٿو؛ آزاد تاريخي ماخذ
سان ان جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.

==اولاد ۽ جانشيني==
سندس پٽ '''محمد علم الدين قادري علمي''' 1921ع ۾ ڪراچي صدر ۾ پيدا
ٿيو. هن پنهنجي والد جي نگرانيءَ ۾ مذهبي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾
قادري مسجد ۽ خانقاه قادريه علميه ۾ سندس جانشين ٿيو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmuddin&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Sahabzada Ilmuddin Qadri Ilmi
 |url=https://qadria.org/hazrat-sahabzada-ilmuddin-qadri-ilmi/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

محمد علم الدين قادريءَ جي ماءُ سائين عبدالغني قادريءَ جي ڌيءَ
هئي، جنهن سبب ڪراچيءَ جي ٻنهي قادري خانداني سلسلن جو تعلق وڌيڪ
مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmuddin&quot;/&gt;

==وفات==
غلام رسول قادريءَ جي وفات '''18 جمادي الاول 1391هه''' تي ڪراچيءَ
۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

گريگورين تاريخ بابت دستياب ماخذن ۾ معمولي اختلاف آهي. قادريه
علميه جي ويب سائيٽ متن ۾ 12 جولاءِ 1971ع لکي ٿي، جڏهن ته ساڳئي
صفحي جي انگريزي تعارف ۽ ٻين ثانوي ماخذن ۾ 13 جولاءِ 1971ع ڄاڻايل
آهي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;NaatKainaat&quot;/&gt; تنهنڪري وڌيڪ مضبوط تاريخي ماخذ ملڻ تائين
'''18 جمادي الاول 1391هه (جولاءِ 1971ع)''' لکڻ وڌيڪ محتاط صورت
آهي.

سندس جنازي نماز ڪراچيءَ جي [[نشتر پارڪ]] ۾ وڏي اجتماع ۾ ادا ڪئي
وئي. سوانحي ماخذن موجب جنازي جي امامت علامه سيد محمد يوسف عزيز
الملڪ سليماني ڪئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

غلام رسول قادريءَ کي سندس قائم ڪيل '''قادري مسجد، سولجر بازار،
ڪراچي''' جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==ورثو==
غلام رسول قادريءَ جي علمي ۽ مذهبي سرگرمين جو مرڪز ڪراچي رهيو.
سندس قائم ڪيل قادري مسجد ۽ ان سان وابسته خانقاه قادريه علميه
سندس وفات کان پوءِ به سندس خاندان جي نگرانيءَ هيٺ مذهبي ۽ تدريسي
سرگرمين جو مرڪز رهي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

سندس ادبي ورثي ۾ خاص طور نعت، منقبت، مذهبي نظم ۽ قادري تصوف سان
لاڳاپيل منظوم تصنيفون شامل آهن. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ کيس
سنڌ سان تعلق رکندڙ اردو صوفي شاعرن جي ادبي روايت ۾ شامل ڪيو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[سائين عبدالغني قادري]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[عبدالقادر جيلاني]]
* [[تصوف]]
* [[نعت]]
* [[سولجر بازار]]
* [[ڪراچي]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 256–263.
* شاهه غلام رسول قادري، ''فيض علمي''.
* شاهه غلام رسول قادري، ''بهار بي خزاں''.
* شاهه غلام رسول قادري، ''گلدسته غوثيه''.
* شاهه غلام رسول قادري، ''فيضان غوث اعظم''.

{{DEFAULTSORT:غلام رسول قادري، شاهه}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:قادري سلسلو]]
[[زمرو:سنڌي مسلمان عالم]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:نعت گو شاعر]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1971ع ۾ وفات]]
[[زمرو:1391هه ۾ وفات]]</text>
      <sha1>2t4hm9dx3f1vm2q2li7gbvyyapos14g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416942</id>
      <parentid>416941</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18414" sha1="egxyhg5z0gg8jfsfh1bzhfh0vpkjzag" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جو قادري صوفي، عالم، خطيب ۽ نعت گو شاعر}}

{{Infobox religious biography
| name             = شاهه غلام رسول قادري
| honorific_prefix = مولانا، حافظ، قاري
| birth_date       = 1306هه (1888ع–1889ع)
| birth_place      = صدر، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 18 جمادي الاول 1391هه (جولاءِ 1971ع)
| death_place      = [[ڪراچي]]، سنڌ، پاڪستان
| resting_place    = قادري مسجد، سولجر بازار، ڪراچي
| father           = حافظ قاري علم الدين قادري
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| order            = [[قادري سلسلو|قادري]]، چشتي
| occupation       = عالم، صوفي، خطيب، شاعر
| known_for        = قادري مسجد ۽ خانقاه قادريه علميه
}}

'''شاهه غلام رسول قادري''' (1306هه؛ 1888ع–1889ع – 18 جمادي الاول
1391هه؛ جولاءِ 1971ع)، پورو نالو '''مولانا الحاج حافظ قاري شاهه محمد
غلام رسول قادري'''، ڪراچيءَ سان تعلق رکندڙ سني عالم، قادري صوفي،
خطيب، مذهبي مبلغ ۽ نعت گو شاعر هو. هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو
مذهبي تعليم، وعظ، تصوف ۽ شاعريءَ لاءِ وقف ڪيو. هو ڪراچيءَ جي
'''قادري مسجد''' ۽ '''خانقاه قادريه علميه''' جي قيام سان پڻ
وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=256–263
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Hafiz Qari Alshah Mohd Ghulam Rasool Alqadri
 |url=https://qadria.org/hazrat-molana-hafiz-qari-alshah-mohd-ghulam-rasool-alqadri-2/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ خاندان==
سندس پورو نالو '''مولانا الحاج حافظ قاري شاهه محمد غلام رسول
قادري''' هو. سندس والد '''حافظ قاري علم الدين قادري''' هو، جيڪو
ڪراچيءَ ۾ ديني تعليم سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

سندس نانو مولانا منشي محمد بشير قادري هو، جڏهن ته صوفي سائين
عبدالغني قادري سندس مامو، سهرو ۽ روحاني مرشد هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Qadria-AbdulGhani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Sufi Saeen Ghani Al-Qadri
 |url=https://qadria.org/hazrat-sufi-saeen-ghani-al-qadri/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت غلام رسول قادريءَ جي مذهبي ۽ صوفيانه تربيت هڪ اهڙي
خاندان ۾ ٿي، جنهن جا ڪيترائي فرد ڪراچيءَ ۾ مذهبي تعليم، تصوف ۽
خانقاهي سرگرمين سان وابسته هئا.

==ولادت==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس ولادت جو هجري سال '''1306هه'''
ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt; 1306هه
گريگورين ڪئلينڊر جي تقريباً '''1888ع–1889ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.

قادريه علميه جي سوانحي ماخذ ۾ پڻ 1306هه ڏنو ويو آهي، پر ان سان
گڏ 1886ع لکيو ويو آهي، جيڪو تقويمي لحاظ کان 1306هه سان مطابقت
نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt; انهيءَ ڪري هجري تاريخ
کي بنيادي تاريخ طور رکڻ وڌيڪ محتاط آهي.

هو صدر، ڪراچيءَ ۾ '''مسجد قصابان''' سان لڳ هڪ گهر ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==تعليم==
غلام رسول قادريءَ جي تعليم ۽ تربيت سندس والد حافظ قاري علم الدين
قادريءَ جي نگرانيءَ ۾ ٿي. هن '''مدرسه علميه قادريه'''، مسجد قصابان،
صدر ڪراچيءَ ۾ ديني تعليم حاصل ڪئي ۽ قرآن جي حفظ ۽ تجويد جي تعليم
مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هن قرآن جي قراءت جي وڌيڪ تعليم مختلف عالمن ۽ قارين کان پڻ حاصل
ڪئي. سندس سوانحي احوال موجب هو ڊگهي عرصي تائين قاري نظام محمد کان
قرآن پڙهندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Scholars-GhulamRasool&quot;&gt;{{cite web
 |title=حضرت شاہ غلام رسول قادری
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-shah-ghulam-rasool-qadri
 |website=Scholars.pk
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==روحاني تربيت==
غلام رسول قادري ننڍپڻ کان مذهبي تعليم سان گڏ فقر ۽ تصوف ڏانهن
مائل هو. روحاني علم ۽ سلوڪ جي تلاش ۾ هن برصغير کان سواءِ ٻين
اسلامي علائقن جا سفر پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

[[مدينو|مديني منوره]] ۾ هن '''مولانا عبداللطيف قادري مهاجر مدني'''
کان قادريه چشتيه سلسلي ۾ بيعت ڪئي. پنهنجي خانداني بزرگ ۽ مامو
صوفي سائين عبدالغني قادريءَ کان پڻ روحاني فيض ۽ بيعت حاصل
ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Scholars-GhulamRasool&quot;/&gt;

صوفي سائين عبدالغنيءَ جي وفات 1357هه (1938ع) ۾ ٿي ته سندس جنازي
جي نماز پڻ غلام رسول قادريءَ پڙهائي هئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-AbdulGhani&quot;/&gt;

==مذهبي ۽ تبليغي سرگرميون==
غلام رسول قادري پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ديني وعظ ۽ تبليغ ۾
گذاريو. سندس مذهبي سرگرمين ۾ قرآن ۽ حديث جي تعليم، ذڪر جون
مجلسون، ميلاد، معراج، شب برات، شب قدر ۽ ٻين مذهبي موقعن تي خطاب
شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هو روزانو عصر جي نماز کان پوءِ پڻ مجلس ڪندو هو، جنهن ۾ قرآن جي
تلاوت کان پوءِ مذهبي ۽ اخلاقي موضوعن تي خطاب ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==انجمن حزب الاحناف==
غلام رسول قادريءَ پنهنجي جوانيءَ ۾ ڪراچيءَ جي فريئر اسٽريٽ ۾
'''انجمن حزب الاحناف''' قائم ڪئي. قادريه علميه جي سوانح موجب اها
تنظيم 1332هه، يعني تقريباً 1913ع–1914ع ۾ قائم ٿي ۽ غلام رسول
قادري ان جو صدر هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

انجمن جي انتظام هيٺ جامع مسجد قصابان، صدر ڪراچيءَ ۾ مذهبي جلسا
منعقد ٿيندا هئا.

==قادري مسجد==
1921ع ۾ غلام رسول قادري ڪراچيءَ جي موجوده [[سولجر بازار]] واري
علائقي ۾ هڪ مسجد قائم ڪئي، جنهن کي [[قادري سلسلو|سلسله قادريه]]
سان نسبت سبب '''قادري مسجد''' نالو ڏنو ويو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

قادريه علميه جي سوانح موجب اها ڪراچيءَ ۾ انهيءَ نالي سان قائم ٿيندڙ
شروعاتي مسجدن مان هئي. غلام رسول قادري اتي امامت ۽ خطابت جا فرض
ادا ڪندو هو ۽ قادري طريقي سان لاڳاپيل خانقاهي سرگرميون پڻ هلائيندو
هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==خانقاه قادريه علميه==
قادري مسجد سان لاڳاپيل روحاني ۽ تدريسي مرڪز اڳتي هلي
'''خانقاه قادريه علميه''' جي صورت اختيار ڪئي. هتي ذڪر، مذهبي
درس، محرم جون مجلسون ۽ مختلف مذهبي اجتماعون منعقد ٿينديون
رهيون.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;&gt;{{cite web
 |title=Khanqah-e-Qadria Ilmia
 |url=https://qadria.org/khanqah-e-qadria-ilmia/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

خانقاه سان وابسته خانداني روايت جي شروعات غلام رسول قادريءَ کان
اڳ سندس ناني محمد بشير قادري، والد علم الدين قادري ۽ مامو سائين
عبدالغني قادريءَ جي مذهبي سرگرمين سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==محرم جون مجلسون==
غلام رسول قادري محرم الحرام جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران ڪربلا،
[[حسين ابن علي]] ۽ اهل بيت جي تاريخ بابت مجلسون ڪندو هو. اهي
مجلسون محرم جي چنڊ رات کان عاشوري تائين هلنديون هيون، جڏهن ته
ٽئين ڏينهن ۽ چهلم تي پڻ گڏجاڻيون ٿينديون هيون.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

قادريه علميه جي خانداني روايت موجب ڪراچيءَ ۾ اهڙين مجلسن جي روايت
سندس خاندان ۾ اڳ ئي مولانا محمد بشير قادري ۽ ٻين بزرگن جي دور کان
هلندڙ هئي، جنهن کي غلام رسول قادري اڳتي وڌايو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==شاعري==
غلام رسول قادري مذهبي شاعر پڻ هو. سندس شاعريءَ ۾ حمد، نعت،
مناقب، دعا ۽ صوفيانه موضوع نمايان آهن.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو شاعريءَ جا ڪيترائي نمونا ڏنا
ويا آهن. سندس شاعريءَ ۾ رسول الله ﷺ سان عقيدت، خدا سان محبت،
قادري تصوف، اخلاقي اصلاح ۽ روحاني تربيت جا موضوع ملن ٿا.&lt;ref
name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt;

نعت بابت هڪ تحقيقي ماخذ موجب سندس ڪلام ۾ حمد، نعت ۽ منقبت کي
خاص اهميت حاصل آهي ۽ سندس نعتن جي ٻوليءَ ۾ سلاست ۽ رواني نمايان
خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;NaatKainaat&quot;&gt;{{cite web
 |title=نعتیہ کلیات کی روایت: ایک مطالعاتی جائزہ
 |url=https://naatkainaat.org/index.php?title=نعتیہ_کلیات_کی_روایت_۔ایک_مطالعاتی_جائزہ_،-_ڈاکٹرشہزاد_احمد
 |website=نعت کائنات
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==تصنيفون==
غلام رسول قادري نثر جي ڀيٽ ۾ منظوم مذهبي ادب کي وڌيڪ ترجيح ڏني.
سندس حياتيءَ دوران ڪيترائي منظوم رسالا شايع ٿيا.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt; سندس ڄاڻايل تصنيفن ۾ هي شامل آهن:

* ''فيض علمي'' (1333هه)
* ''گلدسته غوثيه''
* ''فيضان غوث اعظم''
* ''فيضان معيني''
* ''افضال سرمدي و اجلال محمدي''
* ''گل يازدہ صد برگ''
* ''تحفه عيدالاضحيٰ''
* ''بهار بي خزاں''
* ''تحفه زيارات هديه ملاقات''، ڀاڱو پهريون ۽ ٻيو
* ''مجموعه فسانه قوم''
* ''تحفه رجبي شريف''
* ''نذر حسيني''&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==''فيض علمي''==
سندس شروعاتي تصنيفن مان '''''فيض علمي''''' 1333هه
(تقريباً 1914ع–1915ع) ۾ شايع ٿي. هن ڪتاب ۾ غلام رسول قادريءَ
پنهنجي والد حافظ قاري علم الدين قادريءَ جي زندگي ۽ احوال بابت
مواد لکيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هي ڪتاب سندس خانداني علمي ۽ مذهبي تاريخ بابت پڻ هڪ اهم سوانحي
ماخذ جي حيثيت رکي ٿو.

==''بهار بي خزاں''==
سندس شاعريءَ جو مجموعو '''''بهار بي خزاں''''' 1923ع ۾ ڪراچيءَ
مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هن مجموعي ۾ مذهبي ۽ دعائيه شاعري شامل هئي. ان ۾ ''فتح اسلام''
عنوان سان هڪ نظم پڻ شامل آهي، جنهن ۾ مسلمانن جي اجتماعي حالت ۽
قيادت بابت دعائيه خيال پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==قادري تصوف سان تعلق==
غلام رسول قادريءَ جو فڪري ۽ روحاني تعلق خاص طور [[قادري سلسلو|سلسله
قادريه]] سان هو. هن پنهنجي تقريرن ۽ تحريرن ۾ [[عبدالقادر جيلاني]]
جي شخصيت ۽ قادري سلسلي جي تعليمات بابت لکيو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هن بغداد جو سفر پڻ ڪيو ۽ سيد عبدالرحمان آفندي قادريءَ جي دور ۾
بغداد ۾ قيام دوران جامع غوثيه ۽ ٻين هنڌن تي مذهبي وعظ
ڪيا.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==تحريڪ پاڪستان==
غلام رسول قادري برطانوي هندستان جي آخري دور ۾ مسلمانن جي مذهبي
۽ سياسي اجتماعن ۾ پڻ حصو ورتو. 1945ع ۾ ڪراچيءَ ۾
'''جمعيت عاليه سنيه''' قائم ٿي ته کيس ان جو صدر چونڊيو
ويو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

12 ۽ 13 آڪٽوبر 1946ع تي ڪراچيءَ ۾ ٿيل '''سني ڪانفرنس''' جي
صدارت پڻ غلام رسول قادري ڪئي. قادريه علميه جي سوانح موجب ان
اجلاس ۾ پاڪستان جي قيام جي حمايت ڪئي وئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scholars-GhulamRasool&quot;/&gt;

==سنڌ مدرسته الاسلام واري تقريب==
قادريه علميه جي سوانحي روايت موجب 1943ع ۾
[[سنڌ مدرسته الاسلام]] جي هڪ تقريب ۾، جنهن جي صدارت
[[محمد علي جناح]] ڪري رهيو هو، غلام رسول قادريءَ کي قرآن جي
تلاوت لاءِ سڏيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

هن واقعي جو ذڪر خانداني سوانحي ماخذ ۾ ملي ٿو؛ آزاد تاريخي ماخذ
سان ان جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.

==اولاد ۽ جانشيني==
سندس پٽ '''محمد علم الدين قادري علمي''' 1921ع ۾ ڪراچي صدر ۾ پيدا
ٿيو. هن پنهنجي والد جي نگرانيءَ ۾ مذهبي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾
قادري مسجد ۽ خانقاه قادريه علميه ۾ سندس جانشين ٿيو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmuddin&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Sahabzada Ilmuddin Qadri Ilmi
 |url=https://qadria.org/hazrat-sahabzada-ilmuddin-qadri-ilmi/
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

محمد علم الدين قادريءَ جي ماءُ سائين عبدالغني قادريءَ جي ڌيءَ
هئي، جنهن سبب ڪراچيءَ جي ٻنهي قادري خانداني سلسلن جو تعلق وڌيڪ
مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmuddin&quot;/&gt;

==وفات==
غلام رسول قادريءَ جي وفات '''18 جمادي الاول 1391هه''' تي ڪراچيءَ
۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

گريگورين تاريخ بابت دستياب ماخذن ۾ معمولي اختلاف آهي. قادريه
علميه جي ويب سائيٽ متن ۾ 12 جولاءِ 1971ع لکي ٿي، جڏهن ته ساڳئي
صفحي جي انگريزي تعارف ۽ ٻين ثانوي ماخذن ۾ 13 جولاءِ 1971ع ڄاڻايل
آهي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;NaatKainaat&quot;/&gt; تنهنڪري وڌيڪ مضبوط تاريخي ماخذ ملڻ تائين
'''18 جمادي الاول 1391هه (جولاءِ 1971ع)''' لکڻ وڌيڪ محتاط صورت
آهي.

سندس جنازي نماز ڪراچيءَ جي [[نشتر پارڪ]] ۾ وڏي اجتماع ۾ ادا ڪئي
وئي. سوانحي ماخذن موجب جنازي جي امامت علامه سيد محمد يوسف عزيز
الملڪ سليماني ڪئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

غلام رسول قادريءَ کي سندس قائم ڪيل '''قادري مسجد، سولجر بازار،
ڪراچي''' جي احاطي ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-GhulamRasool&quot;/&gt;

==ورثو==
غلام رسول قادريءَ جي علمي ۽ مذهبي سرگرمين جو مرڪز ڪراچي رهيو.
سندس قائم ڪيل قادري مسجد ۽ ان سان وابسته خانقاه قادريه علميه
سندس وفات کان پوءِ به سندس خاندان جي نگرانيءَ هيٺ مذهبي ۽ تدريسي
سرگرمين جو مرڪز رهي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

سندس ادبي ورثي ۾ خاص طور نعت، منقبت، مذهبي نظم ۽ قادري تصوف سان
لاڳاپيل منظوم تصنيفون شامل آهن. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ کيس
سنڌ سان تعلق رکندڙ اردو صوفي شاعرن جي ادبي روايت ۾ شامل ڪيو ويو
آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-GhulamRasool&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[سائين عبدالغني قادري]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[عبدالقادر جيلاني]]
* [[تصوف]]
* [[نعت]]
* [[سولجر بازار]]
* [[ڪراچي]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 256–263.
* شاهه غلام رسول قادري، ''فيض علمي''.
* شاهه غلام رسول قادري، ''بهار بي خزاں''.
* شاهه غلام رسول قادري، ''گلدسته غوثيه''.
* شاهه غلام رسول قادري، ''فيضان غوث اعظم''.

{{DEFAULTSORT:غلام رسول قادري، شاهه}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:قادري سلسلو]]
[[زمرو:سنڌي مسلمان عالم]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:نعت گو شاعر]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1971ع ۾ وفات]]
[[زمرو:1391هه ۾ وفات]]</text>
      <sha1>egxyhg5z0gg8jfsfh1bzhfh0vpkjzag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سائين عبدالرشيد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103671</id>
    <revision>
      <id>416943</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ سان لاڳاپيل صوفي، عالم ۽ شاعر}}  {{Infobox religious biography | name             = سائين عبدالرشيد | honorific_prefix = حضرت | death_date       = 1947ع | religion         = [[اسلام]] | denomination     = [[سني اسلام]] | school_tradition = [[تصوف]] | occupation       = صوفي، عالم، شاعر | language         = [[اردو]] }}  '''سائين عبدالرشيد''' سنڌ س...</comment>
      <origin>416943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8807" sha1="crxdcwci7xdvao9tm90vr9gw0h8xmuo" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ سان لاڳاپيل صوفي، عالم ۽ شاعر}}

{{Infobox religious biography
| name             = سائين عبدالرشيد
| honorific_prefix = حضرت
| death_date       = 1947ع
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation       = صوفي، عالم، شاعر
| language         = [[اردو]]
}}

'''سائين عبدالرشيد''' سنڌ سان لاڳاپيل صوفي، مذهبي عالم ۽ شاعر هو. سندس
زندگي ديني تعليم، تصوف، وعظ ۽ اخلاقي تربيت سان وابسته رهي. سندس شخصيت
بابت احوال محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سنڌ جي صوفي بزرگن ۽ اردو شاعرن جي سلسلي ۾ ڏنو آهي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=264–267
}}&lt;/ref&gt;

==زندگي==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب سائين عبدالرشيد جو تعلق هڪ مذهبي ۽
روحاني ماحول سان هو. ننڍپڻ کان ئي سندس طبيعت دين ۽ تصوف ڏانهن مائل
هئي ۽ اڳتي هلي هن پنهنجي زندگي مذهبي ۽ روحاني سرگرمين ۾ گذاري.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

سندس سوانحي احوال مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو ظاهري علم سان گڏ باطني تربيت
۽ اخلاقي اصلاح کي به اهميت ڏيندو هو. سندس زندگيءَ ۾ عبادت، ذڪر ۽
روحاني تربيت کي خاص مقام حاصل هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==ديني تعليم ۽ تربيت==
سائين عبدالرشيد ديني تعليم حاصل ڪئي ۽ قرآن، حديث ۽ اسلامي تعليمات سان
وابسته رهيو. سندس تربيت اهڙي مذهبي ماحول ۾ ٿي، جتي ديني علم سان گڏ
عملي اخلاق ۽ روحاني تربيت تي پڻ زور ڏنو ويندو هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

درانيءَ جي احوال موجب هو علم کي رڳو رسمي تعليم تائين محدود نه سمجهندو
هو، پر انسان جي سيرت، اخلاق ۽ عملي زندگيءَ جي اصلاح کي پڻ ديني تربيت
جو لازمي حصو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==تصوف==
سائين عبدالرشيد جي شخصيت تي [[تصوف]] جو گهرو اثر هو. سندس احوال ۾
صوفيانه تربيت، بزرگن جي صحبت، عبادت ۽ روحاني مشقن جو ذڪر ملي ٿو.
هو پنهنجي مريدن ۽ عقيدتمندن کي مذهبي پابنديءَ سان گڏ حسن اخلاق،
سچائي ۽ انساني همدرديءَ جي تلقين ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

سندس صوفيانه فڪر ۾ شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي کان جدا تصور نه ڪيو ويو.
سندس نظر ۾ روحاني تربيت جو مقصد انسان جي اندروني اصلاح ۽ عملي زندگيءَ
کي اسلامي اخلاق مطابق بڻائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==اخلاق ۽ شخصيت==
دراني سائين عبدالرشيد کي نرم مزاج ۽ اخلاقي تربيت تي زور ڏيندڙ شخص
طور پيش ڪري ٿو. هو ماڻهن کي عبادت سان گڏ نيڪ اخلاق اختيار ڪرڻ،
ٻين جي حقن جو خيال رکڻ ۽ پنهنجي نفس جي اصلاح ڪرڻ جي تلقين ڪندو
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

سندس تعليم جو هڪ نمايان پهلو اهو هو تہ هو مذهبي زندگيءَ کي صرف رسمن
تائين محدود ڪرڻ بدران روزمره جي عمل ۽ ڪردار سان ڳنڍيندو هو. سندس
نظر ۾ هڪ صوفيءَ لاءِ عبادت سان گڏ انسانن سان سٺو ورتاءُ پڻ ضروري
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==شاعري==
سائين عبدالرشيد شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. سندس محفوظ ڪلام ۾
مذهبي عقيدت، خدا جي ياد، رسول الله سان محبت ۽ اخلاقي نصيحت جا موضوع
ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن.
انهن مان سندس شاعريءَ جو مذهبي ۽ اصلاحي مزاج ظاهر ٿئي ٿو. سندس ڪلام
۾ صوفيانه فڪر کي عام فهم شاعراڻي انداز ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش نظر
اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==نعت گوئي==
سائين عبدالرشيد جي شاعريءَ جو هڪ اهم موضوع [[نعت]] هو. سندس نعتن ۾
[[محمد|رسول الله ﷺ]] سان عقيدت ۽ محبت جو اظهار ملي ٿو. سندس ڪلام ۾
نبي پاڪ جي سيرت ۽ اخلاق کي مسلمان جي عملي زندگيءَ لاءِ نموني طور
پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

درانيءَ جي ڏنل شعري نمونن مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس نعت گوئي محض
مدح تائين محدود نه هئي، پر ان ۾ اخلاقي نصيحت ۽ ديني فڪر پڻ شامل
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==اصلاحي فڪر==
سائين عبدالرشيد جي شاعري ۽ تعليم ۾ اخلاقي اصلاح نمايان موضوع آهي.
هو انسان کي پنهنجي عمل، نيت ۽ ڪردار جي اصلاح ڏانهن متوجه ڪندو هو.
سندس فڪر ۾ ديني علم جي حقيقي اهميت تڏهن ظاهر ٿئي ٿي جڏهن اهو انسان
جي عملي زندگيءَ ۽ اخلاق تي اثرانداز ٿئي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

سندس احوال ۾ مسلمانن کي رسول الله جي تعليمات ۽ سنت مطابق زندگي
گذارڻ جي تلقين ملي ٿي. انهيءَ ڪري سندس شاعريءَ کي مذهبي عقيدت سان
گڏ اصلاحي شاعريءَ جي دائري ۾ پڻ رکي سگهجي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==ادبي حيثيت==
محمد محسن الدين دراني سائين عبدالرشيد کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن صوفي
شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو، جن اردو زبان کي پنهنجي مذهبي ۽ روحاني اظهار
لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس ذڪر سنڌ ۾ اردو صوفي شاعريءَ جي تاريخ جي حوالي سان
اهميت رکي ٿو. سندس محفوظ ڪلام ان ادبي روايت جو حصو آهي، جنهن ۾
تصوف، نعت، اخلاقي تعليم ۽ مذهبي عقيدت کي شاعريءَ وسيلي پيش ڪيو
ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سائين عبدالرشيد جي نالي سان ڏنل عنوان
هيٺ سندس وفات جو سال '''1947ع''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

موجود تصويري متن مان وفات جو هجري ڏينهن ۽ مهينو واضح طور ثابت نٿا
ٿين. انهيءَ ڪري بغير معتبر ماخذ جي 1947ع لاءِ ڪو مخصوص هجري مهينو
يا تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

==تاريخن بابت نوٽ==
سائين عبدالرشيد بابت دستياب تصويري ماخذ ۾ وفات جو گريگورين سال
1947ع ڏنل آهي، پر صحيح ڏينهن ۽ مهينو واضح نه آهن.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt; ان سبب وڪيپيڊيا جي مسودي ۾ اندازي سان
هجري ڏينهن يا مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي. جيڪڏهن ڪتاب جي اڳين يا
پوئين صفحن مان صحيح تاريخ ملي ٿي تہ ان کي هجري ۽ گريگورين ٻنهي
ڪئلينڊرن ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.

==پڻ ڏسو==
* [[تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[نعت]]
* [[اردو شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 264–267.

{{DEFAULTSORT:عبدالرشيد، سائين}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي مسلمان عالم]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:نعت گو شاعر]]
[[زمرو:1947ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>crxdcwci7xdvao9tm90vr9gw0h8xmuo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416944</id>
      <parentid>416943</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8773" sha1="8xktrk45fwazb68eqdgk28spjymqc0s" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ سان لاڳاپيل صوفي، عالم ۽ شاعر}}

{{Infobox religious biography
| name             = سائين عبدالرشيد
| honorific_prefix = حضرت
| death_date       = 1947ع
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation       = صوفي، عالم، شاعر
}}

'''سائين عبدالرشيد''' سنڌ سان لاڳاپيل صوفي، مذهبي عالم ۽ شاعر هو. سندس
زندگي ديني تعليم، تصوف، وعظ ۽ اخلاقي تربيت سان وابسته رهي. سندس شخصيت
بابت احوال محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''
۾ سنڌ جي صوفي بزرگن ۽ اردو شاعرن جي سلسلي ۾ ڏنو آهي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=264–267
}}&lt;/ref&gt;

==زندگي==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب سائين عبدالرشيد جو تعلق هڪ مذهبي ۽
روحاني ماحول سان هو. ننڍپڻ کان ئي سندس طبيعت دين ۽ تصوف ڏانهن مائل
هئي ۽ اڳتي هلي هن پنهنجي زندگي مذهبي ۽ روحاني سرگرمين ۾ گذاري.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

سندس سوانحي احوال مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو ظاهري علم سان گڏ باطني تربيت
۽ اخلاقي اصلاح کي به اهميت ڏيندو هو. سندس زندگيءَ ۾ عبادت، ذڪر ۽
روحاني تربيت کي خاص مقام حاصل هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==ديني تعليم ۽ تربيت==
سائين عبدالرشيد ديني تعليم حاصل ڪئي ۽ قرآن، حديث ۽ اسلامي تعليمات سان
وابسته رهيو. سندس تربيت اهڙي مذهبي ماحول ۾ ٿي، جتي ديني علم سان گڏ
عملي اخلاق ۽ روحاني تربيت تي پڻ زور ڏنو ويندو هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

درانيءَ جي احوال موجب هو علم کي رڳو رسمي تعليم تائين محدود نه سمجهندو
هو، پر انسان جي سيرت، اخلاق ۽ عملي زندگيءَ جي اصلاح کي پڻ ديني تربيت
جو لازمي حصو سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==تصوف==
سائين عبدالرشيد جي شخصيت تي [[تصوف]] جو گهرو اثر هو. سندس احوال ۾
صوفيانه تربيت، بزرگن جي صحبت، عبادت ۽ روحاني مشقن جو ذڪر ملي ٿو.
هو پنهنجي مريدن ۽ عقيدتمندن کي مذهبي پابنديءَ سان گڏ حسن اخلاق،
سچائي ۽ انساني همدرديءَ جي تلقين ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

سندس صوفيانه فڪر ۾ شريعت ۽ طريقت کي هڪٻئي کان جدا تصور نه ڪيو ويو.
سندس نظر ۾ روحاني تربيت جو مقصد انسان جي اندروني اصلاح ۽ عملي زندگيءَ
کي اسلامي اخلاق مطابق بڻائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==اخلاق ۽ شخصيت==
دراني سائين عبدالرشيد کي نرم مزاج ۽ اخلاقي تربيت تي زور ڏيندڙ شخص
طور پيش ڪري ٿو. هو ماڻهن کي عبادت سان گڏ نيڪ اخلاق اختيار ڪرڻ،
ٻين جي حقن جو خيال رکڻ ۽ پنهنجي نفس جي اصلاح ڪرڻ جي تلقين ڪندو
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

سندس تعليم جو هڪ نمايان پهلو اهو هو تہ هو مذهبي زندگيءَ کي صرف رسمن
تائين محدود ڪرڻ بدران روزمره جي عمل ۽ ڪردار سان ڳنڍيندو هو. سندس
نظر ۾ هڪ صوفيءَ لاءِ عبادت سان گڏ انسانن سان سٺو ورتاءُ پڻ ضروري
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==شاعري==
سائين عبدالرشيد شاعريءَ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. سندس محفوظ ڪلام ۾
مذهبي عقيدت، خدا جي ياد، رسول الله سان محبت ۽ اخلاقي نصيحت جا موضوع
ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو شاعريءَ جا نمونا ڏنا ويا آهن.
انهن مان سندس شاعريءَ جو مذهبي ۽ اصلاحي مزاج ظاهر ٿئي ٿو. سندس ڪلام
۾ صوفيانه فڪر کي عام فهم شاعراڻي انداز ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش نظر
اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==نعت گوئي==
سائين عبدالرشيد جي شاعريءَ جو هڪ اهم موضوع [[نعت]] هو. سندس نعتن ۾
[[محمد|رسول الله ﷺ]] سان عقيدت ۽ محبت جو اظهار ملي ٿو. سندس ڪلام ۾
نبي پاڪ جي سيرت ۽ اخلاق کي مسلمان جي عملي زندگيءَ لاءِ نموني طور
پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

درانيءَ جي ڏنل شعري نمونن مان معلوم ٿئي ٿو تہ سندس نعت گوئي محض
مدح تائين محدود نه هئي، پر ان ۾ اخلاقي نصيحت ۽ ديني فڪر پڻ شامل
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==اصلاحي فڪر==
سائين عبدالرشيد جي شاعري ۽ تعليم ۾ اخلاقي اصلاح نمايان موضوع آهي.
هو انسان کي پنهنجي عمل، نيت ۽ ڪردار جي اصلاح ڏانهن متوجه ڪندو هو.
سندس فڪر ۾ ديني علم جي حقيقي اهميت تڏهن ظاهر ٿئي ٿي جڏهن اهو انسان
جي عملي زندگيءَ ۽ اخلاق تي اثرانداز ٿئي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

سندس احوال ۾ مسلمانن کي رسول الله جي تعليمات ۽ سنت مطابق زندگي
گذارڻ جي تلقين ملي ٿي. انهيءَ ڪري سندس شاعريءَ کي مذهبي عقيدت سان
گڏ اصلاحي شاعريءَ جي دائري ۾ پڻ رکي سگهجي ٿو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==ادبي حيثيت==
محمد محسن الدين دراني سائين عبدالرشيد کي سنڌ سان لاڳاپيل انهن صوفي
شخصيتن ۾ شامل ڪري ٿو، جن اردو زبان کي پنهنجي مذهبي ۽ روحاني اظهار
لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس ذڪر سنڌ ۾ اردو صوفي شاعريءَ جي تاريخ جي حوالي سان
اهميت رکي ٿو. سندس محفوظ ڪلام ان ادبي روايت جو حصو آهي، جنهن ۾
تصوف، نعت، اخلاقي تعليم ۽ مذهبي عقيدت کي شاعريءَ وسيلي پيش ڪيو
ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

==وفات==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سائين عبدالرشيد جي نالي سان ڏنل عنوان
هيٺ سندس وفات جو سال '''1947ع''' ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt;

موجود تصويري متن مان وفات جو هجري ڏينهن ۽ مهينو واضح طور ثابت نٿا
ٿين. انهيءَ ڪري بغير معتبر ماخذ جي 1947ع لاءِ ڪو مخصوص هجري مهينو
يا تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب نه آهي.

==تاريخن بابت نوٽ==
سائين عبدالرشيد بابت دستياب تصويري ماخذ ۾ وفات جو گريگورين سال
1947ع ڏنل آهي، پر صحيح ڏينهن ۽ مهينو واضح نه آهن.&lt;ref
name=&quot;Durrani-AbdulRashid&quot;/&gt; ان سبب وڪيپيڊيا جي مسودي ۾ اندازي سان
هجري ڏينهن يا مهينو شامل نه ڪيو ويو آهي. جيڪڏهن ڪتاب جي اڳين يا
پوئين صفحن مان صحيح تاريخ ملي ٿي تہ ان کي هجري ۽ گريگورين ٻنهي
ڪئلينڊرن ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.

==پڻ ڏسو==
* [[تصوف]]
* [[سنڌي صوفي]]
* [[نعت]]
* [[اردو شاعري]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 264–267.

{{DEFAULTSORT:عبدالرشيد، سائين}}
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي مسلمان عالم]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:نعت گو شاعر]]
[[زمرو:1947ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>8xktrk45fwazb68eqdgk28spjymqc0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد علم الدين علمي قادري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103672</id>
    <revision>
      <id>416945</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ويهين صديءَ جو ڪراچيءَ جو صوفي، عالم، خطيب ۽ اردو شاعر}}  {{Infobox religious biography | name             = صاحبزادو محمد علم الدين علمي قادري | honorific_prefix = مولانا | birth_date       = 1921ع | birth_place      = صدر، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] | death_date       = 25 جمادي الاول 1406هه (6 فيبروري 1986ع) | death_place      = [[ڪراچي]...</comment>
      <origin>416945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14041" sha1="a33qmbrp451w5mewhrm3l8iqoshd96q" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ويهين صديءَ جو ڪراچيءَ جو صوفي، عالم، خطيب ۽ اردو شاعر}}

{{Infobox religious biography
| name             = صاحبزادو محمد علم الدين علمي قادري
| honorific_prefix = مولانا
| birth_date       = 1921ع
| birth_place      = صدر، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 25 جمادي الاول 1406هه (6 فيبروري 1986ع)
| death_place      = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = قادري مسجد، خانقاه قادريه علميه، سولجر بازار، ڪراچي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| order            = [[قادري سلسلو]]
| occupation       = عالم، خطيب، صوفي، شاعر
| language         = [[اردو]]
| father           = شاهه محمد غلام رسول قادري
| title            = سجاده نشين، خانقاه قادريه علميه
}}

'''صاحبزادو محمد علم الدين علمي قادري''' (1921ع – 25 جمادي الاول
1406هه؛ 6 فيبروري 1986ع) [[ڪراچي]]ءَ جو سني عالم، صوفي، خطيب ۽
اردو شاعر هو. هو ڪراچيءَ جي صوفي عالم '''شاهه محمد غلام رسول قادري'''
جو فرزند ۽ جانشين هو. پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ 1971ع ۾
'''خانقاه قادريه علميه''' ۽ قادري مسجد جو پهريون سجاده نشين ٿيو.
شاعريءَ ۾ سندس تخلص '''علمي''' هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Ilmi&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=268–269
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qadria.org/hazrat-sahabzada-ilmuddin-qadri-ilmi/
 |title=Hazrat Sahabzada Ilmuddin Qadri Ilmi
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==خاندان ۽ ولادت==
محمد علم الدين علمي قادري '''1921ع''' ۾ [[صدر، ڪراچي|ڪراچي صدر]]
۾ هڪ مذهبي ۽ صوفي خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;
سندس والد '''مولانا حافظ قاري شاهه محمد غلام رسول قادري''' ڪراچيءَ
جو عالم، صوفي ۽ قادري مسجد ۽ خانقاه قادريه علميه جو باني هو.
سندس ماءُ ڪراچيءَ جي صوفي '''سائين عبدالغني قادري''' جي نياڻي
هئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

سندس نالو سندس ڏاڏي '''حافظ قاري محمد علم الدين قادري''' جي نالي
پٺيان علم الدين رکيو ويو. اهڙيءَ طرح هو اهڙي خاندان ۾ وڏو ٿيو،
جنهن ۾ ديني تعليم، خطابت، تصوف ۽ شاعريءَ جي روايت اڳ ئي موجود
هئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==تعليم ۽ تربيت==
محمد علم الدين قادريءَ جي ديني تعليم ۽ روحاني تربيت بنيادي طور
سندس والد شاهه محمد غلام رسول قادريءَ جي نگرانيءَ ۾ ٿي. سندس
خانداني ماحول قرآن، حديث، فقهي تعليم، وعظ، خطابت ۽ تصوف سان
وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

درانيءَ جي بيان مان پڻ سندس علمي ۽ ادبي تربيت ۽ اردو شاعريءَ سان
لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو. اڳتي هلي هو پاڻ واعظ، خطيب ۽ روحاني تربيت
ڏيندڙ شخصيت طور سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Ilmi&quot;/&gt;

==وعظ ۽ خطابت==
علمي قادري ڪراچيءَ جي مختلف علائقن ۾ وعظ ۽ تبليغ ڪندو هو. سندس
سوانحي ماخذ موجب ان وقت ڪراچي اڃا موجوده دور جيترو وسيع شهر نه
هو ۽ شهر جي مختلف حصن ۾ سندس وعظ جون مجلسون منعقد ٿينديون
هيون.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

خاص طور [[محرم]] جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران هو واقعي ڪربلا ۽
شهادت حسين بابت مجلسن ۾ خطاب ڪندو هو. خانقاه قادريه علميه جي
روايت موجب ذڪرِ شهادت حسين جون اهڙيون مجلسون سندس خاندان ۾ اڳ کان
هلندڙ هيون ۽ محمد علم الدين قادريءَ به انهيءَ روايت کي جاري
رکيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qadria.org/khanqah-e-qadria-ilmia/
 |title=Khanqah-e-Qadria Ilmia
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==قادري مسجد==
محمد علم الدين پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ ئي '''قادري مسجد''' ۾
نائب امام ۽ خطيب طور ديني خدمتون انجام ڏيڻ شروع ڪيون. 1964ع ۾
سندس والد جي ضعيفي ۽ بيماريءَ سبب والد جي اجازت سان مسجد جي
امامت، خطابت ۽ خانقاهي معمولن جون مڪمل ذميواريون سنڀاليائين.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

قادري مسجد سان سندس تعلق رڳو نماز جي امامت تائين محدود نه هو؛
اتي وعظ، ذڪر، فاتحه، نعت، منقبت ۽ روحاني تربيت جون مجلسون پڻ
منعقد ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==خانقاه قادريه علميه==
1971ع ۾ سندس والد شاهه محمد غلام رسول قادريءَ جي وفات کان پوءِ
محمد علم الدين قادري '''خانقاه قادريه علميه''' جو پهريون سجاده
نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

خانقاه جي روايتي معمول موجب هو عصر جي نماز کان پوءِ فاتحه خواني،
ذڪر، نعت ۽ منقبت جي مجلس ڪندو ۽ حاضرين لاءِ دعا ڪندو هو. هيءَ
روايت سندس والد کان هلندي آئي ۽ سندس وفات کان پوءِ به خانقاه ۾
جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==مدرسه قادريه علميه==
محمد علم الدين قادري قرآن ۽ ديني تعليم جي فروغ لاءِ قادري مسجد سان
لاڳاپيل '''مدرسه قادريه علميه''' قائم ڪيو. هن اداري ۾ ڇوڪرن ۽
ڇوڪرين کي قرآني تعليم ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس سرگرميون مسجد ۽ خانقاه تائين محدود نه رهيون، پر
ديني تعليم جي اداري جي قيام تائين پڻ پکڙيل رهيون.

==تصوف==
علمي قادري [[قادري سلسلو|قادري صوفي روايت]] سان وابسته هو. شيخ
طريقت جي حيثيت ۾ هو صوفي بزرگن جي تعليمات، مرشد ۽ مريد جي تعلق ۽
تصوف جي آداب بابت تقريرون ۽ تحريرون ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

سندس مذهبي فڪر ۾ شريعت ۽ طريقت جي گڏيل پيرويءَ تي زور ڏنو ويو.
سندس خانقاهي سرگرمين ۾ ذڪر، فاتحه، نعت، منقبت ۽ صوفي بزرگن جي
تعليمات جو بيان شامل هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==شاعري==
محمد علم الدين علمي قادري اردوءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ '''علمي''' سندس
شاعراڻو تخلص هو. محمد محسن الدين دراني کيس سنڌ جي اردو صوفي
شاعريءَ سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شامل ڪيو آهي ۽ سندس ڪلام جا نمونا پڻ
نقل ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani-Ilmi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جو وڏو حصو مذهبي نوعيت جو هو. حمد، نعت، منقبت ۽
اسلامي تاريخ ۽ مقدس موقعن سان لاڳاپيل موضوع سندس ڪلام ۾ نمايان
آهن.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==مذهبي منظوم ڪلام==
علمي قادري مختلف اسلامي موقعن لاءِ منظوم ڪلام لکيو. [[عيد ميلاد النبي]]
جي مناسبت سان هن '''''ميلاد نامه محمدي''''' نالي منظوم تصنيف تيار
ڪئي. ان کان سواءِ معراج النبي، شب برات ۽ شب قدر بابت پڻ شعر
لکيائين.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

هو پنهنجي مجلسن ۾ انهن نظمن کي ترنم سان پڙهندو هو ۽ حاضرين پڻ
ساڻس گڏ پڙهندا هئا. اهڙيءَ طرح سندس شاعري لکيل ادب سان گڏ خانقاهي
۽ اجتماعي مذهبي روايت جو حصو پڻ هئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==منظوم خطبا==
علمي قادريءَ جي ادبي ڪم جي هڪ خصوصيت سندس '''منظوم اردو خطبا'''
هئا. هن مختلف اسلامي مهينن ۽ مذهبي ڏينهن جي مناسبت سان اردوءَ ۾
منظوم خطبا لکيا، جيڪي جمعي جي اجتماعن ۾ پڙهندو هو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

هن پنهنجي روحاني سلسلي جي '''شجره طريقت''' کي پڻ نظم جي صورت ۾
ترتيب ڏنو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt; ان مان سندس مذهبي شاعريءَ جو
عملي ۽ خانقاهي استعمال پڻ ظاهر ٿئي ٿو.

==مجلس سترهين==
هر قمري مهيني جي سترهين تاريخ تي هو شهداءِ بدر، [[عبدالقادر جيلاني]]
۽ [[نظام الدين اولياء]] جي ياد ۾ منعقد ٿيندڙ فاتحه جي مجلس ۾
خطاب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

خانقاه قادريه علميه جي بيان موجب سترهين واري اها مجلس خانقاه جي
مستقل مذهبي معمولن مان هئي، جيڪا خاندان جي ايندڙ سجاده نشينن به
جاري رکي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==تصنيفون==
علمي قادري نظم ۽ نثر ٻنهي ۾ لکندو هو. خانقاه قادريه علميه جي
سوانحي احوال موجب سندس ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل تصنيفن جو هڪ تعداد موجود
هو. سندس حمديه، نعتيه ۽ منقبتي شاعريءَ جو پڻ وڏو حصو اڻ ڇپيل
رهيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

سندس ڄاتل ادبي ڪم ۾ هي شامل آهن:
* ''ميلاد نامه محمدي''
* حمديه ڪلام
* نعتيه ڪلام
* منقبتون
* منظوم اردو خطبا
* منظوم شجره طريقت
* معراج النبي بابت شاعري
* شب برات ۽ شب قدر بابت منظوم ڪلام.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==وفات==
صاحبزادي محمد علم الدين علمي قادريءَ جي وفات '''خميس، 25 جمادي
الاول 1406هه''' مطابق '''6 فيبروري 1986ع''' تي ظهر جي وقت
[[ڪراچي]] ۾ ٿي. وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 65 سال هئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

ٻئي ڏينهن جمعي جي نماز کان پوءِ سندس جنازي نماز ڪراچيءَ جي
[[نشتر پارڪ]] ۾ ادا ڪئي وئي. جنازي نماز جي امامت سندس ڀيڻيويي
مولانا حافظ قاري عبدالحئي هاشمي قادري ڪئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

کيس '''قادري مسجد ۽ خانقاه قادريه علميه، سولجر بازار، ڪراچي'''
جي احاطي ۾ سندس والد شاهه محمد غلام رسول قادريءَ جي قبر ڀرسان
دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==ادبي ۽ روحاني ورثو==
علمي قادريءَ جي اهميت ڪراچيءَ جي هڪ اهڙي مذهبي ۽ ادبي روايت سان
وابستگيءَ ۾ آهي، جنهن ۾ مسجد، خانقاه، وعظ، تصوف ۽ اردو مذهبي
شاعري هڪٻئي سان ڳنڍيل هئا. هن پنهنجي والد کان مليل قادري مسجد ۽
خانقاه جي روايت کي جاري رکيو ۽ ان سان گڏ مدرسه قادريه علميه وسيلي
قرآني تعليم جو انتظام پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

سندس شاعري مذهبي مجلسن سان سڌيءَ ريت ڳنڍيل هئي؛ ميلاد، معراج،
شب برات، شب قدر، محرم ۽ صوفي بزرگن جي ياد ۾ ٿيندڙ مجلسن لاءِ
منظوم ڪلام لکڻ سندس ادبي سرگرمين جو نمايان حصو هو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! تاريخ
! واقعو
|-
| 1921ع
| ڪراچي صدر ۾ ولادت
|-
| 1964ع
| والد جي اجازت سان قادري مسجد جي امامت، خطابت ۽ خانقاهي ذميوارين جي مڪمل سنڀال
|-
| 1971ع
| والد جي وفات کان پوءِ خانقاه قادريه علميه جو پهريون سجاده نشين ٿيو
|-
| 25 جمادي الاول 1406هه&lt;br /&gt;(6 فيبروري 1986ع)
| ڪراچيءَ ۾ وفات
|-
| 26 جمادي الاول 1406هه&lt;br /&gt;(7 فيبروري 1986ع)
| جنازي نماز ۽ قادري مسجد، سولجر بازار ۾ تدفين
|}

==پڻ ڏسو==
* [[قادري سلسلو]]
* [[تصوف]]
* [[اردو شاعري]]
* [[عبدالقادر جيلاني]]
* [[نظام الدين اولياء]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 268–269.

{{DEFAULTSORT:علم الدين علمي قادري، محمد}}
[[زمرو:1921ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1986ع ۾ وفات]]
[[زمرو:1406هه ۾ وفات]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:قادري سلسلو]]
[[زمرو:پاڪستاني سني عالم]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:پاڪستاني نعت گو شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]</text>
      <sha1>a33qmbrp451w5mewhrm3l8iqoshd96q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416946</id>
      <parentid>416945</parentid>
      <timestamp>2026-10-03T23:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14007" sha1="d04d8y0397i4z00mir7dy40ge0sm4d6" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ويهين صديءَ جو ڪراچيءَ جو صوفي، عالم، خطيب ۽ اردو شاعر}}

{{Infobox religious biography
| name             = صاحبزادو محمد علم الدين علمي قادري
| honorific_prefix = مولانا
| birth_date       = 1921ع
| birth_place      = صدر، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]
| death_date       = 25 جمادي الاول 1406هه (6 فيبروري 1986ع)
| death_place      = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = قادري مسجد، خانقاه قادريه علميه، سولجر بازار، ڪراچي
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| order            = [[قادري سلسلو]]
| occupation       = عالم، خطيب، صوفي، شاعر
| father           = شاهه محمد غلام رسول قادري
| title            = سجاده نشين، خانقاه قادريه علميه
}}

'''صاحبزادو محمد علم الدين علمي قادري''' (1921ع – 25 جمادي الاول
1406هه؛ 6 فيبروري 1986ع) [[ڪراچي]]ءَ جو سني عالم، صوفي، خطيب ۽
اردو شاعر هو. هو ڪراچيءَ جي صوفي عالم '''شاهه محمد غلام رسول قادري'''
جو فرزند ۽ جانشين هو. پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ 1971ع ۾
'''خانقاه قادريه علميه''' ۽ قادري مسجد جو پهريون سجاده نشين ٿيو.
شاعريءَ ۾ سندس تخلص '''علمي''' هو.&lt;ref
name=&quot;Durrani-Ilmi&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=268–269
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qadria.org/hazrat-sahabzada-ilmuddin-qadri-ilmi/
 |title=Hazrat Sahabzada Ilmuddin Qadri Ilmi
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==خاندان ۽ ولادت==
محمد علم الدين علمي قادري '''1921ع''' ۾ [[صدر، ڪراچي|ڪراچي صدر]]
۾ هڪ مذهبي ۽ صوفي خاندان ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;
سندس والد '''مولانا حافظ قاري شاهه محمد غلام رسول قادري''' ڪراچيءَ
جو عالم، صوفي ۽ قادري مسجد ۽ خانقاه قادريه علميه جو باني هو.
سندس ماءُ ڪراچيءَ جي صوفي '''سائين عبدالغني قادري''' جي نياڻي
هئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

سندس نالو سندس ڏاڏي '''حافظ قاري محمد علم الدين قادري''' جي نالي
پٺيان علم الدين رکيو ويو. اهڙيءَ طرح هو اهڙي خاندان ۾ وڏو ٿيو،
جنهن ۾ ديني تعليم، خطابت، تصوف ۽ شاعريءَ جي روايت اڳ ئي موجود
هئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==تعليم ۽ تربيت==
محمد علم الدين قادريءَ جي ديني تعليم ۽ روحاني تربيت بنيادي طور
سندس والد شاهه محمد غلام رسول قادريءَ جي نگرانيءَ ۾ ٿي. سندس
خانداني ماحول قرآن، حديث، فقهي تعليم، وعظ، خطابت ۽ تصوف سان
وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

درانيءَ جي بيان مان پڻ سندس علمي ۽ ادبي تربيت ۽ اردو شاعريءَ سان
لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو. اڳتي هلي هو پاڻ واعظ، خطيب ۽ روحاني تربيت
ڏيندڙ شخصيت طور سڃاتو ويو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Ilmi&quot;/&gt;

==وعظ ۽ خطابت==
علمي قادري ڪراچيءَ جي مختلف علائقن ۾ وعظ ۽ تبليغ ڪندو هو. سندس
سوانحي ماخذ موجب ان وقت ڪراچي اڃا موجوده دور جيترو وسيع شهر نه
هو ۽ شهر جي مختلف حصن ۾ سندس وعظ جون مجلسون منعقد ٿينديون
هيون.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

خاص طور [[محرم]] جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران هو واقعي ڪربلا ۽
شهادت حسين بابت مجلسن ۾ خطاب ڪندو هو. خانقاه قادريه علميه جي
روايت موجب ذڪرِ شهادت حسين جون اهڙيون مجلسون سندس خاندان ۾ اڳ کان
هلندڙ هيون ۽ محمد علم الدين قادريءَ به انهيءَ روايت کي جاري
رکيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qadria.org/khanqah-e-qadria-ilmia/
 |title=Khanqah-e-Qadria Ilmia
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==قادري مسجد==
محمد علم الدين پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ ئي '''قادري مسجد''' ۾
نائب امام ۽ خطيب طور ديني خدمتون انجام ڏيڻ شروع ڪيون. 1964ع ۾
سندس والد جي ضعيفي ۽ بيماريءَ سبب والد جي اجازت سان مسجد جي
امامت، خطابت ۽ خانقاهي معمولن جون مڪمل ذميواريون سنڀاليائين.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

قادري مسجد سان سندس تعلق رڳو نماز جي امامت تائين محدود نه هو؛
اتي وعظ، ذڪر، فاتحه، نعت، منقبت ۽ روحاني تربيت جون مجلسون پڻ
منعقد ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==خانقاه قادريه علميه==
1971ع ۾ سندس والد شاهه محمد غلام رسول قادريءَ جي وفات کان پوءِ
محمد علم الدين قادري '''خانقاه قادريه علميه''' جو پهريون سجاده
نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

خانقاه جي روايتي معمول موجب هو عصر جي نماز کان پوءِ فاتحه خواني،
ذڪر، نعت ۽ منقبت جي مجلس ڪندو ۽ حاضرين لاءِ دعا ڪندو هو. هيءَ
روايت سندس والد کان هلندي آئي ۽ سندس وفات کان پوءِ به خانقاه ۾
جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==مدرسه قادريه علميه==
محمد علم الدين قادري قرآن ۽ ديني تعليم جي فروغ لاءِ قادري مسجد سان
لاڳاپيل '''مدرسه قادريه علميه''' قائم ڪيو. هن اداري ۾ ڇوڪرن ۽
ڇوڪرين کي قرآني تعليم ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح سندس سرگرميون مسجد ۽ خانقاه تائين محدود نه رهيون، پر
ديني تعليم جي اداري جي قيام تائين پڻ پکڙيل رهيون.

==تصوف==
علمي قادري [[قادري سلسلو|قادري صوفي روايت]] سان وابسته هو. شيخ
طريقت جي حيثيت ۾ هو صوفي بزرگن جي تعليمات، مرشد ۽ مريد جي تعلق ۽
تصوف جي آداب بابت تقريرون ۽ تحريرون ڪندو هو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

سندس مذهبي فڪر ۾ شريعت ۽ طريقت جي گڏيل پيرويءَ تي زور ڏنو ويو.
سندس خانقاهي سرگرمين ۾ ذڪر، فاتحه، نعت، منقبت ۽ صوفي بزرگن جي
تعليمات جو بيان شامل هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==شاعري==
محمد علم الدين علمي قادري اردوءَ ۾ شاعري ڪندو هو ۽ '''علمي''' سندس
شاعراڻو تخلص هو. محمد محسن الدين دراني کيس سنڌ جي اردو صوفي
شاعريءَ سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شامل ڪيو آهي ۽ سندس ڪلام جا نمونا پڻ
نقل ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani-Ilmi&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جو وڏو حصو مذهبي نوعيت جو هو. حمد، نعت، منقبت ۽
اسلامي تاريخ ۽ مقدس موقعن سان لاڳاپيل موضوع سندس ڪلام ۾ نمايان
آهن.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==مذهبي منظوم ڪلام==
علمي قادري مختلف اسلامي موقعن لاءِ منظوم ڪلام لکيو. [[عيد ميلاد النبي]]
جي مناسبت سان هن '''''ميلاد نامه محمدي''''' نالي منظوم تصنيف تيار
ڪئي. ان کان سواءِ معراج النبي، شب برات ۽ شب قدر بابت پڻ شعر
لکيائين.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

هو پنهنجي مجلسن ۾ انهن نظمن کي ترنم سان پڙهندو هو ۽ حاضرين پڻ
ساڻس گڏ پڙهندا هئا. اهڙيءَ طرح سندس شاعري لکيل ادب سان گڏ خانقاهي
۽ اجتماعي مذهبي روايت جو حصو پڻ هئي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==منظوم خطبا==
علمي قادريءَ جي ادبي ڪم جي هڪ خصوصيت سندس '''منظوم اردو خطبا'''
هئا. هن مختلف اسلامي مهينن ۽ مذهبي ڏينهن جي مناسبت سان اردوءَ ۾
منظوم خطبا لکيا، جيڪي جمعي جي اجتماعن ۾ پڙهندو هو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

هن پنهنجي روحاني سلسلي جي '''شجره طريقت''' کي پڻ نظم جي صورت ۾
ترتيب ڏنو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt; ان مان سندس مذهبي شاعريءَ جو
عملي ۽ خانقاهي استعمال پڻ ظاهر ٿئي ٿو.

==مجلس سترهين==
هر قمري مهيني جي سترهين تاريخ تي هو شهداءِ بدر، [[عبدالقادر جيلاني]]
۽ [[نظام الدين اولياء]] جي ياد ۾ منعقد ٿيندڙ فاتحه جي مجلس ۾
خطاب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

خانقاه قادريه علميه جي بيان موجب سترهين واري اها مجلس خانقاه جي
مستقل مذهبي معمولن مان هئي، جيڪا خاندان جي ايندڙ سجاده نشينن به
جاري رکي.&lt;ref name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

==تصنيفون==
علمي قادري نظم ۽ نثر ٻنهي ۾ لکندو هو. خانقاه قادريه علميه جي
سوانحي احوال موجب سندس ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل تصنيفن جو هڪ تعداد موجود
هو. سندس حمديه، نعتيه ۽ منقبتي شاعريءَ جو پڻ وڏو حصو اڻ ڇپيل
رهيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

سندس ڄاتل ادبي ڪم ۾ هي شامل آهن:
* ''ميلاد نامه محمدي''
* حمديه ڪلام
* نعتيه ڪلام
* منقبتون
* منظوم اردو خطبا
* منظوم شجره طريقت
* معراج النبي بابت شاعري
* شب برات ۽ شب قدر بابت منظوم ڪلام.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==وفات==
صاحبزادي محمد علم الدين علمي قادريءَ جي وفات '''خميس، 25 جمادي
الاول 1406هه''' مطابق '''6 فيبروري 1986ع''' تي ظهر جي وقت
[[ڪراچي]] ۾ ٿي. وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 65 سال هئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

ٻئي ڏينهن جمعي جي نماز کان پوءِ سندس جنازي نماز ڪراچيءَ جي
[[نشتر پارڪ]] ۾ ادا ڪئي وئي. جنازي نماز جي امامت سندس ڀيڻيويي
مولانا حافظ قاري عبدالحئي هاشمي قادري ڪئي.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

کيس '''قادري مسجد ۽ خانقاه قادريه علميه، سولجر بازار، ڪراچي'''
جي احاطي ۾ سندس والد شاهه محمد غلام رسول قادريءَ جي قبر ڀرسان
دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==ادبي ۽ روحاني ورثو==
علمي قادريءَ جي اهميت ڪراچيءَ جي هڪ اهڙي مذهبي ۽ ادبي روايت سان
وابستگيءَ ۾ آهي، جنهن ۾ مسجد، خانقاه، وعظ، تصوف ۽ اردو مذهبي
شاعري هڪٻئي سان ڳنڍيل هئا. هن پنهنجي والد کان مليل قادري مسجد ۽
خانقاه جي روايت کي جاري رکيو ۽ ان سان گڏ مدرسه قادريه علميه وسيلي
قرآني تعليم جو انتظام پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;&lt;ref
name=&quot;Qadria-Khanqah&quot;/&gt;

سندس شاعري مذهبي مجلسن سان سڌيءَ ريت ڳنڍيل هئي؛ ميلاد، معراج،
شب برات، شب قدر، محرم ۽ صوفي بزرگن جي ياد ۾ ٿيندڙ مجلسن لاءِ
منظوم ڪلام لکڻ سندس ادبي سرگرمين جو نمايان حصو هو.&lt;ref
name=&quot;Qadria-Ilmi&quot;/&gt;

==تاريخوار خاڪو==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! تاريخ
! واقعو
|-
| 1921ع
| ڪراچي صدر ۾ ولادت
|-
| 1964ع
| والد جي اجازت سان قادري مسجد جي امامت، خطابت ۽ خانقاهي ذميوارين جي مڪمل سنڀال
|-
| 1971ع
| والد جي وفات کان پوءِ خانقاه قادريه علميه جو پهريون سجاده نشين ٿيو
|-
| 25 جمادي الاول 1406هه&lt;br /&gt;(6 فيبروري 1986ع)
| ڪراچيءَ ۾ وفات
|-
| 26 جمادي الاول 1406هه&lt;br /&gt;(7 فيبروري 1986ع)
| جنازي نماز ۽ قادري مسجد، سولجر بازار ۾ تدفين
|}

==پڻ ڏسو==
* [[قادري سلسلو]]
* [[تصوف]]
* [[اردو شاعري]]
* [[عبدالقادر جيلاني]]
* [[نظام الدين اولياء]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 268–269.

{{DEFAULTSORT:علم الدين علمي قادري، محمد}}
[[زمرو:1921ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1986ع ۾ وفات]]
[[زمرو:1406هه ۾ وفات]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:قادري سلسلو]]
[[زمرو:پاڪستاني سني عالم]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:پاڪستاني نعت گو شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]</text>
      <sha1>d04d8y0397i4z00mir7dy40ge0sm4d6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد رشد الله شاھ راشدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103673</id>
    <revision>
      <id>416947</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، محدث، صوفي، مصنف ۽ پير جهنڊي جو چوٿون سجاده نشين}}  {{Infobox religious biography | name             = سيد رشد الله شاهه راشدي | honorific_prefix = پير | birth_name       = سيد ابو تراب رشد الله شاهه | birth_date       = 1277هه (1860ع–1861ع) | birth_place      = [[سنڌ]] | death_date       = 6 شعبان 1340هه (23 اپريل 1922ع) | de...</comment>
      <origin>416947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16997" sha1="li0se30nherjbjq4lsua9tsuuhybpd2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، محدث، صوفي، مصنف ۽ پير جهنڊي جو چوٿون سجاده نشين}}

{{Infobox religious biography
| name             = سيد رشد الله شاهه راشدي
| honorific_prefix = پير
| birth_name       = سيد ابو تراب رشد الله شاهه
| birth_date       = 1277هه (1860ع–1861ع)
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_date       = 6 شعبان 1340هه (23 اپريل 1922ع)
| death_place      = پير جهنڊو، [[سنڌ]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation       = عالم، محدث، صوفي، مصنف، شاعر
| known_for        = مدرسه دارالرشاد، ڪتب خانو راشديه
| father           = سيد رشيد الدين شاهه راشدي
| title            = پير جهنڊي جو چوٿون سجاده نشين
}}

'''سيد ابو تراب رشد الله شاهه راشدي''' (1277هه؛ 1860ع–1861ع – 
6 شعبان 1340هه؛ 23 اپريل 1922ع)، عام طور '''سيد رشد الله شاهه''' 
۽ '''پير سائين شريعت وارو''' جي نالي سان مشهور، سنڌ جو عالم، 
محدث، صوفي، مصنف ۽ پير جهنڊي جي راشدي خاندان جو چوٿون سجاده نشين 
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=283–290
}}&lt;/ref&gt; هو قرآن ۽ حديث جي تعليم، ديني مدرسن جي سرپرستي، ڪتابن جي 
گڏ ڪرڻ ۽ سنڌي، اردو، عربي ۽ فارسيءَ ۾ تصنيف ۽ شاعريءَ سبب سڃاتو 
وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;

==نالو ۽ خاندان==
سندس پورو نالو '''سيد ابو تراب رشد الله شاهه راشدي''' هو. هو 
'''سيد رشيد الدين شاهه راشدي''' جو فرزند ۽ پير جهنڊي جي ان راشدي 
خاندان سان تعلق رکندڙ هو، جنهن جي روحاني نسبت [[محمد راشد روضي ڌڻي]]
سان ڳنڍيل هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;

راشدي خاندان جي پير جهنڊي واري شاخ جو بنياد سيد محمد ياسين شاهه سان 
لاڳاپيل هو. محمد ياسين شاهه کي محمد راشد روضي ڌڻيءَ سان منسوب هڪ 
جهنڊو مليو، جنهن ڪري سندس خاندان کي ''جهنڊي وارا'' چيو ويو. بعد ۾ 
سيد رشيد الدين شاهه موجوده مٽياري ضلعي واري علائقي ۾ پنهنجو علمي ۽ 
روحاني مرڪز قائم ڪيو، جيڪو پير جهنڊو جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref 
name=&quot;Kalhoro-Jhando&quot;&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Of Turban and Flag
 |url=https://sindhcourier.com/of-turban-and-flag/
 |website=Sindh Courier
 |date=5 February 2022
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ولادت==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ رشد الله شاهه جي ولادت لاءِ '''1277هه''' 
ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt; 1277هه گريگورين 
ڪئلينڊر جي لڳ ڀڳ '''1860ع–1861ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. اصل ماخذ ۾ 
ولادت جو هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح نه هجڻ سبب وڌيڪ مخصوص گريگورين 
تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.

سندس ولادت بابت ثانوي ماخذن ۾ اختلاف به ملي ٿو؛ ڪن تذڪرن ۾ 1280هه 
لکيو ويو آهي، جڏهن ته رشد الله شاهه بابت هڪ تحقيقي سوانحي مضمون ۾ 
ان تاريخ کي غلط قرار ڏيندي 1277هه کي 1860ع سان مطابقت رکندڙ 
ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AlWaqia-Rushdullah&quot;&gt;{{cite web
 |title=سیّد ابو تراب رشد اللہ راشدی سندھی: حیات و خدمات
 |url=https://alwaqiamagzine.wordpress.com/2013/06/30/syed-abu-turab-rushd-ul-allah-rashdi-sindhi-life-and-services/
 |website=Al Waqia Magazine
 |date=30 June 2013
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==تعليم ۽ تربيت==
رشد الله شاهه هڪ علمي ۽ مذهبي ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي. سندس والد 
سيد رشيد الدين شاهه پنهنجي اولاد جي ديني تعليم لاءِ عالمن جو انتظام 
ڪيو هو. رشد الله شاهه قرآن، حديث، تفسير، فقھ ۽ ٻين ديني علمن جي 
تحصيل ڪئي ۽ اڳتي هلي پاڻ به درس ۽ تدريس سان وابسته ٿيو.&lt;ref 
name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;

درانيءَ جي احوال موجب کيس ننڍپڻ کان مطالعي سان خاص شوق هو. ڪتابن 
سان اها دلچسپي سندس سڄي علمي زندگيءَ ۾ برقرار رهي ۽ اڳتي هلي پير 
جهنڊي ۾ هڪ اهم علمي ڪتب خاني جي ترقيءَ جو سبب بڻي.&lt;ref 
name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;

==سجاده نشيني==
سندس والد سيد رشيد الدين شاهه جي وفات کان پوءِ رشد الله شاهه 
خانداني علمي ۽ روحاني مسند جو وارث ٿيو ۽ '''پير جهنڊي جو چوٿون 
سجاده نشين''' بڻيو.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;&gt;{{cite web
 |title=سندھ میں راشدی خاندان کا خاندانی و تاریخی پس منظر اور ان کی دینی خدمات کا جائزہ
 |url=https://dhpirjhando.blogspot.com/2021/07/blog-post.html
 |website=Pir Jhando
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هو پنهنجي دور ۾ ''پير سائين شريعت وارو'' جي لقب سان پڻ مشهور ٿيو. 
اهو لقب سندس شريعت، ديني تعليم ۽ مذهبي اصلاح تي زور ڏيڻ سان 
لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt;

==علمي خدمتون==
رشد الله شاهه جو شمار پير جهنڊي جي علمي روايت کي منظم صورت ڏيڻ 
وارن اهم عالمن ۾ ٿئي ٿو. سندس سرگرمين جو مرڪز قرآن، حديث ۽ ديني 
علمن جي اشاعت هو. سندس علمي مجلسن ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جا عالم 
شريڪ ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;

سندس علمي دلچسپي رڳو روايتي درس تائين محدود نه هئي؛ هو ڪتاب گڏ 
ڪرڻ، مخطوطا محفوظ ڪرڻ، تصنيف ۽ ديني ادارن جي سرپرستيءَ ۾ پڻ سرگرم 
رهيو.

==مدرسه دارالرشاد==
رشد الله شاهه جي اهم علمي ڪارنامن مان '''مدرسه دارالرشاد''' جو قيام 
هو. '''1319هه (1901ع–1902ع)''' ۾ پير جهنڊي ۾ هن مدرسي جو بنياد 
وڌو ويو.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt;

مدرسي جي قيام ۾ [[عبيدالله سنڌي]] جو پڻ اهم ڪردار هو. رشد الله 
شاهه عبيدالله سنڌيءَ کي مدرسي جو صدر مدرس مقرر ڪيو. عبيدالله سنڌي 
تقريباً ست سال ان اداري جي علمي ۽ انتظامي معاملن سان وابسته 
رهيو.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt;

دارالرشاد ۾ قرآن، حديث ۽ ٻين ديني علمن جي تعليم ڏني ويندي هئي. 
مدرسي جي شهرت سنڌ کان ٻاهر به پهتي ۽ ان سان مختلف علائقن جا عالم 
۽ شاگرد وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt;

==عبيدالله سنڌي سان تعلق==
[[عبيدالله سنڌي]] ۽ رشد الله شاهه جو تعلق سنڌ جي ويهين صديءَ جي 
شروعاتي ديني ۽ علمي تاريخ ۾ اهميت رکي ٿو. عبيدالله سنڌي پير جهنڊي 
۾ دارالرشاد سان وابسته ٿيو ۽ اتي تدريسي ۽ تنظيمي خدمتون انجام 
ڏنائين.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt;

پير جهنڊي جو هي علمي مرڪز بعد ۾ سنڌ جي انهن مدرسن مان شمار ٿيڻ 
لڳو، جن جو واسطو هندستان جي مشهور ديني عالمن سان پڻ رهيو. پير 
جهنڊي سان عبيدالله سنڌي، محمود حسن ديوبندي ۽ اشرف علي ٿانوي جهڙن 
عالمن جي وابستگيءَ جو ذڪر جديد تحقيق ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref 
name=&quot;Kalhoro-Jhando&quot;/&gt;

==ڪتب خانو راشديه==
رشد الله شاهه ڪتابن ۽ مخطوطن جو وڏو شوقين هو. هن پير جهنڊي جي 
خانداني ڪتابي ذخيري کي وسيع ڪري هڪ اهم علمي ڪتب خاني جي صورت 
ڏني.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;

ڪتب خاني لاءِ سنڌ ۽ هندستان کان علاوه ٻاهرين ملڪن مان به ڪتاب ۽ 
نادر مخطوطا حاصل ڪيا ويا. ثانوي ماخذن موجب هن لنڊن جي انڊيا آفيس 
لائبريريءَ مان ڪتابن جون نقلون حاصل ڪيون ۽ ترڪي ۽ مصر جي ڪتب خانن 
۾ موجود نادر مخطوطن جون نقلون تيار ڪرائڻ لاءِ به خرچ ڪيو.&lt;ref 
name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt;

هن پراڻن ذاتي ڪتابي ذخيرن مان پڻ ڪتاب خريد ڪري پنهنجي ڪتب خاني ۾ 
شامل ڪيا. ان ڪري پير جهنڊي جو هي ڪتابي ذخيرو سنڌ جي اهم ديني 
مخطوطاتي ذخيرن مان هڪ بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt;

==تصنيفون==
رشد الله شاهه هڪ گهڻ لکيو مصنف هو. سندس تصنيفن جو دائرو تفسير، 
حديث، عقيدي، فقھ ۽ مذهبي اصلاح کان وٺي شاعريءَ تائين پکڙيل 
هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;

مختلف تذڪرن ۾ سندس تصنيفن جو انگ مختلف ڏنو ويو آهي؛ هڪ تفصيلي 
راشدي خانداني ماخذ سندس سنڌي، اردو، عربي ۽ فارسي تصنيفن جو تعداد 
تقريباً '''70''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt; سندس 
گهڻا ڪتاب ۽ قلمي نسخا خانداني ڪتب خاني سان لاڳاپيل رهيا آهن.

سندس ذڪر ڪيل تصنيفن مان ڪجهه هي آهن:
* ''توحيد نامو''
* ''مفتاح رشد الله''
* ''الأجوبة المرضية عن الاعتراضات الفرضية''
* ''القرى لمن صلى الجمعة في المدن والقرى''.&lt;ref 
name=&quot;AlWaqia-Rushdullah&quot;/&gt;

==تفسير==
قرآني تفسير ۽ قرآن جي تعليم رشد الله شاهه جي علمي ڪم جو نمايان 
حصو هئي. سندس نالي سان '''''مفتاح رشد الله''''' جو ذڪر ملي ٿو، 
جنهن سان سندس قرآني مطالعي ۽ تفسير سان وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref 
name=&quot;AlWaqia-Rushdullah&quot;/&gt;

سندس مذهبي تحريرن ۾ توحيد ۽ قرآن ۽ حديث مان دليل ڏيڻ کي خاص اهميت 
حاصل هئي. سندس سنڌي ''توحيد نامو'' پڻ انهيءَ فڪري رجحان جو مثال 
آهي.&lt;ref name=&quot;AlWaqia-Rushdullah&quot;/&gt;

==شاعري==
رشد الله شاهه سنڌيءَ سان گڏ اردوءَ ۾ به شاعري ڪئي. محمد محسن الدين 
درانيءَ کيس سنڌ جي اردو صوفي شاعريءَ جي تذڪري ۾ شامل ڪري سندس 
اردو ڪلام جا نمونا نقل ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ توحيد، ديني نصيحت، شريعت، اخلاقي تربيت ۽ روحاني 
موضوع نمايان آهن. درانيءَ وٽ محفوظ ڪلام مان سندس مذهبي ۽ اصلاحي 
فڪر سان گڏ اردو شاعريءَ تي عبور جو به پتو پوي ٿو.&lt;ref 
name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;

سندس سنڌي شاعريءَ جو مجموعو بعد ۾ ڊاڪٽر صالح محمد شاهه بخاريءَ 
مرتب ڪيو، جيڪو '''''ڪلام سيد رشد الله شاهه پير جهنڊي وارو''''' 
جي نالي سان 1994ع ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] طرفان شايع ٿيو.&lt;ref 
name=&quot;AlWaqia-Rushdullah&quot;/&gt;

==مذهبي فڪر==
رشد الله شاهه جي مذهبي فڪر ۾ قرآن ۽ حديث ڏانهن رجوع، توحيد، 
شريعت جي پابندي ۽ مذهبي رسمن جي اصلاح تي زور نمايان هو. انهيءَ 
سبب سندس پوئلڳن ۽ سوانح نگارن وٽ هو '''پير سائين شريعت وارو''' 
جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt;

سندس فڪر صوفي خانداني روايت سان وابسته هئڻ باوجود ديني عمل کي 
قرآن ۽ حديث سان هم آهنگ رکڻ تي زور ڏيندو هو. سندس تصنيفن ۾ پڻ 
عقيدي ۽ عملي مذهبي مسئلن تي بحث ملي ٿو.&lt;ref 
name=&quot;AlWaqia-Rushdullah&quot;/&gt;

==سياسي ۽ سماجي سرگرميون==
رشد الله شاهه جو دور برطانوي راڄ خلاف هندستاني مسلمانن جي سياسي 
تحريڪن جو دور هو. پير جهنڊو ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ديني تعليم سان 
گڏ سياسي سرگرمين جو پڻ هڪ مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro-Jhando&quot;/&gt;

[[خلافت تحريڪ]] دوران پير جهنڊي جي راشدي خاندان جو تحريڪ سان 
لاڳاپو رهيو. جديد تحقيق پير جهنڊي کي 1919ع کان 1924ع تائين خلافت 
تحريڪ جي سنڌي مرڪزن مان هڪ قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Kalhoro-Jhando&quot;/&gt;

==وفات==
سيد رشد الله شاهه راشدي '''6 شعبان 1340هه''' تي وفات ڪئي. هجري 
تاريخ جي گريگورين تبديلي موجب اها تاريخ '''23 اپريل 1922ع''' سان 
مطابقت رکي ٿي.

ڪجهه جديد ويب تذڪرا ساڳي هجري تاريخ سان '''23 اپريل 1923ع''' لکن 
ٿا،&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt; پر 6 شعبان 1340هه جو تقويمي 
مقابلو 1922ع ۾ اچي ٿو؛ تنهنڪري مضمون ۾ هجري تاريخ کي بنيادي ۽ 
گريگورين تاريخ کي ان جي تقويمي مقابلي طور لکيو ويو آهي.

سندس وفات کان پوءِ پير جهنڊي جي علمي، خانقاهي ۽ تدريسي روايت سندس 
خاندان جي ايندڙ نسلن ۾ جاري رهي.

==اثر ۽ ورثو==
رشد الله شاهه جو ورثو خاص طور ٽن شعبن سان لاڳاپيل آهي: ديني تعليم، 
علمي ڪتابن ۽ مخطوطن جي حفاظت، ۽ سنڌي مذهبي ادب. دارالرشاد ۽ راشدي 
ڪتب خاني پير جهنڊي کي سنڌ جي هڪ اهم علمي مرڪز ۾ تبديل ڪرڻ ۾ ڪردار 
ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;PirJhando-Rashdi&quot;/&gt;

سندس قائم ڪيل علمي ماحول جو اثر ايندڙ راشدي عالمن تي پڻ پيو. 
پير جهنڊي جي مدرسي ۽ ڪتب خاني جي ڪري هي ڳوٺ سنڌ کان ٻاهر جي عالمن 
لاءِ پڻ علمي رابطي جو مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Kalhoro-Jhando&quot;/&gt;

==تاريخن بابت نوٽ==
رشد الله شاهه جي ولادت بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''صوفياءِ 
سنڌ اور اردو'' ۾ 1277هه ڏنل آهي، جڏهن ته ڪجهه ثانوي تذڪرن ۾ 
1280هه پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Rushdullah&quot;/&gt;&lt;ref 
name=&quot;AlWaqia-Rushdullah&quot;/&gt; ان ڪري اصل هجري تاريخ کي ترجيح ڏيندي 
ولادت '''1277هه (1860ع–1861ع)''' لکڻ وڌيڪ محتاط صورت آهي.

وفات لاءِ 6 شعبان 1340هه واضح هجري تاريخ موجود آهي، جيڪا گريگورين 
ڪئلينڊر ۾ 23 اپريل 1922ع سان ٺهڪي اچي ٿي.

==پڻ ڏسو==
* [[پير جهنڊو]]
* [[عبيدالله سنڌي]]
* [[محمد راشد روضي ڌڻي]]
* [[خلافت تحريڪ]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌي شاعري]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 283–290.
* صالح محمد شاهه بخاري (مرتب)، ''ڪلام سيد رشد الله شاهه پير جهنڊي وارو''، سنڌي ادبي بورڊ، 1994ع.

{{DEFAULTSORT:رشد الله شاهه راشدي، سيد}}
[[زمرو:1860ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1922ع ۾ وفات]]
[[زمرو:1340هه ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:خلافت تحريڪ]]</text>
      <sha1>li0se30nherjbjq4lsua9tsuuhybpd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير فضل الله شاھ راشدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103674</id>
    <revision>
      <id>416948</id>
      <timestamp>2026-10-03T23:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي بزرگ ۽ پير جهنڊي جو ٻيون سجاده نشين}}  {{Infobox religious biography | name             = پير فضل الله شاهه راشدي | honorific_prefix = سيد | other_names      = پير سائين پاڪ شهيد | birth_place      = [[سنڌ]] | death_date       = 1287هه کان اڳ يا لڳ ڀڳ (1870ع–1871ع کان اڳ يا لڳ ڀڳ) | death_place      = س...</comment>
      <origin>416948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11648" sha1="dmhkwf9mwet592kexykaabgrbd6ec43" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي بزرگ ۽ پير جهنڊي جو ٻيون سجاده نشين}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير فضل الله شاهه راشدي
| honorific_prefix = سيد
| other_names      = پير سائين پاڪ شهيد
| birth_place      = [[سنڌ]]
| death_date       = 1287هه کان اڳ يا لڳ ڀڳ (1870ع–1871ع کان اڳ يا لڳ ڀڳ)
| death_place      = [[سنڌ]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| school_tradition = [[تصوف]]
| occupation       = صوفي، مذهبي پيشوا
| known_for        = پير جهنڊي جو ٻيون سجاده نشين
| father           = سيد محمد ياسين شاهه راشدي
| relatives        = سيد رشيد الدين شاهه راشدي (ڀاءُ)
}}

'''سيد فضل الله شاهه راشدي'''، عام طور '''پير فضل الله شاهه''' ۽ روايتي ماخذن ۾ '''پير سائين پاڪ شهيد''' جي نالي سان مشهور، اوڻيهين صديءَ جو سنڌي صوفي بزرگ ۽ پير جهنڊي جي راشدي خاندان جو ٻيون سجاده نشين هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Fazlullah&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=283–287
}}&lt;/ref&gt; هو پير جهنڊي جي پهرئين سجاده نشين سيد محمد ياسين شاهه راشدي جو وڏو فرزند هو ۽ والد جي وفات کان پوءِ خانداني مسند جو جانشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;&gt;{{cite web
 |title=سندھ میں راشدی خاندان کا خاندانی و تاریخی پس منظر اور ان کی دینی خدمات کا جائزہ
 |url=https://dhpirjhando.blogspot.com/2021/07/blog-post.html
 |website=Pir Jhande Waras
 |date=28 July 2021
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==خاندان ۽ پسمنظر==
فضل الله شاهه سنڌ جي مشهور راشدي سادات خاندان سان تعلق رکندو هو. سندس والد '''سيد محمد ياسين شاهه راشدي''' پير جهنڊي جي شاخ جو پهريون سجاده نشين هو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt; هي خاندان [[محمد راشد روضي ڌڻي]] جي اولاد مان هو، جنهن جي وفات کان پوءِ سندس اولاد جون ٻه مشهور روحاني شاخون وجود ۾ آيون: پير پاڳاري واري شاخ ۽ پير جهنڊي واري شاخ.&lt;ref name=&quot;AlFazl-Jhando&quot;&gt;{{cite web
 |title=سیدنا حضرت اقدس مسیح موعودؑ کی صداقت کے متعلق پیر رشیدالدین صاحب العلم الثالث کی گواہی
 |url=https://alfazl.com/2024/11/26/111184/
 |website=الفضل انٽرنيشنل
 |date=26 November 2024
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

روايت موجب محمد راشد روضي ڌڻيءَ سان منسوب ''جهنڊو'' سيد محمد ياسين شاهه جي حصي ۾ اچڻ کان پوءِ سندس اولاد '''پير جهنڊي وارا''' يا '''صاحبِ علم''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;AlFazl-Jhando&quot;/&gt;

==پير جهنڊي جي شاخ==
سيد محمد ياسين شاهه پنهنجي اباڻي مرڪز کان منتقل ٿي '''1268هه (1851ع–1852ع)''' ڌاري موجوده پير جهنڊي واري هنڌ رهائش اختيار ڪئي. اهو علائقو هاڻوڪي [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾ نئين سعيدآباد جي ڀرسان واقع آهي.&lt;ref name=&quot;AlFazl-Jhando&quot;/&gt;

انهيءَ علمي ۽ خانقاهي ماحول ۾ فضل الله شاهه جي شخصيت ٺهي. سندس خاندان ۾ مذهبي تعليم، تصوف، وعظ ۽ ماڻهن جي روحاني تربيت کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي.

==سجاده نشيني==
سيد محمد ياسين شاهه جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ فضل الله شاهه کي خانداني مسند تي ويهاريو ويو ۽ هو '''پير جهنڊي جو ٻيون سجاده نشين''' ٿيو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

پير جهنڊي جي سجاده نشينن جي محفوظ سلسلي ۾ سندس نالو ٻئي نمبر تي اچي ٿو:
# سيد محمد ياسين شاهه راشدي
# '''سيد فضل الله شاهه راشدي'''
# سيد رشيد الدين شاهه راشدي
# سيد رشد الله شاهه راشدي
# سيد احسان الله شاهه راشدي.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==مذهبي ۽ روحاني زندگي==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ فضل الله شاهه کي سنڌ جي صوفي بزرگن جي سلسلي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس خانداني ماحول قرآن، حديث، ديني تعليم ۽ صوفيانه تربيت سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Fazlullah&quot;/&gt;

پير جهنڊي جي راشدي خاندان جي مذهبي روايت ۾ شريعت جي پابندي، توحيد، سنت ۽ مريدن جي اخلاقي ۽ روحاني تربيت تي زور ڏنو ويندو هو. هيءَ روايت فضل الله شاهه کان پوءِ سندس ڀاءُ سيد رشيد الدين شاهه ۽ پوءِ ايندڙ راشدي عالمن وٽ وڌيڪ منظم صورت ۾ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==پير سائين پاڪ شهيد==
راشدي خاندان جي روايتي احوالن ۾ فضل الله شاهه کي '''پير سائين پاڪ شهيد''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. سندس موت فطري نه هو؛ خانداني اختلافن جي نتيجي ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

هڪ جديد سوانحي ماخذ موجب اهي اختلاف راشدي خاندان جي ٻن شاخن جي وچ ۾ هئا ۽ فضل الله شاهه کي پير پاڳاري سان وابسته حرن هٿان قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AlFazl-Jhando&quot;/&gt; ان واقعي جي تفصيلي حالتن بابت موجود ثانوي ماخذ محدود آهن، تنهنڪري واقعي جي وڌيڪ جزئيات کي قطعي تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي.

==وفات ۽ جانشيني==
فضل الله شاهه جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ '''سيد رشيد الدين شاهه راشدي''' خانداني مسند تي ويٺو. موجود ماخذن موجب رشيد الدين شاهه '''1287هه (1870ع–1871ع)''' ۾ پير جهنڊي جو ٽيون سجاده نشين مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته فضل الله شاهه جي وفات 1287هه کان اڳ يا ان جي لڳ ڀڳ ٿي هئي، پر موجود ماخذ سندس وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن نٿا ٻڌائين. تنهنڪري صحيح تاريخ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪو مهينو يا ڏينهن اندازي سان ڏيڻ مناسب ناهي.

==اولاد بابت اختلاف==
فضل الله شاهه جي اولاد بابت موجود ثانوي ماخذ هڪجهڙا ناهن. هڪ راشدي خانداني احوال ۾ لکيل آهي ته سندس ڪا اولاد نه هئي،&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt; جڏهن ته هڪ ٻئي خانداني ماخذ موجب سندس هڪ ڌيءَ هئي ۽ بعد ۾ پير جهنڊي جو پنجون سجاده نشين '''سيد احسان الله شاهه راشدي''' سندس ڏوهٽو هو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily2&quot;&gt;{{cite web
 |title=Renowned scholarly family of Sindh land (Rashdi family)
 |url=https://aalequtub.com/2024/01/22/contributions-biography-of-allamah-sayyid-pir-sain-ihsanullah-shah-rashdi-rehmatullahi-alahi/
 |website=Aal-e-Qutub
 |date=22 January 2024
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ تضاد سبب اولاد بابت ڪنهن هڪ روايت کي بنا وڌيڪ معتبر نسبي ماخذ جي قطعي قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

==پير جهنڊو ڳوٺ==
موجوده ماخذن ۾ پراڻي پير جهنڊي کي '''ڳوٺ سيد فضل الله شاهه''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو آهي. بعد جي راشدي عالم سيد بديع الدين شاهه راشدي جي ڄمڻ جي جاءِ به ''ڳوٺ سيد فضل الله شاهه (پراڻو پير جهنڊو)، نئون سعيدآباد'' ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;BadirRashdi&quot;&gt;{{cite web
 |title=مُحدث علامه سيد بديع الدين شاهه راشدي رحمة الله عليه جي حياتيءَ جو مختصر خاڪو
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/18193/
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |date=29 July 2012
 |language=sd
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

هڪ ٻئي خانداني تاريخي احوال موجب اهو ڳوٺ فضل الله شاهه سان منسوب هو ۽ پير جهنڊي جي راشدي خاندان جي تاريخي آبادين مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily2&quot;/&gt;

==راشدي خاندان ۾ اهميت==
فضل الله شاهه جي سجاده نشينيءَ جو عرصو پير جهنڊي جي تاريخ جي شروعاتي مرحلي سان تعلق رکي ٿو. جيتوڻيڪ سندس زندگي ۽ علمي ڪارنامن بابت مواد سندس ڀاءُ سيد رشيد الدين شاهه ۽ پوءِ سيد رشد الله شاهه جي ڀيٽ ۾ گهٽ محفوظ آهي، پر خانداني سلسلي ۾ هو پهرئين پير جهنڊي سيد محمد ياسين شاهه ۽ ٽئين پير جهنڊي سيد رشيد الدين شاهه جي وچ واري اهم ڪڙي هو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

بعد ۾ پير جهنڊو سنڌ جو هڪ اهم ديني ۽ علمي مرڪز بڻيو. راشدي خاندان جي ايندڙ عالمن، خاص ڪري سيد رشد الله شاهه ۽ سندس جانشينن، هتي مدرسن، حديث جي تعليم ۽ علمي ڪتب خاني جي روايت کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==تاريخن بابت نوٽ==
فضل الله شاهه جي ولادت جي صحيح هجري تاريخ يا مهينو هن وقت دستياب ماخذن مان ثابت نه ٿو ٿئي. تنهنڪري وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ غيرمصدقہ گريگورين سال ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

سندس وفات لاءِ پڻ صحيح ڏينهن ۽ مهينو دستياب نه آهي. البت سندس جانشين سيد رشيد الدين شاهه جي '''1287هه (1870ع–1871ع)''' ۾ سجاده نشين ٿيڻ سبب سندس وفات ان کان اڳ يا انهيءَ عرصي جي لڳ ڀڳ قرار ڏئي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[پير جهنڊو]]
* [[محمد راشد روضي ڌڻي]]
* [[سيد محمد ياسين شاهه راشدي]]
* [[سيد رشيد الدين شاهه راشدي]]
* [[سيد رشد الله شاهه راشدي]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[تصوف]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 283–287.

{{DEFAULTSORT:فضل الله شاهه راشدي، سيد}}
[[زمرو:سنڌ جا صوفي]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:پير جهنڊي جا سجاده نشين]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]
[[زمرو:قتل ٿيل مذهبي اڳواڻ]]</text>
      <sha1>dmhkwf9mwet592kexykaabgrbd6ec43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد محب الله شاھ راشدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103675</id>
    <revision>
      <id>416949</id>
      <timestamp>2026-10-04T00:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ويهين صديءَ جو سنڌي عالم، محدث، مصنف ۽ پير جهنڊي جو ڇهون سجاده نشين}}  {{Infobox religious biography | name             = سيد محب الله شاهه راشدي | honorific_prefix = پير | other_names      = پير محب الله شاهه، ابو القاسم، پير آف جهنڊو | birth_date       = 29 محرم 1340هه (2 آڪٽوبر 1921ع) | birth_place      = پير جهنڊو...</comment>
      <origin>416949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14856" sha1="bv2h53qctu0v6hiznkx0zzifmwzqgdi" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ويهين صديءَ جو سنڌي عالم، محدث، مصنف ۽ پير جهنڊي جو ڇهون سجاده نشين}}

{{Infobox religious biography
| name             = سيد محب الله شاهه راشدي
| honorific_prefix = پير
| other_names      = پير محب الله شاهه، ابو القاسم، پير آف جهنڊو
| birth_date       = 29 محرم 1340هه (2 آڪٽوبر 1921ع)
| birth_place      = پير جهنڊو، نئون سعيدآباد، [[سنڌ]]
| death_date       = 19 شعبان 1415هه (21 جنوري 1995ع)
| death_place      = [[سنڌ]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[اهل حديث]]
| occupation       = عالم، محدث، مفسر، فقيه، مصنف، مدرس
| known_for        = پير جهنڊي جو ڇهون سجاده نشين، اسلامي علوم ۽ حديث
| father           = [[سيد احسان الله شاهه راشدي]]
| relatives        = [[سيد بديع الدين شاهه راشدي]] (ڀاءُ)
| children         = سيد محمد ياسين شاهه راشدي
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[عربي]]
}}

'''سيد محب الله شاهه راشدي''' (29 محرم 1340هه؛ 2 آڪٽوبر 1921ع – 19 شعبان 1415هه؛ 21 جنوري 1995ع)، عام طور '''پير محب الله شاهه''' جي نالي سان مشهور، سنڌ جو عالم، [[حديث|محدث]]، مفسر، فقيه، مدرس ۽ مصنف هو. هو راشدي خاندان جي پير جهنڊي واري شاخ جو ڇهون سجاده نشين هو ۽ عربي، اردو ۽ سنڌي ٻولين ۾ ديني ۽ تحقيقي تصنيفون لکيائين.&lt;ref name=&quot;Durrani-Muhibullah&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=288–291
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;&gt;{{cite web
 |title=برصغیر میں اہل حدیث کی اولیات، صفحو 87
 |url=https://shamilaurdu.com/book/barre-sagheer-main-ahle-hadith-ki-awwaliyat/87/
 |website=شاملہ اردو
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ نسب==
سندس پورو نالو '''سيد محب الله شاهه راشدي''' ۽ ڪنيت '''ابوالقاسم''' هئي. هو پير جهنڊي جي مشهور راشدي علمي خاندان سان تعلق رکندو هو. سندس والد '''سيد احسان الله شاهه راشدي''' پير جهنڊي جو پنجون سجاده نشين ۽ پنهنجي دور جو عالم هو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;&gt;{{cite web
 |title=سندھ میں راشدی خاندان کا خاندانی وتاریخی پس منظر اور ان کی دینی خدمات کا جائزہ
 |url=https://dhpirjhando.blogspot.com/2021/07/blog-post.html
 |website=Pir Jhande Waras
 |date=28 July 2021
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

پير جهنڊي جي سجاده نشينن جي سلسلي ۾ سيد محمد ياسين شاهه، سيد فضل الله شاهه، سيد رشيد الدين شاهه، سيد رشد الله شاهه ۽ سيد احسان الله شاهه کان پوءِ محب الله شاهه ڇهون سجاده نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==ولادت==
محب الله شاهه جي ولادت '''29 محرم 1340هه''' تي پير جهنڊو، نئون سعيدآباد، سنڌ ۾ ٿي. هيءَ تاريخ گريگورين ڪئلينڊر موجب '''2 آڪٽوبر 1921ع''' هئي.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس زندگيءَ ۽ علمي شخصيت جو احوال سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي شخصيتن جي سلسلي ۾ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Muhibullah&quot;/&gt;

==تعليم==
محب الله شاهه پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ جي '''مدرسي دارالرشاد''' ۾ حاصل ڪئي، جتي سندس تعليم والد سيد احسان الله شاهه راشدي جي نگرانيءَ هيٺ ٿي.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

سندس استادن ۾ حافظ محمد متو، مولانا ولي محمد ڪيريو، مولانا محمد اسحاق افغاني، مولانا عبدالوہاب، مولانا حميد الدين، مولانا محمد اڪرم هالائي انصاري، [[عبيد الله سنڌي|مولانا عبيد الله سنڌي]]، مولانا محمد مدني، مولانا محمد خليل، مولانا عبدالحق بهاولپوري، مولانا شرف الدين دهلوي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

هڪ ٻئي سوانحي ماخذ موجب هن مولانا ابوالوفاء ثناءُ الله امرتسريءَ کان حديث جي اجازت پڻ حاصل ڪئي ۽ عبدالحق محدث بهاولپوري سميت مختلف عالمن کان علم حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MohaddisBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=محب اللہ شاہ راشدی
 |url=https://forum.mohaddis.com/threads/محب-اللہ-شاہ-راشدی.34248/
 |website=محدث فورم
 |date=31 October 2016
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==علمي شخصيت==
محب الله شاهه جو خاص علمي ميدان [[حديث]] هو، پر سندس مطالعي ۾ تفسير، فقه، اصول، علم الرجال، تاريخ، فلسفو ۽ عربي ادب پڻ شامل هئا. سندس علمي خدمتن تي 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ پڻ سندس اسلامي ادب ۽ ديني علوم لاءِ ڪيل ڪم جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JahanResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=فاروقي
 |first1=عبدالقدير
 |last2=اجمل
 |first2=راحت
 |last3=طاهره
 |first3=قرة العين
 |title=سید محب اللہ شاہ راشدی کی دینی خدمات
 |journal=Jahan-e-Tahqeeq
 |date=31 December 2021
 |url=https://jahan-e-tahqeeq.com/index.php/jahan-e-tahqeeq/article/view/889
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس علمي سرگرمين ۾ درس ۽ تدريس، وعظ، تحقيق، تصنيف ۽ ديني مسئلن بابت فتوا لکڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;JahanResearch&quot;/&gt;

==پير جهنڊي جي سجاده نشيني==
والد سيد احسان الله شاهه راشدي جي وفات کان پوءِ محب الله شاهه کي پير جهنڊي جي خانداني سجاده نشينيءَ تي مقرر ڪيو ويو ۽ هو '''پير جهنڊي جو ڇهون سجاده نشين''' بڻيو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

پير جهنڊي جي هن خاندان ۾ سجاده نشيني رڳو روحاني مرڪز تائين محدود نه رهي، پر خاندان جا ڪيترائي فرد حديث، تفسير، فقه، تدريس ۽ تصنيف سان پڻ لاڳاپيل رهيا.

==درس ۽ تبليغ==
محب الله شاهه سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ديني درس، وعظ ۽ تبليغ ڪندو هو. اهل حديث جي تاريخ بابت لکيل هڪ ماخذ ۾ محب الله شاهه ۽ سندس ڀاءُ سيد بديع الدين شاهه راشدي جي سنڌ ۾ وعظ، تقرير ۽ ديني ڪتابن وسيلي ڪيل تبليغي خدمتن جو خاص ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AhleHadith88&quot;&gt;{{cite web
 |title=برصغیر میں اہل حدیث کی اولیات، صفحو 88
 |url=https://shamilaurdu.com/book/barre-sagheer-main-ahle-hadith-ki-awwaliyat/88/
 |website=شاملہ اردو
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==تصنيف ۽ تحقيق==
محب الله شاهه هڪ گهڻ لساني مصنف هو. محمد اسحاق ڀٽيءَ سان منسوب سوانحي احوال موجب هن '''عربي، اردو ۽ سنڌي''' ٽنهي ٻولين ۾ ڪتاب لکيا. انهيءَ ماخذ ۾ سندس عربي تصنيفن جو تعداد 11، اردو جو 27 ۽ سنڌي ڪتابن جو 19 ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ماخذن ۾ سندس تصنيفن جو مجموعي تعداد 60 کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي؛ ان کان سواءِ هن تحقيقي مقالا، مضمون ۽ فتوائون پڻ لکيون.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==مقالات راشديه==
سندس علمي مضمونن ۽ مقالن کي بعد ۾ '''''مقالات راشديه''''' جي نالي سان گڏ ڪيو ويو. هن مجموعي ۾ عقيدي، فقهي مسئلن، تحقيق ۽ تنقيد ۽ مختلف علمي شخصيتن بابت سندس لکڻيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Maqalat&quot;&gt;{{cite web
 |title=مقالات راشدیہ
 |url=https://ircpk.com/index.php/mainbooks/topics/lec/3964-مقالات-راشدیہ
 |website=اسلامڪ ريسرچ سينٽر
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''مقالات راشديه'' جي ڇپيل مجموعن وسيلي سندس سنڌي ۽ اردو علمي تحريرن جو هڪ حصو محفوظ ٿيو.

==فتاويٰ راشديه==
سندس فقهي ۽ ديني جوابن جو مجموعو '''''فتاويٰ راشديه''''' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. ان ۾ مختلف مذهبي ۽ فقهي سوالن بابت سندس تحرير ڪيل جواب گڏ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Fatawa&quot;&gt;{{cite web
 |title=فتاویٰ راشدیہ
 |url=https://forum.mohaddis.com/threads/فتاویٰ-راشدیہ.7489/
 |website=محدث فورم
 |date=9 July 2012
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حديث سان وابستگي==
محب الله شاهه جي علمي ڪم ۾ حديث ۽ علم الرجال کي خاص اهميت حاصل هئي. سندس تحريرن ۾ روايتن جي سند، راوين ۽ حديثي استدلال بابت بحث پڻ ملي ٿو. ان ڪري بعد جي اهل حديث علمي ادب ۾ کيس محدث ۽ حديث جي عالم طور ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JahanResearch&quot;/&gt;

==ڪتب خانو ۽ ڪتابن سان دلچسپي==
محب الله شاهه کي ڪتاب گڏ ڪرڻ ۽ مطالعي سان گهري دلچسپي هئي. سوانحي ماخذ موجب هو استنبول، برطانيا ۽ حج جي سفرن دوران پڻ ڪتابن ۽ مخطوطن جي ڳولا ۽ حاصلات ۾ دلچسپي وٺندو هو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

پير جهنڊي جو خانداني علمي ذخيرو '''المڪتبة العلمية''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ ڇپيل ڪتابن سان گڏ نادر مخطوطا پڻ محفوظ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==ٻوليون==
محب الله شاهه سنڌيءَ سان گڏ اردو ۽ عربيءَ ۾ علمي تحريرون لکيون. سندس تصنيفن جو ٽنهي ٻولين ۾ هجڻ سندس علمي ڪم جي اهم خصوصيت آهي.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;

سنڌيءَ ۾ لکيل سندس ڪيترين علمي تحريرن کي بعد ۾ اردو پڙهندڙن لاءِ منتقل ڪرڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون، ۽ سندس مقالن جا مجموعا شايع ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Armaghan&quot;&gt;{{cite web
 |title=ارمغان مورخ اہل حدیث مولانا محمد اسحاق بھٹی، صفحو 489
 |url=https://shamilaurdu.com/book/armaghan/489/
 |website=شاملہ اردو
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
سيد محب الله شاهه راشدي '''19 شعبان 1415هه''' تي وفات ڪئي، جيڪا گريگورين ڪئلينڊر موجب '''21 جنوري 1995ع''' هئي.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

سندس جنازي جي نماز سندس ننڍي ڀاءُ، محدث '''سيد بديع الدين شاهه راشدي''' پڙهائي.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==جانشيني==
محب الله شاهه جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ '''سيد محمد ياسين شاهه راشدي''' کي '''22 شعبان 1415هه''' ۾ پير جهنڊي جو ستون سجاده نشين مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Successor&quot;&gt;{{cite web
 |title=سید محمد یاسین شاہ راشدی حفظہ اللہ پیر آف جھنڈہ ہفتم
 |url=https://dhpirjhando.blogspot.com/2021/07/blog-post_54.html
 |website=Pir Jhande Waras
 |date=28 July 2021
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ادبي ۽ علمي اهميت==
محب الله شاهه جي علمي اهميت جو هڪ پاسو اهو آهي ته سندس سرگرمي سنڌ جي روايتي خانقاهي نظام، مدرسي جي تعليم ۽ جديد ڇپيل ديني ادب جي وچ واري دور سان تعلق رکي ٿي. سندس ڪتابن، فتوائن ۽ مقالن سنڌي، اردو ۽ عربي ۾ پير جهنڊي جي علمي روايت کي محفوظ ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.

سندس زندگي ۽ علمي خدمتن تي جديد دور ۾ پڻ تحقيق ٿي آهي؛ 2021ع ۾ ''Jahan-e-Tahqeeq'' ۾ سندس ديني ۽ ادبي خدمتن بابت هڪ باقاعده تحقيقي مقالو شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;JahanResearch&quot;/&gt;

==تاريخن بابت نوٽ==
محب الله شاهه جون ولادت ۽ وفات جون تاريخون هجري ۽ گريگورين ٻنهي صورتن ۾ ثانوي ماخذن ۾ محفوظ آهن:

* '''ولادت:''' 29 محرم 1340هه — 2 آڪٽوبر 1921ع.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;
* '''وفات:''' 19 شعبان 1415هه — 21 جنوري 1995ع.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;

اهي تاريخون هجري مهيني ۽ ڏينهن سميت دستياب هجڻ سبب صرف اندازي واري calendar conversion بدران ماخذن ۾ ڏنل تاريخن مطابق لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[پير جهنڊو]]
* [[سيد احسان الله شاهه راشدي]]
* [[سيد بديع الدين شاهه راشدي]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[حديث]]
* [[اهل حديث]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 288–291.
* محمد اسحاق ڀٽي، ''ڪاروان سلف''.
* افتخار احمد ازهري، ''مقالات راشديه''.

{{DEFAULTSORT:محب الله شاهه راشدي، سيد}}
[[زمرو:1921ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1995ع ۾ وفات]]
[[زمرو:1340هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1415هه ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي اڳواڻ]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:پير جهنڊي جا سجاده نشين]]
[[زمرو:اهل حديث عالم]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>bv2h53qctu0v6hiznkx0zzifmwzqgdi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416950</id>
      <parentid>416949</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14774" sha1="9uppnifxuvwxsmj577rdi23pjzkv0gm" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ويهين صديءَ جو سنڌي عالم، محدث، مصنف ۽ پير جهنڊي جو ڇهون سجاده نشين}}

{{Infobox religious biography
| name             = سيد محب الله شاهه راشدي
| honorific_prefix = پير
| other_names      = پير محب الله شاهه، ابو القاسم، پير آف جهنڊو
| birth_date       = 29 محرم 1340هه (2 آڪٽوبر 1921ع)
| birth_place      = پير جهنڊو، نئون سعيدآباد، [[سنڌ]]
| death_date       = 19 شعبان 1415هه (21 جنوري 1995ع)
| death_place      = [[سنڌ]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[اهل حديث]]
| occupation       = عالم، محدث، مفسر، فقيه، مصنف، مدرس
| known_for        = پير جهنڊي جو ڇهون سجاده نشين، اسلامي علوم ۽ حديث
| father           = [[سيد احسان الله شاهه راشدي]]
| relatives        = [[سيد بديع الدين شاهه راشدي]] (ڀاءُ)
| children         = سيد محمد ياسين شاهه راشدي
}}

'''سيد محب الله شاهه راشدي''' (29 محرم 1340هه؛ 2 آڪٽوبر 1921ع – 19 شعبان 1415هه؛ 21 جنوري 1995ع)، عام طور '''پير محب الله شاهه''' جي نالي سان مشهور، سنڌ جو عالم، [[حديث|محدث]]، مفسر، فقيه، مدرس ۽ مصنف هو. هو راشدي خاندان جي پير جهنڊي واري شاخ جو ڇهون سجاده نشين هو ۽ عربي، اردو ۽ سنڌي ٻولين ۾ ديني ۽ تحقيقي تصنيفون لکيائين.&lt;ref name=&quot;Durrani-Muhibullah&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=288–291
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;&gt;{{cite web
 |title=برصغیر میں اہل حدیث کی اولیات، صفحو 87
 |url=https://shamilaurdu.com/book/barre-sagheer-main-ahle-hadith-ki-awwaliyat/87/
 |website=شاملہ اردو
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==نالو ۽ نسب==
سندس پورو نالو '''سيد محب الله شاهه راشدي''' ۽ ڪنيت '''ابوالقاسم''' هئي. هو پير جهنڊي جي مشهور راشدي علمي خاندان سان تعلق رکندو هو. سندس والد '''سيد احسان الله شاهه راشدي''' پير جهنڊي جو پنجون سجاده نشين ۽ پنهنجي دور جو عالم هو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;&gt;{{cite web
 |title=سندھ میں راشدی خاندان کا خاندانی وتاریخی پس منظر اور ان کی دینی خدمات کا جائزہ
 |url=https://dhpirjhando.blogspot.com/2021/07/blog-post.html
 |website=Pir Jhande Waras
 |date=28 July 2021
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

پير جهنڊي جي سجاده نشينن جي سلسلي ۾ سيد محمد ياسين شاهه، سيد فضل الله شاهه، سيد رشيد الدين شاهه، سيد رشد الله شاهه ۽ سيد احسان الله شاهه کان پوءِ محب الله شاهه ڇهون سجاده نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==ولادت==
محب الله شاهه جي ولادت '''29 محرم 1340هه''' تي پير جهنڊو، نئون سعيدآباد، سنڌ ۾ ٿي. هيءَ تاريخ گريگورين ڪئلينڊر موجب '''2 آڪٽوبر 1921ع''' هئي.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس زندگيءَ ۽ علمي شخصيت جو احوال سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي شخصيتن جي سلسلي ۾ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Muhibullah&quot;/&gt;

==تعليم==
محب الله شاهه پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ جي '''مدرسي دارالرشاد''' ۾ حاصل ڪئي، جتي سندس تعليم والد سيد احسان الله شاهه راشدي جي نگرانيءَ هيٺ ٿي.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

سندس استادن ۾ حافظ محمد متو، مولانا ولي محمد ڪيريو، مولانا محمد اسحاق افغاني، مولانا عبدالوہاب، مولانا حميد الدين، مولانا محمد اڪرم هالائي انصاري، [[عبيد الله سنڌي|مولانا عبيد الله سنڌي]]، مولانا محمد مدني، مولانا محمد خليل، مولانا عبدالحق بهاولپوري، مولانا شرف الدين دهلوي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

هڪ ٻئي سوانحي ماخذ موجب هن مولانا ابوالوفاء ثناءُ الله امرتسريءَ کان حديث جي اجازت پڻ حاصل ڪئي ۽ عبدالحق محدث بهاولپوري سميت مختلف عالمن کان علم حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MohaddisBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=محب اللہ شاہ راشدی
 |url=https://forum.mohaddis.com/threads/محب-اللہ-شاہ-راشدی.34248/
 |website=محدث فورم
 |date=31 October 2016
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==علمي شخصيت==
محب الله شاهه جو خاص علمي ميدان [[حديث]] هو، پر سندس مطالعي ۾ تفسير، فقه، اصول، علم الرجال، تاريخ، فلسفو ۽ عربي ادب پڻ شامل هئا. سندس علمي خدمتن تي 2021ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ پڻ سندس اسلامي ادب ۽ ديني علوم لاءِ ڪيل ڪم جو جائزو ورتو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JahanResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=فاروقي
 |first1=عبدالقدير
 |last2=اجمل
 |first2=راحت
 |last3=طاهره
 |first3=قرة العين
 |title=سید محب اللہ شاہ راشدی کی دینی خدمات
 |journal=Jahan-e-Tahqeeq
 |date=31 December 2021
 |url=https://jahan-e-tahqeeq.com/index.php/jahan-e-tahqeeq/article/view/889
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس علمي سرگرمين ۾ درس ۽ تدريس، وعظ، تحقيق، تصنيف ۽ ديني مسئلن بابت فتوا لکڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;JahanResearch&quot;/&gt;

==پير جهنڊي جي سجاده نشيني==
والد سيد احسان الله شاهه راشدي جي وفات کان پوءِ محب الله شاهه کي پير جهنڊي جي خانداني سجاده نشينيءَ تي مقرر ڪيو ويو ۽ هو '''پير جهنڊي جو ڇهون سجاده نشين''' بڻيو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

پير جهنڊي جي هن خاندان ۾ سجاده نشيني رڳو روحاني مرڪز تائين محدود نه رهي، پر خاندان جا ڪيترائي فرد حديث، تفسير، فقه، تدريس ۽ تصنيف سان پڻ لاڳاپيل رهيا.

==درس ۽ تبليغ==
محب الله شاهه سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ديني درس، وعظ ۽ تبليغ ڪندو هو. اهل حديث جي تاريخ بابت لکيل هڪ ماخذ ۾ محب الله شاهه ۽ سندس ڀاءُ سيد بديع الدين شاهه راشدي جي سنڌ ۾ وعظ، تقرير ۽ ديني ڪتابن وسيلي ڪيل تبليغي خدمتن جو خاص ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AhleHadith88&quot;&gt;{{cite web
 |title=برصغیر میں اہل حدیث کی اولیات، صفحو 88
 |url=https://shamilaurdu.com/book/barre-sagheer-main-ahle-hadith-ki-awwaliyat/88/
 |website=شاملہ اردو
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==تصنيف ۽ تحقيق==
محب الله شاهه هڪ گهڻ لساني مصنف هو. محمد اسحاق ڀٽيءَ سان منسوب سوانحي احوال موجب هن '''عربي، اردو ۽ سنڌي''' ٽنهي ٻولين ۾ ڪتاب لکيا. انهيءَ ماخذ ۾ سندس عربي تصنيفن جو تعداد 11، اردو جو 27 ۽ سنڌي ڪتابن جو 19 ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ماخذن ۾ سندس تصنيفن جو مجموعي تعداد 60 کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي؛ ان کان سواءِ هن تحقيقي مقالا، مضمون ۽ فتوائون پڻ لکيون.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==مقالات راشديه==
سندس علمي مضمونن ۽ مقالن کي بعد ۾ '''''مقالات راشديه''''' جي نالي سان گڏ ڪيو ويو. هن مجموعي ۾ عقيدي، فقهي مسئلن، تحقيق ۽ تنقيد ۽ مختلف علمي شخصيتن بابت سندس لکڻيون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Maqalat&quot;&gt;{{cite web
 |title=مقالات راشدیہ
 |url=https://ircpk.com/index.php/mainbooks/topics/lec/3964-مقالات-راشدیہ
 |website=اسلامڪ ريسرچ سينٽر
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''مقالات راشديه'' جي ڇپيل مجموعن وسيلي سندس سنڌي ۽ اردو علمي تحريرن جو هڪ حصو محفوظ ٿيو.

==فتاويٰ راشديه==
سندس فقهي ۽ ديني جوابن جو مجموعو '''''فتاويٰ راشديه''''' جي نالي سان پڻ شايع ٿيو. ان ۾ مختلف مذهبي ۽ فقهي سوالن بابت سندس تحرير ڪيل جواب گڏ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Fatawa&quot;&gt;{{cite web
 |title=فتاویٰ راشدیہ
 |url=https://forum.mohaddis.com/threads/فتاویٰ-راشدیہ.7489/
 |website=محدث فورم
 |date=9 July 2012
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==حديث سان وابستگي==
محب الله شاهه جي علمي ڪم ۾ حديث ۽ علم الرجال کي خاص اهميت حاصل هئي. سندس تحريرن ۾ روايتن جي سند، راوين ۽ حديثي استدلال بابت بحث پڻ ملي ٿو. ان ڪري بعد جي اهل حديث علمي ادب ۾ کيس محدث ۽ حديث جي عالم طور ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JahanResearch&quot;/&gt;

==ڪتب خانو ۽ ڪتابن سان دلچسپي==
محب الله شاهه کي ڪتاب گڏ ڪرڻ ۽ مطالعي سان گهري دلچسپي هئي. سوانحي ماخذ موجب هو استنبول، برطانيا ۽ حج جي سفرن دوران پڻ ڪتابن ۽ مخطوطن جي ڳولا ۽ حاصلات ۾ دلچسپي وٺندو هو.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

پير جهنڊي جو خانداني علمي ذخيرو '''المڪتبة العلمية''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ ڇپيل ڪتابن سان گڏ نادر مخطوطا پڻ محفوظ ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==ٻوليون==
محب الله شاهه سنڌيءَ سان گڏ اردو ۽ عربيءَ ۾ علمي تحريرون لکيون. سندس تصنيفن جو ٽنهي ٻولين ۾ هجڻ سندس علمي ڪم جي اهم خصوصيت آهي.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;

سنڌيءَ ۾ لکيل سندس ڪيترين علمي تحريرن کي بعد ۾ اردو پڙهندڙن لاءِ منتقل ڪرڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون، ۽ سندس مقالن جا مجموعا شايع ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Armaghan&quot;&gt;{{cite web
 |title=ارمغان مورخ اہل حدیث مولانا محمد اسحاق بھٹی، صفحو 489
 |url=https://shamilaurdu.com/book/armaghan/489/
 |website=شاملہ اردو
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==وفات==
سيد محب الله شاهه راشدي '''19 شعبان 1415هه''' تي وفات ڪئي، جيڪا گريگورين ڪئلينڊر موجب '''21 جنوري 1995ع''' هئي.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

سندس جنازي جي نماز سندس ننڍي ڀاءُ، محدث '''سيد بديع الدين شاهه راشدي''' پڙهائي.&lt;ref name=&quot;RashdiFamily&quot;/&gt;

==جانشيني==
محب الله شاهه جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ '''سيد محمد ياسين شاهه راشدي''' کي '''22 شعبان 1415هه''' ۾ پير جهنڊي جو ستون سجاده نشين مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Successor&quot;&gt;{{cite web
 |title=سید محمد یاسین شاہ راشدی حفظہ اللہ پیر آف جھنڈہ ہفتم
 |url=https://dhpirjhando.blogspot.com/2021/07/blog-post_54.html
 |website=Pir Jhande Waras
 |date=28 July 2021
 |language=ur
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ادبي ۽ علمي اهميت==
محب الله شاهه جي علمي اهميت جو هڪ پاسو اهو آهي ته سندس سرگرمي سنڌ جي روايتي خانقاهي نظام، مدرسي جي تعليم ۽ جديد ڇپيل ديني ادب جي وچ واري دور سان تعلق رکي ٿي. سندس ڪتابن، فتوائن ۽ مقالن سنڌي، اردو ۽ عربي ۾ پير جهنڊي جي علمي روايت کي محفوظ ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.

سندس زندگي ۽ علمي خدمتن تي جديد دور ۾ پڻ تحقيق ٿي آهي؛ 2021ع ۾ ''Jahan-e-Tahqeeq'' ۾ سندس ديني ۽ ادبي خدمتن بابت هڪ باقاعده تحقيقي مقالو شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;JahanResearch&quot;/&gt;

==تاريخن بابت نوٽ==
محب الله شاهه جون ولادت ۽ وفات جون تاريخون هجري ۽ گريگورين ٻنهي صورتن ۾ ثانوي ماخذن ۾ محفوظ آهن:

* '''ولادت:''' 29 محرم 1340هه — 2 آڪٽوبر 1921ع.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;
* '''وفات:''' 19 شعبان 1415هه — 21 جنوري 1995ع.&lt;ref name=&quot;Bhatti-Awwaliyat&quot;/&gt;

اهي تاريخون هجري مهيني ۽ ڏينهن سميت دستياب هجڻ سبب صرف اندازي واري calendar conversion بدران ماخذن ۾ ڏنل تاريخن مطابق لکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[پير جهنڊو]]
* [[سيد احسان الله شاهه راشدي]]
* [[سيد بديع الدين شاهه راشدي]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[حديث]]
* [[اهل حديث]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 288–291.
* محمد اسحاق ڀٽي، ''ڪاروان سلف''.
* افتخار احمد ازهري، ''مقالات راشديه''.

{{DEFAULTSORT:محب الله شاهه راشدي، سيد}}
[[زمرو:1921ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1995ع ۾ وفات]]
[[زمرو:1340هه ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1415هه ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي اڳواڻ]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:پير جهنڊي جا سجاده نشين]]
[[زمرو:اهل حديث عالم]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>9uppnifxuvwxsmj577rdi23pjzkv0gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد بديع الله شاھ راشدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103676</id>
    <revision>
      <id>416951</id>
      <timestamp>2026-10-04T00:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ويهين صديءَ جو سنڌي عالم، محدث، مفسر، مصنف ۽ خطيب}}  {{Infobox religious biography | name             = سيد بديع الدين شاهه راشدي | honorific_prefix = پير | native_name      = سيد بديع الدين شاهه | other_names      = ابو محمد، شيخ العرب والعجم | birth_date       = 18 ذوالحج 1343هه (10 جولاءِ 1925ع)&lt;ref name=&quot;BirthDispute&quot;/&gt; | birth_p...</comment>
      <origin>416951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13721" sha1="03l7cr5wudac2tlgjyf16lvtxepc49d" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ويهين صديءَ جو سنڌي عالم، محدث، مفسر، مصنف ۽ خطيب}}

{{Infobox religious biography
| name             = سيد بديع الدين شاهه راشدي
| honorific_prefix = پير
| native_name      = سيد بديع الدين شاهه
| other_names      = ابو محمد، شيخ العرب والعجم
| birth_date       = 18 ذوالحج 1343هه (10 جولاءِ 1925ع)&lt;ref name=&quot;BirthDispute&quot;/&gt;
| birth_place      = ڳوٺ فضل الله شاهه (پراڻو پير جهنڊو)، نئون سعيدآباد، [[سنڌ]]
| death_date       = 8 جنوري 1996ع
| death_place      = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = پير جهنڊو، نئون سعيدآباد، سنڌ
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[اهل حديث]]
| occupation       = عالم، محدث، مفسر، مصنف، مدرس، خطيب
| known_for        = ''بديع التفاسير''، حديث ۽ تفسير جي تدريس
| father           = سيد احسان الله شاهه راشدي
| relatives        = [[سيد محب الله شاهه راشدي]] (ڀاءُ)
}}

'''سيد بديع الدين شاهه راشدي''' (18 ذوالحج 1343هه؛ 10 جولاءِ 1925ع – 8 جنوري 1996ع)، ڪنيت '''ابو محمد'''، سنڌ جو عالم، [[حديث|محدث]]، [[تفسير|مفسر]]، مدرس، خطيب ۽ مصنف هو. هو پير جهنڊي جي مشهور راشدي علمي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس والد سيد احسان الله شاهه راشدي هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Badiuddin&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=292–302
}}&lt;/ref&gt; سنڌي، عربي ۽ اردوءَ ۾ سندس ديني تصنيفون موجود آهن ۽ سنڌيءَ ۾ قرآن جي تفسير '''''بديع التفاسير''''' سندس مشهور علمي ڪم مان آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite web
 |title=راشدي بديع الدين شاهه
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=راشدي%20بديع%20الدين%20شاھہ
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==خاندان ۽ نسب==
بديع الدين شاهه جو تعلق سنڌ جي پير جهنڊي واري راشدي خاندان سان هو. سندس والد '''سيد احسان الله شاهه راشدي''' هو، جڏهن ته عالم ۽ مصنف '''سيد محب الله شاهه راشدي''' سندس وڏو ڀاءُ هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Badiuddin&quot;/&gt;

سوانحي ماخذن ۾ سندس نسب '''سيد بديع الدين شاهه بن سيد احسان الله شاهه بن سيد رشد الله شاهه بن سيد رشيد الدين شاهه بن سيد محمد ياسين شاهه بن سيد محمد راشد شاهه''' بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RashdiBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=مُحدث علامه سيد بديع الدين شاهه راشدي جي حياتيءَ جو مختصر خاڪو
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/18193/
 |website=سنڌ سلامت
 |date=29 جولاءِ 2012
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

==ولادت==
بديع الدين شاهه جي ولادت جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. هڪ تفصيلي سنڌي سوانحي احوال ۾ سندس ولادت '''18 ذوالحج 1343هه، مطابق 10 جولاءِ 1925ع''' ڳوٺ سيد فضل الله شاهه، پراڻو پير جهنڊو، نئين سعيدآباد ڀرسان ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;BirthDispute&quot;&gt;{{cite web
 |title=مُحدث علامه سيد بديع الدين شاهه راشدي جي حياتيءَ جو مختصر خاڪو
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/18193/
 |website=سنڌ سلامت
 |date=29 جولاءِ 2012
 |language=sd
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس ولادت '''12 مئي 1926ع''' ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; ڪجهه ٻين ڇپيل ۽ آن لائين سوانحي ماخذن ۾ '''16 مئي 1926ع (4 ذوالقعد 1344هه)''' پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IslamFort&quot;&gt;{{cite web
 |title=شيخ العرب والعجم سيد بديع الدين شاه الراشدي
 |url=https://islamfort.com/authors/
 |website=Al Madinah Islamic Research Center
 |language=ur
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري سندس صحيح تاريخ ولادت بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.

==ابتدائي تعليم==
بديع الدين شاهه پنهنجي ديني تعليم جي شروعات پير جهنڊي جي خانداني مدرسي '''دارالارشاد''' مان ڪئي. سوانحي احوالن موجب هن ننڍي عمر ۾ قرآن حفظ ڪيو ۽ پوءِ تفسير، حديث ۽ فقه جي باقاعدي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;IslamFort&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب سندس علمي تربيت اهڙي ماحول ۾ ٿي، جتي قرآن، حديث، فقه، عربي ۽ ٻين ديني علمن جي تدريس خانداني روايت جو حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Badiuddin&quot;/&gt;

==استاد==
سندس استادن ۾ سندس والد سيد احسان الله شاهه ۽ وڏو ڀاءُ سيد محب الله شاهه راشدي شامل هئا. ٻين سوانحي ماخذن ۾ مولانا ثناءُ الله امرتسري، مولانا عبدالحق بهاولپوري، حافظ عبدالله روپڙي ۽ ٻين عالمن جا نالا پڻ سندس استادن طور ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;IslamFort&quot;/&gt;

پنهنجي مختلف استادن وٽان هن حديث، تفسير، فقه ۽ ٻين اسلامي علمن جي تحصيل ڪئي. بعد ۾ حديث سندس خاص علمي ميدان بڻيو.

==حديث ۽ تفسير==
بديع الدين شاهه کي خاص طور حديث، تفسير ۽ فقهي مسئلن جي علم سبب سڃاتو ويندو هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' کيس مشهور '''عالم، محدث ۽ مفسر''' قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس علمي زندگيءَ جو وڏو حصو قرآن ۽ حديث جي درس، تقرير، تصنيف ۽ ديني مسئلن تي لکڻ ۾ گذريو. سندس تحريرون سنڌي کان سواءِ عربي ۽ اردوءَ ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==درس ۽ تدريس==
بديع الدين شاهه سنڌ ۾ تدريس سان گڏ سنڌ کان ٻاهر به علمي سرگرمين ۾ حصو ورتو. سندس سوانحي احوالن موجب هن [[مڪو|مڪي]] ۾ پڻ حديث جو درس ڏنو.&lt;ref name=&quot;Aslaf&quot;&gt;{{cite web
 |title=ہمارے اسلاف، صفحو 143
 |url=https://shamilaurdu.com/book/hamaray-aslaaf/143/
 |website=شاملہ اردو
 |language=ur
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

محمد اسحاق ڀٽيءَ جي سوانحي تحرير موجب 1962ع ۾ فيصل آباد ۾ جمعيت شبان اهل حديث جي ٽن ڏينهن واري ڪانفرنس ۾ پڻ هن شرڪت ڪئي ۽ خطاب ڪيو.&lt;ref name=&quot;Aslaf&quot;/&gt;

==خطابت==
بديع الدين شاهه هڪ خطيب طور پڻ مشهور هو. سندس تقريرن ۾ ديني استدلال ۽ قرآن ۽ حديث جي حوالن کي مرڪزي حيثيت حاصل هوندي هئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پڻ کيس اثرائتي تقرير ڪندڙ خطيب قرار ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هن سنڌ جي مختلف علائقن کان سواءِ ٻين هنڌن تي ٿيندڙ ديني اجتماعن ۽ ڪانفرنسن ۾ پڻ خطاب ڪيا.&lt;ref name=&quot;Aslaf&quot;/&gt;

==جمعيت اهل حديث سنڌ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب بديع الدين شاهه '''1988ع''' ۾ '''جمعيت اهل حديث سنڌ''' جو بنياد وڌو ۽ پنهنجي وفات تائين ان جو امير رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهل حديث جي تنظيمي سرگرمين سان گڏ سندس بنيادي سڃاڻپ عالم، محدث، مدرس، مفسر ۽ مصنف جي هئي.

==تصنيفون==
بديع الدين شاهه سنڌي، اردو ۽ عربي ٻولين ۾ تصنيف ڪئي. سندس ڪجهه ڪتاب ڇپجي چڪا آهن، جڏهن ته سندس ڪيترين تحريرن ۽ مقالن کي بعد ۾ مجموعن جي صورت ۾ پڻ شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس ذڪر ڪيل تصنيفن مان هي آهن:
* ''بديع التفاسير''
* ''عوام جي عدالت ۾''
* ''تحفه نماز مغرب''
* ''توحيد رباني''
* ''هر برائيءَ جو علاج جهاد''
* ''حجة الوداع''&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==بديع التفاسير==
سندس سڀ کان مشهور علمي ڪمن مان '''''بديع التفاسير''''' آهي، جيڪا سنڌي ٻوليءَ ۾ قرآن جي تفسير آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ان جا ست جلد ڇپجي چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هيءَ تفسير سندس قرآن، حديث ۽ تفسير سان ڊگهي علمي وابستگيءَ جي اهم يادگار آهي. ٻين سوانحي ماخذن ۾ پڻ ''بديع التفاسير'' کي سندس نمايان تصنيف قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IslamFort&quot;/&gt;

==مقالات راشديه==
سندس مختلف علمي مضمونن ۽ تحريرن کي '''''مقالات راشديه''''' جي جلدن ۾ گڏ ڪري شايع ڪيو ويو آهي. ڇهين جلد جي ببليوگرافڪ داخلا ۾ پڻ سيد بديع الدين شاهه راشدي کي مصنف ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Maqalat6&quot;&gt;{{cite web
 |title=مقالات راشدیہ جلد 6
 |url=https://kitabosunnat.com/kutub-library/maqalat-e-rashidiya-6
 |website=کتاب و سنت
 |publisher=نعماني ڪتب خانه، لاهور
 |language=ur
 |access-date=4 آڪٽوبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

انهن مقالن مان سندس تفسير، حديث، فقه ۽ مذهبي تاريخ بابت فڪري ۽ تحقيقي ڪم جو اندازو ٿئي ٿو.

==ٻوليون==
سندس مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، پر هو عربي ۽ اردوءَ ۾ پڻ تصنيف ۽ علمي گفتگو ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;RashdiBio&quot;/&gt; سندس عربي، اردو ۽ سنڌي تصنيفن جو هجڻ سنڌ جي ويهين صديءَ واري مذهبي علمي ادب ۾ سندس ڪم جي هڪ اهم خصوصيت آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

==علمي شهرت==
سوانحي ادب ۾ بديع الدين شاهه کي '''شيخ العرب والعجم''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Aslaf&quot;/&gt; سندس علمي شهرت خاص طور حديث، تفسير، فقهي تحقيق، تدريس ۽ خطابت سان وابسته رهي.

سندس علمي ڪم صرف زباني درس تائين محدود نه رهيو؛ ڪتابن، مقالن ۽ تفسير جي صورت ۾ سندس تحرير ڪيل مواد پڻ محفوظ ٿيو.

==وفات==
سيد بديع الدين شاهه راشدي '''8 جنوري 1996ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aslaf&quot;/&gt; سوانحي ماخذن موجب سندس وفات [[ڪراچي]] ۾ ٿي ۽ کيس سندس اباڻي ڳوٺ پير جهنڊي، نئين سعيدآباد ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;RashdiBio&quot;/&gt;

وفات جي هجري تاريخ بابت آن لائين ماخذن ۾ تضاد موجود آهي؛ تنهنڪري ڪنهن غير يقيني هجري تاريخ کي قطعي طور لکڻ بدران 8 جنوري 1996ع کي بنيادي تاريخ رکڻ وڌيڪ مناسب آهي.

==تاريخن بابت اختلاف==
سيد بديع الدين شاهه جي ولادت بابت موجود ماخذ هڪجهڙا ناهن:

* هڪ سوانحي روايت: '''18 ذوالحج 1343هه — 10 جولاءِ 1925ع'''.&lt;ref name=&quot;BirthDispute&quot;/&gt;
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'': '''12 مئي 1926ع'''.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
* المدينه اسلامڪ ريسرچ سينٽر: '''4 ذوالقعد 1344هه — 16 مئي 1926ع'''.&lt;ref name=&quot;IslamFort&quot;/&gt;

انهن اختلافن سبب وڪيپيڊيا جي مضمون ۾ تاريخ کي ماخذ سان گڏ لکڻ ضروري آهي ۽ مختلف روايتن کي بنا وضاحت پاڻ ۾ ملائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.

==پڻ ڏسو==
* [[سيد محب الله شاهه راشدي]]
* [[سيد احسان الله شاهه راشدي]]
* [[پير جهنڊو]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[اهل حديث]]
* [[حديث]]
* [[تفسير]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ پڙهڻ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 292–302.
* ''مقالات راشديه''، مختلف جلد.
* محمد اسحاق ڀٽي، ''ہمارے اسلاف''.

{{DEFAULTSORT:بديع الدين شاهه راشدي، سيد}}
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:سنڌي مفسر]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي اڳواڻ]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:اهل حديث عالم]]
[[زمرو:1996ع ۾ وفات]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>03l7cr5wudac2tlgjyf16lvtxepc49d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير حسام الدين راشدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103677</id>
    <redirect title="حسام الدين راشدي" />
    <revision>
      <id>416955</id>
      <timestamp>2026-10-04T00:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[حسام الدين راشدي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>416955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="p7li33lr2x5zoftjv7wsxnsjzvg7buj" xml:space="preserve">#چوريو[[حسام الدين راشدي]]</text>
      <sha1>p7li33lr2x5zoftjv7wsxnsjzvg7buj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103678</id>
    <revision>
      <id>416958</id>
      <timestamp>2026-10-04T00:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفتي، مدرس، مصنف ۽ صوفي (1887ع–1931ع)}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Muhammad Qasim Garhi Yasini}}  {{Infobox religious biography | name             = مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني | image            = | caption          = | birth_name       = محمد قاسم | birth_date       = 16 ربيع الثاني 1305هه&lt;br /&gt;31 ڊسمبر 1887ع | birth_place      = ڳڙهي ياس...</comment>
      <origin>416958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20489" sha1="nxyhdeh2doq7cdw97l7wv0f173gl374" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفتي، مدرس، مصنف ۽ صوفي (1887ع–1931ع)}}
{{ٻيا نالا|انگريزي=Muhammad Qasim Garhi Yasini}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني
| image            =
| caption          =
| birth_name       = محمد قاسم
| birth_date       = 16 ربيع الثاني 1305هه&lt;br /&gt;31 ڊسمبر 1887ع
| birth_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date       = 18 ذوالقعده 1349هه&lt;br /&gt;6 اپريل 1931ع
| death_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| resting_place    = ڳڙهي ياسين جو قبرستان
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| tariqa           = [[نقشبنديه مجدديه]]
| occupation       = عالم، [[مفتي]]، مدرس، مصنف، شاعر
| father           = مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني
| teachers         = مولانا محمد هاشم ڳڙهي ياسيني، [[عبدالغفور همايوني]]
| students         = مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني، محمد صاحبداد خان جمالي ۽ ٻيا
| notable_works    = ''فتاويٰ قاسميه''، ''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''، ''عقائد نامه اهل سنت''
}}

'''مولانا مفتي محمد قاسم ڳڙهي ياسيني''' (16 ربيع الثاني 1305هه / 31 ڊسمبر 1887ع – 18 ذوالقعده 1349هه / 6 اپريل 1931ع) سنڌ جو [[اسلامي عالم]]، [[حنفي]] فقيه، [[مفتي]]، مدرس، مصنف، شاعر ۽ [[نقشبنديه|نقشبندي]] صوفي هو. هو [[ڳڙهي ياسين]] جي مشهور عالم مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسينيءَ جو پٽ ۽ مولانا حافظ مفتي محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ جو وڏو ڀاءُ هو. سندس علمي سرگرمين جو مرڪز ڳڙهي ياسين جو مدرسو هو، جتي سنڌ سان گڏ بلوچستان ۽ ٻين علائقن جا شاگرد تعليم حاصل ڪرڻ ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=325–328
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي عالمن بابت سوانحي ادب ۾ محمد قاسم کي خصوصاً [[فقه]]، فتويٰ نويسي، عربي ادب ۽ درس نظاميءَ جي تدريس لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. مولوي [[دين محمد وفائي]] سندس علمي مرتبي ۽ فقهي مهارت جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته بعد وارن ماخذن ۾ سندس مدرسي مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو، جن سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ديني درسگاهون قائم ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
محمد قاسم '''16 ربيع الثاني 1305هه''' تي [[ڳڙهي ياسين]]، ضلعي شڪارپور ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=تذکرۂ صالحین - علامہ مفتی محمد قاسم گڑھی یاسینی
 |url=https://www.dawateislami.net/magazine/ur/tazkira-e-saliheen/mufti-qasim-garhi-yaseeni-sirat
 |website=ماهنامه فيضان مدينه
 |publisher=دعوت اسلامي
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt; حسابي هجري-عيسوي تقويم موجب 16 ربيع الثاني 1305هه '''31 ڊسمبر 1887ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Islamic Calendar 1305 AH
 |url=https://www.islamiccal.com/en/hijri-calendar/syria/1305/
 |website=IslamicCal
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس والد '''مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني''' سنڌ جي مشهور مدرسن ۽ مفتين مان هو. محمد هاشم اصل ۾ [[شهدادڪوٽ]] سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ ڳڙهي ياسين ۾ اچي جامع مسجد جو امام ٿيو، جتي هن هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو. انهيءَ مدرسي مان سنڌ، بلوچستان، پنجاب ۽ افغانستان جي شاگردن تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي محمد هاشم ياسيني
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hafiz-ul-uloom-molana-mufti-muhammad-hashim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد هاشم جا ٽي پٽ محمد صالح، محمد قاسم ۽ محمد ابراهيم هئا. محمد قاسم سندس ٻيو پٽ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
محمد قاسم جي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم جو وڏو حصو سندس والد وٽ ٿيو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن [[درس نظامي]] جون گهڻيون ڪتابون پنهنجي والد مولانا محمد هاشم وٽ پڙهيون. والد جي وفات کان پوءِ هن باقي اعليٰ تعليم سنڌ جي مشهور فقيه ۽ مدرس '''مولانا عبدالغفور همايوني''' وٽ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ذريعن موجب هن همايون شريف ۾ مولانا عبدالغفور همايونيءَ کان فقهي ۽ ديني تعليم مڪمل ڪرڻ سان گڏ فتويٰ نويسيءَ ۾ به مهارت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

مولانا عبدالغفور همايوني پنهنجي دور ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي مشهور فقيهن مان هو. سندس شاگردن ۾ محمد قاسم ڳڙهي ياسيني کان سواءِ محمد ابراهيم ياسيني، عبدالرحمان ڌامراه، محمد فاضل درخاني ۽ ٻين عالمن جا نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Allama Mufti Abdul Ghafoor Hamayanwi
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/allama-mufti-abdul-ghafoor-hamayanwi
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== روحاني تربيت ==
محمد قاسم جو لاڳاپو [[نقشبنديه مجدديه]] سلسلي سان هو. ماخذن موجب هن '''خواجه عبدالرحمان فاروقي نقشبندي مجددي''' جي هٿ تي بيعت ڪئي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس صوفيانه لاڳاپن ۽ خانقاهي تربيت جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس شخصيت ۾ مدرسي واري علمي روايت ۽ خانقاهي تصوف ٻئي گڏ نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري سندس تصنيفن ۾ فقهي مسئلن سان گڏ صوفي بزرگن جي سوانح ۽ ديني عقيدن بابت مواد پڻ ملي ٿو.

== درس ۽ تدريس ==
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ محمد قاسم پنهنجي والد جي قائم ڪيل مدرسي ۾ درس ۽ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ اهو ادارو '''مدرسه هاشميه قاسميه''' يا '''دارالعلوم هاشميه قاسميه''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

مولوي دين محمد وفائي، جيڪو پاڻ به ڪجهه عرصو محمد قاسم وٽ پڙهيو، سندس عربي ادب ۽ فقهي قابليت جو ذڪر ڪيو آهي. وفائيءَ جي بيان موجب هو فقهي مسئلن جي حل ۽ فتويٰ نويسيءَ ۾ خاص مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

مولانا عبدالغفور همايونيءَ کان پوءِ اتر سنڌ ۽ بلوچستان مان به ماڻهو فقهي مسئلن بابت محمد قاسم ڏانهن رجوع ڪندا هئا. سندس علمي اثر جو هڪ اهم ذريعو سندس شاگرد هئا، جن مان ڪيترن بعد ۾ پنهنجا مدرسا قائم ڪيا يا مختلف علائقن ۾ درس ۽ تدريس ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاگرد ==
محمد قاسم جي شاگردن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي عالم شامل هئا. مختلف ماخذن ۾ هي نالا خاص طور ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

* مولانا حافظ مفتي '''محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني''' — سندس ننڍو ڀاءُ ۽ جانشين؛
* مفتي '''محمد صاحبداد خان جمالي'''، سلطان ڪوٽ؛
* مولانا '''احمد قاضي'''، مڪران؛
* مولانا '''نصير الدين'''، شهدادڪوٽ؛
* مولانا '''محمد حسين کهاوڙ'''، جيڪب آباد؛
* مولانا '''فخرالدين'''، ڪٽبار شريف؛
* صاحبزادو '''عبدالغفار جان سرهندي'''؛
* صاحبزادو '''غلام احمد جان سرهندي'''.

سندس شاگرد محمد صاحبداد خان جمالي 11 ذوالقعده 1336هه ۾ مدرسه هاشميه قاسميه مان محمد قاسم وٽان تعليم مڪمل ڪري دستاربندي حاصل ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Mufti Sahib Dad Khan Jamali
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-sahib-dad-khan-jamali
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس هڪ ٻيو شاگرد ۽ مائٽ مولانا نجم الدين ياسيني هو، جنهن محمد قاسم وٽ فارسي، صرف ۽ نحو، منطق، فقہ، حديث، اصول فقہ ۽ قرآن جو ترجمو پڙهيو. محمد قاسم جي وفات سبب نجم الدين پنهنجي باقي تعليم محمد ابراهيم ياسيني وٽ مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Mufti Najamuddin Yaseeni
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-najamuddin-yaseeni
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==
محمد قاسم عربي، فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ لکندو هو. سندس تصنيفن جو وڏو حصو فقہ، عقائد، تصوف ۽ ديني مسئلن سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#38598b;color:white;font-size:115%;&quot; | '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسينيءَ جون اهم تصنيفون'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#e8e0f0;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#fbe5d6;&quot; | حيثيت
|-
| ''فتاويٰ قاسميه''
| فارسي
| [[فقه]] ۽ فتوائون
| سندس فتوائن جو مجموعو
|-
| ''عقائد نامه اهل سنت''
| سنڌي
| اسلامي عقيدا
| رسالو؛ بعد ۾ ٻيهر ڇپيو
|-
| ''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''
| فارسي
| سوانح ۽ [[تصوف]]
| ڪٽبار شريف جي مشائخ جو تذڪرو
|-
| ''درباره تقليد''
| —
| فقهي تقليد
| رسالو
|-
| ''الفاظ القرآن بامعنيٰ فارسي''
| فارسي
| قرآن جا لفظ ۽ معنائون
| نامڪمل
|-
| ''مجموعه اشعار''
| فارسي/اردو
| شاعري
| قلمي مجموعو
|}

=== فتاويٰ قاسميه ===
سندس سڀ کان مشهور فقهي ڪم '''''فتاويٰ قاسميه''''' آهي. هي سندس مختلف شرعي مسئلن بابت لکيل فتوائن جو مجموعو هو. دستياب سوانحي ماخذ موجب ان جي پهرين جلد کي سندس شاگرد مفتي محمد صاحبداد خان جمالي ترتيب ڏنو؛ ان جو هڪ ڇاپو لاهور مان ۽ ٻيو قنڌار، افغانستان مان شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=فقیہ عصر حضرت مولانا مفتی قاسم یاسینی
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

=== عمدة الآثار ===
سندس '''''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''''' سنڌ ۽ بلوچستان جي صوفي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان ۾ ڪٽبار شريف جي قادري مشائخ جو احوال بيان ٿيل آهي. بعد ۾ هن فارسي متن جو اردو ترجمو پڻ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاعري ۽ ادبي ذوق ==
محمد قاسم کي عربي ۽ فارسي ادب سان خاص دلچسپي هئي. سندس شاعريءَ جو هڪ قلمي مجموعو پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس علمي ذوق سان گڏ اردو ۽ فارسي ادبي صلاحيتن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس والد محمد هاشم پڻ فارسي شاعري ڪندو هو؛ اهڙيءَ طرح محمد قاسم جو ادبي ذوق هڪ اهڙي خانداني علمي ماحول ۾ وڌيو، جنهن ۾ فقہ، فارسي ادب، تدريس ۽ تصوف گڏيل طور موجود هئا.

== سنڌ ۽ بلوچستان ۾ علمي اثر ==
محمد قاسم جي مدرسي جو اثر رڳو ڳڙهي ياسين تائين محدود نه رهيو. سندس شاگرد سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ وڃي درس، تبليغ ۽ مدرسن جي قيام سان وابسته ٿيا. ڳڙهي ياسين جي ديني تاريخ تي جديد تحقيق موجب محمد هاشم ۽ سندس پٽن جي مدرسي سنڌ ۽ بلوچستان جي مذهبي علمي نيٽ ورڪ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمد قاسم کان پوءِ سندس ننڍي ڀاءُ '''مولانا محمد ابراهيم ياسيني''' مدرسي جي علمي روايت جاري رکي. محمد ابراهيم پڻ فقيه، مدرس ۽ مصنف ٿيو ۽ ڪيترائي شاگرد تيار ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي قاسم ياسيني
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
ڪتابي ماخذ موجب مولانا محمد قاسم '''18 ذوالقعده 1349هه''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; حسابي هجري تقويم ۾ 18 ذوالقعده 1349هه '''6 اپريل 1931ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Islamic Calendar 1349 AH
 |url=https://www.islamiccal.com/en/hijri-calendar/lebanon/1349/
 |website=IslamicCal
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

البت ماخذن ۾ هڪ ڏينهن جو اختلاف پڻ ملي ٿو. دين محمد وفائيءَ جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' کي نقل ڪندڙ جديد تحقيق سندس وفات '''17 ذوالقعده 1349هه / 5 اپريل 1931ع''' لکي ٿي، جڏهن تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ٻين سوانحي ماخذن ۾ '''18 ذوالقعده 1349هه''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ان اختلاف سبب 18 ذوالقعده واري روايت کي اختيار ڪرڻ جي صورت ۾ عيسوي تاريخ 6 اپريل 1931ع لکڻ وڌيڪ درست آهي، نه 1929ع.

هو لڳ ڀڳ 43–44 هجري ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. کيس [[ڳڙهي ياسين]] جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس والد محمد هاشم ۽ پوءِ سندس ڀاءُ محمد ابراهيم سان لاڳاپيل قبرون پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== علمي ورثو ==
محمد قاسم جي وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خاندان سندس علمي سلسلو جاري رکيو. سندس فتوائن کي گڏ ڪري ''فتاويٰ قاسميه'' جي صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو، جڏهن تہ سندس ننڍي ڀاءُ محمد ابراهيم مدرسي ۾ درس ۽ تدريس جي ذميواري سنڀالي. بعد ۾ سندس شاگردن ۽ سندن شاگردن وسيلي ڳڙهي ياسين جي هن علمي روايت جو اثر سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪيترن مدرسن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

سنڌ جي ديني تاريخ جي لحاظ کان سندس اهميت خاص طور ٻن پهلوئن ۾ ڏٺي وڃي ٿي: هڪ طرف هو سنڌ جي ان روايتي مدرساتي سلسلي جو نمائندو هو، جنهن ۾ عربي، فارسي، فقہ ۽ حديث جي تعليم ڏني ويندي هئي؛ ٻئي طرف سندس شاگردن انهيءَ علمي روايت کي ڳڙهي ياسين کان ٻاهر بلوچستان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پهچايو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[عبدالغفور همايوني]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[نقشبنديه]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* دين محمد وفائي، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ص 257.
* ''مهراڻ''، سوانح نمبر، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، 1957ع، ص 118–120.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 325–328.
* ''انوار علمائے اهل سنت سنڌ''، ص 803.
* محمد حسين کهاوڙ، ''مختصر سوانح حيات مولانا محمد قاسم ياسيني''.

{{DEFAULTSORT:قاسم ڳڙهي ياسيني، محمد}}
[[زمرو:1887ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1931ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:سنڌ جا عالم]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>nxyhdeh2doq7cdw97l7wv0f173gl374</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416959</id>
      <parentid>416958</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20490" sha1="gycu0o40dxq30yw3oycmapwviokqwnt" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفتي، مدرس، مصنف ۽ صوفي (1887ع–1931ع)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني
| image            =
| caption          =
| birth_name       = محمد قاسم
| birth_date       = 16 ربيع الثاني 1305هه&lt;br /&gt;31 ڊسمبر 1887ع
| birth_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date       = 18 ذوالقعده 1349هه&lt;br /&gt;6 اپريل 1931ع
| death_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| resting_place    = ڳڙهي ياسين جو قبرستان
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| tariqa           = [[نقشبنديه مجدديه]]
| occupation       = عالم، [[مفتي]]، مدرس، مصنف، شاعر
| father           = مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني
| teachers         = مولانا محمد هاشم ڳڙهي ياسيني، [[عبدالغفور همايوني]]
| students         = مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني، محمد صاحبداد خان جمالي ۽ ٻيا
| notable_works    = ''فتاويٰ قاسميه''، ''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''، ''عقائد نامه اهل سنت''
}}

'''مولانا مفتي محمد قاسم ڳڙهي ياسيني'''  {{ٻيا نالا|انگريزي=Muhammad Qasim Garhi Yasini}} (16 ربيع الثاني 1305هه / 31 ڊسمبر 1887ع – 18 ذوالقعده 1349هه / 6 اپريل 1931ع) سنڌ جو [[اسلامي عالم]]، [[حنفي]] فقيه، [[مفتي]]، مدرس، مصنف، شاعر ۽ [[نقشبنديه|نقشبندي]] صوفي هو. هو [[ڳڙهي ياسين]] جي مشهور عالم مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسينيءَ جو پٽ ۽ مولانا حافظ مفتي محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ جو وڏو ڀاءُ هو. سندس علمي سرگرمين جو مرڪز ڳڙهي ياسين جو مدرسو هو، جتي سنڌ سان گڏ بلوچستان ۽ ٻين علائقن جا شاگرد تعليم حاصل ڪرڻ ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=325–328
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي عالمن بابت سوانحي ادب ۾ محمد قاسم کي خصوصاً [[فقه]]، فتويٰ نويسي، عربي ادب ۽ درس نظاميءَ جي تدريس لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. مولوي [[دين محمد وفائي]] سندس علمي مرتبي ۽ فقهي مهارت جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته بعد وارن ماخذن ۾ سندس مدرسي مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو، جن سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ديني درسگاهون قائم ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
محمد قاسم '''16 ربيع الثاني 1305هه''' تي [[ڳڙهي ياسين]]، ضلعي شڪارپور ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=تذکرۂ صالحین - علامہ مفتی محمد قاسم گڑھی یاسینی
 |url=https://www.dawateislami.net/magazine/ur/tazkira-e-saliheen/mufti-qasim-garhi-yaseeni-sirat
 |website=ماهنامه فيضان مدينه
 |publisher=دعوت اسلامي
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt; حسابي هجري-عيسوي تقويم موجب 16 ربيع الثاني 1305هه '''31 ڊسمبر 1887ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Islamic Calendar 1305 AH
 |url=https://www.islamiccal.com/en/hijri-calendar/syria/1305/
 |website=IslamicCal
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس والد '''مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني''' سنڌ جي مشهور مدرسن ۽ مفتين مان هو. محمد هاشم اصل ۾ [[شهدادڪوٽ]] سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ ڳڙهي ياسين ۾ اچي جامع مسجد جو امام ٿيو، جتي هن هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو. انهيءَ مدرسي مان سنڌ، بلوچستان، پنجاب ۽ افغانستان جي شاگردن تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي محمد هاشم ياسيني
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hafiz-ul-uloom-molana-mufti-muhammad-hashim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد هاشم جا ٽي پٽ محمد صالح، محمد قاسم ۽ محمد ابراهيم هئا. محمد قاسم سندس ٻيو پٽ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
محمد قاسم جي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم جو وڏو حصو سندس والد وٽ ٿيو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن [[درس نظامي]] جون گهڻيون ڪتابون پنهنجي والد مولانا محمد هاشم وٽ پڙهيون. والد جي وفات کان پوءِ هن باقي اعليٰ تعليم سنڌ جي مشهور فقيه ۽ مدرس '''مولانا عبدالغفور همايوني''' وٽ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ذريعن موجب هن همايون شريف ۾ مولانا عبدالغفور همايونيءَ کان فقهي ۽ ديني تعليم مڪمل ڪرڻ سان گڏ فتويٰ نويسيءَ ۾ به مهارت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

مولانا عبدالغفور همايوني پنهنجي دور ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي مشهور فقيهن مان هو. سندس شاگردن ۾ محمد قاسم ڳڙهي ياسيني کان سواءِ محمد ابراهيم ياسيني، عبدالرحمان ڌامراه، محمد فاضل درخاني ۽ ٻين عالمن جا نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Allama Mufti Abdul Ghafoor Hamayanwi
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/allama-mufti-abdul-ghafoor-hamayanwi
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== روحاني تربيت ==
محمد قاسم جو لاڳاپو [[نقشبنديه مجدديه]] سلسلي سان هو. ماخذن موجب هن '''خواجه عبدالرحمان فاروقي نقشبندي مجددي''' جي هٿ تي بيعت ڪئي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس صوفيانه لاڳاپن ۽ خانقاهي تربيت جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس شخصيت ۾ مدرسي واري علمي روايت ۽ خانقاهي تصوف ٻئي گڏ نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري سندس تصنيفن ۾ فقهي مسئلن سان گڏ صوفي بزرگن جي سوانح ۽ ديني عقيدن بابت مواد پڻ ملي ٿو.

== درس ۽ تدريس ==
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ محمد قاسم پنهنجي والد جي قائم ڪيل مدرسي ۾ درس ۽ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ اهو ادارو '''مدرسه هاشميه قاسميه''' يا '''دارالعلوم هاشميه قاسميه''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

مولوي دين محمد وفائي، جيڪو پاڻ به ڪجهه عرصو محمد قاسم وٽ پڙهيو، سندس عربي ادب ۽ فقهي قابليت جو ذڪر ڪيو آهي. وفائيءَ جي بيان موجب هو فقهي مسئلن جي حل ۽ فتويٰ نويسيءَ ۾ خاص مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

مولانا عبدالغفور همايونيءَ کان پوءِ اتر سنڌ ۽ بلوچستان مان به ماڻهو فقهي مسئلن بابت محمد قاسم ڏانهن رجوع ڪندا هئا. سندس علمي اثر جو هڪ اهم ذريعو سندس شاگرد هئا، جن مان ڪيترن بعد ۾ پنهنجا مدرسا قائم ڪيا يا مختلف علائقن ۾ درس ۽ تدريس ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاگرد ==
محمد قاسم جي شاگردن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي عالم شامل هئا. مختلف ماخذن ۾ هي نالا خاص طور ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

* مولانا حافظ مفتي '''محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني''' — سندس ننڍو ڀاءُ ۽ جانشين؛
* مفتي '''محمد صاحبداد خان جمالي'''، سلطان ڪوٽ؛
* مولانا '''احمد قاضي'''، مڪران؛
* مولانا '''نصير الدين'''، شهدادڪوٽ؛
* مولانا '''محمد حسين کهاوڙ'''، جيڪب آباد؛
* مولانا '''فخرالدين'''، ڪٽبار شريف؛
* صاحبزادو '''عبدالغفار جان سرهندي'''؛
* صاحبزادو '''غلام احمد جان سرهندي'''.

سندس شاگرد محمد صاحبداد خان جمالي 11 ذوالقعده 1336هه ۾ مدرسه هاشميه قاسميه مان محمد قاسم وٽان تعليم مڪمل ڪري دستاربندي حاصل ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Mufti Sahib Dad Khan Jamali
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-sahib-dad-khan-jamali
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس هڪ ٻيو شاگرد ۽ مائٽ مولانا نجم الدين ياسيني هو، جنهن محمد قاسم وٽ فارسي، صرف ۽ نحو، منطق، فقہ، حديث، اصول فقہ ۽ قرآن جو ترجمو پڙهيو. محمد قاسم جي وفات سبب نجم الدين پنهنجي باقي تعليم محمد ابراهيم ياسيني وٽ مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Mufti Najamuddin Yaseeni
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-najamuddin-yaseeni
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==
محمد قاسم عربي، فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ لکندو هو. سندس تصنيفن جو وڏو حصو فقہ، عقائد، تصوف ۽ ديني مسئلن سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#38598b;color:white;font-size:115%;&quot; | '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسينيءَ جون اهم تصنيفون'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#e8e0f0;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#fbe5d6;&quot; | حيثيت
|-
| ''فتاويٰ قاسميه''
| فارسي
| [[فقه]] ۽ فتوائون
| سندس فتوائن جو مجموعو
|-
| ''عقائد نامه اهل سنت''
| سنڌي
| اسلامي عقيدا
| رسالو؛ بعد ۾ ٻيهر ڇپيو
|-
| ''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''
| فارسي
| سوانح ۽ [[تصوف]]
| ڪٽبار شريف جي مشائخ جو تذڪرو
|-
| ''درباره تقليد''
| —
| فقهي تقليد
| رسالو
|-
| ''الفاظ القرآن بامعنيٰ فارسي''
| فارسي
| قرآن جا لفظ ۽ معنائون
| نامڪمل
|-
| ''مجموعه اشعار''
| فارسي/اردو
| شاعري
| قلمي مجموعو
|}

=== فتاويٰ قاسميه ===
سندس سڀ کان مشهور فقهي ڪم '''''فتاويٰ قاسميه''''' آهي. هي سندس مختلف شرعي مسئلن بابت لکيل فتوائن جو مجموعو هو. دستياب سوانحي ماخذ موجب ان جي پهرين جلد کي سندس شاگرد مفتي محمد صاحبداد خان جمالي ترتيب ڏنو؛ ان جو هڪ ڇاپو لاهور مان ۽ ٻيو قنڌار، افغانستان مان شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=فقیہ عصر حضرت مولانا مفتی قاسم یاسینی
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

=== عمدة الآثار ===
سندس '''''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''''' سنڌ ۽ بلوچستان جي صوفي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان ۾ ڪٽبار شريف جي قادري مشائخ جو احوال بيان ٿيل آهي. بعد ۾ هن فارسي متن جو اردو ترجمو پڻ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاعري ۽ ادبي ذوق ==
محمد قاسم کي عربي ۽ فارسي ادب سان خاص دلچسپي هئي. سندس شاعريءَ جو هڪ قلمي مجموعو پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس علمي ذوق سان گڏ اردو ۽ فارسي ادبي صلاحيتن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس والد محمد هاشم پڻ فارسي شاعري ڪندو هو؛ اهڙيءَ طرح محمد قاسم جو ادبي ذوق هڪ اهڙي خانداني علمي ماحول ۾ وڌيو، جنهن ۾ فقہ، فارسي ادب، تدريس ۽ تصوف گڏيل طور موجود هئا.

== سنڌ ۽ بلوچستان ۾ علمي اثر ==
محمد قاسم جي مدرسي جو اثر رڳو ڳڙهي ياسين تائين محدود نه رهيو. سندس شاگرد سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ وڃي درس، تبليغ ۽ مدرسن جي قيام سان وابسته ٿيا. ڳڙهي ياسين جي ديني تاريخ تي جديد تحقيق موجب محمد هاشم ۽ سندس پٽن جي مدرسي سنڌ ۽ بلوچستان جي مذهبي علمي نيٽ ورڪ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمد قاسم کان پوءِ سندس ننڍي ڀاءُ '''مولانا محمد ابراهيم ياسيني''' مدرسي جي علمي روايت جاري رکي. محمد ابراهيم پڻ فقيه، مدرس ۽ مصنف ٿيو ۽ ڪيترائي شاگرد تيار ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي قاسم ياسيني
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
ڪتابي ماخذ موجب مولانا محمد قاسم '''18 ذوالقعده 1349هه''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; حسابي هجري تقويم ۾ 18 ذوالقعده 1349هه '''6 اپريل 1931ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Islamic Calendar 1349 AH
 |url=https://www.islamiccal.com/en/hijri-calendar/lebanon/1349/
 |website=IslamicCal
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

البت ماخذن ۾ هڪ ڏينهن جو اختلاف پڻ ملي ٿو. دين محمد وفائيءَ جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' کي نقل ڪندڙ جديد تحقيق سندس وفات '''17 ذوالقعده 1349هه / 5 اپريل 1931ع''' لکي ٿي، جڏهن تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ٻين سوانحي ماخذن ۾ '''18 ذوالقعده 1349هه''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ان اختلاف سبب 18 ذوالقعده واري روايت کي اختيار ڪرڻ جي صورت ۾ عيسوي تاريخ 6 اپريل 1931ع لکڻ وڌيڪ درست آهي، نه 1929ع.

هو لڳ ڀڳ 43–44 هجري ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. کيس [[ڳڙهي ياسين]] جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس والد محمد هاشم ۽ پوءِ سندس ڀاءُ محمد ابراهيم سان لاڳاپيل قبرون پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== علمي ورثو ==
محمد قاسم جي وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خاندان سندس علمي سلسلو جاري رکيو. سندس فتوائن کي گڏ ڪري ''فتاويٰ قاسميه'' جي صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو، جڏهن تہ سندس ننڍي ڀاءُ محمد ابراهيم مدرسي ۾ درس ۽ تدريس جي ذميواري سنڀالي. بعد ۾ سندس شاگردن ۽ سندن شاگردن وسيلي ڳڙهي ياسين جي هن علمي روايت جو اثر سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪيترن مدرسن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

سنڌ جي ديني تاريخ جي لحاظ کان سندس اهميت خاص طور ٻن پهلوئن ۾ ڏٺي وڃي ٿي: هڪ طرف هو سنڌ جي ان روايتي مدرساتي سلسلي جو نمائندو هو، جنهن ۾ عربي، فارسي، فقہ ۽ حديث جي تعليم ڏني ويندي هئي؛ ٻئي طرف سندس شاگردن انهيءَ علمي روايت کي ڳڙهي ياسين کان ٻاهر بلوچستان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پهچايو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[عبدالغفور همايوني]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[نقشبنديه]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* دين محمد وفائي، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ص 257.
* ''مهراڻ''، سوانح نمبر، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، 1957ع، ص 118–120.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 325–328.
* ''انوار علمائے اهل سنت سنڌ''، ص 803.
* محمد حسين کهاوڙ، ''مختصر سوانح حيات مولانا محمد قاسم ياسيني''.

{{DEFAULTSORT:قاسم ڳڙهي ياسيني، محمد}}
[[زمرو:1887ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1931ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:سنڌ جا عالم]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>gycu0o40dxq30yw3oycmapwviokqwnt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416960</id>
      <parentid>416959</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20489" sha1="1ykrjjyotwvtbvuert741ruo8i5w08k" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفتي، مدرس، مصنف ۽ صوفي (1887ع–1931ع)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني
| image            =
| caption          =
| birth_name       = محمد قاسم
| birth_date       = 16 ربيع الثاني 1305هه&lt;br /&gt;31 ڊسمبر 1887ع
| birth_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date       = 18 ذوالقعده 1349هه&lt;br /&gt;6 اپريل 1931ع
| death_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| resting_place    = ڳڙهي ياسين جو قبرستان
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| order           = [[نقشبنديه مجدديه]]
| occupation       = عالم، [[مفتي]]، مدرس، مصنف، شاعر
| father           = مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني
| teachers         = مولانا محمد هاشم ڳڙهي ياسيني، [[عبدالغفور همايوني]]
| students         = مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني، محمد صاحبداد خان جمالي ۽ ٻيا
| notable_works    = ''فتاويٰ قاسميه''، ''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''، ''عقائد نامه اهل سنت''
}}

'''مولانا مفتي محمد قاسم ڳڙهي ياسيني'''  {{ٻيا نالا|انگريزي=Muhammad Qasim Garhi Yasini}} (16 ربيع الثاني 1305هه / 31 ڊسمبر 1887ع – 18 ذوالقعده 1349هه / 6 اپريل 1931ع) سنڌ جو [[اسلامي عالم]]، [[حنفي]] فقيه، [[مفتي]]، مدرس، مصنف، شاعر ۽ [[نقشبنديه|نقشبندي]] صوفي هو. هو [[ڳڙهي ياسين]] جي مشهور عالم مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسينيءَ جو پٽ ۽ مولانا حافظ مفتي محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ جو وڏو ڀاءُ هو. سندس علمي سرگرمين جو مرڪز ڳڙهي ياسين جو مدرسو هو، جتي سنڌ سان گڏ بلوچستان ۽ ٻين علائقن جا شاگرد تعليم حاصل ڪرڻ ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=325–328
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي عالمن بابت سوانحي ادب ۾ محمد قاسم کي خصوصاً [[فقه]]، فتويٰ نويسي، عربي ادب ۽ درس نظاميءَ جي تدريس لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. مولوي [[دين محمد وفائي]] سندس علمي مرتبي ۽ فقهي مهارت جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته بعد وارن ماخذن ۾ سندس مدرسي مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو، جن سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ديني درسگاهون قائم ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
محمد قاسم '''16 ربيع الثاني 1305هه''' تي [[ڳڙهي ياسين]]، ضلعي شڪارپور ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=تذکرۂ صالحین - علامہ مفتی محمد قاسم گڑھی یاسینی
 |url=https://www.dawateislami.net/magazine/ur/tazkira-e-saliheen/mufti-qasim-garhi-yaseeni-sirat
 |website=ماهنامه فيضان مدينه
 |publisher=دعوت اسلامي
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt; حسابي هجري-عيسوي تقويم موجب 16 ربيع الثاني 1305هه '''31 ڊسمبر 1887ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Islamic Calendar 1305 AH
 |url=https://www.islamiccal.com/en/hijri-calendar/syria/1305/
 |website=IslamicCal
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس والد '''مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني''' سنڌ جي مشهور مدرسن ۽ مفتين مان هو. محمد هاشم اصل ۾ [[شهدادڪوٽ]] سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ ڳڙهي ياسين ۾ اچي جامع مسجد جو امام ٿيو، جتي هن هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو. انهيءَ مدرسي مان سنڌ، بلوچستان، پنجاب ۽ افغانستان جي شاگردن تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي محمد هاشم ياسيني
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hafiz-ul-uloom-molana-mufti-muhammad-hashim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد هاشم جا ٽي پٽ محمد صالح، محمد قاسم ۽ محمد ابراهيم هئا. محمد قاسم سندس ٻيو پٽ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
محمد قاسم جي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم جو وڏو حصو سندس والد وٽ ٿيو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن [[درس نظامي]] جون گهڻيون ڪتابون پنهنجي والد مولانا محمد هاشم وٽ پڙهيون. والد جي وفات کان پوءِ هن باقي اعليٰ تعليم سنڌ جي مشهور فقيه ۽ مدرس '''مولانا عبدالغفور همايوني''' وٽ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ذريعن موجب هن همايون شريف ۾ مولانا عبدالغفور همايونيءَ کان فقهي ۽ ديني تعليم مڪمل ڪرڻ سان گڏ فتويٰ نويسيءَ ۾ به مهارت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

مولانا عبدالغفور همايوني پنهنجي دور ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي مشهور فقيهن مان هو. سندس شاگردن ۾ محمد قاسم ڳڙهي ياسيني کان سواءِ محمد ابراهيم ياسيني، عبدالرحمان ڌامراه، محمد فاضل درخاني ۽ ٻين عالمن جا نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Allama Mufti Abdul Ghafoor Hamayanwi
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/allama-mufti-abdul-ghafoor-hamayanwi
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== روحاني تربيت ==
محمد قاسم جو لاڳاپو [[نقشبنديه مجدديه]] سلسلي سان هو. ماخذن موجب هن '''خواجه عبدالرحمان فاروقي نقشبندي مجددي''' جي هٿ تي بيعت ڪئي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس صوفيانه لاڳاپن ۽ خانقاهي تربيت جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس شخصيت ۾ مدرسي واري علمي روايت ۽ خانقاهي تصوف ٻئي گڏ نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري سندس تصنيفن ۾ فقهي مسئلن سان گڏ صوفي بزرگن جي سوانح ۽ ديني عقيدن بابت مواد پڻ ملي ٿو.

== درس ۽ تدريس ==
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ محمد قاسم پنهنجي والد جي قائم ڪيل مدرسي ۾ درس ۽ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ اهو ادارو '''مدرسه هاشميه قاسميه''' يا '''دارالعلوم هاشميه قاسميه''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

مولوي دين محمد وفائي، جيڪو پاڻ به ڪجهه عرصو محمد قاسم وٽ پڙهيو، سندس عربي ادب ۽ فقهي قابليت جو ذڪر ڪيو آهي. وفائيءَ جي بيان موجب هو فقهي مسئلن جي حل ۽ فتويٰ نويسيءَ ۾ خاص مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

مولانا عبدالغفور همايونيءَ کان پوءِ اتر سنڌ ۽ بلوچستان مان به ماڻهو فقهي مسئلن بابت محمد قاسم ڏانهن رجوع ڪندا هئا. سندس علمي اثر جو هڪ اهم ذريعو سندس شاگرد هئا، جن مان ڪيترن بعد ۾ پنهنجا مدرسا قائم ڪيا يا مختلف علائقن ۾ درس ۽ تدريس ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاگرد ==
محمد قاسم جي شاگردن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي عالم شامل هئا. مختلف ماخذن ۾ هي نالا خاص طور ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

* مولانا حافظ مفتي '''محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني''' — سندس ننڍو ڀاءُ ۽ جانشين؛
* مفتي '''محمد صاحبداد خان جمالي'''، سلطان ڪوٽ؛
* مولانا '''احمد قاضي'''، مڪران؛
* مولانا '''نصير الدين'''، شهدادڪوٽ؛
* مولانا '''محمد حسين کهاوڙ'''، جيڪب آباد؛
* مولانا '''فخرالدين'''، ڪٽبار شريف؛
* صاحبزادو '''عبدالغفار جان سرهندي'''؛
* صاحبزادو '''غلام احمد جان سرهندي'''.

سندس شاگرد محمد صاحبداد خان جمالي 11 ذوالقعده 1336هه ۾ مدرسه هاشميه قاسميه مان محمد قاسم وٽان تعليم مڪمل ڪري دستاربندي حاصل ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Mufti Sahib Dad Khan Jamali
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-sahib-dad-khan-jamali
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس هڪ ٻيو شاگرد ۽ مائٽ مولانا نجم الدين ياسيني هو، جنهن محمد قاسم وٽ فارسي، صرف ۽ نحو، منطق، فقہ، حديث، اصول فقہ ۽ قرآن جو ترجمو پڙهيو. محمد قاسم جي وفات سبب نجم الدين پنهنجي باقي تعليم محمد ابراهيم ياسيني وٽ مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Mufti Najamuddin Yaseeni
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-najamuddin-yaseeni
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==
محمد قاسم عربي، فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ لکندو هو. سندس تصنيفن جو وڏو حصو فقہ، عقائد، تصوف ۽ ديني مسئلن سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#38598b;color:white;font-size:115%;&quot; | '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسينيءَ جون اهم تصنيفون'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#e8e0f0;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#fbe5d6;&quot; | حيثيت
|-
| ''فتاويٰ قاسميه''
| فارسي
| [[فقه]] ۽ فتوائون
| سندس فتوائن جو مجموعو
|-
| ''عقائد نامه اهل سنت''
| سنڌي
| اسلامي عقيدا
| رسالو؛ بعد ۾ ٻيهر ڇپيو
|-
| ''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''
| فارسي
| سوانح ۽ [[تصوف]]
| ڪٽبار شريف جي مشائخ جو تذڪرو
|-
| ''درباره تقليد''
| —
| فقهي تقليد
| رسالو
|-
| ''الفاظ القرآن بامعنيٰ فارسي''
| فارسي
| قرآن جا لفظ ۽ معنائون
| نامڪمل
|-
| ''مجموعه اشعار''
| فارسي/اردو
| شاعري
| قلمي مجموعو
|}

=== فتاويٰ قاسميه ===
سندس سڀ کان مشهور فقهي ڪم '''''فتاويٰ قاسميه''''' آهي. هي سندس مختلف شرعي مسئلن بابت لکيل فتوائن جو مجموعو هو. دستياب سوانحي ماخذ موجب ان جي پهرين جلد کي سندس شاگرد مفتي محمد صاحبداد خان جمالي ترتيب ڏنو؛ ان جو هڪ ڇاپو لاهور مان ۽ ٻيو قنڌار، افغانستان مان شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=فقیہ عصر حضرت مولانا مفتی قاسم یاسینی
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

=== عمدة الآثار ===
سندس '''''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''''' سنڌ ۽ بلوچستان جي صوفي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان ۾ ڪٽبار شريف جي قادري مشائخ جو احوال بيان ٿيل آهي. بعد ۾ هن فارسي متن جو اردو ترجمو پڻ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاعري ۽ ادبي ذوق ==
محمد قاسم کي عربي ۽ فارسي ادب سان خاص دلچسپي هئي. سندس شاعريءَ جو هڪ قلمي مجموعو پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس علمي ذوق سان گڏ اردو ۽ فارسي ادبي صلاحيتن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس والد محمد هاشم پڻ فارسي شاعري ڪندو هو؛ اهڙيءَ طرح محمد قاسم جو ادبي ذوق هڪ اهڙي خانداني علمي ماحول ۾ وڌيو، جنهن ۾ فقہ، فارسي ادب، تدريس ۽ تصوف گڏيل طور موجود هئا.

== سنڌ ۽ بلوچستان ۾ علمي اثر ==
محمد قاسم جي مدرسي جو اثر رڳو ڳڙهي ياسين تائين محدود نه رهيو. سندس شاگرد سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ وڃي درس، تبليغ ۽ مدرسن جي قيام سان وابسته ٿيا. ڳڙهي ياسين جي ديني تاريخ تي جديد تحقيق موجب محمد هاشم ۽ سندس پٽن جي مدرسي سنڌ ۽ بلوچستان جي مذهبي علمي نيٽ ورڪ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمد قاسم کان پوءِ سندس ننڍي ڀاءُ '''مولانا محمد ابراهيم ياسيني''' مدرسي جي علمي روايت جاري رکي. محمد ابراهيم پڻ فقيه، مدرس ۽ مصنف ٿيو ۽ ڪيترائي شاگرد تيار ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي قاسم ياسيني
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
ڪتابي ماخذ موجب مولانا محمد قاسم '''18 ذوالقعده 1349هه''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; حسابي هجري تقويم ۾ 18 ذوالقعده 1349هه '''6 اپريل 1931ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Islamic Calendar 1349 AH
 |url=https://www.islamiccal.com/en/hijri-calendar/lebanon/1349/
 |website=IslamicCal
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

البت ماخذن ۾ هڪ ڏينهن جو اختلاف پڻ ملي ٿو. دين محمد وفائيءَ جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' کي نقل ڪندڙ جديد تحقيق سندس وفات '''17 ذوالقعده 1349هه / 5 اپريل 1931ع''' لکي ٿي، جڏهن تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ٻين سوانحي ماخذن ۾ '''18 ذوالقعده 1349هه''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ان اختلاف سبب 18 ذوالقعده واري روايت کي اختيار ڪرڻ جي صورت ۾ عيسوي تاريخ 6 اپريل 1931ع لکڻ وڌيڪ درست آهي، نه 1929ع.

هو لڳ ڀڳ 43–44 هجري ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. کيس [[ڳڙهي ياسين]] جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس والد محمد هاشم ۽ پوءِ سندس ڀاءُ محمد ابراهيم سان لاڳاپيل قبرون پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== علمي ورثو ==
محمد قاسم جي وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خاندان سندس علمي سلسلو جاري رکيو. سندس فتوائن کي گڏ ڪري ''فتاويٰ قاسميه'' جي صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو، جڏهن تہ سندس ننڍي ڀاءُ محمد ابراهيم مدرسي ۾ درس ۽ تدريس جي ذميواري سنڀالي. بعد ۾ سندس شاگردن ۽ سندن شاگردن وسيلي ڳڙهي ياسين جي هن علمي روايت جو اثر سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪيترن مدرسن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

سنڌ جي ديني تاريخ جي لحاظ کان سندس اهميت خاص طور ٻن پهلوئن ۾ ڏٺي وڃي ٿي: هڪ طرف هو سنڌ جي ان روايتي مدرساتي سلسلي جو نمائندو هو، جنهن ۾ عربي، فارسي، فقہ ۽ حديث جي تعليم ڏني ويندي هئي؛ ٻئي طرف سندس شاگردن انهيءَ علمي روايت کي ڳڙهي ياسين کان ٻاهر بلوچستان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پهچايو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[عبدالغفور همايوني]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[نقشبنديه]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* دين محمد وفائي، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ص 257.
* ''مهراڻ''، سوانح نمبر، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، 1957ع، ص 118–120.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 325–328.
* ''انوار علمائے اهل سنت سنڌ''، ص 803.
* محمد حسين کهاوڙ، ''مختصر سوانح حيات مولانا محمد قاسم ياسيني''.

{{DEFAULTSORT:قاسم ڳڙهي ياسيني، محمد}}
[[زمرو:1887ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1931ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:سنڌ جا عالم]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>1ykrjjyotwvtbvuert741ruo8i5w08k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416961</id>
      <parentid>416960</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20552" sha1="50ff2fesn4yq96qvc4zzptbo7y98ajo" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفتي، مدرس، مصنف ۽ صوفي (1887ع–1931ع)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني
| image            =
| caption          =
| birth_name       = محمد قاسم
| birth_date       = 16 ربيع الثاني 1305هه&lt;br /&gt;31 ڊسمبر 1887ع
| birth_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date       = 18 ذوالقعده 1349هه&lt;br /&gt;6 اپريل 1931ع
| death_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| resting_place    = ڳڙهي ياسين جو قبرستان
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| order           = [[نقشبنديه مجدديه]]
| occupation       = عالم، [[مفتي]]، مدرس، مصنف، شاعر
| father           = مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني
| teachers         = مولانا محمد هاشم ڳڙهي ياسيني، [[عبدالغفور همايوني]]
| students         = مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني، محمد صاحبداد خان جمالي ۽ ٻيا
| notable_works    = ''فتاويٰ قاسميه''، ''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''، ''عقائد نامه اهل سنت''
}}

'''مولانا مفتي محمد قاسم ڳڙهي ياسيني'''  {{ٻيا نالا|انگريزي=Muhammad Qasim Garhi Yasini}} (16 ربيع الثاني 1305هه / 31 ڊسمبر 1887ع – 18 ذوالقعده 1349هه / 6 اپريل 1931ع) سنڌ جو [[اسلامي عالم]]، [[حنفي]] فقيه، [[مفتي]]، مدرس، مصنف، شاعر ۽ [[نقشبنديه|نقشبندي]] صوفي هو. هو [[ڳڙهي ياسين]] جي مشهور عالم مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسينيءَ جو پٽ ۽ مولانا حافظ مفتي محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ جو وڏو ڀاءُ هو. سندس علمي سرگرمين جو مرڪز ڳڙهي ياسين جو مدرسو هو، جتي سنڌ سان گڏ بلوچستان ۽ ٻين علائقن جا شاگرد تعليم حاصل ڪرڻ ايندا هئا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=325–328
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي عالمن بابت سوانحي ادب ۾ محمد قاسم کي خصوصاً [[فقه]]، فتويٰ نويسي، عربي ادب ۽ درس نظاميءَ جي تدريس لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. مولوي [[دين محمد وفائي]] سندس علمي مرتبي ۽ فقهي مهارت جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته بعد وارن ماخذن ۾ سندس مدرسي مان تعليم حاصل ڪندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو، جن سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ديني درسگاهون قائم ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
محمد قاسم '''16 ربيع الثاني 1305هه''' تي [[ڳڙهي ياسين]]، ضلعي شڪارپور ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=تذکرۂ صالحین - علامہ مفتی محمد قاسم گڑھی یاسینی
 |url=https://www.dawateislami.net/magazine/ur/tazkira-e-saliheen/mufti-qasim-garhi-yaseeni-sirat
 |website=ماهنامه فيضان مدينه
 |publisher=دعوت اسلامي
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt; حسابي هجري-عيسوي تقويم موجب 16 ربيع الثاني 1305هه '''31 ڊسمبر 1887ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Islamic Calendar 1305 AH
 |url=https://www.islamiccal.com/en/hijri-calendar/syria/1305/
 |website=IslamicCal
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس والد '''مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني''' سنڌ جي مشهور مدرسن ۽ مفتين مان هو. محمد هاشم اصل ۾ [[شهدادڪوٽ]] سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ ڳڙهي ياسين ۾ اچي جامع مسجد جو امام ٿيو، جتي هن هڪ ديني مدرسو قائم ڪيو. انهيءَ مدرسي مان سنڌ، بلوچستان، پنجاب ۽ افغانستان جي شاگردن تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي محمد هاشم ياسيني
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hafiz-ul-uloom-molana-mufti-muhammad-hashim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد هاشم جا ٽي پٽ محمد صالح، محمد قاسم ۽ محمد ابراهيم هئا. محمد قاسم سندس ٻيو پٽ هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
محمد قاسم جي ابتدائي ۽ اعليٰ ديني تعليم جو وڏو حصو سندس والد وٽ ٿيو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن [[درس نظامي]] جون گهڻيون ڪتابون پنهنجي والد مولانا محمد هاشم وٽ پڙهيون. والد جي وفات کان پوءِ هن باقي اعليٰ تعليم سنڌ جي مشهور فقيه ۽ مدرس '''مولانا عبدالغفور همايوني''' وٽ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ذريعن موجب هن همايون شريف ۾ مولانا عبدالغفور همايونيءَ کان فقهي ۽ ديني تعليم مڪمل ڪرڻ سان گڏ فتويٰ نويسيءَ ۾ به مهارت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

مولانا عبدالغفور همايوني پنهنجي دور ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي مشهور فقيهن مان هو. سندس شاگردن ۾ محمد قاسم ڳڙهي ياسيني کان سواءِ محمد ابراهيم ياسيني، عبدالرحمان ڌامراه، محمد فاضل درخاني ۽ ٻين عالمن جا نالا ڏنا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Allama Mufti Abdul Ghafoor Hamayanwi
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/allama-mufti-abdul-ghafoor-hamayanwi
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== روحاني تربيت ==
محمد قاسم جو لاڳاپو [[نقشبنديه مجدديه]] سلسلي سان هو. ماخذن موجب هن '''خواجه عبدالرحمان فاروقي نقشبندي مجددي''' جي هٿ تي بيعت ڪئي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس صوفيانه لاڳاپن ۽ خانقاهي تربيت جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس شخصيت ۾ مدرسي واري علمي روايت ۽ خانقاهي تصوف ٻئي گڏ نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري سندس تصنيفن ۾ فقهي مسئلن سان گڏ صوفي بزرگن جي سوانح ۽ ديني عقيدن بابت مواد پڻ ملي ٿو.

== درس ۽ تدريس ==
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ محمد قاسم پنهنجي والد جي قائم ڪيل مدرسي ۾ درس ۽ تدريس شروع ڪئي. بعد ۾ اهو ادارو '''مدرسه هاشميه قاسميه''' يا '''دارالعلوم هاشميه قاسميه''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

مولوي دين محمد وفائي، جيڪو پاڻ به ڪجهه عرصو محمد قاسم وٽ پڙهيو، سندس عربي ادب ۽ فقهي قابليت جو ذڪر ڪيو آهي. وفائيءَ جي بيان موجب هو فقهي مسئلن جي حل ۽ فتويٰ نويسيءَ ۾ خاص مهارت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

مولانا عبدالغفور همايونيءَ کان پوءِ اتر سنڌ ۽ بلوچستان مان به ماڻهو فقهي مسئلن بابت محمد قاسم ڏانهن رجوع ڪندا هئا. سندس علمي اثر جو هڪ اهم ذريعو سندس شاگرد هئا، جن مان ڪيترن بعد ۾ پنهنجا مدرسا قائم ڪيا يا مختلف علائقن ۾ درس ۽ تدريس ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاگرد ==
محمد قاسم جي شاگردن ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي عالم شامل هئا. مختلف ماخذن ۾ هي نالا خاص طور ڄاڻايا ويا آهن:&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

* مولانا حافظ مفتي '''[[مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني|محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني]]''' — سندس ننڍو ڀاءُ ۽ جانشين؛
* مفتي '''محمد صاحبداد خان جمالي'''، سلطان ڪوٽ؛
* مولانا '''احمد قاضي'''، مڪران؛
* مولانا '''نصير الدين'''، شهدادڪوٽ؛
* مولانا '''محمد حسين کهاوڙ'''، جيڪب آباد؛
* مولانا '''فخرالدين'''، ڪٽبار شريف؛
* صاحبزادو '''عبدالغفار جان سرهندي'''؛
* صاحبزادو '''غلام احمد جان سرهندي'''.

سندس شاگرد محمد صاحبداد خان جمالي 11 ذوالقعده 1336هه ۾ مدرسه هاشميه قاسميه مان محمد قاسم وٽان تعليم مڪمل ڪري دستاربندي حاصل ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Mufti Sahib Dad Khan Jamali
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-sahib-dad-khan-jamali
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

سندس هڪ ٻيو شاگرد ۽ مائٽ مولانا نجم الدين ياسيني هو، جنهن محمد قاسم وٽ فارسي، صرف ۽ نحو، منطق، فقہ، حديث، اصول فقہ ۽ قرآن جو ترجمو پڙهيو. محمد قاسم جي وفات سبب نجم الدين پنهنجي باقي تعليم محمد ابراهيم ياسيني وٽ مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hazrat Molana Mufti Najamuddin Yaseeni
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-najamuddin-yaseeni
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==
محمد قاسم عربي، فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ لکندو هو. سندس تصنيفن جو وڏو حصو فقہ، عقائد، تصوف ۽ ديني مسئلن سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#38598b;color:white;font-size:115%;&quot; | '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسينيءَ جون اهم تصنيفون'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#e8e0f0;&quot; | ٻولي
! style=&quot;background:#e5f3e5;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#fbe5d6;&quot; | حيثيت
|-
| ''فتاويٰ قاسميه''
| فارسي
| [[فقه]] ۽ فتوائون
| سندس فتوائن جو مجموعو
|-
| ''عقائد نامه اهل سنت''
| سنڌي
| اسلامي عقيدا
| رسالو؛ بعد ۾ ٻيهر ڇپيو
|-
| ''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''
| فارسي
| سوانح ۽ [[تصوف]]
| ڪٽبار شريف جي مشائخ جو تذڪرو
|-
| ''درباره تقليد''
| —
| فقهي تقليد
| رسالو
|-
| ''الفاظ القرآن بامعنيٰ فارسي''
| فارسي
| قرآن جا لفظ ۽ معنائون
| نامڪمل
|-
| ''مجموعه اشعار''
| فارسي/اردو
| شاعري
| قلمي مجموعو
|}

=== فتاويٰ قاسميه ===
سندس سڀ کان مشهور فقهي ڪم '''''فتاويٰ قاسميه''''' آهي. هي سندس مختلف شرعي مسئلن بابت لکيل فتوائن جو مجموعو هو. دستياب سوانحي ماخذ موجب ان جي پهرين جلد کي سندس شاگرد مفتي محمد صاحبداد خان جمالي ترتيب ڏنو؛ ان جو هڪ ڇاپو لاهور مان ۽ ٻيو قنڌار، افغانستان مان شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=فقیہ عصر حضرت مولانا مفتی قاسم یاسینی
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

=== عمدة الآثار ===
سندس '''''عمدة الآثار في تذكرة الأخيار الكتبار''''' سنڌ ۽ بلوچستان جي صوفي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان ۾ ڪٽبار شريف جي قادري مشائخ جو احوال بيان ٿيل آهي. بعد ۾ هن فارسي متن جو اردو ترجمو پڻ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاعري ۽ ادبي ذوق ==
محمد قاسم کي عربي ۽ فارسي ادب سان خاص دلچسپي هئي. سندس شاعريءَ جو هڪ قلمي مجموعو پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt; ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس علمي ذوق سان گڏ اردو ۽ فارسي ادبي صلاحيتن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سندس والد محمد هاشم پڻ فارسي شاعري ڪندو هو؛ اهڙيءَ طرح محمد قاسم جو ادبي ذوق هڪ اهڙي خانداني علمي ماحول ۾ وڌيو، جنهن ۾ فقہ، فارسي ادب، تدريس ۽ تصوف گڏيل طور موجود هئا.

== سنڌ ۽ بلوچستان ۾ علمي اثر ==
محمد قاسم جي مدرسي جو اثر رڳو ڳڙهي ياسين تائين محدود نه رهيو. سندس شاگرد سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ وڃي درس، تبليغ ۽ مدرسن جي قيام سان وابسته ٿيا. ڳڙهي ياسين جي ديني تاريخ تي جديد تحقيق موجب محمد هاشم ۽ سندس پٽن جي مدرسي سنڌ ۽ بلوچستان جي مذهبي علمي نيٽ ورڪ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

محمد قاسم کان پوءِ سندس ننڍي ڀاءُ '''مولانا محمد ابراهيم ياسيني''' مدرسي جي علمي روايت جاري رکي. محمد ابراهيم پڻ فقيه، مدرس ۽ مصنف ٿيو ۽ ڪيترائي شاگرد تيار ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي قاسم ياسيني
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
ڪتابي ماخذ موجب مولانا محمد قاسم '''18 ذوالقعده 1349هه''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; حسابي هجري تقويم ۾ 18 ذوالقعده 1349هه '''6 اپريل 1931ع''' سان ٺهڪي اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Islamic Calendar 1349 AH
 |url=https://www.islamiccal.com/en/hijri-calendar/lebanon/1349/
 |website=IslamicCal
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

البت ماخذن ۾ هڪ ڏينهن جو اختلاف پڻ ملي ٿو. دين محمد وفائيءَ جي ''تذڪره مشاهير سنڌ'' کي نقل ڪندڙ جديد تحقيق سندس وفات '''17 ذوالقعده 1349هه / 5 اپريل 1931ع''' لکي ٿي، جڏهن تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۽ ٻين سوانحي ماخذن ۾ '''18 ذوالقعده 1349هه''' درج آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ان اختلاف سبب 18 ذوالقعده واري روايت کي اختيار ڪرڻ جي صورت ۾ عيسوي تاريخ 6 اپريل 1931ع لکڻ وڌيڪ درست آهي، نه 1929ع.

هو لڳ ڀڳ 43–44 هجري ورهين جي عمر ۾ وفات ڪري ويو. کيس [[ڳڙهي ياسين]] جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو، جتي سندس والد محمد هاشم ۽ پوءِ سندس ڀاءُ محمد ابراهيم سان لاڳاپيل قبرون پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== علمي ورثو ==
محمد قاسم جي وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خاندان سندس علمي سلسلو جاري رکيو. سندس فتوائن کي گڏ ڪري ''فتاويٰ قاسميه'' جي صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو، جڏهن تہ سندس ننڍي ڀاءُ محمد ابراهيم مدرسي ۾ درس ۽ تدريس جي ذميواري سنڀالي. بعد ۾ سندس شاگردن ۽ سندن شاگردن وسيلي ڳڙهي ياسين جي هن علمي روايت جو اثر سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪيترن مدرسن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;QasimBio&quot;/&gt;

سنڌ جي ديني تاريخ جي لحاظ کان سندس اهميت خاص طور ٻن پهلوئن ۾ ڏٺي وڃي ٿي: هڪ طرف هو سنڌ جي ان روايتي مدرساتي سلسلي جو نمائندو هو، جنهن ۾ عربي، فارسي، فقہ ۽ حديث جي تعليم ڏني ويندي هئي؛ ٻئي طرف سندس شاگردن انهيءَ علمي روايت کي ڳڙهي ياسين کان ٻاهر بلوچستان ۽ سنڌ جي ٻين علائقن تائين پهچايو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Kalhoro
 |first=Zulfiqar Ali
 |title=Saints and Scholars of Garhi Yasin Town of Sindh
 |url=https://sindhcourier.com/saints-and-scholars-of-garhi-yasin-town-of-sindh/
 |website=Sindh Courier
 |date=30 December 2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[عبدالغفور همايوني]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[نقشبنديه]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* دين محمد وفائي، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ص 257.
* ''مهراڻ''، سوانح نمبر، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، 1957ع، ص 118–120.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 325–328.
* ''انوار علمائے اهل سنت سنڌ''، ص 803.
* محمد حسين کهاوڙ، ''مختصر سوانح حيات مولانا محمد قاسم ياسيني''.

{{DEFAULTSORT:قاسم ڳڙهي ياسيني، محمد}}
[[زمرو:1887ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1931ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:اسلامي عالم]]
[[زمرو:سنڌ جا عالم]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين جا ماڻهو]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>50ff2fesn4yq96qvc4zzptbo7y98ajo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103679</id>
    <revision>
      <id>416962</id>
      <timestamp>2026-10-04T00:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفتي، مدرس، قاضي، مصنف ۽ شاعر (1307هه–1384هه)}} م {{Infobox religious biography | name             = مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني | image            = | caption          = | birth_name       = محمد ابراهيم سومرو | other_names      = محمد ابراهيم ناظم ياسيني | birth_date       = 1307هه / 1889ع يا 1890ع | birth_place      = ڳ...</comment>
      <origin>416962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25273" sha1="6u4fmgxbf4xs3pu6rslzo9269337fx2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفتي، مدرس، قاضي، مصنف ۽ شاعر (1307هه–1384هه)}}
م
{{Infobox religious biography
| name             = مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني
| image            =
| caption          =
| birth_name       = محمد ابراهيم سومرو
| other_names      = محمد ابراهيم ناظم ياسيني
| birth_date       = 1307هه / 1889ع يا 1890ع
| birth_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date       = 7 شعبان 1384هه / 12 ڊسمبر 1964ع
| death_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = [[ڳڙهي ياسين]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| order           = [[نقشبنديه]]
| occupation       = عالم، [[مفتي]]، مدرس، [[قاضي]]، مصنف، شاعر
| father           = مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني
| relatives        = [[مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني]] (وڏو ڀاءُ)
| teachers         = محمد هاشم ڳڙهي ياسيني، محمد قاسم ڳڙهي ياسيني
| students         = عبدالباقي همايوني، نجم الدين ياسيني، خير محمد اوحدي ۽ ٻيا
| notable_works    = ''ترجمه مشڪاة''، ''قوت ايمان''، ''مناسك حج''، ''تعليم المسلمين''، ''ديوان ناظم''، ''فتاويٰ ناظم''
}}

'''مولانا حافظ مفتي محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Muhammad Ibrahim Garhi Yasini}} (1307هه / 1889ع يا 1890ع – 7 شعبان 1384هه / 12 ڊسمبر 1964ع)، جيڪو ادبي طور '''ناظم ياسيني''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، سنڌ جو [[اسلامي عالم]]، [[حنفي]] فقيه، [[مفتي]]، مدرس، قاضي، مصنف ۽ شاعر هو. هو [[ڳڙهي ياسين]] جي مشهور عالم مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسينيءَ جو پٽ ۽ فقيه [[مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني]] جو ننڍو ڀاءُ هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=329–332
}}&lt;/ref&gt;

محمد ابراهيم پنهنجي وڏي ڀاءُ محمد قاسم جي وفات کان پوءِ 1931ع ۾ [[مدرسه هاشميه قاسميه، ڳڙهي ياسين|مدرسه هاشميه قاسميه]] جي علمي قيادت سنڀالي ۽ 1964ع تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا اتي درس ۽ تدريس ڪندو رهيو. سندس دور ۾ هن مدرسي مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي عالم تعليم مڪمل ڪري نڪتا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مدرسو ڳڙهي ياسين
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54776
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ خاندان ==
محمد ابراهيم جو والد '''مولانا مفتي محمد هاشم سومرو ڳڙهي ياسيني''' پنهنجي دور جو عالم، فقيه ۽ مدرس هو. محمد هاشم اصل شهدادڪوٽ سان تعلق رکندو هو، پر آخرڪار ڳڙهي ياسين ۾ اچي مستقل درس ۽ تدريس شروع ڪيائين. انهيءَ نسبت سان خاندان علمي حلقن ۾ ''ياسيني'' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مدرسو ڳڙهي ياسين
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54776
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

محمد ابراهيم جو وڏو ڀاءُ '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني''' سنڌ جو مشهور فقيه ۽ ''فتاويٰ قاسميه'' جو مصنف هو. محمد ابراهيم جي علمي شخصيت جي تشڪيل ۾ سندس والد سان گڏ محمد قاسم جو بنيادي ڪردار هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=فقیہ عصر حضرت مولانا مفتی قاسم یاسینی
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب محمد ابراهيم '''1307هه''' ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;/&gt; سندس ڄمڻ جي عيسوي سال بابت ذريعن ۾ معمولي اختلاف آهي. سنڌ سلامت تي موجود فدا حسين فدا جي تحقيق ۾ 1307هه کي '''1889ع''' جي برابر ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ هڪ ٻيو سوانحي ماخذ '''1890ع''' لکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;&gt;{{cite web
 |last=فدا
 |first=فدا حسين
 |title=مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58440
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي محمد ابراهيم ناظم ياسيني
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي ترتيب ڏنل سنڌ جي شخصيتن جي ڄمڻ وارين تاريخن جي فهرست ۾ سندس ڄمڻ جي تاريخ '''3 نومبر 1889ع''' ڄاڻايل آهي؛&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pathan
 |first=Dur Muhammad
 |title=Name-wise Birth Dates
 |url=https://knowmeknowsindh.blogspot.com/2016/05/name-wise-birth-dates-research-by-dr.html
 |website=Know My Sindh
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; پر جيئن تہ دستياب پراڻن ماخذن ۾ هجري تاريخ جو ڏينهن ۽ مهينو متفق نموني موجود نه آهي، تنهنڪري 3 نومبر واري تاريخ کي وڌيڪ بنيادي ماخذ کان سواءِ قطعي قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

== تعليم ==
محمد ابراهيم قرآن مجيد ناظره ۽ فارسيءَ جا ابتدائي ڪتاب پنهنجي والد مولانا محمد هاشم وٽ پڙهيا. ان کان پوءِ پنهنجي والد جي شاگرد '''قاري حافظ نور محمد''' وٽ قرآن مجيد حفظ ڪيائين.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

والد جي وفات کان پوءِ هن ڪجهه اسڪولي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ عربي علوم، فقہ، اصول فقہ، حديث ۽ درس نظاميءَ جي باقي تعليم پنهنجي وڏي ڀاءُ مولانا محمد قاسم وٽ حاصل ڪئي. هو [[ڳڙهي ياسين]] جي مدرسه هاشميه قاسميه مان فارغ التحصيل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' پڻ سندس ابتدائي تربيت والد وٽ ۽ اعليٰ ديني تعليم محمد قاسم وٽ ٿيڻ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;/&gt;

== تصوف ==
سوانحي ماخذن موجب محمد ابراهيم جو روحاني لاڳاپو [[نقشبنديه]] سلسلي سان هو. هن ٽنڊي سائينداد جي درگاهه سان تعلق رکندڙ '''خواجه عبدالرحمان سرهندي''' وٽ بيعت ڪئي. بعض روايتن ۾ سندس قادري سلسلي سان اويسي نسبت پڻ بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

== همايون شريف سان علمي لاڳاپو ==
محمد ابراهيم جي علمي زندگيءَ جو هڪ اهم تعلق [[عبدالغفور همايوني|مولانا عبدالغفور ''مفتون'' همايوني]] جي علمي خاندان سان هو. عبدالغفور همايونيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ڏوهٽي '''ميان عبدالباقي همايوني''' جي تعليم لاءِ محمد ابراهيم کي گهرايو ويو، جنهن کي هن ديني علوم جي تعليم ڏني.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ڳڙهي ياسين ۽ همايون شريف جي ٻن مشهور علمي مرڪزن جي وچ ۾ شاگردي ۽ تدريس جو تعلق محمد ابراهيم جي دور ۾ به برقرار رهيو.

== مدرسه قاسميه جي سربراهي ==
محمد ابراهيم جو سڀ کان ڊگهو ادارتي ڪردار [[مدرسه قاسميه، ڳڙهي ياسين]] سان لاڳاپيل هو. سندس وڏي ڀاءُ محمد قاسم جي 1349هه / 1931ع ۾ وفات کان پوءِ محمد ابراهيم مدرسي جو '''مدرس اعليٰ''' يا صدر مدرس بڻيو.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt;

مدرسي جي تاريخ بابت هڪ سنڌي ماخذ ان جي دورن کي ٽن حصن ۾ ورهائي ٿو. ان مطابق محمد قاسم جي دور کان پوءِ 1931ع کان 1964ع تائين وارو ٽيون دور محمد ابراهيم جي سربراهيءَ جو هو. هن لڳ ڀڳ 34 سال مدرسي جي علمي نظام کي هلائڻ ۾ گذاريا ۽ مولانا نجم الدين سومرو سندس نائب مدرس طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;&gt;{{cite web
 |title=مدرسو ڳڙهي ياسين
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54776
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ مدرسي مان مولانا يار محمد چنا، مولانا خليل الرحمان چوڌري، مولانا محمد علي جيڪب آبادي، مولانا جان محمد شڪارپوري، مولانا عبدالعزيز ۽ مولانا محمد موسيٰ ياسيني سميت ڪيترائي شاگرد فارغ التحصيل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

== نجم الدين ياسينيءَ جي تعليم ==
مولانا نجم الدين ياسيني محمد قاسم ۽ محمد ابراهيم جي علمي سلسلي جو اهم شاگرد هو. هن محمد قاسم وٽ فارسيءَ ۾ ''سڪندرنامي'' تائين، صرف ۽ نحو ۾ ''ڪافيه''، منطق ۾ ''مرقاة''، فقہ ۾ ''ڪنز''، حديث ۾ ''مشڪاة''، اصول فقہ ۾ ''اصول الشاشي'' ۽ قرآن جو ترجمو پڙهيو.&lt;ref name=&quot;Najam&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاذ العلماء مولانا مفتي نجم الدين ياسيني
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-najamuddin-yaseeni
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد قاسم جي 18 ذوالقعده 1349هه ۾ وفات کان پوءِ نجم الدين پنهنجي باقي درس نظامي محمد ابراهيم وٽ مڪمل ڪيو. انهن ڪتابن ۾ ''جلالين''، ''شرح تهذيب''، ''شرح وقايه''، ''هدايه''، ''جامي''، ''مطول''، ''توضيح تلويح''، ''بيضاوي'' ۽ [[صحاح سته]] شامل هئا. نجم الدين 18 ذوالقعده 1356هه / 1938ع ۾ مدرسه هاشميه قاسميه مان سند ۽ دستار فضيلت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Najam&quot;/&gt;

اهو نصابي احوال محمد ابراهيم جي مدرسي ۾ ڏني ويندڙ اعليٰ ديني تعليم جي نوعيت بابت پڻ اهم معلومات مهيا ڪري ٿو.

== تصنيف ۽ تاليف ==
محمد ابراهيم تدريس ۽ فتويٰ نويسيءَ سان گڏ مصنف پڻ هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس علمي ۽ ادبي ڪم جو ذڪر موجود آهي،&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;/&gt; جڏهن تہ بعد واري سوانحي فهرست سندس لڳ ڀڳ '''30 تصنيفن''' جو ذڪر ڪري ٿي؛ انهن مان ڪي ڇپيل ۽ گهڻيون اڻڇپيل يا قلمي صورت ۾ رهيون.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f91;color:white;font-size:115%;&quot; | '''مولانا محمد ابراهيم ياسينيءَ جون چونڊ تصنيفون'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#e8e0f0;&quot; | ٻولي/صورت
! style=&quot;background:#e3f2df;&quot; | موضوع يا نوعيت
|-
| ''ترجمه مشڪاة، ربع اول''
| سنڌي
| [[حديث]] جو ترجمو
|-
| ''قوت ايمان''
| سنڌي
| عقائد
|-
| ''مناسك حج''
| سنڌي
| [[حج]] جا احڪام
|-
| ''لباس النبي ﷺ''
| سنڌي
| ديني رسالو
|-
| ''تعليم المسلمين''
| سنڌي
| ديني تعليم
|-
| ''تفسير حنفي''
| سنڌي
| قرآن جي ''الم'' ۽ ''عم'' پارن جي تفسير
|-
| ''ميلاد نامه''
| منظوم سنڌي
| 21 صفحن جو رسالو
|-
| ''معراج نامه''
| منظوم سنڌي
| 10 صفحن جو رسالو
|-
| ''ديوان ناظم''
| فارسي
| شاعري
|-
| ''ما مريدان''
| منظوم فارسي
| شاعري
|-
| ''النظم المقبول في آداب الرسول''
| منظوم فارسي
| ديني شاعري
|-
| ''فتاويٰ ناظم''
| قلمي
| فقهي فتوائون
|-
| ''تمييز الحلال من الحرام لدفع أوهام الجهال والعوام''
| —
| فقهي رسالو؛ 1340هه / 1922ع ۾ لاهور مان ڇپيو
|-
| ''جمع القرآن في زمان سيد الإنس والجان''
| عربي/فارسي
| قرآن جي تدوين بابت
|-
| ''الحجة الكافية في جواز الجماعة الثانية''
| —
| فقهي مسئلو
|-
| ''فصل الخطاب في حكم الغراب''
| —
| فقهي رسالو
|-
| ''فتاويٰ همايوني'' جو ترجمو
| سنڌي
| ترجمو ۽ خلاصو
|}

انهن کان سواءِ سندس تصنيفن ۾ ''ازالة الارتياب''، ''القول الصواب''، ''البينات الواضحات''، ''هداية العباد''، ''سيف الله''، ''نجاة المؤمنين''، ''كشف الغمة''، ''كشف القناع''، ''القول المبين'' ۽ ''توضيح ما أحل الله'' وغيره جا نالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

== فتاويٰ همايونيءَ جو سنڌي ترجمو ==
محمد ابراهيم جي ترجمي واري ڪم مان هڪ اهم مثال [[عبدالغفور همايوني]] جي مشهور فقهي مجموعي '''''فتاويٰ همايوني''''' جو سنڌي ترجمو آهي. موجوده ڪتابي تحقيق موجب ''فتاويٰ همايوني'' جو اصل فارسي متن ٻن جلدن ۾ هو، جنهن جي پهرين اشاعت محمد قاسم ڳڙهي ياسينيءَ جي ڪوشش سان 1331هه / 1913ع ۾ لاهور مان ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=حضرت علامه الزمان عبدالغفور مفتون همايوني جو مختصر احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58414
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

محمد ابراهيم ان جي پهرين جلد جي ٻن حصن جو سنڌي ترجمو ڪيو. اهڙيءَ طرح محمد قاسم ۽ محمد ابراهيم ٻنهي عبدالغفور همايونيءَ جي فقهي ورثي کي ڇپائي ۽ ترجمي وسيلي اڳتي پهچائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=حضرت علامه الزمان عبدالغفور مفتون همايوني جو مختصر احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58414
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== ''ديوان مفتون'' جي اشاعت ==
محمد ابراهيم سنڌي ادبي تاريخ ۾ [[عبدالغفور همايوني]] جي شاعريءَ جي اشاعت سبب پڻ اهميت رکي ٿو. هن همايونيءَ جي ڪلام جو مجموعو '''''ديوان مفتون''''' پهريون ڀيرو شڪارپور جي '''شيام سندر پريس''' مان ڇپرايو.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt;

ان ڇاپي ۾ سنڌي ۽ سرائڪي ڪافين جو مجموعو شامل هو. فدا حسين فدا جي تحقيق موجب ان ۾ '''118 ڪافيون''' شامل هيون. بعد ۾ نياز همايونيءَ جي ترتيب ڏنل ''ديوان مفتون'' سنڌي ادبي بورڊ 1973ع ۾ شايع ڪيو ۽ ان جو ٻيو ڇاپو 2000ع ۾ نڪتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=علمي خزانو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ان لحاظ کان محمد ابراهيم جو ڪم رڳو ديني تصنيف تائين محدود نه رهيو، پر هن سنڌ جي هڪ اهم صوفي شاعر جي ڪلام جي متن کي محفوظ ۽ شايع ڪرڻ ۾ به حصو ورتو.

== شاعري ==
محمد ابراهيم پاڻ پڻ شاعر هو ۽ '''ناظم''' تخلص استعمال ڪندو هو. سندس فارسي شاعريءَ جو مجموعو ''ديوان ناظم'' جي نالي سان ڄاڻايل آهي. ان کان سواءِ منظوم فارسي ۽ سنڌي رسالا پڻ سندس تصنيفن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

فدا حسين فدا طرفان گڏ ڪيل مواد ۾ محمد ابراهيم جو عبدالغفور همايونيءَ جي مشهور ڪافي ''تنهنجي زلف جي بند ڪمند وڌا'' جي تتبع ۾ لکيل نعتيا ڪلام پڻ محفوظ آهي، جنهن جي آخري سٽ ۾ هو پاڻ کي ''هاشمي'' چوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt;

== شاگرد ==
محمد ابراهيم وٽ سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن جا شاگرد پڙهيا. دستياب ماخذن ۾ سندس شاگردن مان هي نالا ملن ٿا:&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

* مولانا مفتي عبدالباقي همايوني؛
* مولانا محمد صاحبداد خان جمالي سلطان ڪوٽي؛
* مولانا حافظ خير محمد اوحدي؛
* مولانا تاج محمد ڪٽباري؛
* مولانا عبدالعزيز اوڍو؛
* مولانا محمد حسين کهاوڙ؛
* مولانا نجم الدين ياسيني؛
* مولانا عبدالرحمان ضيائي؛
* مولانا يار محمد چنا؛
* مولانا خليل الرحمان چوڌري؛
* مولانا محمد علي جيڪب آبادي؛
* مولانا جان محمد شڪارپوري؛
* مولانا محمد موسيٰ ياسيني.

مولانا عبدالرحمان ضيائي بابت موجود سوانح ۾ پڻ تصديق ٿئي ٿي تہ هن مختلف عالمن وٽ پڙهڻ کان پوءِ آخر ۾ محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ وٽ پنهنجي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا عبدالرحمان ضيائي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58447
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== حج ۽ اسلامي ملڪن جو سفر ==
محمد ابراهيم '''1355هه / 1936–1937ع''' ڌاري حج لاءِ [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] ويو. حج کان پوءِ هن ٻين اسلامي علائقن جو سفر پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

سوانحي ذريعن موجب هو ڪجهه عرصو [[عراق]] ۾ پڻ رهيو. اتي بغداد جي عالم ۽ اديب شيخ صالح ڪرد سان سندس علمي لاڳاپا هئا. عراق ۾ رهڻ دوران هن بغداد، نجف ۽ ڪربلا سميت مختلف علمي ۽ مذهبي مرڪزن جو دورو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

هي سفر سندس عربي ٻولي ۽ عربي علمي حلقن سان تعلق جو پڻ حصو هو. سندس عربيءَ ۾ خط و ڪتابت ۽ تحرير بابت بعد وارن سوانح نگارن سندس ٻوليءَ تي مهارت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

== رياست قلات ۾ قاضي ==
محمد ابراهيم تدريس ۽ افتاءَ سان گڏ عدالتي ڪم سان به وابسته رهيو. سوانحي ماخذ موجب '''1365هه / 1946ع''' ڌاري هو [[رياست قلات]] ۾ '''قاضي''' جي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ ڪجهه عرصو اتي قضاءَ ۽ افتاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏنائين.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

اهو سندس علمي سرگرمين جي جاگرافيائي دائري جو هڪ ٻيو مثال آهي، جيڪو ڳڙهي ياسين ۽ اتر سنڌ کان بلوچستان تائين پکڙيل هو.

== سنڌي، فارسي ۽ عربي ادب ==
محمد ابراهيم جي علمي سرگرمي گهڻ لساني هئي. سندس موجود تصنيفن مان سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربيءَ تي سندس عبور ظاهر ٿئي ٿو. سنڌ سلامت جي هڪ سوانحي ماخذ موجب سندس ڪتابن مان چار فارسي، هڪ عربي ۽ ست سنڌيءَ ۾ هئا؛&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt; جڏهن تہ هڪ ٻي، وڌيڪ تفصيلي فهرست سندس ڇپيل ۽ اڻڇپيل تصنيفن جو انگ لڳ ڀڳ 30 ٻڌائي ٿي.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

ان ڪري تصنيفن جي صحيح ڪل تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ممڪن آهي تہ ننڍا رسالا، منظوم ڪتابچا، ترجما ۽ اڻمرتب فتوائون مختلف فهرستن ۾ الڳ نموني ڳڻيا ويا هجن.

== وفات ==
محمد ابراهيم '''7 شعبان 1384هه''' مطابق '''12 ڊسمبر 1964ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ مدرسه قاسميه جي سربراهي مولانا نجم الدين ياسينيءَ سنڀالي، جيڪو اڳ محمد ابراهيم سان نائب مدرس طور ڪم ڪندو رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

محمد ابراهيم کي [[ڳڙهي ياسين]] ۾ دفن ڪيو ويو. سندس علمي ورثو مدرسي، شاگردن، فتوائن، سنڌي ۽ فارسي تصنيفن ۽ همايونيءَ جي ادبي ورثي جي اشاعت جي صورت ۾ اڳتي هليو.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

== علمي اهميت ==
محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ جي زندگي اتر سنڌ جي ويهين صديءَ واري روايتي ديني تعليم جي هڪ اهم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس والد محمد هاشم جي قائم ڪيل علمي روايت پهرين محمد قاسم ۽ پوءِ محمد ابراهيم جي ذريعي اڳتي وڌي. محمد ابراهيم جي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن واري سربراهيءَ ۾ مدرسه قاسميه سنڌ ۽ بلوچستان جي شاگردن لاءِ ديني تعليم جو مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

شڪارپور جي عالمن جي عربي ۽ فارسي تصنيفن بابت جديد تحقيقي مطالعي ۾ پڻ محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ جي علمي ڪم کي شڪارپور ضلعي جي عربي-فارسي علمي روايت جي حصي طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Introductory Review of the Arabic and Persian Writings of Shikarpur Sindh Scholars
 |url=https://arjicc.com/index.php/arjicc/article/view/324
 |journal=Al Khadim Research Journal of Islamic Culture and Civilization
 |year=2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني]]
* [[عبدالغفور همايوني]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[نقشبنديه]]
* [[حنفي]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 329–332.
* دين محمد وفائي، ''تذڪره مشاهير سنڌ''.
* ''مهراڻ''، سوانح نمبر، سنڌي ادبي بورڊ.
* ''انوار علمائے اهل سنت سنڌ''.
* ڊاڪٽر عبدالخالق راز سومرو، ''تاريخ شڪارپور''، 2017ع.
* فدا حسين فدا، ''حيران هزارين مان نہ رڳو''.

{{DEFAULTSORT:ابراهيم ڳڙهي ياسيني، محمد}}
[[زمرو:1880ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1964ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي اسلامي عالم]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:سنڌي مفتي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:سنڌ جا قاضي]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين جا ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>6u4fmgxbf4xs3pu6rslzo9269337fx2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416963</id>
      <parentid>416962</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25271" sha1="a8jpp8xpz9jmzqhx2bx33gdbp9zfhdl" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، مفتي، مدرس، قاضي، مصنف ۽ شاعر (1307هه–1384هه)}}

{{Infobox religious biography
| name             = مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني
| image            =
| caption          =
| birth_name       = محمد ابراهيم سومرو
| other_names      = محمد ابراهيم ناظم ياسيني
| birth_date       = 1307هه / 1889ع يا 1890ع
| birth_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date       = 7 شعبان 1384هه / 12 ڊسمبر 1964ع
| death_place      = [[ڳڙهي ياسين]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = [[ڳڙهي ياسين]]
| religion         = [[اسلام]]
| denomination     = [[سني اسلام]]
| jurisprudence    = [[حنفي]]
| order           = [[نقشبنديه]]
| occupation       = عالم، [[مفتي]]، مدرس، [[قاضي]]، مصنف، شاعر
| father           = مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسيني
| relatives        = [[مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني]] (وڏو ڀاءُ)
| teachers         = محمد هاشم ڳڙهي ياسيني، محمد قاسم ڳڙهي ياسيني
| students         = عبدالباقي همايوني، نجم الدين ياسيني، خير محمد اوحدي ۽ ٻيا
| notable_works    = ''ترجمه مشڪاة''، ''قوت ايمان''، ''مناسك حج''، ''تعليم المسلمين''، ''ديوان ناظم''، ''فتاويٰ ناظم''
}}

'''مولانا حافظ مفتي محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Muhammad Ibrahim Garhi Yasini}} (1307هه / 1889ع يا 1890ع – 7 شعبان 1384هه / 12 ڊسمبر 1964ع)، جيڪو ادبي طور '''ناظم ياسيني''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، سنڌ جو [[اسلامي عالم]]، [[حنفي]] فقيه، [[مفتي]]، مدرس، قاضي، مصنف ۽ شاعر هو. هو [[ڳڙهي ياسين]] جي مشهور عالم مولانا مفتي محمد هاشم ڳڙهي ياسينيءَ جو پٽ ۽ فقيه [[مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني]] جو ننڍو ڀاءُ هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=329–332
}}&lt;/ref&gt;

محمد ابراهيم پنهنجي وڏي ڀاءُ محمد قاسم جي وفات کان پوءِ 1931ع ۾ [[مدرسه هاشميه قاسميه، ڳڙهي ياسين|مدرسه هاشميه قاسميه]] جي علمي قيادت سنڀالي ۽ 1964ع تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏهاڪا اتي درس ۽ تدريس ڪندو رهيو. سندس دور ۾ هن مدرسي مان سنڌ ۽ بلوچستان جا ڪيترائي عالم تعليم مڪمل ڪري نڪتا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مدرسو ڳڙهي ياسين
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54776
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ خاندان ==
محمد ابراهيم جو والد '''مولانا مفتي محمد هاشم سومرو ڳڙهي ياسيني''' پنهنجي دور جو عالم، فقيه ۽ مدرس هو. محمد هاشم اصل شهدادڪوٽ سان تعلق رکندو هو، پر آخرڪار ڳڙهي ياسين ۾ اچي مستقل درس ۽ تدريس شروع ڪيائين. انهيءَ نسبت سان خاندان علمي حلقن ۾ ''ياسيني'' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مدرسو ڳڙهي ياسين
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54776
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

محمد ابراهيم جو وڏو ڀاءُ '''مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني''' سنڌ جو مشهور فقيه ۽ ''فتاويٰ قاسميه'' جو مصنف هو. محمد ابراهيم جي علمي شخصيت جي تشڪيل ۾ سندس والد سان گڏ محمد قاسم جو بنيادي ڪردار هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=فقیہ عصر حضرت مولانا مفتی قاسم یاسینی
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب محمد ابراهيم '''1307هه''' ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;/&gt; سندس ڄمڻ جي عيسوي سال بابت ذريعن ۾ معمولي اختلاف آهي. سنڌ سلامت تي موجود فدا حسين فدا جي تحقيق ۾ 1307هه کي '''1889ع''' جي برابر ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ هڪ ٻيو سوانحي ماخذ '''1890ع''' لکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;&gt;{{cite web
 |last=فدا
 |first=فدا حسين
 |title=مولانا محمد ابراهيم ڳڙهي ياسيني
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58440
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;&gt;{{cite web
 |title=مولانا مفتي محمد ابراهيم ناظم ياسيني
 |url=https://www.scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-qasim-yasini
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي ترتيب ڏنل سنڌ جي شخصيتن جي ڄمڻ وارين تاريخن جي فهرست ۾ سندس ڄمڻ جي تاريخ '''3 نومبر 1889ع''' ڄاڻايل آهي؛&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Pathan
 |first=Dur Muhammad
 |title=Name-wise Birth Dates
 |url=https://knowmeknowsindh.blogspot.com/2016/05/name-wise-birth-dates-research-by-dr.html
 |website=Know My Sindh
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; پر جيئن تہ دستياب پراڻن ماخذن ۾ هجري تاريخ جو ڏينهن ۽ مهينو متفق نموني موجود نه آهي، تنهنڪري 3 نومبر واري تاريخ کي وڌيڪ بنيادي ماخذ کان سواءِ قطعي قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

== تعليم ==
محمد ابراهيم قرآن مجيد ناظره ۽ فارسيءَ جا ابتدائي ڪتاب پنهنجي والد مولانا محمد هاشم وٽ پڙهيا. ان کان پوءِ پنهنجي والد جي شاگرد '''قاري حافظ نور محمد''' وٽ قرآن مجيد حفظ ڪيائين.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

والد جي وفات کان پوءِ هن ڪجهه اسڪولي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ عربي علوم، فقہ، اصول فقہ، حديث ۽ درس نظاميءَ جي باقي تعليم پنهنجي وڏي ڀاءُ مولانا محمد قاسم وٽ حاصل ڪئي. هو [[ڳڙهي ياسين]] جي مدرسه هاشميه قاسميه مان فارغ التحصيل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' پڻ سندس ابتدائي تربيت والد وٽ ۽ اعليٰ ديني تعليم محمد قاسم وٽ ٿيڻ جو ذڪر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;/&gt;

== تصوف ==
سوانحي ماخذن موجب محمد ابراهيم جو روحاني لاڳاپو [[نقشبنديه]] سلسلي سان هو. هن ٽنڊي سائينداد جي درگاهه سان تعلق رکندڙ '''خواجه عبدالرحمان سرهندي''' وٽ بيعت ڪئي. بعض روايتن ۾ سندس قادري سلسلي سان اويسي نسبت پڻ بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

== همايون شريف سان علمي لاڳاپو ==
محمد ابراهيم جي علمي زندگيءَ جو هڪ اهم تعلق [[عبدالغفور همايوني|مولانا عبدالغفور ''مفتون'' همايوني]] جي علمي خاندان سان هو. عبدالغفور همايونيءَ جي وفات کان پوءِ سندس ڏوهٽي '''ميان عبدالباقي همايوني''' جي تعليم لاءِ محمد ابراهيم کي گهرايو ويو، جنهن کي هن ديني علوم جي تعليم ڏني.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ڳڙهي ياسين ۽ همايون شريف جي ٻن مشهور علمي مرڪزن جي وچ ۾ شاگردي ۽ تدريس جو تعلق محمد ابراهيم جي دور ۾ به برقرار رهيو.

== مدرسه قاسميه جي سربراهي ==
محمد ابراهيم جو سڀ کان ڊگهو ادارتي ڪردار [[مدرسه قاسميه، ڳڙهي ياسين]] سان لاڳاپيل هو. سندس وڏي ڀاءُ محمد قاسم جي 1349هه / 1931ع ۾ وفات کان پوءِ محمد ابراهيم مدرسي جو '''مدرس اعليٰ''' يا صدر مدرس بڻيو.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt;

مدرسي جي تاريخ بابت هڪ سنڌي ماخذ ان جي دورن کي ٽن حصن ۾ ورهائي ٿو. ان مطابق محمد قاسم جي دور کان پوءِ 1931ع کان 1964ع تائين وارو ٽيون دور محمد ابراهيم جي سربراهيءَ جو هو. هن لڳ ڀڳ 34 سال مدرسي جي علمي نظام کي هلائڻ ۾ گذاريا ۽ مولانا نجم الدين سومرو سندس نائب مدرس طور ڪم ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;&gt;{{cite web
 |title=مدرسو ڳڙهي ياسين
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54776
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هن دور ۾ مدرسي مان مولانا يار محمد چنا، مولانا خليل الرحمان چوڌري، مولانا محمد علي جيڪب آبادي، مولانا جان محمد شڪارپوري، مولانا عبدالعزيز ۽ مولانا محمد موسيٰ ياسيني سميت ڪيترائي شاگرد فارغ التحصيل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

== نجم الدين ياسينيءَ جي تعليم ==
مولانا نجم الدين ياسيني محمد قاسم ۽ محمد ابراهيم جي علمي سلسلي جو اهم شاگرد هو. هن محمد قاسم وٽ فارسيءَ ۾ ''سڪندرنامي'' تائين، صرف ۽ نحو ۾ ''ڪافيه''، منطق ۾ ''مرقاة''، فقہ ۾ ''ڪنز''، حديث ۾ ''مشڪاة''، اصول فقہ ۾ ''اصول الشاشي'' ۽ قرآن جو ترجمو پڙهيو.&lt;ref name=&quot;Najam&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاذ العلماء مولانا مفتي نجم الدين ياسيني
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-molana-mufti-najamuddin-yaseeni
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد قاسم جي 18 ذوالقعده 1349هه ۾ وفات کان پوءِ نجم الدين پنهنجي باقي درس نظامي محمد ابراهيم وٽ مڪمل ڪيو. انهن ڪتابن ۾ ''جلالين''، ''شرح تهذيب''، ''شرح وقايه''، ''هدايه''، ''جامي''، ''مطول''، ''توضيح تلويح''، ''بيضاوي'' ۽ [[صحاح سته]] شامل هئا. نجم الدين 18 ذوالقعده 1356هه / 1938ع ۾ مدرسه هاشميه قاسميه مان سند ۽ دستار فضيلت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Najam&quot;/&gt;

اهو نصابي احوال محمد ابراهيم جي مدرسي ۾ ڏني ويندڙ اعليٰ ديني تعليم جي نوعيت بابت پڻ اهم معلومات مهيا ڪري ٿو.

== تصنيف ۽ تاليف ==
محمد ابراهيم تدريس ۽ فتويٰ نويسيءَ سان گڏ مصنف پڻ هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس علمي ۽ ادبي ڪم جو ذڪر موجود آهي،&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;/&gt; جڏهن تہ بعد واري سوانحي فهرست سندس لڳ ڀڳ '''30 تصنيفن''' جو ذڪر ڪري ٿي؛ انهن مان ڪي ڇپيل ۽ گهڻيون اڻڇپيل يا قلمي صورت ۾ رهيون.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f91;color:white;font-size:115%;&quot; | '''مولانا محمد ابراهيم ياسينيءَ جون چونڊ تصنيفون'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#e8e0f0;&quot; | ٻولي/صورت
! style=&quot;background:#e3f2df;&quot; | موضوع يا نوعيت
|-
| ''ترجمه مشڪاة، ربع اول''
| سنڌي
| [[حديث]] جو ترجمو
|-
| ''قوت ايمان''
| سنڌي
| عقائد
|-
| ''مناسك حج''
| سنڌي
| [[حج]] جا احڪام
|-
| ''لباس النبي ﷺ''
| سنڌي
| ديني رسالو
|-
| ''تعليم المسلمين''
| سنڌي
| ديني تعليم
|-
| ''تفسير حنفي''
| سنڌي
| قرآن جي ''الم'' ۽ ''عم'' پارن جي تفسير
|-
| ''ميلاد نامه''
| منظوم سنڌي
| 21 صفحن جو رسالو
|-
| ''معراج نامه''
| منظوم سنڌي
| 10 صفحن جو رسالو
|-
| ''ديوان ناظم''
| فارسي
| شاعري
|-
| ''ما مريدان''
| منظوم فارسي
| شاعري
|-
| ''النظم المقبول في آداب الرسول''
| منظوم فارسي
| ديني شاعري
|-
| ''فتاويٰ ناظم''
| قلمي
| فقهي فتوائون
|-
| ''تمييز الحلال من الحرام لدفع أوهام الجهال والعوام''
| —
| فقهي رسالو؛ 1340هه / 1922ع ۾ لاهور مان ڇپيو
|-
| ''جمع القرآن في زمان سيد الإنس والجان''
| عربي/فارسي
| قرآن جي تدوين بابت
|-
| ''الحجة الكافية في جواز الجماعة الثانية''
| —
| فقهي مسئلو
|-
| ''فصل الخطاب في حكم الغراب''
| —
| فقهي رسالو
|-
| ''فتاويٰ همايوني'' جو ترجمو
| سنڌي
| ترجمو ۽ خلاصو
|}

انهن کان سواءِ سندس تصنيفن ۾ ''ازالة الارتياب''، ''القول الصواب''، ''البينات الواضحات''، ''هداية العباد''، ''سيف الله''، ''نجاة المؤمنين''، ''كشف الغمة''، ''كشف القناع''، ''القول المبين'' ۽ ''توضيح ما أحل الله'' وغيره جا نالا پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

== فتاويٰ همايونيءَ جو سنڌي ترجمو ==
محمد ابراهيم جي ترجمي واري ڪم مان هڪ اهم مثال [[عبدالغفور همايوني]] جي مشهور فقهي مجموعي '''''فتاويٰ همايوني''''' جو سنڌي ترجمو آهي. موجوده ڪتابي تحقيق موجب ''فتاويٰ همايوني'' جو اصل فارسي متن ٻن جلدن ۾ هو، جنهن جي پهرين اشاعت محمد قاسم ڳڙهي ياسينيءَ جي ڪوشش سان 1331هه / 1913ع ۾ لاهور مان ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=حضرت علامه الزمان عبدالغفور مفتون همايوني جو مختصر احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58414
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

محمد ابراهيم ان جي پهرين جلد جي ٻن حصن جو سنڌي ترجمو ڪيو. اهڙيءَ طرح محمد قاسم ۽ محمد ابراهيم ٻنهي عبدالغفور همايونيءَ جي فقهي ورثي کي ڇپائي ۽ ترجمي وسيلي اڳتي پهچائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=حضرت علامه الزمان عبدالغفور مفتون همايوني جو مختصر احوال
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58414
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== ''ديوان مفتون'' جي اشاعت ==
محمد ابراهيم سنڌي ادبي تاريخ ۾ [[عبدالغفور همايوني]] جي شاعريءَ جي اشاعت سبب پڻ اهميت رکي ٿو. هن همايونيءَ جي ڪلام جو مجموعو '''''ديوان مفتون''''' پهريون ڀيرو شڪارپور جي '''شيام سندر پريس''' مان ڇپرايو.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt;

ان ڇاپي ۾ سنڌي ۽ سرائڪي ڪافين جو مجموعو شامل هو. فدا حسين فدا جي تحقيق موجب ان ۾ '''118 ڪافيون''' شامل هيون. بعد ۾ نياز همايونيءَ جي ترتيب ڏنل ''ديوان مفتون'' سنڌي ادبي بورڊ 1973ع ۾ شايع ڪيو ۽ ان جو ٻيو ڇاپو 2000ع ۾ نڪتو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=علمي خزانو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ان لحاظ کان محمد ابراهيم جو ڪم رڳو ديني تصنيف تائين محدود نه رهيو، پر هن سنڌ جي هڪ اهم صوفي شاعر جي ڪلام جي متن کي محفوظ ۽ شايع ڪرڻ ۾ به حصو ورتو.

== شاعري ==
محمد ابراهيم پاڻ پڻ شاعر هو ۽ '''ناظم''' تخلص استعمال ڪندو هو. سندس فارسي شاعريءَ جو مجموعو ''ديوان ناظم'' جي نالي سان ڄاڻايل آهي. ان کان سواءِ منظوم فارسي ۽ سنڌي رسالا پڻ سندس تصنيفن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

فدا حسين فدا طرفان گڏ ڪيل مواد ۾ محمد ابراهيم جو عبدالغفور همايونيءَ جي مشهور ڪافي ''تنهنجي زلف جي بند ڪمند وڌا'' جي تتبع ۾ لکيل نعتيا ڪلام پڻ محفوظ آهي، جنهن جي آخري سٽ ۾ هو پاڻ کي ''هاشمي'' چوي ٿو.&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt;

== شاگرد ==
محمد ابراهيم وٽ سنڌ ۽ بلوچستان جي مختلف علائقن جا شاگرد پڙهيا. دستياب ماخذن ۾ سندس شاگردن مان هي نالا ملن ٿا:&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

* مولانا مفتي عبدالباقي همايوني؛
* مولانا محمد صاحبداد خان جمالي سلطان ڪوٽي؛
* مولانا حافظ خير محمد اوحدي؛
* مولانا تاج محمد ڪٽباري؛
* مولانا عبدالعزيز اوڍو؛
* مولانا محمد حسين کهاوڙ؛
* مولانا نجم الدين ياسيني؛
* مولانا عبدالرحمان ضيائي؛
* مولانا يار محمد چنا؛
* مولانا خليل الرحمان چوڌري؛
* مولانا محمد علي جيڪب آبادي؛
* مولانا جان محمد شڪارپوري؛
* مولانا محمد موسيٰ ياسيني.

مولانا عبدالرحمان ضيائي بابت موجود سوانح ۾ پڻ تصديق ٿئي ٿي تہ هن مختلف عالمن وٽ پڙهڻ کان پوءِ آخر ۾ محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ وٽ پنهنجي تعليم مڪمل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=مولانا عبدالرحمان ضيائي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1460/read/58447
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=4 October 2026
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== حج ۽ اسلامي ملڪن جو سفر ==
محمد ابراهيم '''1355هه / 1936–1937ع''' ڌاري حج لاءِ [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] ويو. حج کان پوءِ هن ٻين اسلامي علائقن جو سفر پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

سوانحي ذريعن موجب هو ڪجهه عرصو [[عراق]] ۾ پڻ رهيو. اتي بغداد جي عالم ۽ اديب شيخ صالح ڪرد سان سندس علمي لاڳاپا هئا. عراق ۾ رهڻ دوران هن بغداد، نجف ۽ ڪربلا سميت مختلف علمي ۽ مذهبي مرڪزن جو دورو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

هي سفر سندس عربي ٻولي ۽ عربي علمي حلقن سان تعلق جو پڻ حصو هو. سندس عربيءَ ۾ خط و ڪتابت ۽ تحرير بابت بعد وارن سوانح نگارن سندس ٻوليءَ تي مهارت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

== رياست قلات ۾ قاضي ==
محمد ابراهيم تدريس ۽ افتاءَ سان گڏ عدالتي ڪم سان به وابسته رهيو. سوانحي ماخذ موجب '''1365هه / 1946ع''' ڌاري هو [[رياست قلات]] ۾ '''قاضي''' جي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ ڪجهه عرصو اتي قضاءَ ۽ افتاءَ جون ذميواريون سرانجام ڏنائين.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

اهو سندس علمي سرگرمين جي جاگرافيائي دائري جو هڪ ٻيو مثال آهي، جيڪو ڳڙهي ياسين ۽ اتر سنڌ کان بلوچستان تائين پکڙيل هو.

== سنڌي، فارسي ۽ عربي ادب ==
محمد ابراهيم جي علمي سرگرمي گهڻ لساني هئي. سندس موجود تصنيفن مان سنڌيءَ سان گڏ فارسي ۽ عربيءَ تي سندس عبور ظاهر ٿئي ٿو. سنڌ سلامت جي هڪ سوانحي ماخذ موجب سندس ڪتابن مان چار فارسي، هڪ عربي ۽ ست سنڌيءَ ۾ هئا؛&lt;ref name=&quot;Fida&quot;/&gt; جڏهن تہ هڪ ٻي، وڌيڪ تفصيلي فهرست سندس ڇپيل ۽ اڻڇپيل تصنيفن جو انگ لڳ ڀڳ 30 ٻڌائي ٿي.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

ان ڪري تصنيفن جي صحيح ڪل تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ممڪن آهي تہ ننڍا رسالا، منظوم ڪتابچا، ترجما ۽ اڻمرتب فتوائون مختلف فهرستن ۾ الڳ نموني ڳڻيا ويا هجن.

== وفات ==
محمد ابراهيم '''7 شعبان 1384هه''' مطابق '''12 ڊسمبر 1964ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniIbrahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ مدرسه قاسميه جي سربراهي مولانا نجم الدين ياسينيءَ سنڀالي، جيڪو اڳ محمد ابراهيم سان نائب مدرس طور ڪم ڪندو رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

محمد ابراهيم کي [[ڳڙهي ياسين]] ۾ دفن ڪيو ويو. سندس علمي ورثو مدرسي، شاگردن، فتوائن، سنڌي ۽ فارسي تصنيفن ۽ همايونيءَ جي ادبي ورثي جي اشاعت جي صورت ۾ اڳتي هليو.&lt;ref name=&quot;ScholarsIbrahim&quot;/&gt;

== علمي اهميت ==
محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ جي زندگي اتر سنڌ جي ويهين صديءَ واري روايتي ديني تعليم جي هڪ اهم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي. سندس والد محمد هاشم جي قائم ڪيل علمي روايت پهرين محمد قاسم ۽ پوءِ محمد ابراهيم جي ذريعي اڳتي وڌي. محمد ابراهيم جي لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن واري سربراهيءَ ۾ مدرسه قاسميه سنڌ ۽ بلوچستان جي شاگردن لاءِ ديني تعليم جو مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;Madrasa&quot;/&gt;

شڪارپور جي عالمن جي عربي ۽ فارسي تصنيفن بابت جديد تحقيقي مطالعي ۾ پڻ محمد ابراهيم ڳڙهي ياسينيءَ جي علمي ڪم کي شڪارپور ضلعي جي عربي-فارسي علمي روايت جي حصي طور شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Introductory Review of the Arabic and Persian Writings of Shikarpur Sindh Scholars
 |url=https://arjicc.com/index.php/arjicc/article/view/324
 |journal=Al Khadim Research Journal of Islamic Culture and Civilization
 |year=2024
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[مولانا محمد قاسم ڳڙهي ياسيني]]
* [[عبدالغفور همايوني]]
* [[ڳڙهي ياسين]]
* [[شڪارپور ضلعو]]
* [[سنڌ ۾ اسلام]]
* [[نقشبنديه]]
* [[حنفي]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 329–332.
* دين محمد وفائي، ''تذڪره مشاهير سنڌ''.
* ''مهراڻ''، سوانح نمبر، سنڌي ادبي بورڊ.
* ''انوار علمائے اهل سنت سنڌ''.
* ڊاڪٽر عبدالخالق راز سومرو، ''تاريخ شڪارپور''، 2017ع.
* فدا حسين فدا، ''حيران هزارين مان نہ رڳو''.

{{DEFAULTSORT:ابراهيم ڳڙهي ياسيني، محمد}}
[[زمرو:1880ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1964ع ۾ وفات]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي اسلامي عالم]]
[[زمرو:حنفي عالم]]
[[زمرو:سنڌي مفتي]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:سنڌ جا قاضي]]
[[زمرو:شڪارپور ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:ڳڙهي ياسين جا ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>a8jpp8xpz9jmzqhx2bx33gdbp9zfhdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير محمد اسحاق جان سرهندي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103680</id>
    <revision>
      <id>416964</id>
      <timestamp>2026-10-04T00:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي عالم، نقشبندي مجددي بزرگ، سياح ۽ مصنف (پيدائش 1913ع)}}  {{Infobox religious biography | name              = پير محمد اسحاق جان سرهندي | image             = | caption           = | birth_name        = محمد اسحاق جان سرهندي | birth_date        = 5 ذوالقعده 1331هه / 5 آڪٽوبر 1913ع | birth_place       = حيدرآباد، سنڌ|حيدرآ...</comment>
      <origin>416964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16589" sha1="tcpgkjlmsy69hrnqr0cvsftista2qkv" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي عالم، نقشبندي مجددي بزرگ، سياح ۽ مصنف (پيدائش 1913ع)}}

{{Infobox religious biography
| name              = پير محمد اسحاق جان سرهندي
| image             =
| caption           =
| birth_name        = محمد اسحاق جان سرهندي
| birth_date        = 5 ذوالقعده 1331هه / 5 آڪٽوبر 1913ع
| birth_place       = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date        =
| death_place       =
| residence         = [[ميرپورخاص]]، سنڌ
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[سني اسلام]]
| jurisprudence     = [[حنفي]]
| order            = [[نقشبنديه مجدديه]]
| occupation        = عالم، صوفي، مصنف، سياح
| father            = محمد اسماعيل جان ''روشن'' سرهندي
| relatives         = محمد حسن جان سرهندي (ڏاڏو)
| known_for         = ديني ۽ صوفيانه خدمتون، سفرناما، مجددي مخطوطن جو ذخيرو
}}

'''پير محمد اسحاق جان سرهندي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Muhammad Ishaq Jan Sirhindi}} (پيدائش: '''5 ذوالقعده 1331هه / 5 آڪٽوبر 1913ع''') سنڌ جو [[اسلامي عالم]]، [[نقشبنديه مجدديه|نقشبندي مجددي]] صوفي، مصنف ۽ سياح هو. هو سنڌ ۾ آباد سرهندي مجددي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ مشهور عالم، صوفي ۽ فارسي شاعر '''محمد اسماعيل جان ''روشن'' سرهندي''' جو فرزند هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=333–336
}}&lt;/ref&gt;

سندس علمي ۽ روحاني سرگرمين سان گڏ سفر سندس زندگيءَ جو نمايان پهلو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن ايران، افغانستان، عراق، عرب ملڪن ۽ هندستان جي مختلف علائقن جا سفر ڪيا ۽ ڪيترائي ڀيرا حج جي سعادت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== خاندان ۽ نسب ==
پير اسحاق جان سنڌ جي '''سرهندي مجددي''' خاندان مان هو، جنهن جي علمي ۽ صوفيانه روايت جو تعلق [[احمد سرهندي|شيخ احمد سرهندي، مجدد الف ثاني]] سان هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

سندس والد '''خواجه محمد اسماعيل جان مجددي سرهندي'''، جيڪو شاعريءَ ۾ '''روشن''' تخلص ڪندو هو، 1307هه / 1889–1890ع ڌاري موجوده ٽکڙ ۾ ڄائو. هو عالم، صوفي، مصنف ۽ شاعر هو ۽ ''خطبات روشن''، ''انشاء روشن'' ۽ ''جواهر نفيسه'' جهڙا ڪتاب سندس نالي سان منسوب آهن.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;&gt;{{cite web
 |title=حضرت محمد اسماعیل جان خواجہ مجددی سرہندی
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-muhammad-ismail-jan
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد اسماعيل جان 1361هه ۾ 53 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ۽ سندس ميت اباڻي ڳوٺ پير سرهندي، سامارو تعلقي واري علائقي ۾ دفن ڪئي وئي. هڪ سوانحي ماخذ محمد اسحاق جان کي سندس فرزندن مان هڪ ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;

== پيدائش ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير محمد اسحاق جان سرهندي '''5 ذوالقعده 1331هه''' تي پنهنجي خاندان جي حيدرآباد واري رهائشگاهه ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

هجري-عيسوي تقويم جي مقابلي موجب 5 ذوالقعده 1331هه، '''5 آڪٽوبر 1913ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;HijriBirth&quot;&gt;{{cite web
 |title=تقويم شهر ذو القعدة 1331هـ
 |url=https://www.date-converter.com/islamic-month-calendar/1331/dhu-al-qidah/
 |website=Date-Converter.com
 |access-date=4 October 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
پير اسحاق جان جي تعليم ۽ تربيت سندس والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. هن ظاهري ديني علمن سان گڏ خاندان جي صوفيانه روايتن ۾ به تربيت حاصل ڪئي. ديني تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي والد وٽان روحاني تربيت ۽ نقشبندي مجددي طريقي جي تعليم ورتائين.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ علم ۽ تصوف گڏيل روايت طور هلندا رهيا. سندس والد پاڻ تصوف بابت ''جواهر نفيسه'' جو مصنف هو ۽ فارسي شاعري پڻ ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;

== نقشبندي مجددي روايت ==
سرهندي خاندان جي روحاني نسبت [[احمد سرهندي|امام رباني شيخ احمد سرهندي مجدد الف ثاني]] جي نقشبندي مجددي سلسلي سان هئي. پير اسحاق جان پڻ انهيءَ علمي ۽ روحاني روايت جو وارث هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

هن خاندان وٽ مجددي بزرگن سان لاڳاپيل ڪتابن ۽ مخطوطن جو ذخيرو پڻ موجود هو. شيخ احمد سرهندي بابت هڪ جديد تحقيقي ڪتاب جي ماخذن واري فهرست ۾ '''مخزونه ڪتب خانه مرحوم پير محمد اسحاق جان سرهندي، ميرپورخاص، سنڌ''' ۾ محفوظ ''مڪتوبات شريف'' جي هڪ پراڻي قلمي نسخي جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ahmed
 |first=Muhammad Mas'ud
 |title=Mujaddid Alf-i-Thani
 |url=https://almazhar.com/englishshaykh-ahmed-sirhandi-mujaddid-alif-i-thani.pdf
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو تہ پير اسحاق جان جو ذاتي يا خانداني ڪتابي ذخيرو نقشبندي مجددي تاريخ جي ناياب قلمي مواد جو پڻ مرڪز هو.

== سفر ==
پير اسحاق جان جي شخصيت جو نمايان پهلو سندس '''سفر جو شوق''' هو. درانيءَ موجب دنيا جي مختلف ملڪن، تهذيبن ۽ ماڻهن کي ڏسڻ ۽ سمجهڻ سندس خاص دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

هن [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[عراق]]، عرب ملڪن ۽ برصغير جي مختلف علائقن جا سفر ڪيا. ڪتاب موجب انهن ملڪن ۾ ڪيترائي اهڙا شهر ۽ علمي يا مذهبي مرڪز هئا، جن تائين هو پهتو. سندس سفر رڳو زيارت يا سياحت تائين محدود نه هئا، پر عالمن، صوفين ۽ مختلف سماجي حلقن سان ملاقاتون پڻ انهن جو حصو هيون.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين جا سفر ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير اسحاق جان گهٽ ۾ گهٽ '''چار ڀيرا حج''' جي سعادت حاصل ڪئي. اهڙيءَ طرح [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] سميت حجاز سندس سفرن جو اهم حصو رهيو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

سندس سفرن بابت ڪتاب ۾ ڏنل بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو مختلف ملڪن ۾ پنهنجا مشاهدا، ماڻهن سان ملاقاتون ۽ سماجي حالتون نوٽ ڪندو هو. ان ڪري سندس شخصيت ۾ روايتي صوفي عالم سان گڏ هڪ مشاهدو ڪندڙ سياح جو پهلو پڻ نمايان هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== سفرناما ۽ مشاهدا ==
درانيءَ موجب اسحاق جان کي سفر دوران ڏٺل واقعن ۽ شخصيتن کي قلمبند ڪرڻ جو شوق هو. سندس تحريرن ۾ سفر دوران پيش آيل واقعن، ماڻهن ۽ مختلف علائقن جي سماجي ۽ ثقافتي حالتن جا مشاهدا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس نثر کي سادو، روان ۽ مشاهدي تي ٻڌل بيان ڪيو ويو آهي. هو پنهنجي سفرن ۾ رڳو مشهور ماڳن جو ذڪر ڪرڻ بدران روزمره جي ماڻهن، سندن رهڻي ڪهڻي ۽ مختلف ملڪن جي سماجي زندگيءَ بابت پڻ لکندو هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== اردو نثر ==
پير اسحاق جان اردوءَ ۾ پڻ لکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو نثر جا اقتباس نقل ٿيل آهن، جن مان سندس بيان ۾ سفر، واقعا ۽ شخصي مشاهدا نمايان نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

دراني سندس اردو نثر کي اهڙي تحرير طور پيش ڪري ٿو جنهن ۾ واقعي نگاري ۽ روزمره جي تجربي کي نسبتاً سادي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس لکڻين ۾ فارسي ۽ عربي علمي پس منظر جا اثر به ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== والد جي ادبي ورثي جي حفاظت ==
پير اسحاق جان پنهنجي والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي ادبي ورثي جي حفاظت ۽ سوانح مرتب ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. ''ديوان روشن'' جي هڪ دستياب ڪتابي بيان موجب ان ۾ محمد اسماعيل جان جو ڪلام، دوستن ۽ عزيزن بابت مواد ۽ مصنف جي زندگيءَ جو احوال شامل هو؛ سندس والد جا '''حالات''' مولانا محمد اسحاق جان سرهنديءَ لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=ديوان روشن
 |url=https://t.me/s/Hadayeqe_Bakhshish
 |website=حدائق بخشش
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح سندس ڪم پنهنجي تصنيفن کان سواءِ سرهندي خاندان جي اڳين نسل جي علمي ۽ ادبي مواد کي محفوظ ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل هو.

== مخطوطا ۽ ڪتب خانو ==
پير اسحاق جان سان منسوب ڪتب خاني جي علمي اهميت جو هڪ ٻيو ثبوت پراڻن عربي ۽ فارسي مخطوطن جي فهرستن مان ملي ٿو. شيخ احمد سرهندي ۽ سندس جانشينن بابت تحقيق ۾ سندس ميرپورخاص واري ذخيري مان ''مڪتوبات شريف'' جو 1130هه ۾ لکيل نسخو استعمال ٿيڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;/&gt;

سنڌ سان لاڳاپيل مجددي خاندانن وٽ محفوظ مخطوطن بابت فهرستن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ٽنڊي سائينداد ۽ ميرپورخاص جي سرهندي خاندانن وٽ نقشبندي مجددي تاريخ، تذڪرن ۽ تصوف بابت ناياب فارسي مواد موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Catalogue of Arabic, Persian and Urdu Manuscripts
 |url=https://studylib.net/doc/7003121/nastaliq--persian----punjab-university-library
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ٻين عالمن سان خط و ڪتابت ==
پير اسحاق جان جا سنڌ جي ٻين عالمن ۽ سوانح نگارن سان علمي رابطا پڻ ملن ٿا. مولانا غلام مجدد سرهنديءَ بابت هڪ سوانحي ماخذ پنهنجي معلومات جي حوالن ۾ '''مولانا پير محمد اسحاق جان سرهندي، ميرپور، سنڌ''' جو مصنف ڏانهن لکيل '''10 ڊسمبر 1975ع''' وارو خط استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;IshaqLetter&quot;&gt;{{cite web
 |title=غلام مجدد سرہندی
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/ghulam-mujaddid-sarhindi
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

هي خط سندس سوانح لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ثابت ٿئي ٿو تہ هن مضمون وارو پير محمد اسحاق جان سرهندي '''ڊسمبر 1975ع تائين حيات هو''' ۽ ان وقت ميرپور، سنڌ سان سندس نسبت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;IshaqLetter&quot;/&gt;

== نالي بابت سوانحي مونجهارو ==
پير محمد اسحاق جان سرهنديءَ جي سوانح ترتيب ڏيڻ وقت ساڳئي يا ملندڙ نالي واري شخص سان اشتباهه کان پاسو ڪرڻ ضروري آهي. هڪ آن لائين سوانحي ڊيٽابيس ''اسحاق جان سرهندي'' نالي هڪ شخص جي وفات '''13 صفر 1356هه''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;OtherIshaq&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق جان سرہندی
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-peer-muhammad-ishaq-jan-sarhandi
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

اها تاريخ هن مضمون واري اسحاق جان سان مطابقت نٿي رکي، ڇاڪاڻ⁠تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' هن جي پيدائش 5 ذوالقعده 1331هه ٻڌائي ٿو، سندس والد محمد اسماعيل جان 1361هه تائين حيات هو، ۽ خود محمد اسحاق جان جو 1975ع وارو خط پڻ ماخذ طور محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IshaqLetter&quot;/&gt; تنهنڪري 13 صفر 1356هه واري وفات جي تاريخ کي هن شخص جي سوانح ۾ شامل ڪرڻ درست نه ٿيندو.

== علمي ورثو ==
پير اسحاق جان جي علمي ورثي جا ٽي اهم پهلو سندس صوفيانه ۽ ديني پس منظر، وسيع سفر ۽ خانداني مخطوطن جي حفاظت آهن. سندس والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي تصنيفن ۽ سوانح کي محفوظ ڪرڻ سان گڏ سندس پنهنجي ڪتب خاني ۾ مجددي سلسلي جا پراڻا مخطوطا پڻ موجود رهيا.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;/&gt;

خاص طور ''مڪتوبات شريف'' جي پراڻي قلمي نسخي جو سندس ميرپورخاص واري ذخيري سان تعلق سندس ذاتي ڪتابي ذخيري کي سنڌ ۾ نقشبندي مجددي مطالعي جي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;/&gt;

== چونڊ سوانحي تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#365F91;color:white;font-size:115%;&quot; | '''پير محمد اسحاق جان سرهنديءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخون'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#E8E0F0;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E3F2DF;&quot; | واقعو
|-
| 5 ذوالقعده 1331هه
| 5 آڪٽوبر 1913ع
| حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش
|-
| 1361هه
| 1942ع–1943ع
| والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي وفات
|-
| —
| 10 ڊسمبر 1975ع
| سندس ميرپور، سنڌ مان لکيل خط جو حوالو محفوظ آهي
|-
| —
| نامعلوم
| بعد واري علمي ماخذ ۾ سندس ميرپورخاص واري ڪتب خاني کي ''مرحوم پير محمد اسحاق جان سرهندي'' جي ذخيري طور ياد ڪيو ويو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[احمد سرهندي]]
* [[نقشبنديه]]
* [[نقشبنديه مجدديه]]
* [[ميرپورخاص]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 333–336.
* ''تذڪره شعراءِ ٽکڙ''، سنڌي ادبي بورڊ.
* محمد مسعود احمد، ''Mujaddid Alf-i-Thani''.

{{DEFAULTSORT:سرهندي، اسحاق جان}}
[[زمرو:1913ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اسلامي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:نقشبندي مجددي]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:اردو ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي سياح]]
[[زمرو:ميرپورخاص جا ماڻهو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>tcpgkjlmsy69hrnqr0cvsftista2qkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416965</id>
      <parentid>416964</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16537" sha1="3s6fb4fsw57i8a58re4571s3r63bam5" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي عالم، نقشبندي مجددي بزرگ، سياح ۽ مصنف (پيدائش 1913ع)}}

{{Infobox religious biography
| name              = پير محمد اسحاق جان سرهندي
| image             =
| caption           =
| birth_name        = محمد اسحاق جان سرهندي
| birth_date        = 5 ذوالقعده 1331هه / 5 آڪٽوبر 1913ع
| birth_place       = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date        =
| death_place       =
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[سني اسلام]]
| jurisprudence     = [[حنفي]]
| order            = [[نقشبنديه مجدديه]]
| occupation        = عالم، صوفي، مصنف، سياح
| father            = محمد اسماعيل جان ''روشن'' سرهندي
| relatives         = محمد حسن جان سرهندي (ڏاڏو)
| known_for         = ديني ۽ صوفيانه خدمتون، سفرناما، مجددي مخطوطن جو ذخيرو
}}


'''پير محمد اسحاق جان سرهندي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Muhammad Ishaq Jan Sirhindi}} (پيدائش: '''5 ذوالقعده 1331هه / 5 آڪٽوبر 1913ع''') سنڌ جو [[اسلامي عالم]]، [[نقشبنديه مجدديه|نقشبندي مجددي]] صوفي، مصنف ۽ سياح هو. هو سنڌ ۾ آباد سرهندي مجددي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ مشهور عالم، صوفي ۽ فارسي شاعر '''محمد اسماعيل جان ''روشن'' سرهندي''' جو فرزند هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=333–336
}}&lt;/ref&gt;

سندس علمي ۽ روحاني سرگرمين سان گڏ سفر سندس زندگيءَ جو نمايان پهلو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن ايران، افغانستان، عراق، عرب ملڪن ۽ هندستان جي مختلف علائقن جا سفر ڪيا ۽ ڪيترائي ڀيرا حج جي سعادت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== خاندان ۽ نسب ==
پير اسحاق جان سنڌ جي '''سرهندي مجددي''' خاندان مان هو، جنهن جي علمي ۽ صوفيانه روايت جو تعلق [[احمد سرهندي|شيخ احمد سرهندي، مجدد الف ثاني]] سان هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

سندس والد '''خواجه محمد اسماعيل جان مجددي سرهندي'''، جيڪو شاعريءَ ۾ '''روشن''' تخلص ڪندو هو، 1307هه / 1889–1890ع ڌاري موجوده ٽکڙ ۾ ڄائو. هو عالم، صوفي، مصنف ۽ شاعر هو ۽ ''خطبات روشن''، ''انشاء روشن'' ۽ ''جواهر نفيسه'' جهڙا ڪتاب سندس نالي سان منسوب آهن.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;&gt;{{cite web
 |title=حضرت محمد اسماعیل جان خواجہ مجددی سرہندی
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-muhammad-ismail-jan
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد اسماعيل جان 1361هه ۾ 53 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ۽ سندس ميت اباڻي ڳوٺ پير سرهندي، سامارو تعلقي واري علائقي ۾ دفن ڪئي وئي. هڪ سوانحي ماخذ محمد اسحاق جان کي سندس فرزندن مان هڪ ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;

== پيدائش ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير محمد اسحاق جان سرهندي '''5 ذوالقعده 1331هه''' تي پنهنجي خاندان جي حيدرآباد واري رهائشگاهه ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

هجري-عيسوي تقويم جي مقابلي موجب 5 ذوالقعده 1331هه، '''5 آڪٽوبر 1913ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;HijriBirth&quot;&gt;{{cite web
 |title=تقويم شهر ذو القعدة 1331هـ
 |url=https://www.date-converter.com/islamic-month-calendar/1331/dhu-al-qidah/
 |website=Date-Converter.com
 |access-date=4 October 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
پير اسحاق جان جي تعليم ۽ تربيت سندس والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. هن ظاهري ديني علمن سان گڏ خاندان جي صوفيانه روايتن ۾ به تربيت حاصل ڪئي. ديني تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي والد وٽان روحاني تربيت ۽ نقشبندي مجددي طريقي جي تعليم ورتائين.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ علم ۽ تصوف گڏيل روايت طور هلندا رهيا. سندس والد پاڻ تصوف بابت ''جواهر نفيسه'' جو مصنف هو ۽ فارسي شاعري پڻ ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;

== نقشبندي مجددي روايت ==
سرهندي خاندان جي روحاني نسبت [[احمد سرهندي|امام رباني شيخ احمد سرهندي مجدد الف ثاني]] جي نقشبندي مجددي سلسلي سان هئي. پير اسحاق جان پڻ انهيءَ علمي ۽ روحاني روايت جو وارث هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

هن خاندان وٽ مجددي بزرگن سان لاڳاپيل ڪتابن ۽ مخطوطن جو ذخيرو پڻ موجود هو. شيخ احمد سرهندي بابت هڪ جديد تحقيقي ڪتاب جي ماخذن واري فهرست ۾ '''مخزونه ڪتب خانه مرحوم پير محمد اسحاق جان سرهندي، ميرپورخاص، سنڌ''' ۾ محفوظ ''مڪتوبات شريف'' جي هڪ پراڻي قلمي نسخي جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ahmed
 |first=Muhammad Mas'ud
 |title=Mujaddid Alf-i-Thani
 |url=https://almazhar.com/englishshaykh-ahmed-sirhandi-mujaddid-alif-i-thani.pdf
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو تہ پير اسحاق جان جو ذاتي يا خانداني ڪتابي ذخيرو نقشبندي مجددي تاريخ جي ناياب قلمي مواد جو پڻ مرڪز هو.

== سفر ==
پير اسحاق جان جي شخصيت جو نمايان پهلو سندس '''سفر جو شوق''' هو. درانيءَ موجب دنيا جي مختلف ملڪن، تهذيبن ۽ ماڻهن کي ڏسڻ ۽ سمجهڻ سندس خاص دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

هن [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[عراق]]، عرب ملڪن ۽ برصغير جي مختلف علائقن جا سفر ڪيا. ڪتاب موجب انهن ملڪن ۾ ڪيترائي اهڙا شهر ۽ علمي يا مذهبي مرڪز هئا، جن تائين هو پهتو. سندس سفر رڳو زيارت يا سياحت تائين محدود نه هئا، پر عالمن، صوفين ۽ مختلف سماجي حلقن سان ملاقاتون پڻ انهن جو حصو هيون.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين جا سفر ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير اسحاق جان گهٽ ۾ گهٽ '''چار ڀيرا حج''' جي سعادت حاصل ڪئي. اهڙيءَ طرح [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] سميت حجاز سندس سفرن جو اهم حصو رهيو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

سندس سفرن بابت ڪتاب ۾ ڏنل بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو مختلف ملڪن ۾ پنهنجا مشاهدا، ماڻهن سان ملاقاتون ۽ سماجي حالتون نوٽ ڪندو هو. ان ڪري سندس شخصيت ۾ روايتي صوفي عالم سان گڏ هڪ مشاهدو ڪندڙ سياح جو پهلو پڻ نمايان هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== سفرناما ۽ مشاهدا ==
درانيءَ موجب اسحاق جان کي سفر دوران ڏٺل واقعن ۽ شخصيتن کي قلمبند ڪرڻ جو شوق هو. سندس تحريرن ۾ سفر دوران پيش آيل واقعن، ماڻهن ۽ مختلف علائقن جي سماجي ۽ ثقافتي حالتن جا مشاهدا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس نثر کي سادو، روان ۽ مشاهدي تي ٻڌل بيان ڪيو ويو آهي. هو پنهنجي سفرن ۾ رڳو مشهور ماڳن جو ذڪر ڪرڻ بدران روزمره جي ماڻهن، سندن رهڻي ڪهڻي ۽ مختلف ملڪن جي سماجي زندگيءَ بابت پڻ لکندو هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== اردو نثر ==
پير اسحاق جان اردوءَ ۾ پڻ لکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو نثر جا اقتباس نقل ٿيل آهن، جن مان سندس بيان ۾ سفر، واقعا ۽ شخصي مشاهدا نمايان نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

دراني سندس اردو نثر کي اهڙي تحرير طور پيش ڪري ٿو جنهن ۾ واقعي نگاري ۽ روزمره جي تجربي کي نسبتاً سادي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس لکڻين ۾ فارسي ۽ عربي علمي پس منظر جا اثر به ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== والد جي ادبي ورثي جي حفاظت ==
پير اسحاق جان پنهنجي والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي ادبي ورثي جي حفاظت ۽ سوانح مرتب ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. ''ديوان روشن'' جي هڪ دستياب ڪتابي بيان موجب ان ۾ محمد اسماعيل جان جو ڪلام، دوستن ۽ عزيزن بابت مواد ۽ مصنف جي زندگيءَ جو احوال شامل هو؛ سندس والد جا '''حالات''' مولانا محمد اسحاق جان سرهنديءَ لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=ديوان روشن
 |url=https://t.me/s/Hadayeqe_Bakhshish
 |website=حدائق بخشش
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح سندس ڪم پنهنجي تصنيفن کان سواءِ سرهندي خاندان جي اڳين نسل جي علمي ۽ ادبي مواد کي محفوظ ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل هو.

== مخطوطا ۽ ڪتب خانو ==
پير اسحاق جان سان منسوب ڪتب خاني جي علمي اهميت جو هڪ ٻيو ثبوت پراڻن عربي ۽ فارسي مخطوطن جي فهرستن مان ملي ٿو. شيخ احمد سرهندي ۽ سندس جانشينن بابت تحقيق ۾ سندس ميرپورخاص واري ذخيري مان ''مڪتوبات شريف'' جو 1130هه ۾ لکيل نسخو استعمال ٿيڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;/&gt;

سنڌ سان لاڳاپيل مجددي خاندانن وٽ محفوظ مخطوطن بابت فهرستن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ٽنڊي سائينداد ۽ ميرپورخاص جي سرهندي خاندانن وٽ نقشبندي مجددي تاريخ، تذڪرن ۽ تصوف بابت ناياب فارسي مواد موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Catalogue of Arabic, Persian and Urdu Manuscripts
 |url=https://studylib.net/doc/7003121/nastaliq--persian----punjab-university-library
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ٻين عالمن سان خط و ڪتابت ==
پير اسحاق جان جا سنڌ جي ٻين عالمن ۽ سوانح نگارن سان علمي رابطا پڻ ملن ٿا. مولانا غلام مجدد سرهنديءَ بابت هڪ سوانحي ماخذ پنهنجي معلومات جي حوالن ۾ '''مولانا پير محمد اسحاق جان سرهندي، ميرپور، سنڌ''' جو مصنف ڏانهن لکيل '''10 ڊسمبر 1975ع''' وارو خط استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;IshaqLetter&quot;&gt;{{cite web
 |title=غلام مجدد سرہندی
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/ghulam-mujaddid-sarhindi
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

هي خط سندس سوانح لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ثابت ٿئي ٿو تہ هن مضمون وارو پير محمد اسحاق جان سرهندي '''ڊسمبر 1975ع تائين حيات هو''' ۽ ان وقت ميرپور، سنڌ سان سندس نسبت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;IshaqLetter&quot;/&gt;

== نالي بابت سوانحي مونجهارو ==
پير محمد اسحاق جان سرهنديءَ جي سوانح ترتيب ڏيڻ وقت ساڳئي يا ملندڙ نالي واري شخص سان اشتباهه کان پاسو ڪرڻ ضروري آهي. هڪ آن لائين سوانحي ڊيٽابيس ''اسحاق جان سرهندي'' نالي هڪ شخص جي وفات '''13 صفر 1356هه''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;OtherIshaq&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق جان سرہندی
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-peer-muhammad-ishaq-jan-sarhandi
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

اها تاريخ هن مضمون واري اسحاق جان سان مطابقت نٿي رکي، ڇاڪاڻ⁠تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' هن جي پيدائش 5 ذوالقعده 1331هه ٻڌائي ٿو، سندس والد محمد اسماعيل جان 1361هه تائين حيات هو، ۽ خود محمد اسحاق جان جو 1975ع وارو خط پڻ ماخذ طور محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IshaqLetter&quot;/&gt; تنهنڪري 13 صفر 1356هه واري وفات جي تاريخ کي هن شخص جي سوانح ۾ شامل ڪرڻ درست نه ٿيندو.

== علمي ورثو ==
پير اسحاق جان جي علمي ورثي جا ٽي اهم پهلو سندس صوفيانه ۽ ديني پس منظر، وسيع سفر ۽ خانداني مخطوطن جي حفاظت آهن. سندس والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي تصنيفن ۽ سوانح کي محفوظ ڪرڻ سان گڏ سندس پنهنجي ڪتب خاني ۾ مجددي سلسلي جا پراڻا مخطوطا پڻ موجود رهيا.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;/&gt;

خاص طور ''مڪتوبات شريف'' جي پراڻي قلمي نسخي جو سندس ميرپورخاص واري ذخيري سان تعلق سندس ذاتي ڪتابي ذخيري کي سنڌ ۾ نقشبندي مجددي مطالعي جي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;/&gt;

== چونڊ سوانحي تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#365F91;color:white;font-size:115%;&quot; | '''پير محمد اسحاق جان سرهنديءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخون'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#E8E0F0;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E3F2DF;&quot; | واقعو
|-
| 5 ذوالقعده 1331هه
| 5 آڪٽوبر 1913ع
| حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش
|-
| 1361هه
| 1942ع–1943ع
| والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي وفات
|-
| —
| 10 ڊسمبر 1975ع
| سندس ميرپور، سنڌ مان لکيل خط جو حوالو محفوظ آهي
|-
| —
| نامعلوم
| بعد واري علمي ماخذ ۾ سندس ميرپورخاص واري ڪتب خاني کي ''مرحوم پير محمد اسحاق جان سرهندي'' جي ذخيري طور ياد ڪيو ويو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[احمد سرهندي]]
* [[نقشبنديه]]
* [[نقشبنديه مجدديه]]
* [[ميرپورخاص]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 333–336.
* ''تذڪره شعراءِ ٽکڙ''، سنڌي ادبي بورڊ.
* محمد مسعود احمد، ''Mujaddid Alf-i-Thani''.

{{DEFAULTSORT:سرهندي، اسحاق جان}}
[[زمرو:1913ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اسلامي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:نقشبندي مجددي]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:اردو ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي سياح]]
[[زمرو:ميرپورخاص جا ماڻهو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>3s6fb4fsw57i8a58re4571s3r63bam5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416966</id>
      <parentid>416965</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15253" sha1="19ym88c0gmhagwliz4ijl9hfsfohhtz" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي صوفي عالم، نقشبندي مجددي بزرگ، سياح ۽ مصنف (پيدائش 1913ع)}}

{{Infobox religious biography
| name              = پير محمد اسحاق جان سرهندي
| image             =
| caption           =
| birth_name        = محمد اسحاق جان سرهندي
| birth_date        = 5 ذوالقعده 1331هه / 5 آڪٽوبر 1913ع
| birth_place       = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date        =
| death_place       =
| religion          = [[اسلام]]
| denomination      = [[سني اسلام]]
| jurisprudence     = [[حنفي]]
| order            = [[نقشبنديه مجدديه]]
| occupation        = عالم، صوفي، مصنف، سياح
| father            = محمد اسماعيل جان ''روشن'' سرهندي
| relatives         = محمد حسن جان سرهندي (ڏاڏو)
| known_for         = ديني ۽ صوفيانه خدمتون، سفرناما، مجددي مخطوطن جو ذخيرو
}}


'''پير محمد اسحاق جان سرهندي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Muhammad Ishaq Jan Sirhindi}} (پيدائش: '''5 ذوالقعده 1331هه / 5 آڪٽوبر 1913ع''') سنڌ جو [[اسلامي عالم]]، [[نقشبنديه مجدديه|نقشبندي مجددي]] صوفي، مصنف ۽ سياح هو. هو سنڌ ۾ آباد سرهندي مجددي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ مشهور عالم، صوفي ۽ فارسي شاعر '''محمد اسماعيل جان ''روشن'' سرهندي''' جو فرزند هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;&gt;{{cite book
 |last=دراني
 |first=محمد محسن الدين
 |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |language=ur
 |pages=333–336
}}&lt;/ref&gt;

سندس علمي ۽ روحاني سرگرمين سان گڏ سفر سندس زندگيءَ جو نمايان پهلو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب هن ايران، افغانستان، عراق، عرب ملڪن ۽ هندستان جي مختلف علائقن جا سفر ڪيا ۽ ڪيترائي ڀيرا حج جي سعادت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== خاندان ۽ نسب ==
پير اسحاق جان سنڌ جي '''سرهندي مجددي''' خاندان مان هو، جنهن جي علمي ۽ صوفيانه روايت جو تعلق [[احمد سرهندي|شيخ احمد سرهندي، مجدد الف ثاني]] سان هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

سندس والد '''خواجه محمد اسماعيل جان مجددي سرهندي'''، جيڪو شاعريءَ ۾ '''روشن''' تخلص ڪندو هو، 1307هه / 1889–1890ع ڌاري موجوده ٽکڙ ۾ ڄائو. هو عالم، صوفي، مصنف ۽ شاعر هو ۽ ''خطبات روشن''، ''انشاء روشن'' ۽ ''جواهر نفيسه'' جهڙا ڪتاب سندس نالي سان منسوب آهن.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;&gt;{{cite web
 |title=حضرت محمد اسماعیل جان خواجہ مجددی سرہندی
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/hazrat-muhammad-ismail-jan
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

محمد اسماعيل جان 1361هه ۾ 53 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ۽ سندس ميت اباڻي ڳوٺ پير سرهندي، سامارو تعلقي واري علائقي ۾ دفن ڪئي وئي. هڪ سوانحي ماخذ محمد اسحاق جان کي سندس فرزندن مان هڪ ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;

== پيدائش ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير محمد اسحاق جان سرهندي '''5 ذوالقعده 1331هه''' تي پنهنجي خاندان جي حيدرآباد واري رهائشگاهه ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

هجري-عيسوي تقويم جي مقابلي موجب 5 ذوالقعده 1331هه، '''5 آڪٽوبر 1913ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;HijriBirth&quot;&gt;{{cite web
 |title=تقويم شهر ذو القعدة 1331هـ
 |url=https://www.date-converter.com/islamic-month-calendar/1331/dhu-al-qidah/
 |website=Date-Converter.com
 |access-date=4 October 2026
 |language=ar
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==
پير اسحاق جان جي تعليم ۽ تربيت سندس والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي نگرانيءَ هيٺ ٿي. هن ظاهري ديني علمن سان گڏ خاندان جي صوفيانه روايتن ۾ به تربيت حاصل ڪئي. ديني تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي والد وٽان روحاني تربيت ۽ نقشبندي مجددي طريقي جي تعليم ورتائين.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

سندس خاندان ۾ علم ۽ تصوف گڏيل روايت طور هلندا رهيا. سندس والد پاڻ تصوف بابت ''جواهر نفيسه'' جو مصنف هو ۽ فارسي شاعري پڻ ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;

== نقشبندي مجددي روايت ==
سرهندي خاندان جي روحاني نسبت [[احمد سرهندي|امام رباني شيخ احمد سرهندي مجدد الف ثاني]] جي نقشبندي مجددي سلسلي سان هئي. پير اسحاق جان پڻ انهيءَ علمي ۽ روحاني روايت جو وارث هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

هن خاندان وٽ مجددي بزرگن سان لاڳاپيل ڪتابن ۽ مخطوطن جو ذخيرو پڻ موجود هو. شيخ احمد سرهندي بابت هڪ جديد تحقيقي ڪتاب جي ماخذن واري فهرست ۾ '''مخزونه ڪتب خانه مرحوم پير محمد اسحاق جان سرهندي، ميرپورخاص، سنڌ''' ۾ محفوظ ''مڪتوبات شريف'' جي هڪ پراڻي قلمي نسخي جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ahmed
 |first=Muhammad Mas'ud
 |title=Mujaddid Alf-i-Thani
 |url=https://almazhar.com/englishshaykh-ahmed-sirhandi-mujaddid-alif-i-thani.pdf
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو تہ پير اسحاق جان جو ذاتي يا خانداني ڪتابي ذخيرو نقشبندي مجددي تاريخ جي ناياب قلمي مواد جو پڻ مرڪز هو.

== سفر ==
پير اسحاق جان جي شخصيت جو نمايان پهلو سندس '''سفر جو شوق''' هو. درانيءَ موجب دنيا جي مختلف ملڪن، تهذيبن ۽ ماڻهن کي ڏسڻ ۽ سمجهڻ سندس خاص دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

هن [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[عراق]]، عرب ملڪن ۽ برصغير جي مختلف علائقن جا سفر ڪيا. ڪتاب موجب انهن ملڪن ۾ ڪيترائي اهڙا شهر ۽ علمي يا مذهبي مرڪز هئا، جن تائين هو پهتو. سندس سفر رڳو زيارت يا سياحت تائين محدود نه هئا، پر عالمن، صوفين ۽ مختلف سماجي حلقن سان ملاقاتون پڻ انهن جو حصو هيون.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== حج ۽ حرمين جا سفر ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير اسحاق جان گهٽ ۾ گهٽ '''چار ڀيرا حج''' جي سعادت حاصل ڪئي. اهڙيءَ طرح [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] سميت حجاز سندس سفرن جو اهم حصو رهيو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

سندس سفرن بابت ڪتاب ۾ ڏنل بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ هو مختلف ملڪن ۾ پنهنجا مشاهدا، ماڻهن سان ملاقاتون ۽ سماجي حالتون نوٽ ڪندو هو. ان ڪري سندس شخصيت ۾ روايتي صوفي عالم سان گڏ هڪ مشاهدو ڪندڙ سياح جو پهلو پڻ نمايان هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== سفرناما ۽ مشاهدا ==
درانيءَ موجب اسحاق جان کي سفر دوران ڏٺل واقعن ۽ شخصيتن کي قلمبند ڪرڻ جو شوق هو. سندس تحريرن ۾ سفر دوران پيش آيل واقعن، ماڻهن ۽ مختلف علائقن جي سماجي ۽ ثقافتي حالتن جا مشاهدا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس نثر کي سادو، روان ۽ مشاهدي تي ٻڌل بيان ڪيو ويو آهي. هو پنهنجي سفرن ۾ رڳو مشهور ماڳن جو ذڪر ڪرڻ بدران روزمره جي ماڻهن، سندن رهڻي ڪهڻي ۽ مختلف ملڪن جي سماجي زندگيءَ بابت پڻ لکندو هو.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== اردو نثر ==
پير اسحاق جان اردوءَ ۾ پڻ لکندو هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس اردو نثر جا اقتباس نقل ٿيل آهن، جن مان سندس بيان ۾ سفر، واقعا ۽ شخصي مشاهدا نمايان نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

دراني سندس اردو نثر کي اهڙي تحرير طور پيش ڪري ٿو جنهن ۾ واقعي نگاري ۽ روزمره جي تجربي کي نسبتاً سادي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي. سندس لکڻين ۾ فارسي ۽ عربي علمي پس منظر جا اثر به ڏسي سگهجن ٿا.&lt;ref name=&quot;DurraniIshaq&quot;/&gt;

== والد جي ادبي ورثي جي حفاظت ==
پير اسحاق جان پنهنجي والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي ادبي ورثي جي حفاظت ۽ سوانح مرتب ڪرڻ ۾ پڻ حصو ورتو. ''ديوان روشن'' جي هڪ دستياب ڪتابي بيان موجب ان ۾ محمد اسماعيل جان جو ڪلام، دوستن ۽ عزيزن بابت مواد ۽ مصنف جي زندگيءَ جو احوال شامل هو؛ سندس والد جا '''حالات''' مولانا محمد اسحاق جان سرهنديءَ لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=ديوان روشن
 |url=https://t.me/s/Hadayeqe_Bakhshish
 |website=حدائق بخشش
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح سندس ڪم پنهنجي تصنيفن کان سواءِ سرهندي خاندان جي اڳين نسل جي علمي ۽ ادبي مواد کي محفوظ ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل هو.

== مخطوطا ۽ ڪتب خانو ==
پير اسحاق جان سان منسوب ڪتب خاني جي علمي اهميت جو هڪ ٻيو ثبوت پراڻن عربي ۽ فارسي مخطوطن جي فهرستن مان ملي ٿو. شيخ احمد سرهندي ۽ سندس جانشينن بابت تحقيق ۾ سندس ميرپورخاص واري ذخيري مان ''مڪتوبات شريف'' جو 1130هه ۾ لکيل نسخو استعمال ٿيڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;/&gt;

سنڌ سان لاڳاپيل مجددي خاندانن وٽ محفوظ مخطوطن بابت فهرستن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ٽنڊي سائينداد ۽ ميرپورخاص جي سرهندي خاندانن وٽ نقشبندي مجددي تاريخ، تذڪرن ۽ تصوف بابت ناياب فارسي مواد موجود رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Catalogue of Arabic, Persian and Urdu Manuscripts
 |url=https://studylib.net/doc/7003121/nastaliq--persian----punjab-university-library
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ٻين عالمن سان خط و ڪتابت ==
پير اسحاق جان جا سنڌ جي ٻين عالمن ۽ سوانح نگارن سان علمي رابطا پڻ ملن ٿا. مولانا غلام مجدد سرهنديءَ بابت هڪ سوانحي ماخذ پنهنجي معلومات جي حوالن ۾ '''مولانا پير محمد اسحاق جان سرهندي، ميرپور، سنڌ''' جو مصنف ڏانهن لکيل '''10 ڊسمبر 1975ع''' وارو خط استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;IshaqLetter&quot;&gt;{{cite web
 |title=غلام مجدد سرہندی
 |url=https://scholars.pk/ur/scholar/ghulam-mujaddid-sarhindi
 |website=Scholars.pk
 |access-date=4 October 2026
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

هي خط سندس سوانح لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ثابت ٿئي ٿو تہ هن مضمون وارو پير محمد اسحاق جان سرهندي '''ڊسمبر 1975ع تائين حيات هو''' ۽ ان وقت ميرپور، سنڌ سان سندس نسبت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;IshaqLetter&quot;/&gt;

== علمي ورثو ==
پير اسحاق جان جي علمي ورثي جا ٽي اهم پهلو سندس صوفيانه ۽ ديني پس منظر، وسيع سفر ۽ خانداني مخطوطن جي حفاظت آهن. سندس والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي تصنيفن ۽ سوانح کي محفوظ ڪرڻ سان گڏ سندس پنهنجي ڪتب خاني ۾ مجددي سلسلي جا پراڻا مخطوطا پڻ موجود رهيا.&lt;ref name=&quot;IsmailJan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;/&gt;

خاص طور ''مڪتوبات شريف'' جي پراڻي قلمي نسخي جو سندس ميرپورخاص واري ذخيري سان تعلق سندس ذاتي ڪتابي ذخيري کي سنڌ ۾ نقشبندي مجددي مطالعي جي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;MasudMSS&quot;/&gt;

== چونڊ سوانحي تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#365F91;color:white;font-size:115%;&quot; | '''پير محمد اسحاق جان سرهنديءَ سان لاڳاپيل اهم تاريخون'''
! style=&quot;background:#D9EAF7;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#E8E0F0;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E3F2DF;&quot; | واقعو
|-
| 5 ذوالقعده 1331هه
| 5 آڪٽوبر 1913ع
| حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش
|-
| 1361هه
| 1942ع–1943ع
| والد محمد اسماعيل جان ''روشن'' جي وفات
|-
| —
| 10 ڊسمبر 1975ع
| سندس ميرپور، سنڌ مان لکيل خط جو حوالو محفوظ آهي
|-
| —
| نامعلوم
| بعد واري علمي ماخذ ۾ سندس ميرپورخاص واري ڪتب خاني کي ''مرحوم پير محمد اسحاق جان سرهندي'' جي ذخيري طور ياد ڪيو ويو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[احمد سرهندي]]
* [[نقشبنديه]]
* [[نقشبنديه مجدديه]]
* [[ميرپورخاص]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[تصوف]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 333–336.
* ''تذڪره شعراءِ ٽکڙ''، سنڌي ادبي بورڊ.
* محمد مسعود احمد، ''Mujaddid Alf-i-Thani''.

{{DEFAULTSORT:سرهندي، اسحاق جان}}
[[زمرو:1913ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اسلامي عالم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:نقشبندي مجددي]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:اردو ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي سياح]]
[[زمرو:ميرپورخاص جا ماڻهو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صديءَ جا سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>19ym88c0gmhagwliz4ijl9hfsfohhtz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد مصطفيٰ صبغت الله شاھ ايراني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103681</id>
    <revision>
      <id>416969</id>
      <timestamp>2026-10-04T00:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ايراني ڄائو صوفي بزرگ، جيڪو ويهين صديءَ ۾ سنڌ ۾ رهائش پذير ٿيو}}  {{Infobox religious biography | name             = پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني | native_name      = سید مصطفیٰ صبغت اللہ شاہ ایرانی | honorific_prefix = پير | religion         = [[اسلام]] | birth_name       = سيد صبغت الله شاهه | birth_date       =...</comment>
      <origin>416969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17205" sha1="0myp1aecdbvdzmaakefe1uhyyvh2cj6" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ايراني ڄائو صوفي بزرگ، جيڪو ويهين صديءَ ۾ سنڌ ۾ رهائش پذير ٿيو}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني
| native_name      = سید مصطفیٰ صبغت اللہ شاہ ایرانی
| honorific_prefix = پير
| religion         = [[اسلام]]
| birth_name       = سيد صبغت الله شاهه
| birth_date       = 23 مارچ 1900ع{{efn|آن لائين سوانحي ماخذ 23 مارچ 1900ع ڏين ٿا، جڏهن تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پيدائش 1318هه/1900ع ڄاڻايل آهي. حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي، تنهنڪري ٻنهي روايتن ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.}}
| birth_place      = [[ايران]]
| death_date       = 27 ڊسمبر 1986ع / تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| death_place      = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = مصطفائيه شريف، حيدرآباد
| other_names      = پير ايراني
| order            = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]]، [[سهروردي سلسلو|سهروردي]]
| teacher          = آقا شمس العرفا، خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي
| known_for        = تصوف، روحاني تربيت ۽ سنڌ ۾ ديني تبليغ
}}

'''پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Syed Mustafa Sibghatullah Shah Irani}} (پيدائش: 1900ع؛ وفات: 27 ڊسمبر 1986ع)، عام طور '''پير ايراني''' جي نالي سان مشهور، ايراني ڄائو [[تصوف|صوفي]] ۽ روحاني شخصيت هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو [[سنڌ]]، خاص طور [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ گذاريو. هو موهڙا شريف جي صوفي بزرگ '''خواجه محمد قاسم صادق''' جي خليفن مان هو ۽ سندس نسبت نقشبندي، قادري، چشتي ۽ سهروردي سلسلن سان بيان ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/quran/tafsir/66-guide-to-mohra-sharif?start=10
 |title=Khulfas of Baba Ji Sarkar
 |website=Mohra Sharif
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

اردو ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس نالو '''حضرت پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' ڏنو ويو آهي ۽ کيس ايران مان سنڌ اچي آباد ٿيندڙ صوفي بزرگ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |ليکڪ=محمد محسن الدين دراني
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=345–354
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ پيدائش ==
آن لائين سوانحي ماخذن موجب سندس اصل نالي جا ٻه حصا سندس والدين جي پسند سان لاڳاپيل هئا: والد سندس نالو '''صبغت الله''' رکيو، جڏهن تہ والده '''مصطفيٰ''' نالو پسند ڪندي هئي؛ نتيجي ۾ هو '''مصطفيٰ صبغت الله شاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pir_Irani
 |title=Pir Irani
 |website=Wikipedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس پيدائش [[ايران]] ۾ ٿي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي عنواني ڄاڻ ۾ سندس پيدائش '''1318هه/1900ع''' ڄاڻايل آهي،&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; جڏهن تہ ٻين آن لائين سوانحي ماخذن ۾ تاريخ '''23 مارچ 1900ع''' ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://prabook.com/web/pir.irani/1960847
 |title=Pir Irani
 |website=World Biographical Encyclopedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt; حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي؛ تنهنڪري 1318هه واري ڪتابي روايت ۽ مخصوص عيسوي تاريخ ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1900/3/
 |title=Islamic Hijri Calendar for March 1900
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ ايران ۾ شروعاتي زندگي ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير ايرانيءَ جو تعلق ايران جي هڪ سيد خاندان سان هو. ڪتاب ۾ سندس خاندان کي پنهنجي علائقي ۾ سماجي حيثيت رکندڙ خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ذريعن ۾ پڻ کيس ايراني سيد خاندان سان تعلق رکندڙ ڄاڻايو ويو آهي، پر سندس خاندان کي ايراني شاهي گهراڻي سان ڳنڍيندڙ دعوائن لاءِ آزاد ۽ مضبوط تاريخي ثبوت دستياب نه آهن؛ تنهنڪري اهڙي دعويٰ کي قطعي نسب طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== تعليم ۽ فوجي زندگي ==
سوانحي ذريعن موجب ابتدائي تعليم کان پوءِ هن ايران ۾ فوجي تعليم حاصل ڪئي ۽ هڪ فوجي اڪيڊميءَ مان تربيت ورتي. ڪجهه آن لائين سوانحن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي تہ هو [[رضا شاهه پهلوي]] جي دور ۾ سرڪاري ملازمت سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

انهن ماخذن موجب کيس اسسٽنٽ جنرل آڊيٽر جي نوعيت واري ذميواري ڏني وئي ۽ اصفهان سان لاڳاپيل فوجي واقعن کان پوءِ رضا شاهه جي ويجهن اهلڪارن ۾ شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; انهن تفصيلن جي تصديق لاءِ ايراني سرڪاري يا فوجي دستاويز هن وقت دستياب ماخذن ۾ پيش ٿيل ناهن، تنهنڪري انهن کي سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس شخصيت جو بنيادي رخ دنياوي ملازمت بدران تصوف ۽ روحاني جستجو ڏانهن سندس لاڙو ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب موجب سندس اندر روحاني تربيت حاصل ڪرڻ جي خواهش وڌندي وئي ۽ آخرڪار هن مرشد جي تلاش شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

آن لائين سوانحي مواد موجب ايران ۾ سندس ابتدائي روحاني استاد تهران جو '''آقا شمس العرفا''' هو، جنهن وٽ هن سلوڪ جي ابتدائي تربيت ورتي. هڪ عرصي کان پوءِ کيس وڌيڪ روحاني تربيت لاءِ هندستان وڃڻ جي صلاح ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن سفر ==
روايتي سوانحي بيانن موجب پير ايراني پنهنجي مرشد جي هدايت تي ايران مان هندستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس زندگيءَ بابت عقيدتمنداڻي روايتن ۾ سفر دوران [[خضر]] سان ملاقات جو ذڪر پڻ اچي ٿو؛ اهڙي بيان کي تاريخي طور تصديق ٿيل واقعي بدران سندس صوفيانه سوانح سان لاڳاپيل روايت سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

ان سفر جو اهم نتيجو پنجاب جي مشهور صوفي مرڪز '''موهڙا شريف''' سان سندس تعلق هو.

== موهڙا شريف ۽ خواجه محمد قاسم صادق ==
پير ايرانيءَ جي روحاني زندگيءَ ۾ '''خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي''' سان تعلق مرڪزي اهميت رکي ٿو. موهڙا شريف جي پنهنجي ويب سائيٽ پير سيد ايراني شاهه صاحب، حيدرآباد کي خواجه محمد قاسم صادق جي خليفن ۾ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

سوانحي ماخذن موجب پير ايراني لڳ ڀڳ '''1930ع کان 1938ع''' تائين موهڙا شريف ۾ روحاني تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ هن تصوف جي عملي تربيت، ذڪر، مراقبي ۽ سلوڪ جي روايتي مرحلن مان گذرڻ بعد خلافت حاصل ڪئي. سندس نسبت خاص طور [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]] ۽ [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] سلسلن سان بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== ”پير ايراني“ لقب ==
سوانحي روايت موجب '''پير ايراني''' جو لقب کيس خواجه محمد قاسم صادق طرفان مليو. سندس ايراني پسمنظر سبب اهو نالو پوءِ سندس اصل نالي کان وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

سنڌ ۽ پاڪستان جي صوفيانه حلقن ۾ به هو گهڻو ڪري ”پير ايراني“ جي نالي سان سڃاتو ويو.

== سنڌ ڏانهن اچڻ ==
روحاني تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پير ايرانيءَ کي سنڌ ۾ ديني ۽ روحاني تبليغ لاءِ موڪليو ويو. دستياب سوانحي ماخذن موجب هو آخرڪار [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ مستقل طور رهائش پذير ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس سنڌ اچڻ، هتي رهائش اختيار ڪرڻ ۽ ماڻهن سان روحاني ۽ ديني تعلق قائم ڪرڻ جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== حيدرآباد ۾ ديني ۽ روحاني سرگرميون ==
حيدرآباد ۾ پير ايرانيءَ جي سرگرمين جو مرڪز ديني تعليم، تصوف، ذڪر ۽ مريدن جي روحاني تربيت هئي. سندس حلقو آهستي آهستي وڌيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن جا ماڻهو ساڻس وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

موهڙا شريف جو سرڪاري سوانحي مواد پڻ سندس مرڪز کي '''حيدرآباد، پاڪستان''' سان ڳنڍي ٿو ۽ کيس خواجه محمد قاسم صادق جي نمايان خليفن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

== مصطفائي سلسلو ==
سندس نالي ”مصطفيٰ“ جي نسبت سان سندس روحاني حلقو بعد ۾ '''مصطفائي''' نالي سان به مشهور ٿيو. آن لائين سوانحي مواد ۾ سندس خانقاهي مرڪز کي '''مصطفائيه شريف''' چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن ذريعي هي روحاني نسبت اڳتي هلي. مختلف سوانحي فهرستن ۾ عبدالجبار صديقي مصطفائي، حڪيم ذوقي مصطفائي، قاضي صلاح الدين مصطفائي ۽ ٻين جا نالا سندس روحاني جانشينن يا خليفن طور ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== اردو ۽ ديني ادب سان تعلق ==
پير ايرانيءَ جي اهميت رڳو خانقاهي سرگرمين تائين محدود نه هئي. سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ بابت لکيل مواد ۾ سندس نالو انهن مذهبي شخصيتن سان گڏ اچي ٿو، جن ويهين صديءَ ۾ سنڌ اندر اردوءَ ۾ مذهبي موضوعن تي لکيو يا اردو ديني ادب جي واڌاري ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://dunya.com.pk/index.php/special-feature/2018-07-18/21909
 |title=سندھ میں اردو کی ابتدا
 |website=روزنامہ دنیا
 |date=2018-07-18
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

روزنامه ''دنيا'' جي سنڌ ۾ اردوءَ جي تاريخ بابت مضمون ۾ پير صبغت الله شاهه ايرانيءَ کي مرزا قليچ بيگ، مولانا عبيدالله سنڌي ۽ ٻين مذهبي اديبن سان گڏ انهن شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن مذهب جي موضوع تي اردو لکڻين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ تعليمات ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي بيان مان سندس تعليمات ۾ اخلاقي اصلاح، خدا سان تعلق، ذڪر، نفس جي تربيت ۽ ماڻهن جي خدمت تي زور نمايان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس سادگي، مهمان نوازي ۽ مريدن سان تعلق بابت پڻ ڪيترائي واقعا نقل ٿيل آهن. انهن مان گهڻا واقعا سندس شاگردن ۽ عقيدتمندن جي يادگيرين تي ٻڌل آهن؛ ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا جي نقطه نظر کان انهن کي شخصي روايتن طور پڙهڻ گهرجي، نہ تہ آزاد طور تصديق ٿيل تاريخي واقعن طور.

== ڪتاب ۾ محفوظ ملفوظات ۽ روايتون ==
محمد محسن الدين درانيءَ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پير ايرانيءَ سان منسوب مختلف ملفوظات، واقعا ۽ سندس شاگردن جون يادگيريون محفوظ ڪيون آهن. انهن بيانن مان ويهين صديءَ جي سنڌ ۾ خانقاهي زندگي، پير ۽ مريد جي تعلق ۽ صوفيانه مجلسن جي نوعيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس اردو ڳالهائڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت جو به ذڪر آهي ۽ مصنف سندس گفتگوءَ جي نمونن کي سنڌ ۾ اردوءَ جي صوفيانه ۽ مذهبي روايت جي حوالي سان پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== وفات ==
پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني '''27 ڊسمبر 1986ع''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

حسابي هجري تقويم ۾ 27 ڊسمبر 1986ع تقريباً '''25–26 ربيع الثاني 1407هه''' سان ٺهڪي اچي ٿي؛ مختلف تقويمي طريقن ۾ هڪ ڏينهن جو فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1986/12/
 |title=Islamic Hijri Calendar for December 1986
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس تدفين حيدرآباد ۾ سندس خانقاهي مرڪز '''مصطفائيه شريف''' ۾ ٿيڻ جو ذڪر سوانحي ذريعن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== تاريخن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | '''پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايرانيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | واقعو
|-
| 23 مارچ 1900ع
| تقريباً 21–22 ذوالقعد 1317هه{{efn|''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' پيدائش جو سال 1318هه ڏئي ٿو؛ تنهنڪري ماخذن ۾ اختلاف آهي.}}
| ايران ۾ پيدائش
|-
| لڳ ڀڳ 1930ع
| لڳ ڀڳ 1348–1349هه
| موهڙا شريف سان روحاني تعلق جي شروعات
|-
| 1930ع–1938ع
| لڳ ڀڳ 1348–1357هه
| خواجه محمد قاسم صادق وٽ روحاني تربيت
|-
| 1938ع کان پوءِ
| 1357هه کان پوءِ
| سنڌ ڏانهن اچڻ ۽ تبليغي سرگرميون
|-
| 27 ڊسمبر 1986ع
| تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| حيدرآباد ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تصوف]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[سهروردي سلسلو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 345–354.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:ايراني، مصطفيٰ صبغت الله شاهه}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:ايراني صوفي]]
[[زمرو:پاڪستاني صوفي]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:قادري]]
[[زمرو:چشتي]]
[[زمرو:سهروردي]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:1900ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1986ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>0myp1aecdbvdzmaakefe1uhyyvh2cj6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416970</id>
      <parentid>416969</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17189" sha1="s76jcqqgwusaq1vfajqy5y4r674mh9j" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ايراني ڄائو صوفي بزرگ، جيڪو ويهين صديءَ ۾ سنڌ ۾ رهائش پذير ٿيو}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني
| native_name      = سید مصطفیٰ صبغت اللہ شاہ ایرانی
| honorific_prefix = پير
| religion         = [[اسلام]]
| birth_name       = سيد صبغت الله شاهه
| birth_date       = 23 مارچ 1900ع{{efn|آن لائين سوانحي ماخذ 23 مارچ 1900ع ڏين ٿا، جڏهن تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پيدائش 1318هه/1900ع ڄاڻايل آهي. حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي، تنهنڪري ٻنهي روايتن ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.}}
| birth_place      = [[ايران]]
| death_date       = 27 ڊسمبر 1986ع / تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| death_place      = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = مصطفائيه شريف، حيدرآباد
| other_names      = پير ايراني
| order            = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]]، [[سهروردي سلسلو|سهروردي]]
| teacher          = آقا شمس العرفا، خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي
| known_for        = تصوف، روحاني تربيت ۽ سنڌ ۾ ديني تبليغ
}}

'''پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Syed Mustafa Sibghatullah Shah Irani}} (پيدائش: 1900ع؛ وفات: 27 ڊسمبر 1986ع)، عام طور '''پير ايراني''' جي نالي سان مشهور، ايراني ڄائو [[تصوف|صوفي]] ۽ روحاني شخصيت هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو [[سنڌ]]، خاص طور [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ گذاريو. هو موهڙا شريف جي صوفي بزرگ '''خواجه محمد قاسم صادق''' جي خليفن مان هو ۽ سندس نسبت نقشبندي، قادري، چشتي ۽ سهروردي سلسلن سان بيان ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/quran/tafsir/66-guide-to-mohra-sharif?start=10
 |title=Khulfas of Baba Ji Sarkar
 |website=Mohra Sharif
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

اردو ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس نالو '''حضرت پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' ڏنو ويو آهي ۽ کيس ايران مان سنڌ اچي آباد ٿيندڙ صوفي بزرگ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |ليکڪ=محمد محسن الدين دراني
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=345–354
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ پيدائش ==
سوانحي ماخذن موجب سندس اصل نالي جا ٻه حصا سندس والدين جي پسند سان لاڳاپيل هئا: والد سندس نالو '''صبغت الله''' رکيو، جڏهن تہ والده '''مصطفيٰ''' نالو پسند ڪندي هئي؛ نتيجي ۾ هو '''مصطفيٰ صبغت الله شاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pir_Irani
 |title=Pir Irani
 |website=Wikipedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس پيدائش [[ايران]] ۾ ٿي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي عنواني ڄاڻ ۾ سندس پيدائش '''1318هه/1900ع''' ڄاڻايل آهي،&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; جڏهن تہ ٻين آن لائين سوانحي ماخذن ۾ تاريخ '''23 مارچ 1900ع''' ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://prabook.com/web/pir.irani/1960847
 |title=Pir Irani
 |website=World Biographical Encyclopedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt; حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي؛ تنهنڪري 1318هه واري ڪتابي روايت ۽ مخصوص عيسوي تاريخ ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1900/3/
 |title=Islamic Hijri Calendar for March 1900
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ ايران ۾ شروعاتي زندگي ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير ايرانيءَ جو تعلق ايران جي هڪ سيد خاندان سان هو. ڪتاب ۾ سندس خاندان کي پنهنجي علائقي ۾ سماجي حيثيت رکندڙ خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ذريعن ۾ پڻ کيس ايراني سيد خاندان سان تعلق رکندڙ ڄاڻايو ويو آهي، پر سندس خاندان کي ايراني شاهي گهراڻي سان ڳنڍيندڙ دعوائن لاءِ آزاد ۽ مضبوط تاريخي ثبوت دستياب نه آهن؛ تنهنڪري اهڙي دعويٰ کي قطعي نسب طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== تعليم ۽ فوجي زندگي ==
سوانحي ذريعن موجب ابتدائي تعليم کان پوءِ هن ايران ۾ فوجي تعليم حاصل ڪئي ۽ هڪ فوجي اڪيڊميءَ مان تربيت ورتي. ڪجهه آن لائين سوانحن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي تہ هو [[رضا شاهه پهلوي]] جي دور ۾ سرڪاري ملازمت سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

انهن ماخذن موجب کيس اسسٽنٽ جنرل آڊيٽر جي نوعيت واري ذميواري ڏني وئي ۽ اصفهان سان لاڳاپيل فوجي واقعن کان پوءِ رضا شاهه جي ويجهن اهلڪارن ۾ شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; انهن تفصيلن جي تصديق لاءِ ايراني سرڪاري يا فوجي دستاويز هن وقت دستياب ماخذن ۾ پيش ٿيل ناهن، تنهنڪري انهن کي سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس شخصيت جو بنيادي رخ دنياوي ملازمت بدران تصوف ۽ روحاني جستجو ڏانهن سندس لاڙو ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب موجب سندس اندر روحاني تربيت حاصل ڪرڻ جي خواهش وڌندي وئي ۽ آخرڪار هن مرشد جي تلاش شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

آن لائين سوانحي مواد موجب ايران ۾ سندس ابتدائي روحاني استاد تهران جو '''آقا شمس العرفا''' هو، جنهن وٽ هن سلوڪ جي ابتدائي تربيت ورتي. هڪ عرصي کان پوءِ کيس وڌيڪ روحاني تربيت لاءِ هندستان وڃڻ جي صلاح ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن سفر ==
روايتي سوانحي بيانن موجب پير ايراني پنهنجي مرشد جي هدايت تي ايران مان هندستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس زندگيءَ بابت عقيدتمنداڻي روايتن ۾ سفر دوران [[خضر]] سان ملاقات جو ذڪر پڻ اچي ٿو؛ اهڙي بيان کي تاريخي طور تصديق ٿيل واقعي بدران سندس صوفيانه سوانح سان لاڳاپيل روايت سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

ان سفر جو اهم نتيجو پنجاب جي مشهور صوفي مرڪز '''موهڙا شريف''' سان سندس تعلق هو.

== موهڙا شريف ۽ خواجه محمد قاسم صادق ==
پير ايرانيءَ جي روحاني زندگيءَ ۾ '''خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي''' سان تعلق مرڪزي اهميت رکي ٿو. موهڙا شريف جي پنهنجي ويب سائيٽ پير سيد ايراني شاهه صاحب، حيدرآباد کي خواجه محمد قاسم صادق جي خليفن ۾ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

سوانحي ماخذن موجب پير ايراني لڳ ڀڳ '''1930ع کان 1938ع''' تائين موهڙا شريف ۾ روحاني تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ هن تصوف جي عملي تربيت، ذڪر، مراقبي ۽ سلوڪ جي روايتي مرحلن مان گذرڻ بعد خلافت حاصل ڪئي. سندس نسبت خاص طور [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]] ۽ [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] سلسلن سان بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== ”پير ايراني“ لقب ==
سوانحي روايت موجب '''پير ايراني''' جو لقب کيس خواجه محمد قاسم صادق طرفان مليو. سندس ايراني پسمنظر سبب اهو نالو پوءِ سندس اصل نالي کان وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

سنڌ ۽ پاڪستان جي صوفيانه حلقن ۾ به هو گهڻو ڪري ”پير ايراني“ جي نالي سان سڃاتو ويو.

== سنڌ ڏانهن اچڻ ==
روحاني تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پير ايرانيءَ کي سنڌ ۾ ديني ۽ روحاني تبليغ لاءِ موڪليو ويو. دستياب سوانحي ماخذن موجب هو آخرڪار [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ مستقل طور رهائش پذير ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس سنڌ اچڻ، هتي رهائش اختيار ڪرڻ ۽ ماڻهن سان روحاني ۽ ديني تعلق قائم ڪرڻ جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== حيدرآباد ۾ ديني ۽ روحاني سرگرميون ==
حيدرآباد ۾ پير ايرانيءَ جي سرگرمين جو مرڪز ديني تعليم، تصوف، ذڪر ۽ مريدن جي روحاني تربيت هئي. سندس حلقو آهستي آهستي وڌيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن جا ماڻهو ساڻس وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

موهڙا شريف جو سرڪاري سوانحي مواد پڻ سندس مرڪز کي '''حيدرآباد، پاڪستان''' سان ڳنڍي ٿو ۽ کيس خواجه محمد قاسم صادق جي نمايان خليفن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

== مصطفائي سلسلو ==
سندس نالي ”مصطفيٰ“ جي نسبت سان سندس روحاني حلقو بعد ۾ '''مصطفائي''' نالي سان به مشهور ٿيو. آن لائين سوانحي مواد ۾ سندس خانقاهي مرڪز کي '''مصطفائيه شريف''' چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن ذريعي هي روحاني نسبت اڳتي هلي. مختلف سوانحي فهرستن ۾ عبدالجبار صديقي مصطفائي، حڪيم ذوقي مصطفائي، قاضي صلاح الدين مصطفائي ۽ ٻين جا نالا سندس روحاني جانشينن يا خليفن طور ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== اردو ۽ ديني ادب سان تعلق ==
پير ايرانيءَ جي اهميت رڳو خانقاهي سرگرمين تائين محدود نه هئي. سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ بابت لکيل مواد ۾ سندس نالو انهن مذهبي شخصيتن سان گڏ اچي ٿو، جن ويهين صديءَ ۾ سنڌ اندر اردوءَ ۾ مذهبي موضوعن تي لکيو يا اردو ديني ادب جي واڌاري ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://dunya.com.pk/index.php/special-feature/2018-07-18/21909
 |title=سندھ میں اردو کی ابتدا
 |website=روزنامہ دنیا
 |date=2018-07-18
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

روزنامه ''دنيا'' جي سنڌ ۾ اردوءَ جي تاريخ بابت مضمون ۾ پير صبغت الله شاهه ايرانيءَ کي مرزا قليچ بيگ، مولانا عبيدالله سنڌي ۽ ٻين مذهبي اديبن سان گڏ انهن شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن مذهب جي موضوع تي اردو لکڻين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ تعليمات ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي بيان مان سندس تعليمات ۾ اخلاقي اصلاح، خدا سان تعلق، ذڪر، نفس جي تربيت ۽ ماڻهن جي خدمت تي زور نمايان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس سادگي، مهمان نوازي ۽ مريدن سان تعلق بابت پڻ ڪيترائي واقعا نقل ٿيل آهن. انهن مان گهڻا واقعا سندس شاگردن ۽ عقيدتمندن جي يادگيرين تي ٻڌل آهن؛ ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا جي نقطه نظر کان انهن کي شخصي روايتن طور پڙهڻ گهرجي، نہ تہ آزاد طور تصديق ٿيل تاريخي واقعن طور.

== ڪتاب ۾ محفوظ ملفوظات ۽ روايتون ==
محمد محسن الدين درانيءَ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پير ايرانيءَ سان منسوب مختلف ملفوظات، واقعا ۽ سندس شاگردن جون يادگيريون محفوظ ڪيون آهن. انهن بيانن مان ويهين صديءَ جي سنڌ ۾ خانقاهي زندگي، پير ۽ مريد جي تعلق ۽ صوفيانه مجلسن جي نوعيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس اردو ڳالهائڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت جو به ذڪر آهي ۽ مصنف سندس گفتگوءَ جي نمونن کي سنڌ ۾ اردوءَ جي صوفيانه ۽ مذهبي روايت جي حوالي سان پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== وفات ==
پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني '''27 ڊسمبر 1986ع''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

حسابي هجري تقويم ۾ 27 ڊسمبر 1986ع تقريباً '''25–26 ربيع الثاني 1407هه''' سان ٺهڪي اچي ٿي؛ مختلف تقويمي طريقن ۾ هڪ ڏينهن جو فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1986/12/
 |title=Islamic Hijri Calendar for December 1986
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس تدفين حيدرآباد ۾ سندس خانقاهي مرڪز '''مصطفائيه شريف''' ۾ ٿيڻ جو ذڪر سوانحي ذريعن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== تاريخن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | '''پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايرانيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | واقعو
|-
| 23 مارچ 1900ع
| تقريباً 21–22 ذوالقعد 1317هه{{efn|''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' پيدائش جو سال 1318هه ڏئي ٿو؛ تنهنڪري ماخذن ۾ اختلاف آهي.}}
| ايران ۾ پيدائش
|-
| لڳ ڀڳ 1930ع
| لڳ ڀڳ 1348–1349هه
| موهڙا شريف سان روحاني تعلق جي شروعات
|-
| 1930ع–1938ع
| لڳ ڀڳ 1348–1357هه
| خواجه محمد قاسم صادق وٽ روحاني تربيت
|-
| 1938ع کان پوءِ
| 1357هه کان پوءِ
| سنڌ ڏانهن اچڻ ۽ تبليغي سرگرميون
|-
| 27 ڊسمبر 1986ع
| تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| حيدرآباد ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تصوف]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[سهروردي سلسلو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 345–354.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:ايراني، مصطفيٰ صبغت الله شاهه}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:ايراني صوفي]]
[[زمرو:پاڪستاني صوفي]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:قادري]]
[[زمرو:چشتي]]
[[زمرو:سهروردي]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:1900ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1986ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>s76jcqqgwusaq1vfajqy5y4r674mh9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416971</id>
      <parentid>416970</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تعليم ۽ فوجي زندگي */</comment>
      <origin>416971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17189" sha1="mdcl0h18d3a5tofr2cqayan8omohc3x" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ايراني ڄائو صوفي بزرگ، جيڪو ويهين صديءَ ۾ سنڌ ۾ رهائش پذير ٿيو}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني
| native_name      = سید مصطفیٰ صبغت اللہ شاہ ایرانی
| honorific_prefix = پير
| religion         = [[اسلام]]
| birth_name       = سيد صبغت الله شاهه
| birth_date       = 23 مارچ 1900ع{{efn|آن لائين سوانحي ماخذ 23 مارچ 1900ع ڏين ٿا، جڏهن تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پيدائش 1318هه/1900ع ڄاڻايل آهي. حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي، تنهنڪري ٻنهي روايتن ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.}}
| birth_place      = [[ايران]]
| death_date       = 27 ڊسمبر 1986ع / تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| death_place      = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = مصطفائيه شريف، حيدرآباد
| other_names      = پير ايراني
| order            = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]]، [[سهروردي سلسلو|سهروردي]]
| teacher          = آقا شمس العرفا، خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي
| known_for        = تصوف، روحاني تربيت ۽ سنڌ ۾ ديني تبليغ
}}

'''پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Syed Mustafa Sibghatullah Shah Irani}} (پيدائش: 1900ع؛ وفات: 27 ڊسمبر 1986ع)، عام طور '''پير ايراني''' جي نالي سان مشهور، ايراني ڄائو [[تصوف|صوفي]] ۽ روحاني شخصيت هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو [[سنڌ]]، خاص طور [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ گذاريو. هو موهڙا شريف جي صوفي بزرگ '''خواجه محمد قاسم صادق''' جي خليفن مان هو ۽ سندس نسبت نقشبندي، قادري، چشتي ۽ سهروردي سلسلن سان بيان ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/quran/tafsir/66-guide-to-mohra-sharif?start=10
 |title=Khulfas of Baba Ji Sarkar
 |website=Mohra Sharif
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

اردو ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس نالو '''حضرت پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' ڏنو ويو آهي ۽ کيس ايران مان سنڌ اچي آباد ٿيندڙ صوفي بزرگ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |ليکڪ=محمد محسن الدين دراني
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=345–354
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ پيدائش ==
سوانحي ماخذن موجب سندس اصل نالي جا ٻه حصا سندس والدين جي پسند سان لاڳاپيل هئا: والد سندس نالو '''صبغت الله''' رکيو، جڏهن تہ والده '''مصطفيٰ''' نالو پسند ڪندي هئي؛ نتيجي ۾ هو '''مصطفيٰ صبغت الله شاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pir_Irani
 |title=Pir Irani
 |website=Wikipedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس پيدائش [[ايران]] ۾ ٿي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي عنواني ڄاڻ ۾ سندس پيدائش '''1318هه/1900ع''' ڄاڻايل آهي،&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; جڏهن تہ ٻين آن لائين سوانحي ماخذن ۾ تاريخ '''23 مارچ 1900ع''' ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://prabook.com/web/pir.irani/1960847
 |title=Pir Irani
 |website=World Biographical Encyclopedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt; حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي؛ تنهنڪري 1318هه واري ڪتابي روايت ۽ مخصوص عيسوي تاريخ ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1900/3/
 |title=Islamic Hijri Calendar for March 1900
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ ايران ۾ شروعاتي زندگي ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير ايرانيءَ جو تعلق ايران جي هڪ سيد خاندان سان هو. ڪتاب ۾ سندس خاندان کي پنهنجي علائقي ۾ سماجي حيثيت رکندڙ خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ذريعن ۾ پڻ کيس ايراني سيد خاندان سان تعلق رکندڙ ڄاڻايو ويو آهي، پر سندس خاندان کي ايراني شاهي گهراڻي سان ڳنڍيندڙ دعوائن لاءِ آزاد ۽ مضبوط تاريخي ثبوت دستياب نه آهن؛ تنهنڪري اهڙي دعويٰ کي قطعي نسب طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== تعليم ۽ فوجي زندگي ==
سوانحي ذريعن موجب ابتدائي تعليم کان پوءِ هن ايران ۾ فوجي تعليم حاصل ڪئي ۽ هڪ فوجي اڪيڊميءَ مان تربيت ورتي. ڪجهه آن لائين سوانحن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي تہ هو [[رضا شاهه پھلوي]] جي دور ۾ سرڪاري ملازمت سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

انهن ماخذن موجب کيس اسسٽنٽ جنرل آڊيٽر جي نوعيت واري ذميواري ڏني وئي ۽ اصفهان سان لاڳاپيل فوجي واقعن کان پوءِ رضا شاهه جي ويجهن اهلڪارن ۾ شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; انهن تفصيلن جي تصديق لاءِ ايراني سرڪاري يا فوجي دستاويز هن وقت دستياب ماخذن ۾ پيش ٿيل ناهن، تنهنڪري انهن کي سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس شخصيت جو بنيادي رخ دنياوي ملازمت بدران تصوف ۽ روحاني جستجو ڏانهن سندس لاڙو ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب موجب سندس اندر روحاني تربيت حاصل ڪرڻ جي خواهش وڌندي وئي ۽ آخرڪار هن مرشد جي تلاش شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

آن لائين سوانحي مواد موجب ايران ۾ سندس ابتدائي روحاني استاد تهران جو '''آقا شمس العرفا''' هو، جنهن وٽ هن سلوڪ جي ابتدائي تربيت ورتي. هڪ عرصي کان پوءِ کيس وڌيڪ روحاني تربيت لاءِ هندستان وڃڻ جي صلاح ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن سفر ==
روايتي سوانحي بيانن موجب پير ايراني پنهنجي مرشد جي هدايت تي ايران مان هندستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس زندگيءَ بابت عقيدتمنداڻي روايتن ۾ سفر دوران [[خضر]] سان ملاقات جو ذڪر پڻ اچي ٿو؛ اهڙي بيان کي تاريخي طور تصديق ٿيل واقعي بدران سندس صوفيانه سوانح سان لاڳاپيل روايت سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

ان سفر جو اهم نتيجو پنجاب جي مشهور صوفي مرڪز '''موهڙا شريف''' سان سندس تعلق هو.

== موهڙا شريف ۽ خواجه محمد قاسم صادق ==
پير ايرانيءَ جي روحاني زندگيءَ ۾ '''خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي''' سان تعلق مرڪزي اهميت رکي ٿو. موهڙا شريف جي پنهنجي ويب سائيٽ پير سيد ايراني شاهه صاحب، حيدرآباد کي خواجه محمد قاسم صادق جي خليفن ۾ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

سوانحي ماخذن موجب پير ايراني لڳ ڀڳ '''1930ع کان 1938ع''' تائين موهڙا شريف ۾ روحاني تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ هن تصوف جي عملي تربيت، ذڪر، مراقبي ۽ سلوڪ جي روايتي مرحلن مان گذرڻ بعد خلافت حاصل ڪئي. سندس نسبت خاص طور [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]] ۽ [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] سلسلن سان بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== ”پير ايراني“ لقب ==
سوانحي روايت موجب '''پير ايراني''' جو لقب کيس خواجه محمد قاسم صادق طرفان مليو. سندس ايراني پسمنظر سبب اهو نالو پوءِ سندس اصل نالي کان وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

سنڌ ۽ پاڪستان جي صوفيانه حلقن ۾ به هو گهڻو ڪري ”پير ايراني“ جي نالي سان سڃاتو ويو.

== سنڌ ڏانهن اچڻ ==
روحاني تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پير ايرانيءَ کي سنڌ ۾ ديني ۽ روحاني تبليغ لاءِ موڪليو ويو. دستياب سوانحي ماخذن موجب هو آخرڪار [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ مستقل طور رهائش پذير ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس سنڌ اچڻ، هتي رهائش اختيار ڪرڻ ۽ ماڻهن سان روحاني ۽ ديني تعلق قائم ڪرڻ جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== حيدرآباد ۾ ديني ۽ روحاني سرگرميون ==
حيدرآباد ۾ پير ايرانيءَ جي سرگرمين جو مرڪز ديني تعليم، تصوف، ذڪر ۽ مريدن جي روحاني تربيت هئي. سندس حلقو آهستي آهستي وڌيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن جا ماڻهو ساڻس وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

موهڙا شريف جو سرڪاري سوانحي مواد پڻ سندس مرڪز کي '''حيدرآباد، پاڪستان''' سان ڳنڍي ٿو ۽ کيس خواجه محمد قاسم صادق جي نمايان خليفن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

== مصطفائي سلسلو ==
سندس نالي ”مصطفيٰ“ جي نسبت سان سندس روحاني حلقو بعد ۾ '''مصطفائي''' نالي سان به مشهور ٿيو. آن لائين سوانحي مواد ۾ سندس خانقاهي مرڪز کي '''مصطفائيه شريف''' چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن ذريعي هي روحاني نسبت اڳتي هلي. مختلف سوانحي فهرستن ۾ عبدالجبار صديقي مصطفائي، حڪيم ذوقي مصطفائي، قاضي صلاح الدين مصطفائي ۽ ٻين جا نالا سندس روحاني جانشينن يا خليفن طور ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== اردو ۽ ديني ادب سان تعلق ==
پير ايرانيءَ جي اهميت رڳو خانقاهي سرگرمين تائين محدود نه هئي. سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ بابت لکيل مواد ۾ سندس نالو انهن مذهبي شخصيتن سان گڏ اچي ٿو، جن ويهين صديءَ ۾ سنڌ اندر اردوءَ ۾ مذهبي موضوعن تي لکيو يا اردو ديني ادب جي واڌاري ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://dunya.com.pk/index.php/special-feature/2018-07-18/21909
 |title=سندھ میں اردو کی ابتدا
 |website=روزنامہ دنیا
 |date=2018-07-18
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

روزنامه ''دنيا'' جي سنڌ ۾ اردوءَ جي تاريخ بابت مضمون ۾ پير صبغت الله شاهه ايرانيءَ کي مرزا قليچ بيگ، مولانا عبيدالله سنڌي ۽ ٻين مذهبي اديبن سان گڏ انهن شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن مذهب جي موضوع تي اردو لکڻين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ تعليمات ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي بيان مان سندس تعليمات ۾ اخلاقي اصلاح، خدا سان تعلق، ذڪر، نفس جي تربيت ۽ ماڻهن جي خدمت تي زور نمايان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس سادگي، مهمان نوازي ۽ مريدن سان تعلق بابت پڻ ڪيترائي واقعا نقل ٿيل آهن. انهن مان گهڻا واقعا سندس شاگردن ۽ عقيدتمندن جي يادگيرين تي ٻڌل آهن؛ ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا جي نقطه نظر کان انهن کي شخصي روايتن طور پڙهڻ گهرجي، نہ تہ آزاد طور تصديق ٿيل تاريخي واقعن طور.

== ڪتاب ۾ محفوظ ملفوظات ۽ روايتون ==
محمد محسن الدين درانيءَ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پير ايرانيءَ سان منسوب مختلف ملفوظات، واقعا ۽ سندس شاگردن جون يادگيريون محفوظ ڪيون آهن. انهن بيانن مان ويهين صديءَ جي سنڌ ۾ خانقاهي زندگي، پير ۽ مريد جي تعلق ۽ صوفيانه مجلسن جي نوعيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس اردو ڳالهائڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت جو به ذڪر آهي ۽ مصنف سندس گفتگوءَ جي نمونن کي سنڌ ۾ اردوءَ جي صوفيانه ۽ مذهبي روايت جي حوالي سان پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== وفات ==
پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني '''27 ڊسمبر 1986ع''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

حسابي هجري تقويم ۾ 27 ڊسمبر 1986ع تقريباً '''25–26 ربيع الثاني 1407هه''' سان ٺهڪي اچي ٿي؛ مختلف تقويمي طريقن ۾ هڪ ڏينهن جو فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1986/12/
 |title=Islamic Hijri Calendar for December 1986
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس تدفين حيدرآباد ۾ سندس خانقاهي مرڪز '''مصطفائيه شريف''' ۾ ٿيڻ جو ذڪر سوانحي ذريعن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== تاريخن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | '''پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايرانيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | واقعو
|-
| 23 مارچ 1900ع
| تقريباً 21–22 ذوالقعد 1317هه{{efn|''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' پيدائش جو سال 1318هه ڏئي ٿو؛ تنهنڪري ماخذن ۾ اختلاف آهي.}}
| ايران ۾ پيدائش
|-
| لڳ ڀڳ 1930ع
| لڳ ڀڳ 1348–1349هه
| موهڙا شريف سان روحاني تعلق جي شروعات
|-
| 1930ع–1938ع
| لڳ ڀڳ 1348–1357هه
| خواجه محمد قاسم صادق وٽ روحاني تربيت
|-
| 1938ع کان پوءِ
| 1357هه کان پوءِ
| سنڌ ڏانهن اچڻ ۽ تبليغي سرگرميون
|-
| 27 ڊسمبر 1986ع
| تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| حيدرآباد ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تصوف]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[سهروردي سلسلو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 345–354.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:ايراني، مصطفيٰ صبغت الله شاهه}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:ايراني صوفي]]
[[زمرو:پاڪستاني صوفي]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:قادري]]
[[زمرو:چشتي]]
[[زمرو:سهروردي]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:1900ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1986ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>mdcl0h18d3a5tofr2cqayan8omohc3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416972</id>
      <parentid>416971</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17173" sha1="955tkpsdlelcvuypihgpse6368tq0hl" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ايراني ڄائو صوفي بزرگ، جيڪو ويهين صديءَ ۾ سنڌ ۾ رهائش پذير ٿيو}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني
| native_name      = سید مصطفیٰ صبغت اللہ شاہ ایرانی
| honorific_prefix = پير
| religion         = [[اسلام]]
| birth_name       = سيد صبغت الله شاهه
| birth_date       = 23 مارچ 1900ع{{efn|آن لائين سوانحي ماخذ 23 مارچ 1900ع ڏين ٿا، جڏهن تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پيدائش 1318هه/1900ع ڄاڻايل آهي. حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي، تنهنڪري ٻنهي روايتن ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.}}
| birth_place      = [[ايران]]
| death_date       = 27 ڊسمبر 1986ع / تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| death_place      = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = مصطفائيه شريف، حيدرآباد
| other_names      = پير ايراني
| order            = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]]، [[سهروردي سلسلو|سهروردي]]
| teacher          = آقا شمس العرفا، خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي
| known_for        = تصوف، روحاني تربيت ۽ سنڌ ۾ ديني تبليغ
}}

'''پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Syed Mustafa Sibghatullah Shah Irani}} (پيدائش: 1900ع؛ وفات: 27 ڊسمبر 1986ع)، عام طور '''پير ايراني''' جي نالي سان مشهور، ايراني ڄائو [[تصوف|صوفي]] ۽ روحاني شخصيت هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو [[سنڌ]]، خاص طور [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ گذاريو. هو موهڙا شريف جي صوفي بزرگ '''خواجه محمد قاسم صادق''' جي خليفن مان هو ۽ سندس نسبت نقشبندي، قادري، چشتي ۽ سهروردي سلسلن سان بيان ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/quran/tafsir/66-guide-to-mohra-sharif?start=10
 |title=Khulfas of Baba Ji Sarkar
 |website=Mohra Sharif
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

اردو ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس نالو '''حضرت پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' ڏنو ويو آهي ۽ کيس ايران مان سنڌ اچي آباد ٿيندڙ صوفي بزرگ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |ليکڪ=محمد محسن الدين دراني
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=345–354
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ پيدائش ==
سوانحي ماخذن موجب سندس اصل نالي جا ٻه حصا سندس والدين جي پسند سان لاڳاپيل هئا: والد سندس نالو '''صبغت الله''' رکيو، جڏهن تہ والده '''مصطفيٰ''' نالو پسند ڪندي هئي؛ نتيجي ۾ هو '''مصطفيٰ صبغت الله شاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pir_Irani
 |title=Pir Irani
 |website=Wikipedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس پيدائش [[ايران]] ۾ ٿي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي عنواني ڄاڻ ۾ سندس پيدائش '''1318هه/1900ع''' ڄاڻايل آهي،&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; جڏهن تہ ٻين آن لائين سوانحي ماخذن ۾ تاريخ '''23 مارچ 1900ع''' ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://prabook.com/web/pir.irani/1960847
 |title=Pir Irani
 |website=World Biographical Encyclopedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt; حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي؛ تنهنڪري 1318هه واري ڪتابي روايت ۽ مخصوص عيسوي تاريخ ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1900/3/
 |title=Islamic Hijri Calendar for March 1900
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ ايران ۾ شروعاتي زندگي ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير ايرانيءَ جو تعلق ايران جي هڪ سيد خاندان سان هو. ڪتاب ۾ سندس خاندان کي پنهنجي علائقي ۾ سماجي حيثيت رکندڙ خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ذريعن ۾ پڻ کيس ايراني سيد خاندان سان تعلق رکندڙ ڄاڻايو ويو آهي، پر سندس خاندان کي ايراني شاهي گهراڻي سان ڳنڍيندڙ دعوائن لاءِ آزاد ۽ مضبوط تاريخي ثبوت دستياب نه آهن؛ تنهنڪري اهڙي دعويٰ کي قطعي نسب طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== تعليم ۽ فوجي زندگي ==
سوانحي ذريعن موجب ابتدائي تعليم کان پوءِ هن ايران ۾ فوجي تعليم حاصل ڪئي ۽ هڪ فوجي اڪيڊميءَ مان تربيت ورتي. ڪجهه سوانحن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي تہ هو [[رضا شاهه پھلوي]] جي دور ۾ سرڪاري ملازمت سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

انهن ماخذن موجب کيس اسسٽنٽ جنرل آڊيٽر جي نوعيت واري ذميواري ڏني وئي ۽ اصفهان سان لاڳاپيل فوجي واقعن کان پوءِ رضا شاهه جي ويجهن اهلڪارن ۾ شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; انهن تفصيلن جي تصديق لاءِ ايراني سرڪاري يا فوجي دستاويز هن وقت دستياب ماخذن ۾ پيش ٿيل ناهن، تنهنڪري انهن کي سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس شخصيت جو بنيادي رخ دنياوي ملازمت بدران تصوف ۽ روحاني جستجو ڏانهن سندس لاڙو ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب موجب سندس اندر روحاني تربيت حاصل ڪرڻ جي خواهش وڌندي وئي ۽ آخرڪار هن مرشد جي تلاش شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

آن لائين سوانحي مواد موجب ايران ۾ سندس ابتدائي روحاني استاد تهران جو '''آقا شمس العرفا''' هو، جنهن وٽ هن سلوڪ جي ابتدائي تربيت ورتي. هڪ عرصي کان پوءِ کيس وڌيڪ روحاني تربيت لاءِ هندستان وڃڻ جي صلاح ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن سفر ==
روايتي سوانحي بيانن موجب پير ايراني پنهنجي مرشد جي هدايت تي ايران مان هندستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس زندگيءَ بابت عقيدتمنداڻي روايتن ۾ سفر دوران [[خضر]] سان ملاقات جو ذڪر پڻ اچي ٿو؛ اهڙي بيان کي تاريخي طور تصديق ٿيل واقعي بدران سندس صوفيانه سوانح سان لاڳاپيل روايت سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

ان سفر جو اهم نتيجو پنجاب جي مشهور صوفي مرڪز '''موهڙا شريف''' سان سندس تعلق هو.

== موهڙا شريف ۽ خواجه محمد قاسم صادق ==
پير ايرانيءَ جي روحاني زندگيءَ ۾ '''خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي''' سان تعلق مرڪزي اهميت رکي ٿو. موهڙا شريف جي پنهنجي ويب سائيٽ پير سيد ايراني شاهه صاحب، حيدرآباد کي خواجه محمد قاسم صادق جي خليفن ۾ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

سوانحي ماخذن موجب پير ايراني لڳ ڀڳ '''1930ع کان 1938ع''' تائين موهڙا شريف ۾ روحاني تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ هن تصوف جي عملي تربيت، ذڪر، مراقبي ۽ سلوڪ جي روايتي مرحلن مان گذرڻ بعد خلافت حاصل ڪئي. سندس نسبت خاص طور [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]] ۽ [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] سلسلن سان بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== ”پير ايراني“ لقب ==
سوانحي روايت موجب '''پير ايراني''' جو لقب کيس خواجه محمد قاسم صادق طرفان مليو. سندس ايراني پسمنظر سبب اهو نالو پوءِ سندس اصل نالي کان وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

سنڌ ۽ پاڪستان جي صوفيانه حلقن ۾ به هو گهڻو ڪري ”پير ايراني“ جي نالي سان سڃاتو ويو.

== سنڌ ڏانهن اچڻ ==
روحاني تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پير ايرانيءَ کي سنڌ ۾ ديني ۽ روحاني تبليغ لاءِ موڪليو ويو. دستياب سوانحي ماخذن موجب هو آخرڪار [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ مستقل طور رهائش پذير ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس سنڌ اچڻ، هتي رهائش اختيار ڪرڻ ۽ ماڻهن سان روحاني ۽ ديني تعلق قائم ڪرڻ جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== حيدرآباد ۾ ديني ۽ روحاني سرگرميون ==
حيدرآباد ۾ پير ايرانيءَ جي سرگرمين جو مرڪز ديني تعليم، تصوف، ذڪر ۽ مريدن جي روحاني تربيت هئي. سندس حلقو آهستي آهستي وڌيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن جا ماڻهو ساڻس وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

موهڙا شريف جو سرڪاري سوانحي مواد پڻ سندس مرڪز کي '''حيدرآباد، پاڪستان''' سان ڳنڍي ٿو ۽ کيس خواجه محمد قاسم صادق جي نمايان خليفن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

== مصطفائي سلسلو ==
سندس نالي ”مصطفيٰ“ جي نسبت سان سندس روحاني حلقو بعد ۾ '''مصطفائي''' نالي سان به مشهور ٿيو. آن لائين سوانحي مواد ۾ سندس خانقاهي مرڪز کي '''مصطفائيه شريف''' چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن ذريعي هي روحاني نسبت اڳتي هلي. مختلف سوانحي فهرستن ۾ عبدالجبار صديقي مصطفائي، حڪيم ذوقي مصطفائي، قاضي صلاح الدين مصطفائي ۽ ٻين جا نالا سندس روحاني جانشينن يا خليفن طور ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== اردو ۽ ديني ادب سان تعلق ==
پير ايرانيءَ جي اهميت رڳو خانقاهي سرگرمين تائين محدود نه هئي. سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ بابت لکيل مواد ۾ سندس نالو انهن مذهبي شخصيتن سان گڏ اچي ٿو، جن ويهين صديءَ ۾ سنڌ اندر اردوءَ ۾ مذهبي موضوعن تي لکيو يا اردو ديني ادب جي واڌاري ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://dunya.com.pk/index.php/special-feature/2018-07-18/21909
 |title=سندھ میں اردو کی ابتدا
 |website=روزنامہ دنیا
 |date=2018-07-18
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

روزنامه ''دنيا'' جي سنڌ ۾ اردوءَ جي تاريخ بابت مضمون ۾ پير صبغت الله شاهه ايرانيءَ کي مرزا قليچ بيگ، مولانا عبيدالله سنڌي ۽ ٻين مذهبي اديبن سان گڏ انهن شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن مذهب جي موضوع تي اردو لکڻين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ تعليمات ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي بيان مان سندس تعليمات ۾ اخلاقي اصلاح، خدا سان تعلق، ذڪر، نفس جي تربيت ۽ ماڻهن جي خدمت تي زور نمايان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس سادگي، مهمان نوازي ۽ مريدن سان تعلق بابت پڻ ڪيترائي واقعا نقل ٿيل آهن. انهن مان گهڻا واقعا سندس شاگردن ۽ عقيدتمندن جي يادگيرين تي ٻڌل آهن؛ ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا جي نقطه نظر کان انهن کي شخصي روايتن طور پڙهڻ گهرجي، نہ تہ آزاد طور تصديق ٿيل تاريخي واقعن طور.

== ڪتاب ۾ محفوظ ملفوظات ۽ روايتون ==
محمد محسن الدين درانيءَ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پير ايرانيءَ سان منسوب مختلف ملفوظات، واقعا ۽ سندس شاگردن جون يادگيريون محفوظ ڪيون آهن. انهن بيانن مان ويهين صديءَ جي سنڌ ۾ خانقاهي زندگي، پير ۽ مريد جي تعلق ۽ صوفيانه مجلسن جي نوعيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس اردو ڳالهائڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت جو به ذڪر آهي ۽ مصنف سندس گفتگوءَ جي نمونن کي سنڌ ۾ اردوءَ جي صوفيانه ۽ مذهبي روايت جي حوالي سان پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== وفات ==
پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني '''27 ڊسمبر 1986ع''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

حسابي هجري تقويم ۾ 27 ڊسمبر 1986ع تقريباً '''25–26 ربيع الثاني 1407هه''' سان ٺهڪي اچي ٿي؛ مختلف تقويمي طريقن ۾ هڪ ڏينهن جو فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1986/12/
 |title=Islamic Hijri Calendar for December 1986
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس تدفين حيدرآباد ۾ سندس خانقاهي مرڪز '''مصطفائيه شريف''' ۾ ٿيڻ جو ذڪر سوانحي ذريعن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== تاريخن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | '''پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايرانيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | واقعو
|-
| 23 مارچ 1900ع
| تقريباً 21–22 ذوالقعد 1317هه{{efn|''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' پيدائش جو سال 1318هه ڏئي ٿو؛ تنهنڪري ماخذن ۾ اختلاف آهي.}}
| ايران ۾ پيدائش
|-
| لڳ ڀڳ 1930ع
| لڳ ڀڳ 1348–1349هه
| موهڙا شريف سان روحاني تعلق جي شروعات
|-
| 1930ع–1938ع
| لڳ ڀڳ 1348–1357هه
| خواجه محمد قاسم صادق وٽ روحاني تربيت
|-
| 1938ع کان پوءِ
| 1357هه کان پوءِ
| سنڌ ڏانهن اچڻ ۽ تبليغي سرگرميون
|-
| 27 ڊسمبر 1986ع
| تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| حيدرآباد ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تصوف]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[سهروردي سلسلو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 345–354.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:ايراني، مصطفيٰ صبغت الله شاهه}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:ايراني صوفي]]
[[زمرو:پاڪستاني صوفي]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:قادري]]
[[زمرو:چشتي]]
[[زمرو:سهروردي]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:1900ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1986ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>955tkpsdlelcvuypihgpse6368tq0hl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416973</id>
      <parentid>416972</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T00:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17157" sha1="63z6gio09eh7qcytuih7m51xazkzo86" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ايراني ڄائو صوفي بزرگ، جيڪو ويهين صديءَ ۾ سنڌ ۾ رهائش پذير ٿيو}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني
| native_name      = سید مصطفیٰ صبغت اللہ شاہ ایرانی
| honorific_prefix = پير
| religion         = [[اسلام]]
| birth_name       = سيد صبغت الله شاهه
| birth_date       = 23 مارچ 1900ع{{efn|آن لائين سوانحي ماخذ 23 مارچ 1900ع ڏين ٿا، جڏهن تہ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پيدائش 1318هه/1900ع ڄاڻايل آهي. حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي، تنهنڪري ٻنهي روايتن ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.}}
| birth_place      = [[ايران]]
| death_date       = 27 ڊسمبر 1986ع / تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| death_place      = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = مصطفائيه شريف، حيدرآباد
| other_names      = پير ايراني
| order            = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]]، [[سهروردي سلسلو|سهروردي]]
| teacher          = آقا شمس العرفا، خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي
| known_for        = تصوف، روحاني تربيت ۽ سنڌ ۾ ديني تبليغ
}}

'''پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Syed Mustafa Sibghatullah Shah Irani}} (پيدائش: 1900ع؛ وفات: 27 ڊسمبر 1986ع)، عام طور '''پير ايراني''' جي نالي سان مشهور، ايراني ڄائو [[تصوف|صوفي]] ۽ روحاني شخصيت هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو [[سنڌ]]، خاص طور [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ گذاريو. هو موهڙا شريف جي صوفي بزرگ '''خواجه محمد قاسم صادق''' جي خليفن مان هو ۽ سندس نسبت نقشبندي، قادري، چشتي ۽ سهروردي سلسلن سان بيان ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://www.mohrasharif.com/index.php/al-qasim-library/quran/tafsir/66-guide-to-mohra-sharif?start=10
 |title=Khulfas of Baba Ji Sarkar
 |website=Mohra Sharif
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

اردو ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس نالو '''حضرت پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' ڏنو ويو آهي ۽ کيس ايران مان سنڌ اچي آباد ٿيندڙ صوفي بزرگ طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب
 |ليکڪ=محمد محسن الدين دراني
 |عنوان=صوفياءِ سنڌ اور اردو
 |ٻولي=اردو
 |صفحا=345–354
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ پيدائش ==
سوانحي ماخذن موجب سندس اصل نالي جا ٻه حصا سندس والدين جي پسند سان لاڳاپيل هئا: والد سندس نالو '''صبغت الله''' رکيو، جڏهن تہ والده '''مصطفيٰ''' نالو پسند ڪندي هئي؛ نتيجي ۾ هو '''مصطفيٰ صبغت الله شاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pir_Irani
 |title=Pir Irani
 |website=Wikipedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس پيدائش [[ايران]] ۾ ٿي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي عنواني ڄاڻ ۾ سندس پيدائش '''1318هه/1900ع''' ڄاڻايل آهي،&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; جڏهن تہ ٻين آن لائين سوانحي ماخذن ۾ تاريخ '''23 مارچ 1900ع''' ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://prabook.com/web/pir.irani/1960847
 |title=Pir Irani
 |website=World Biographical Encyclopedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt; حسابي هجري تقويم موجب 23 مارچ 1900ع لڳ ڀڳ 21–22 ذوالقعد 1317هه سان ٺهڪي اچي ٿي؛ تنهنڪري 1318هه واري ڪتابي روايت ۽ مخصوص عيسوي تاريخ ۾ تقويمي اختلاف موجود آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1900/3/
 |title=Islamic Hijri Calendar for March 1900
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ ايران ۾ شروعاتي زندگي ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير ايرانيءَ جو تعلق ايران جي هڪ سيد خاندان سان هو. ڪتاب ۾ سندس خاندان کي پنهنجي علائقي ۾ سماجي حيثيت رکندڙ خاندان طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ٻين سوانحي ذريعن ۾ پڻ کيس ايراني سيد خاندان سان تعلق رکندڙ ڄاڻايو ويو آهي، پر سندس خاندان کي ايراني شاهي گهراڻي سان ڳنڍيندڙ دعوائن لاءِ آزاد ۽ مضبوط تاريخي ثبوت دستياب نه آهن؛ تنهنڪري اهڙي دعويٰ کي قطعي نسب طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== تعليم ۽ فوجي زندگي ==
سوانحي ذريعن موجب ابتدائي تعليم کان پوءِ هن ايران ۾ فوجي تعليم حاصل ڪئي ۽ هڪ فوجي اڪيڊميءَ مان تربيت ورتي. ڪجهه سوانحن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي تہ هو [[رضا شاهه پھلوي]] جي دور ۾ سرڪاري ملازمت سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

انهن ماخذن موجب کيس اسسٽنٽ جنرل آڊيٽر جي نوعيت واري ذميواري ڏني وئي ۽ اصفهان سان لاڳاپيل فوجي واقعن کان پوءِ رضا شاهه جي ويجهن اهلڪارن ۾ شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; انهن تفصيلن جي تصديق لاءِ ايراني سرڪاري يا فوجي دستاويز هن وقت دستياب ماخذن ۾ پيش ٿيل ناهن، تنهنڪري انهن کي سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس شخصيت جو بنيادي رخ دنياوي ملازمت بدران تصوف ۽ روحاني جستجو ڏانهن سندس لاڙو ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب موجب سندس اندر روحاني تربيت حاصل ڪرڻ جي خواهش وڌندي وئي ۽ آخرڪار هن مرشد جي تلاش شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

سوانحي مواد موجب ايران ۾ سندس ابتدائي روحاني استاد تهران جو '''آقا شمس العرفا''' هو، جنهن وٽ هن سلوڪ جي ابتدائي تربيت ورتي. هڪ عرصي کان پوءِ کيس وڌيڪ روحاني تربيت لاءِ هندستان وڃڻ جي صلاح ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن سفر ==
روايتي سوانحي بيانن موجب پير ايراني پنهنجي مرشد جي هدايت تي ايران مان هندستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس زندگيءَ بابت عقيدتمنداڻي روايتن ۾ سفر دوران [[خضر]] سان ملاقات جو ذڪر پڻ اچي ٿو؛ اهڙي بيان کي تاريخي طور تصديق ٿيل واقعي بدران سندس صوفيانه سوانح سان لاڳاپيل روايت سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

ان سفر جو اهم نتيجو پنجاب جي مشهور صوفي مرڪز '''موهڙا شريف''' سان سندس تعلق هو.

== موهڙا شريف ۽ خواجه محمد قاسم صادق ==
پير ايرانيءَ جي روحاني زندگيءَ ۾ '''خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي''' سان تعلق مرڪزي اهميت رکي ٿو. موهڙا شريف جي پنهنجي ويب سائيٽ پير سيد ايراني شاهه صاحب، حيدرآباد کي خواجه محمد قاسم صادق جي خليفن ۾ شمار ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

سوانحي ماخذن موجب پير ايراني لڳ ڀڳ '''1930ع کان 1938ع''' تائين موهڙا شريف ۾ روحاني تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

انهيءَ عرصي ۾ هن تصوف جي عملي تربيت، ذڪر، مراقبي ۽ سلوڪ جي روايتي مرحلن مان گذرڻ بعد خلافت حاصل ڪئي. سندس نسبت خاص طور [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]] ۽ [[سهروردي سلسلو|سهروردي]] سلسلن سان بيان ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== ”پير ايراني“ لقب ==
سوانحي روايت موجب '''پير ايراني''' جو لقب کيس خواجه محمد قاسم صادق طرفان مليو. سندس ايراني پسمنظر سبب اهو نالو پوءِ سندس اصل نالي کان وڌيڪ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

سنڌ ۽ پاڪستان جي صوفيانه حلقن ۾ به هو گهڻو ڪري ”پير ايراني“ جي نالي سان سڃاتو ويو.

== سنڌ ڏانهن اچڻ ==
روحاني تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پير ايرانيءَ کي سنڌ ۾ ديني ۽ روحاني تبليغ لاءِ موڪليو ويو. دستياب سوانحي ماخذن موجب هو آخرڪار [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ مستقل طور رهائش پذير ٿيو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس سنڌ اچڻ، هتي رهائش اختيار ڪرڻ ۽ ماڻهن سان روحاني ۽ ديني تعلق قائم ڪرڻ جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== حيدرآباد ۾ ديني ۽ روحاني سرگرميون ==
حيدرآباد ۾ پير ايرانيءَ جي سرگرمين جو مرڪز ديني تعليم، تصوف، ذڪر ۽ مريدن جي روحاني تربيت هئي. سندس حلقو آهستي آهستي وڌيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن جا ماڻهو ساڻس وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

موهڙا شريف جو سرڪاري سوانحي مواد پڻ سندس مرڪز کي '''حيدرآباد، پاڪستان''' سان ڳنڍي ٿو ۽ کيس خواجه محمد قاسم صادق جي نمايان خليفن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Mohra&quot;/&gt;

== مصطفائي سلسلو ==
سندس نالي ”مصطفيٰ“ جي نسبت سان سندس روحاني حلقو بعد ۾ '''مصطفائي''' نالي سان به مشهور ٿيو. آن لائين سوانحي مواد ۾ سندس خانقاهي مرڪز کي '''مصطفائيه شريف''' چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ سندس شاگردن ۽ خليفن ذريعي هي روحاني نسبت اڳتي هلي. مختلف سوانحي فهرستن ۾ عبدالجبار صديقي مصطفائي، حڪيم ذوقي مصطفائي، قاضي صلاح الدين مصطفائي ۽ ٻين جا نالا سندس روحاني جانشينن يا خليفن طور ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== اردو ۽ ديني ادب سان تعلق ==
پير ايرانيءَ جي اهميت رڳو خانقاهي سرگرمين تائين محدود نه هئي. سنڌ ۾ اردو ادب جي تاريخ بابت لکيل مواد ۾ سندس نالو انهن مذهبي شخصيتن سان گڏ اچي ٿو، جن ويهين صديءَ ۾ سنڌ اندر اردوءَ ۾ مذهبي موضوعن تي لکيو يا اردو ديني ادب جي واڌاري ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://dunya.com.pk/index.php/special-feature/2018-07-18/21909
 |title=سندھ میں اردو کی ابتدا
 |website=روزنامہ دنیا
 |date=2018-07-18
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

روزنامه ''دنيا'' جي سنڌ ۾ اردوءَ جي تاريخ بابت مضمون ۾ پير صبغت الله شاهه ايرانيءَ کي مرزا قليچ بيگ، مولانا عبيدالله سنڌي ۽ ٻين مذهبي اديبن سان گڏ انهن شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جن مذهب جي موضوع تي اردو لکڻين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;DunyaUrdu&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ تعليمات ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' جي بيان مان سندس تعليمات ۾ اخلاقي اصلاح، خدا سان تعلق، ذڪر، نفس جي تربيت ۽ ماڻهن جي خدمت تي زور نمايان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس سادگي، مهمان نوازي ۽ مريدن سان تعلق بابت پڻ ڪيترائي واقعا نقل ٿيل آهن. انهن مان گهڻا واقعا سندس شاگردن ۽ عقيدتمندن جي يادگيرين تي ٻڌل آهن؛ ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا جي نقطه نظر کان انهن کي شخصي روايتن طور پڙهڻ گهرجي، نہ تہ آزاد طور تصديق ٿيل تاريخي واقعن طور.

== ڪتاب ۾ محفوظ ملفوظات ۽ روايتون ==
محمد محسن الدين درانيءَ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پير ايرانيءَ سان منسوب مختلف ملفوظات، واقعا ۽ سندس شاگردن جون يادگيريون محفوظ ڪيون آهن. انهن بيانن مان ويهين صديءَ جي سنڌ ۾ خانقاهي زندگي، پير ۽ مريد جي تعلق ۽ صوفيانه مجلسن جي نوعيت بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس اردو ڳالهائڻ ۽ لکڻ جي صلاحيت جو به ذڪر آهي ۽ مصنف سندس گفتگوءَ جي نمونن کي سنڌ ۾ اردوءَ جي صوفيانه ۽ مذهبي روايت جي حوالي سان پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== وفات ==
پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني '''27 ڊسمبر 1986ع''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

حسابي هجري تقويم ۾ 27 ڊسمبر 1986ع تقريباً '''25–26 ربيع الثاني 1407هه''' سان ٺهڪي اچي ٿي؛ مختلف تقويمي طريقن ۾ هڪ ڏينهن جو فرق ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://hijri.habibur.com/ce-1986/12/
 |title=Islamic Hijri Calendar for December 1986
 |website=Hijri Calendar
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

سندس تدفين حيدرآباد ۾ سندس خانقاهي مرڪز '''مصطفائيه شريف''' ۾ ٿيڻ جو ذڪر سوانحي ذريعن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PirIraniBio&quot;/&gt;

== تاريخن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | '''پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايرانيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | واقعو
|-
| 23 مارچ 1900ع
| تقريباً 21–22 ذوالقعد 1317هه{{efn|''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' پيدائش جو سال 1318هه ڏئي ٿو؛ تنهنڪري ماخذن ۾ اختلاف آهي.}}
| ايران ۾ پيدائش
|-
| لڳ ڀڳ 1930ع
| لڳ ڀڳ 1348–1349هه
| موهڙا شريف سان روحاني تعلق جي شروعات
|-
| 1930ع–1938ع
| لڳ ڀڳ 1348–1357هه
| خواجه محمد قاسم صادق وٽ روحاني تربيت
|-
| 1938ع کان پوءِ
| 1357هه کان پوءِ
| سنڌ ڏانهن اچڻ ۽ تبليغي سرگرميون
|-
| 27 ڊسمبر 1986ع
| تقريباً 25–26 ربيع الثاني 1407هه
| حيدرآباد ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تصوف]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[سهروردي سلسلو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== نوٽ ==
{{notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 345–354.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:ايراني، مصطفيٰ صبغت الله شاهه}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:ايراني صوفي]]
[[زمرو:پاڪستاني صوفي]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:قادري]]
[[زمرو:چشتي]]
[[زمرو:سهروردي]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:1900ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1986ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>63z6gio09eh7qcytuih7m51xazkzo86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416974</id>
      <parentid>416973</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>416974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13998" sha1="s8l83emgmlxfz4ws3dvggzmuq994hi3" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ايراني ڄائو صوفي بزرگ، جيڪو ويهين صديءَ ۾ سنڌ ۾ رهائش پذير ٿيو}}

{{Infobox religious biography
| name             = پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني
| native_name      = سید مصطفیٰ صبغت اللہ شاہ ایرانی
| honorific_prefix = پير
| religion         = [[اسلام]]
| birth_name       = سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه
| birth_date       = 23 مارچ 1900ع
| birth_place      = [[ايران]]
| death_date       = 27 ڊسمبر 1986ع
| death_place      = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place    = مصطفائيه شريف، حيدرآباد
| other_names      = پير ايراني
| order            = [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[قادري سلسلو|قادري]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]]، [[سهروردي سلسلو|سهروردي]]
| teacher          = آقا شمس العرفا، خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي
| known_for        = تصوف، روحاني تربيت ۽ سنڌ ۾ ديني تبليغ
}}

'''پير سيد مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pir Syed Mustafa Sibghatullah Shah Irani}} (23 مارچ 1900ع – 27 ڊسمبر 1986ع)، عام طور '''پير ايراني''' جي نالي سان مشهور، ايراني ڄائو [[تصوف|صوفي]] ۽ روحاني شخصيت هو، جنهن پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو [[سنڌ]]، خاص طور [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ گذاريو. سوانحي ماخذن موجب هو موهڙا شريف جي صوفي بزرگ '''خواجه محمد قاسم صادق''' سان وابسته هو ۽ کانئس روحاني تربيت حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://prabook.com/web/pir.irani/1960847
 |title=Pir Irani
 |website=World Biographical Encyclopedia
 |language=en
 |access-date=4 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اردو ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس نالو '''حضرت پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني''' ڏنو ويو آهي ۽ سندس زندگي، سنڌ ۾ قيام، تصوف، ملفوظات ۽ اردوءَ سان تعلق بابت تفصيلي احوال شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 345–354.&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ پيدائش ==
سوانحي روايت موجب سندس والد سندس نالو '''صبغت الله''' رکيو، جڏهن تہ سندس والده '''مصطفيٰ''' نالو پسند ڪندي هئي؛ انهيءَ ڪري هو '''مصطفيٰ صبغت الله شاهه''' جي گڏيل نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

سندس پيدائش [[ايران]] ۾ ٿي. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس پيدائش جو سال '''1318هه/1900ع''' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt; جڏهن تہ هڪ آن لائين سوانحي ماخذ سندس پيدائش جي مڪمل تاريخ '''23 مارچ 1900ع''' ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; انهن ٻنهي تاريخن ۾ تقويمي اختلاف آهي، تنهنڪري 1318هه کي ڪتاب ۾ ڏنل روايت طور الڳ رکڻ مناسب آهي.

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' موجب پير ايراني ايران جي هڪ سيد خاندان سان تعلق رکندو هو. ڪتاب ۾ سندس خانداني پسمنظر سان گڏ سندس شروعاتي زندگي ۽ ايران ۾ گذاريل دور بابت پڻ معلومات ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هڪ ثانوي آن لائين سوانحي ماخذ پڻ کيس ايران جي هڪ بااثر سيد خاندان سان تعلق رکندڙ ڄاڻائي ٿو ۽ سندس ابن ڏاڏن بابت ايراني حڪمران گهراڻي سان وابستگيءَ جي روايت بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; البت انهيءَ مخصوص نسبي دعويٰ لاءِ آزاد تاريخي دستاويزي تصديق نه ملڻ سبب ان کي قطعي حقيقت بدران سوانحي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== تعليم ۽ ايران ۾ ملازمت ==
آن لائين سوانحي احوال موجب ابتدائي تعليم کان پوءِ پير ايراني فوجي اڪيڊميءَ مان تربيت حاصل ڪئي. ساڳئي ماخذ موجب [[رضا شاهه پهلوي]] جي دور ۾ هن سرڪاري ملازمت پڻ ڪئي ۽ کيس جنرل آڊيٽر سان لاڳاپيل ذميواري سونپي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

انهيءَ سوانح ۾ اصفهان جي هڪ فوجي واقعي کان پوءِ رضا شاهه سان سندس قربت جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; انهن سرڪاري ۽ فوجي عهدن بابت آزاد ايراني سرڪاري دستاويزن جي تصديق نه هجڻ سبب انهن تفصيلن کي سوانحي ماخذ ڏانهن منسوب ڪري بيان ڪرڻ گهرجي.

== تصوف ڏانهن لاڙو ==
محمد محسن الدين درانيءَ جي بيان موجب پير ايرانيءَ جي زندگيءَ ۾ تصوف ۽ روحاني جستجو کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. دنياوي زندگيءَ سان گڏ سندس اندر روحاني تربيت حاصل ڪرڻ جي خواهش وڌندي وئي ۽ هو مرشد جي تلاش ڏانهن مائل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

هڪ سوانحي ماخذ موجب تهران ۾ '''آقا شمس العرفا''' وٽ هن سلوڪ جي ابتدائي تربيت حاصل ڪئي. انهيءَ بيان موجب لڳ ڀڳ هڪ سال جي تربيت کان پوءِ کيس وڌيڪ روحاني تعليم لاءِ هندستان وڃڻ جي هدايت ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن سفر ==
سوانحي روايتن موجب پنهنجي ابتدائي مرشد جي هدايت تي هو ايران مان هندستان ڏانهن روانو ٿيو. سندس عقيدتمنداڻي سوانح ۾ سفر دوران [[خضر]] سان ملاقات جو روايتي ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; اهڙي واقعي کي تاريخي طور آزاد نموني تصديق ٿيل حقيقت بدران سندس صوفيانه سوانح سان لاڳاپيل روايت سمجهڻ گهرجي.

ان سفر کان پوءِ سندس روحاني زندگيءَ جو اهم تعلق پنجاب ۾ قائم صوفي مرڪز '''موهڙا شريف''' سان ٿيو.

== موهڙا شريف ۽ خواجه محمد قاسم صادق ==
پير ايرانيءَ جي روحاني زندگيءَ ۾ '''خواجه محمد قاسم صادق موهڙوي''' سان سندس تعلق کي اهم حيثيت حاصل آهي. سوانحي ماخذ موجب هن 1930ع کان 1938ع تائين موهڙا شريف ۾ خواجه محمد قاسم صادق وٽ روحاني تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

انهيءَ تربيت کان پوءِ سندس نسبت [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]]، [[سهروردي سلسلو|سهروردي]]، [[چشتي سلسلو|چشتي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري]] سلسلن سان بيان ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== ”پير ايراني“ نالو ==
سوانحي ماخذ موجب '''پير ايراني''' جو نالو يا لقب کيس سندس مرشد خواجه محمد قاسم صادق سان وابستگيءَ واري دور ۾ مليو. سندس ايراني اصل سبب اهو نالو پوءِ سندس سڃاڻپ جو اهم حصو بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ آمد ==
روحاني تربيت کان پوءِ پير ايراني سنڌ آيو ۽ آخرڪار [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ رهائش اختيار ڪيائين. دستياب سوانحي ماخذ کيس سنڌ ڏانهن ديني ۽ روحاني تبليغ لاءِ موڪليل ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس سنڌ اچڻ، هتي مستقل رهائش اختيار ڪرڻ ۽ سنڌ جي ماڻهن سان سندس ديني ۽ روحاني تعلق جو تفصيلي احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== حيدرآباد ۾ روحاني سرگرميون ==
حيدرآباد ۾ سندس سرگرمين جو اهم حصو ديني رهنمائي، ذڪر، تصوف ۽ مريدن جي روحاني تربيت سان لاڳاپيل هو. ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس مجلسن، عقيدتمندن سان تعلق ۽ روحاني تربيت بابت ڪيترائي واقعا نقل ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

آن لائين سوانحي ماخذ پڻ حيدرآباد کي سندس سرگرمين جو اهم مرڪز ڄاڻائي ٿو ۽ لکي ٿو تہ سندس چوڌاري مريدن ۽ عقيدتمندن جو حلقو قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== مصطفائي نسبت ==
سندس نالي ”مصطفيٰ“ جي نسبت سان سندس روحاني حلقو '''مصطفائي''' نالي سان پڻ سڃاتو ويو. سندس آخري آرامگاهه سان لاڳاپيل هنڌ کي سوانحي ذريعن ۾ '''مصطفائيه شريف'''، حيدرآباد سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== اردو ادب سان تعلق ==
محمد محسن الدين درانيءَ پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پير ايرانيءَ کي سنڌ ۾ اردوءَ سان تعلق رکندڙ صوفي شخصيتن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو آهي. ڪتاب ۾ سندس اردو گفتگو، ملفوظات ۽ سندس صحبت سان لاڳاپيل ادبي مواد جا نمونا پڻ ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

انهيءَ لحاظ کان سندس اهميت رڳو خانقاهي ۽ روحاني سرگرمين تائين محدود نه رهي، پر سندس مجلسن ۽ ملفوظات وسيلي سنڌ جي مذهبي ۽ صوفيانه اردو روايت سان پڻ سندس تعلق قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== تعليمات ۽ شخصيت ==
درانيءَ جي بيان ۾ پير ايرانيءَ جي شخصيت سان لاڳاپيل سادگي، مهمان نوازي، ديني رهنمائي ۽ مريدن جي اخلاقي ۽ روحاني تربيت جا پهلو نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

ڪتاب ۾ سندس شاگردن ۽ عقيدتمندن سان لاڳاپيل ڪيترائي واقعا پڻ محفوظ ڪيا ويا آهن. انهن واقعن جو وڏو حصو شخصي يادگيرين ۽ صوفيانه روايتن جي صورت ۾ آهي، تنهنڪري انهن کي تاريخي دستاويزي واقعن بدران سندس سوانحي روايت جي حصي طور پڙهڻ مناسب آهي.

== ملفوظات ==
''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پير ايرانيءَ سان منسوب مختلف ملفوظات ۽ مجلسن جا احوال شامل آهن. انهن مان سندس مذهبي سوچ، تصوف، اخلاقي تربيت ۽ ماڻهن سان سندس تعلق بابت ڄاڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

درانيءَ خاص طور سندس اردو اظهار ۽ مجلسي گفتگو ڏانهن پڻ ڌيان ڇڪايو آهي، جنهن سبب پير ايراني سنڌ ۾ اردوءَ جي صوفيانه روايت جي مطالعي ۾ پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== وفات ==
پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايراني '''27 ڊسمبر 1986ع''' تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt; سندس عمر لڳ ڀڳ 86 سال هئي.

سوانحي ماخذ موجب کيس حيدرآباد ۾ '''مصطفائيه شريف''' ۾ دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Prabook&quot;/&gt;

== تاريخن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | '''پير مصطفيٰ صبغت الله شاهه ايرانيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | هجري تاريخ
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | واقعو
|-
| 1900ع
| 1318هه ''(درانيءَ موجب)''
| ايران ۾ پيدائش
|-
| 23 مارچ 1900ع
| —
| آن لائين سوانحي ماخذ ۾ ڄاڻايل مخصوص پيدائش جي تاريخ
|-
| 1930ع
| لڳ ڀڳ 1348–1349هه
| موهڙا شريف ۾ روحاني تربيت جي شروعات
|-
| 1930ع–1938ع
| لڳ ڀڳ 1348–1357هه
| خواجه محمد قاسم صادق سان روحاني تربيت جو دور
|-
| 1938ع کان پوءِ
| 1357هه کان پوءِ
| سنڌ ۾ ديني ۽ روحاني سرگرميون
|-
| 27 ڊسمبر 1986ع
| لڳ ڀڳ 1407هه
| حيدرآباد ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تصوف]]
* [[نقشبندي سلسلو]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[چشتي سلسلو]]
* [[سهروردي سلسلو]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 345–354.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:ايراني، مصطفيٰ صبغت الله شاهه}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:ايراني صوفي]]
[[زمرو:پاڪستاني صوفي]]
[[زمرو:نقشبندي]]
[[زمرو:قادري]]
[[زمرو:چشتي]]
[[زمرو:سهروردي]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:1900ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1986ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>s8l83emgmlxfz4ws3dvggzmuq994hi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاضي علي اڪبر درازي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103682</id>
    <revision>
      <id>416975</id>
      <timestamp>2026-10-04T01:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌي اديب، شاعر، محقق ۽ سچل سرمست جو شارح}}  {{Infobox person | name          = قاضي علي اڪبر درازي | birth_name    = علي اڪبر | pseudonym     = غلام اڪبر | birth_date    = 28 جولاءِ 1895ع | birth_place   = [[روهڙي]]، [[سنڌ]] | death_date    = 30 آڪٽوبر 1981ع | nationality   = پاڪستاني | occupation    = اديب، شاعر، محقق، مترجم، سوا...</comment>
      <origin>416975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18585" sha1="14s0wjgwywb2w1gcrma6oyba7scpbl2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي اديب، شاعر، محقق ۽ سچل سرمست جو شارح}}

{{Infobox person
| name          = قاضي علي اڪبر درازي
| birth_name    = علي اڪبر
| pseudonym     = غلام اڪبر
| birth_date    = 28 جولاءِ 1895ع
| birth_place   = [[روهڙي]]، [[سنڌ]]
| death_date    = 30 آڪٽوبر 1981ع
| nationality   = پاڪستاني
| occupation    = اديب، شاعر، محقق، مترجم، سوانح نگار
| language      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[فارسي]]
| religion      = [[اسلام]]
| order         = [[قادري سلسلو|قادري]]
| known_for     = [[سچل سرمست]] جي ڪلام جي تحقيق، تشريح ۽ ترجمو
| notable_works = ''ديوان اڪبر''، ''دولھہ درازي''، ''شاعر هفت زبان''، ''شهنشاهه عشق''، ''داتا درازي''
}}

'''قاضي علي اڪبر درازي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Qazi Ali Akbar Darazi}} (28 جولاءِ 1895ع – 30 آڪٽوبر 1981ع) سنڌي اديب، شاعر، محقق، مترجم ۽ [[سچل سرمست]] جو شارح هو. هن پنهنجي علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو وڏو حصو سچل سرمست جي سوانح، شاعري، تصوف ۽ فارسي ڪلام جي تحقيق، ترتيب، ترجمي ۽ اشاعت لاءِ وقف ڪيو. سندس شاعريءَ جو تخلص '''غلام اڪبر''' هو ۽ روحاني وابستگي سبب سندس نالي سان '''درازي''' نسبت مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=قاضي+علي+اڪبر+درازي
 |title=قاضي علي اڪبر درازي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

محمد محسن الدين دراني پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ قاضي علي اڪبر درازيءَ کي سنڌ جي انهن عالمن ۽ اديبن ۾ شامل ڪيو آهي، جن تصوف ۽ صوفي ادب سان گڏ اردوءَ جي ادبي ۽ علمي روايت ۾ پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 354–357.&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
قاضي علي اڪبر، قاضي علي محمد جو پٽ، '''28 جولاءِ 1895ع''' تي [[روهڙي]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; سندس تعلق بکر جي پراڻي قاضي خاندان سان هو. سوانحي ذريعن موجب سندس وڏا مغلن جي دور ۾ [[بکر]] ۽ [[ملتان]] جا قاضي رهيا هئا. سندس والد قاضي علي محمد سنڌ جي گورنر جي درٻار جو ميمبر ۽ روهڙي ميونسپالٽيءَ جو ميمبر پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس خانداني پسمنظر، تعليم ۽ درازا شريف سان روحاني تعلق جو احوال ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== تعليم ==
قاضي علي اڪبر پنهنجي ابتدائي تعليم روهڙيءَ ۾ حاصل ڪئي. پهريان ٻه درجا ”ملا اسڪول“ ۾ پڙهيو ۽ ٽيون درجو سرڪاري اسڪول ۾ ماستر جمال الدين وٽ پڙهيائين. چار درجا مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڇهين درجي تائين اي. وي. اسڪول روهڙيءَ ۾ تعليم ورتائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

ان اسڪول ۾ فارسيءَ جي استاد '''هاسارام''' سندس علمي تربيت ڪئي. سنڌيانا موجب هاسارام جي صحبت سندس اندر تصوف ڏانهن رغبت پيدا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ هن [[سکر]] هاءِ اسڪول مان مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== درازا شريف سان تعلق ==
قاضي علي اڪبر جي فڪري ۽ روحاني زندگيءَ ۾ [[درازا شريف]] کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. '''15 مارچ 1915ع''' تي هو درازن ۾ '''سخي قبول محمد''' جي روحاني صحبت ۾ پهتو ۽ پهرين ملاقات کان ئي سندس عقيدتمند ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

انهيءَ تعلق سندس باقي زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو. سچل سرمست جي فڪر، ڪلام ۽ درازي روايت جي مطالعي ۽ اشاعت ۾ سندس غير معمولي دلچسپي پڻ انهيءَ روحاني تعلق سان وابسته هئي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

1951ع ۾ هن سچل سرمست جي ڇهين گادي نشين '''سخي قبول محمد ٻئي''' جي هٿ تي باقاعدي بيعت ڪئي. هو [[قادري سلسلو|قادري طريقي]] سان تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سرڪاري ملازمت ==
تعليم کان پوءِ قاضي علي اڪبر سرڪاري ملازمت اختيار ڪئي. لڳ ڀڳ '''1921ع''' ۾ روينيو کاتي ۾ ڪلارڪ مقرر ٿيو. ان کان پوءِ بئراج کاتي ۾ سرويئر پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

'''1927ع''' ۾ اڪائونٽنٽ جنرل سان لاڳاپيل تربيت لاءِ ٽن مهينن واسطي [[ممبئي]] ويو. '''1943ع''' ۾ سکر ۾ انسپيڪٽر ڪنٽرول پرائس مقرر ٿيو ۽ آخرڪار '''1950ع''' ۾ ٽريزري آفيسر جي عهدي تان رٽائر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

رٽائرمينٽ کان پوءِ سندس وقت جو وڏو حصو تصنيف، تحقيق، ترجمي ۽ خاص طور سچل سرمست جي ادبي ورثي جي اشاعت ۾ گذريو.

== شاعري ==
قاضي علي اڪبر جوانيءَ ۾ راڳ سان پڻ دلچسپي رکندو هو. هن شاعري به ڪئي ۽ پنهنجي ڪلام ۾ '''غلام اڪبر''' تخلص اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ جو مجموعو '''ديوان اڪبر''' سندس ابتدائي اهم ڪتابن مان آهي. اهو سچل سرمست ڪوآپريٽو اڪيڊميءَ طرفان '''1962ع''' ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سچل سرمست تي تحقيق ==
قاضي علي اڪبر درازيءَ جي ادبي سڃاڻپ جو سڀ کان اهم پاسو [[سچل سرمست]] جي فڪر ۽ شاعريءَ تي سندس وسيع ڪم آهي. هن سچل جي زندگي، تصوف، فارسي ۽ سنڌي شاعريءَ تي ڪتاب لکڻ سان گڏ سندس ڪيترن فارسي متنن کي مرتب، ترجمو ۽ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سچل سرمست تي ٿيل علمي تحقيق ۾ سندس ڪم اڄ به ماخذ طور استعمال ٿئي ٿو. مثال طور سچل جي فارسي ڪلام ۾ فنا ۽ تصوف بابت جديد تحقيقي مطالعي ۾ قاضي علي اڪبر درازيءَ جي مرتب ڪيل '''ديوان آشڪار''' کي بنيادي ماخذن مان هڪ طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://www.reinci.com/ojs3308/index.php/almisbah/article/view/212
 |title=سچل سر مست کے فارسی کلام میں انا کی فنا کا درس
 |website=AL MISBAH Research Journal
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== سچل جي فارسي ڪلام جا ترجما ==
قاضي علي اڪبر درازيءَ سچل سرمست جي ڪيترين فارسي مثنوين جي سنڌي ترجمي، ترتيب يا اشاعت جو ڪم ڪيو. سچل سرمست بابت مرتب ڪيل ببليوگرافي ۾ سندس ترجمن ۽ مرتب ڪيل ڪتابن جا تفصيلي اندراج موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Bibliography&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D8%B3%DA%86%D9%84_%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%B3%D8%AA_%D8%AA%D9%8A_%D8%A8%D8%A8%D9%84%D9%8A%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B9%D9%84%D9%8A_%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AF-1982-%D8%B5%D8%A7%D9%81.pdf
 |title=سچل سرمست تي ببليوگرافي
 |website=سنڌي ڊجيٽل لائبريري
 |language=sd
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

مثال طور '''تار نامو''' 1963ع ۾ سچل سرمست ڪوآپريٽو اڪيڊميءَ طرفان ڇپيو، جنهن ۾ فارسي مثنويءَ سان گڏ سنڌي نثري ترجمو ڏنو ويو. ساڳئي سال '''درد نامو''' پڻ سنڌي نثري ترجمي سان شايع ٿيو. '''رهبر نامو''' 1964ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ 522 فارسي شعرن جي سامهون سنڌي ترجمو ڏنو ويو. '''راز نامو''' پڻ سندس اهم ترجمي ۽ ترتيب وارن ڪمن مان هو.&lt;ref name=&quot;Bibliography&quot;/&gt;

== ديوان آشڪار ==
سچل سرمست جي فارسي شاعريءَ جي مطالعي ۾ '''ديوان آشڪار''' سان قاضي علي اڪبر درازيءَ جو ڪم خاص اهميت رکي ٿو. بعد جي علمي تحقيق ۾ هن نسخي ۽ ترجمي جا حوالا مسلسل استعمال ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://www.reinci.com/ojs3308/index.php/almisbah/article/view/212
 |title=سچل سر مست کے فارسی کلام میں انا کی فنا کا درس
 |website=AL MISBAH Research Journal
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

جديد دور ۾ به ''ديوان آشڪار'' جو اردو ترجمو قاضي علي اڪبر درازيءَ جي نالي سان ٻيهر پڙهيو ۽ شايع ڪيو ويو آهي؛ ان جي نئين اشاعت ۾ متن جي نظرثاني ۽ مقدمو ڊاڪٽر مخمور بخاريءَ سان منسوب آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://dailyurducolumns.com/column/haider-javed-syed/deewan-e-aashkar-sachal-sarmast.aspx
 |title=دیوان آشکار، سچل سرمست
 |website=Daily Urdu Columns
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب قاضي علي اڪبر درازيءَ جي تصنيف، تاليف ۽ ترجمي ڪيل ڪتابن جو انگ '''53''' هو. انهن مان '''37 سنڌيءَ ۾، 11 اردوءَ ۾، 3 انگريزيءَ ۾ ۽ هڪ سرائڪيءَ ۾''' ڇپيل ڪتاب ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سچل سرمست ۽ درازي روايت بابت سندس اهم ڪتابن ۾ هي شامل آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | '''قاضي علي اڪبر درازيءَ جون چونڊ تصنيفون ۽ ترتيبون'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | موضوع
|-
| ''ديوان اڪبر''
| شاعري
| قاضي علي اڪبر جو پنهنجو ڪلام
|-
| ''دولھہ درازي''
| تحقيق / سوانح
| سچل سرمست
|-
| ''شاعر هفت زبان''
| تحقيق
| سچل سرمست جي گهڻ لساني شاعري
|-
| ''شهنشاهه عشق''
| تصوف / تحقيق
| سچل سرمست
|-
| ''سچل سرمست''
| انگريزي
| سوانح ۽ فڪر
|-
| ''داتا درازي''
| سوانح
| درازي روايت
|-
| ''سرتاج الشعراء''
| ادبي تحقيق
| سچل سرمست
|-
| ''سخي سرتاج''
| سوانح / تصوف
| درازي سلسلو
|-
| ''مختصر سوانح حيات سچل سرمست''
| اردو
| سچل سرمست جي سوانح
|-
| ''ديوان آشڪار''
| ترتيب / ترجمو
| سچل جو فارسي ڪلام
|-
| ''درازن جي درٻار جا دُر''
| تذڪرو
| سچل جي طالبن ۽ درازي روايت جو احوال
|}

&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== اسلامي تاريخ ۽ ٻيون لکڻيون ==
قاضي علي اڪبر جي تصنيفي سرگرمي صرف سچل سرمست تائين محدود نه هئي. سنڌيانا سندس اسلامي تاريخ ۽ مذهبي موضوعن تي '''قرت العين الرسول ﷺ'''، '''بيعت رضوان'''، '''عشق حبيب'''، '''فاتح سنڌ'''، '''قضا، تقدير ۽ تدبير''' ۽ سندس خودنوشت سوانح سميت ڪيترن ڪتابن جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هن سفرناما پڻ لکيا، جن ۾ افغانستان، ايران ۽ عراق بابت لکڻيون شامل آهن. اهڙيءَ طرح سندس تصنيفي ڪم تصوف، شاعري، سوانح، اسلامي تاريخ، سفرنامي ۽ ترجمي تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== حج ۽ سفر ==
'''1964ع''' ۾ قاضي علي اڪبر حج ادا ڪيو. حج جي سفر دوران هن '''عشق حبيب''' نالي ڪتاب لکيو. حج کان پوءِ ايران ۽ عراق جو سفر پڻ ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

اهي سفر سندس مذهبي ۽ ادبي لکڻين جو موضوع پڻ بڻيا ۽ ايران ۽ عراق بابت جدا سفرناما سندس تصنيفات ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سچل سرمست سيمينار ==
قاضي علي اڪبر درازي سچل سرمست بابت ٿيندڙ علمي سرگرمين ۽ سيمينارن سان پڻ وابسته رهيو. ''سرمست-2'' ۾ 1981ع واري سچل نيشنل سيمينار جي مواد سان گڏ سندس تصوير ۽ سندس مقالو '''”سچل خليفونه پر شهنشاهه“''' شامل ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Sarmast2&quot;&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سرمست2
 |title=سرمست-2
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |language=sd
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ سيمينار ۾ پير حسام الدين راشدي، غلام مصطفيٰ قاسمي، غلام علي الانا، عبدالڪريم سنديلو، نواز علي شوق ۽ ٻين سنڌي عالمن ۽ اديبن جا مقالا پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Sarmast2&quot;/&gt;

== علمي اثر ==
سچل سرمست بابت پوءِ ٿيندڙ تحقيق ۾ درازيءَ جون ترتيبون ۽ ترجما بنيادي ماخذن جي حيثيت سان استعمال ٿيندا رهيا. مثال طور سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي جرنل ''ڪينجهر'' ۾ شايع ٿيل مطالعي جي مددي ڪتابن ۾ سندس 1964ع ۾ مرتب ۽ ترجمو ڪيل '''مثنوي رهبر نامه''' ۽ قاضي علي مردان جي مرتب ڪيل '''سوانح حيات قاضي علي اڪبر درازي''' جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/Keenjhar/article/download/3599/2686/6706
 |title=شاهه عنات رضوي
 |website=ڪينجهر، سنڌي شعبو، سنڌ يونيورسٽي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

اهڙي ريت درازيءَ جي اهميت رڳو سچل بابت لکيل پنهنجي ڪتابن تائين محدود نه رهي، پر سندس مرتب ڪيل فارسي متن ۽ سنڌي/اردو ترجما بعد واري سچل شناسيءَ لاءِ ماخذ بڻيا.

== صوفياءِ سنڌ اور اردو ۾ ذڪر ==
محمد محسن الدين درانيءَ ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ قاضي علي اڪبر درازيءَ جي شخصيت ۽ ادبي خدمتن تي جدا مضمون شامل ڪيو آهي. دراني سندس سچل سرمست سان عقيدت، تصوف سان وابستگي، لکڻين ۽ اردو ادب سان تعلق کي خاص طور بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

درانيءَ جي بيان موجب درازيءَ جي ادبي زندگيءَ جو نمايان پهلو سچل سرمست سان سندس گهرو عقيدتمنداڻو ۽ تحقيقي تعلق هو. ڪتاب ۾ سندس تصنيفن ۽ ادبي خدمتن سان گڏ سندس شخصيت جا احوال پڻ محفوظ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== وفات ==
قاضي علي اڪبر درازي '''30 آڪٽوبر 1981ع''' تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt; سندس وفات تائين سچل سرمست تي سندس تصنيفي، ترجمي ۽ تحقيقي ڪم جو وڏو ذخيرو ڇپجي چڪو هو.

== اهم تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#355C7D;color:white;&quot; | '''قاضي علي اڪبر درازيءَ جي زندگيءَ جا اهم مرحلا'''
! style=&quot;background:#DCE6F1;&quot; | عيسوي تاريخ
! style=&quot;background:#E5F3E5;&quot; | هجري دور
! style=&quot;background:#FCE4D6;&quot; | واقعو
|-
| 28 جولاءِ 1895ع
| 1313هه جي لڳ ڀڳ
| [[روهڙي]] ۾ پيدائش
|-
| 15 مارچ 1915ع
| 1333هه جي لڳ ڀڳ
| درازن ۾ سخي قبول محمد جي صحبت اختيار ڪيائين
|-
| لڳ ڀڳ 1921ع
| لڳ ڀڳ 1339–1340هه
| روينيو کاتي ۾ ملازمت
|-
| 1927ع
| لڳ ڀڳ 1345–1346هه
| اڪائونٽنٽ جنرل جي تربيت لاءِ ممبئي ويو
|-
| 1943ع
| لڳ ڀڳ 1362هه
| سکر ۾ انسپيڪٽر ڪنٽرول پرائس مقرر
|-
| 1950ع
| لڳ ڀڳ 1369هه
| ٽريزري آفيسر جي عهدي تان رٽائر
|-
| 1951ع
| لڳ ڀڳ 1370هه
| سخي قبول محمد ٻئي جي هٿ تي بيعت
|-
| 1962ع
| لڳ ڀڳ 1381–1382هه
| ''ديوان اڪبر'' شايع
|-
| 1964ع
| لڳ ڀڳ 1383–1384هه
| حج، ايران ۽ عراق جو سفر
|-
| 30 آڪٽوبر 1981ع
| 1401هه
| وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[سچل سرمست]]
* [[درازا شريف]]
* [[تصوف]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[روهڙي]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 354–357.
* قاضي علي مردان (مرتب)، ''سوانح حيات قاضي علي اڪبر درازي''، 1985ع.
* محمد علي حداد، ''سچل سرمست تي ببليوگرافي''، 1982ع.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:درازي، علي اڪبر قاضي}}

[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سچل سرمست]]
[[زمرو:روهڙي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1895ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1981ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>14s0wjgwywb2w1gcrma6oyba7scpbl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بشير احمد قادري مخفي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103683</id>
    <revision>
      <id>416986</id>
      <timestamp>2026-10-04T01:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|سنڌ سان لاڳاپيل اردو شاعر، صوفي ليکڪ ۽ اقباليات جو محقق}}  {{Infobox writer | name          = بشير احمد مخفي قادري | native_name   = بشیر احمد مخفی القادری | pen_name      = مخفي | birth_date    = لڳ ڀڳ 1917ع / 1335هه | birth_place   = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date    = 1961ع / 1381هه | death_place   = ڪراچ...</comment>
      <origin>416986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16812" sha1="8wm90f65l5rxxv4hq21ousmm78l55el" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ سان لاڳاپيل اردو شاعر، صوفي ليکڪ ۽ اقباليات جو محقق}}

{{Infobox writer
| name          = بشير احمد مخفي قادري
| native_name   = بشیر احمد مخفی القادری
| pen_name      = مخفي
| birth_date    = لڳ ڀڳ 1917ع / 1335هه
| birth_place   = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان
| death_date    = 1961ع / 1381هه
| death_place   = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| resting_place = ميوه شاهه قبرستان، لياري، ڪراچي
| occupation    = شاعر، ليکڪ، محقق
| language      = [[اردو]]
| subject       = [[تصوف]]، اقباليات، ديني ادب
| movement      = قادري صوفي روايت
| notableworks  = ''اقبال کا نظریہ تصوف''، ''اقبال کی خودی اور حافظ کی بیخودی''، ''عرفان اقبال اور افادات نیازی''
| father        = مولانا محمد غلام رسول قادري
}}

'''صاحبزاده محمد بشير احمد مخفي القادري''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Bashir Ahmad Makhfi Qadri}} (پيدائش: لڳ ڀڳ 1917ع/1335هه؛ وفات: 1961ع/1381هه)، ادبي نالي '''بشير مخفي''' سان مشهور، [[ڪراچي]] سان تعلق رکندڙ اردو شاعر، صوفي ليکڪ، محقق ۽ اقباليات جو مصنف هو. سندس لکڻين جا اهم موضوع [[تصوف]]، اسلامي فڪر، [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] جي فڪر ۽ شاعري، [[حافظ شيرازي]] ۽ صوفي ادب هئا.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qadria.org/sahabzada-muhammad-bashir-ahmed-makhfi-qadri/
 |title=Hazrat Sahabzada Muhammad Bashir Ahmed Makhfi Qadri
 |website=Jamiat-e-Qadria
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

محمد محسن الدين درانيءَ پنهنجي ڪتاب ''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس ادبي، ديني ۽ صوفيانه خدمتن جو ذڪر ڪيو آهي ۽ سندس لکڻين کي سنڌ ۾ اردو صوفي ادب جي روايت جي حوالي سان پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، اردو، ص 340–343.&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ تخلص ==
سندس نالو '''محمد بشير احمد''' هو، جڏهن تہ ادبي دنيا ۾ هن '''مخفي''' تخلص اختيار ڪيو. ڇپيل ڪتابن ۽ ببليوگرافين ۾ سندس نالو '''بشير مخفي قادري''' جي صورت ۾ پڻ ملي ٿو. علامه اقبال سان لاڳاپيل ڪتابن جي ببليوگرافيءَ ۾ اقبال اڪيڊمي پاڪستان سندس تصنيفن کي انهيءَ نالي هيٺ درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;IqbalBib&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.allamaiqbal.com/databank/works/8u1.66.pdf
 |title=Iqbal Studies Bibliography
 |website=Iqbal Academy Pakistan
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==
بشير احمد مخفي قادري [[ڪراچي]] جي هڪ ديني ۽ صوفي خاندان ۾ پيدا ٿيو. جماعت قادريه جي سوانحي بيان موجب هو '''حافظ مولانا محمد غلام رسول قادري''' جو وڏو پٽ هو، جڏهن تہ سندس ڏاڏو '''حافظ قاري محمد علم الدين قادري''' پڻ ڪراچيءَ جي مذهبي ۽ صوفي حلقن سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

ان ماخذ موجب سندس پيدائش پاڪستان جي قيام کان تقريباً ٽيهه سال اڳ ٿي. ان حساب سان سندس پيدائش لڳ ڀڳ '''1917ع''' (تقريباً '''1335هه''') ٿئي ٿي؛ پر هن وقت دستياب معتبر ماخذن مان سندس ڄمڻ جو صحيح ڏينهن ۽ مهينو ثابت نٿو ٿئي، تنهنڪري وڪيپيڊيا ۾ ڪا مخصوص تاريخ اندازي سان ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ پڻ سندس خانداني، علمي ۽ صوفيانه ماحول جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== تعليم ۽ علمي ماحول ==
بشير احمد مخفي اهڙي خاندان ۾ پرورش حاصل ڪئي، جنهن ۾ ديني تعليم ۽ تصوف ٻنهي کي اهميت حاصل هئي. سندس والد ۽ ڏاڏو ديني علم ۽ قادري صوفي روايت سان وابسته هئا؛ انهيءَ خانداني ماحول سندس علمي ۽ ادبي دلچسپين تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

سندس بعد واري تصنيفي ڪم مان [[فارسي ادب]]، اردو شاعري، اسلامي فڪر، تصوف ۽ خصوصاً اقباليات سان سندس گهري واقفيت ظاهر ٿئي ٿي. سندس ڪتابن ۾ اقبال ۽ حافظ شيرازي جي فڪر جو تقابلي مطالعو پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IqbalBib&quot;/&gt;

== تصوف سان تعلق ==
بشير مخفي قادريءَ جي علمي شخصيت جو هڪ اهم پاسو [[تصوف]] هو. سندس خانداني وابستگي [[قادري سلسلو|قادري صوفي سلسلي]] سان هئي ۽ هن تصوف جي مختلف موضوعن تي مضمون ۽ ڪتاب لکيا. جماعت قادريه جي سوانح موجب سندس ڪيترائي صوفيانه مضمون ان دور جي اخبارن ۽ رسالن ۾ ڇپيا، جڏهن تہ ڪجهه تحريرون غير ڇپيل رهيون.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس فڪر ۽ لکڻين کي سنڌ اندر اردوءَ جي ديني ۽ صوفيانه ادبي روايت جي تناظر ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== اقباليات ==
بشير مخفي قادريءَ جي علمي ڪم جو سڀ کان نمايان شعبو '''اقباليات''' هو. هو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] جي شاعري ۽ فڪر کان گهڻو متاثر هو ۽ اقبال جي خودي، تصوف ۽ فلسفي تي ڪيترائي مضمون ۽ ڪتاب لکيائين.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

اقبال اڪيڊمي پاڪستان جي ببليوگرافي سندس گهٽ ۾ گهٽ ٽن اهم اقبالي تصنيفن جي تصديق ڪري ٿي: ''اقبال کی خودی اور حافظ کی بیخودی''، ''عرفان اقبال اور افادات نیازی'' ۽ ''اقبال کا نظریہ تصوف''.&lt;ref name=&quot;IqbalBib&quot;/&gt;

=== اقبال جي خودي ۽ حافظ جي بيخودي ===
سندس ڪتاب '''''اقبال کی خودی اور حافظ کی بیخودی''''' ۾ اقبال جي تصورِ خودي ۽ فارسي شاعر [[حافظ شيرازي]] سان منسوب فڪري ۽ صوفيانه رجحانن جو تقابلي جائزو ورتو ويو. اقبال اڪيڊميءَ جي ببليوگرافي مطابق ڪتاب جو ٻيو ايڊيشن '''1944ع''' (تقريباً '''1363هه''') ۾ ڪراچيءَ مان '''اداره تصنيف و تأليف، آل پاڪستان ايجوڪيشنل ڪانفرنس''' پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;IqbalBib&quot;/&gt;

اقبال سائبر لائبريريءَ جي فهرست پڻ هن ڪتاب کي بشير مخفي قادريءَ سان منسوب ڪري ٿي ۽ 1944ع واري ڪراچي ايڊيشن جو اندراج ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;IqbalCyber&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://iqbalcyberlibrary.net/ur/listbooks/listbycontributor.php
 |title=Books List by Contributors
 |website=Iqbal Cyber Library
 |publisher=Iqbal Academy Pakistan
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

=== عرفان اقبال ۽ افادات نيازي ===
سندس ٻي اهم تصنيف '''''عرفان اقبال اور افادات نیازی''''' آهي. اقبال اڪيڊمي پاڪستان جي ببليوگرافي موجب اها '''1948ع''' (تقريباً '''1367–1368هه''') ۾ لاهور جي '''ڪتاب منزل''' مان شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;IqbalBib&quot;/&gt;

=== اقبال جو نظريو تصوف ===
سندس اقباليات بابت اهم تصنيف '''''اقبال کا نظریہ تصوف''''' آهي. اقبال اڪيڊمي پاڪستان جي ببليوگرافي ان ڪتاب کي بشير مخفي قادري جي تصنيف طور درج ڪري ٿي ۽ اشاعت جو هنڌ ڪراچي ۽ سال '''1961ع''' (تقريباً '''1380–1381هه''') ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;IqbalBib&quot;/&gt;

تصوف جي آن لائين ادبي ذخيري ''صوفي نامه'' ۾ پڻ ''اقبال کا نظریۂ تصوف'' بشير مخفي جي تصنيف طور فهرست ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sufinama&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://sufinama.org/search/ebooks?lang=ur&amp;q=اقبال%20کا%20نظریہ%20تصوف
 |title=اقبال کا نظریہ تصوف
 |website=Sufinama
 |language=ur
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== حافظ شيرازي بابت تحقيق ==
اقبال سان گڏ بشير مخفيءَ کي [[حافظ شيرازي]] جي فارسي شاعري ۽ صوفيانه فڪر سان پڻ دلچسپي هئي. سندس ''اقبال کی خودی اور حافظ کی بیخودی'' انهيءَ دلچسپيءَ جو اهم مثال آهي. ان ۾ اقبال جي ''خودي'' ۽ حافظ سان لاڳاپيل صوفيانه ''بيخودي'' جي فڪري رخن کي هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;IqbalBib&quot;/&gt;

جماعت قادريه جي سوانح موجب هن حافظ شيرازيءَ جي فڪر ۽ ڪلام بابت ٻيا تحقيقي مضمون پڻ لکيا، جن مان ڪجهه ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

== شاعري ==
بشير احمد مخفي نثر سان گڏ شاعري پڻ ڪندو هو. سندس تخلص '''مخفي''' هو. سندس شاعريءَ ۾ [[حمد]]، [[نعت]]، [[منقبت]] ۽ مذهبي شاعريءَ جون ٻيون صنفون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

هن برصغير جي مختلف صوفي بزرگن جي مدح ۾ منقبتي شاعري پڻ ڪئي. [[ڪربلا جي جنگ|ڪربلا]] ۽ اهل بيت سان متعلق سندس قصيدا ۽ مذهبي نظم پڻ ڪتابچن جي صورت ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

== ادبي ۽ صوفيانه تصنيفون ==
سوانحي ماخذ سندس نالي سان هيٺيون تصنيفون منسوب ڪري ٿو:&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''بشير مخفي قادريءَ جون ڄاتل تصنيفون'''
! style=&quot;background:#d9eaf7;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#e4f2df;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#f9e5d8;&quot; | اشاعت بابت ڄاڻ
|-
| ''يادگار مخفي''
| ادبي/شاعراڻو مجموعو
| —
|-
| ''نوائے عارفانہ''
| صوفيانه شاعري
| —
|-
| ''فیضان غوث الاعظم (تحریک جلوس غوثیہ)''
| قادري تصوف ۽ مذهبي تاريخ
| —
|-
| ''بادۂ نور کے چند قطرے''
| ديني ۽ صوفيانه ادب
| —
|-
| ''یادگار لطیف''
| ادبي/صوفيانه موضوع
| —
|-
| ''ارمغان اہل دل''
| تصوف
| —
|-
| ''چند جرعات رومی اور اقبال''
| [[جلال الدين رومي|رومي]] ۽ اقبال
| —
|-
| ''نذر حسینی''
| ڪربلا ۽ اهل بيت
| —
|-
| ''اقبال کی خودی اور حافظ کی بیخودی''
| اقبال ۽ حافظ شيرازي
| ٻيو ايڊيشن، ڪراچي، 1944ع
|-
| ''اقبال کا نظریہ تصوف''
| اقباليات ۽ تصوف
| ڪراچي، 1961ع
|-
| ''عرفان اقبال اور افادات نیازی''
| اقباليات
| لاهور، 1948ع
|-
| ''تاریخ رود کوثر پر ایک نظر''
| تنقيدي/تحقيقي مضمون
| —
|}

مٿين سڀني ڪتابن جي اشاعتي تفصيل آزاد ببليوگرافڪ ماخذن مان هڪجهڙي نموني تصديق ٿيل ناهن؛ البت اقبال بابت ٽن ڪتابن جا ببليوگرافڪ اندراج اقبال اڪيڊمي پاڪستان جي فهرست ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;IqbalBib&quot;/&gt;

== جلوس غوثيه سان تعلق ==
خانداني سوانحي ماخذ موجب بشير مخفي قادري [[عبدالقادر جيلاني]] سان عقيدت ۽ قادري سلسلي سان وابستگيءَ سبب پاڪستان جي قيام کان اڳ ڪراچيءَ ۾ عرس غوث الاعظم جي موقعي تي '''جلوس غوثيه''' منظم ڪرڻ واري تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي بيان موجب سندس ڪوششن سان '''انجمن جلوس غوث پاڪ ڪراچي''' جي قيام ۾ پڻ مدد ملي.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

ان تنظيم جو پهريون صدر سندس نانو '''صوفي سائين عبدالغني قادري''' ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي وفات 1357هه ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt; ڇاڪاڻ تہ هي تفصيل بنيادي طور خاندان/خانقاهه سان لاڳاپيل ماخذ مان ملي ٿو، تنهنڪري ان کي آزاد تاريخي ماخذ ملڻ تائين انهيءَ نسبت سان بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== سنڌ جي اردو ادبي روايت ۾ مقام ==
بشير مخفي قادريءَ جو علمي ڪم ويهين صديءَ جي وچ واري ڪراچيءَ ۾ اردو، فارسي ادبي روايت، اقباليات ۽ تصوف جي پاڻ ۾ لاڳاپي جو مثال آهي. سندس ڇپيل ڪتابن جي ڪراچي ۽ لاهور مان اشاعت مان سندس ادبي سرگرمين جي دائري جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;IqbalBib&quot;/&gt;

''صوفياءِ سنڌ اور اردو'' ۾ سندس ذڪر سنڌ جي انهن ديني ۽ صوفي شخصيتن جي سلسلي ۾ ڪيو ويو آهي، جن اردوءَ ۾ تصوف ۽ مذهبي ادب جي واڌ ويجهه ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Durrani&quot;/&gt;

== وفات ==
بشير احمد مخفي قادريءَ جي وفات '''1961ع''' ۾ [[ڪراچي]] ۾ ٿي. سندس سوانحي ماخذ هجري سال '''1381هه''' ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt; عيسوي ۽ هجري سال هڪ ٻئي سان مڪمل طور هم وقت نه هجڻ سبب، صحيح ڏينهن ۽ مهيني کان سواءِ 1961ع کي ڪنهن مخصوص هجري مهيني سان ڳنڍڻ ممڪن ناهي؛ 1961ع جو عرصو تقريباً 1380هه ۽ 1381هه ٻنهي ۾ اچي ٿو.

سوانحي بيان موجب کيس ڪراچيءَ جي قديم '''ميوه شاهه قبرستان'''، لياري/ڌوٻي گهاٽ واري علائقي ۾ پنهنجي ناني صوفي سائين عبدالغني قادريءَ جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Qadria&quot;/&gt;

== تاريخي خاڪو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#365f91;color:white;&quot; | '''بشير مخفي قادريءَ جي زندگي ۽ علمي ڪم'''
! style=&quot;background:#dce6f1;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#e2f0d9;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#fce4d6;&quot; | واقعو
|-
| لڳ ڀڳ 1917ع
| لڳ ڀڳ 1335هه
| ڪراچيءَ جي ديني ۽ صوفي خاندان ۾ پيدائش
|-
| 1944ع
| تقريباً 1363هه
| ''اقبال کی خودی اور حافظ کی بیخودی'' جو ٻيو ايڊيشن
|-
| 1948ع
| تقريباً 1367–1368هه
| ''عرفان اقبال اور افادات نیازی'' جي اشاعت
|-
| 1961ع
| 1380–1381هه
| ''اقبال کا نظریہ تصوف'' جي اشاعت
|-
| 1961ع
| 1381هه
| ڪراچيءَ ۾ وفات
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تصوف]]
* [[قادري سلسلو]]
* [[محمد اقبال]]
* [[حافظ شيرازي]]
* [[جلال الدين رومي]]
* [[سنڌ ۾ اردو ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 340–343.
* بشير مخفي قادري، ''اقبال کی خودی اور حافظ کی بیخودی''، ڪراچي، 1944ع.
* بشير مخفي قادري، ''عرفان اقبال اور افادات نیازی''، لاهور: ڪتاب منزل، 1948ع.
* بشير مخفي قادري، ''اقبال کا نظریہ تصوف''، ڪراچي، 1961ع.

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:قادري، بشير احمد مخفي}}

[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:قادري]]
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:اردو ليکڪ]]
[[زمرو:اقباليات جا محقق]]
[[زمرو:ڪراچي جون شخصيتون]]
[[زمرو:1961ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>8wm90f65l5rxxv4hq21ousmm78l55el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرزا افضل بيگ قاقشال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103684</id>
    <revision>
      <id>416987</id>
      <timestamp>2026-10-04T01:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو دکني اديب، شاعر ۽ اردو تذڪره نگار}}  {{Infobox writer | name              = مرزا محمد افضل بيگ خان قاقشال | native_name       = مرزا محمد افضل بیگ خاں قاقشال | native_name_lang  = ur | image             = | caption           = | pseudonym         = | occupation        = [[شاعر]]، [[اديب]]، [[تذڪرو|تذڪره نگار]] | language...</comment>
      <origin>416987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13027" sha1="9e02lliwkxwzf8ksroqh2ryzecb6eyw" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو دکني اديب، شاعر ۽ اردو تذڪره نگار}}

{{Infobox writer
| name              = مرزا محمد افضل بيگ خان قاقشال
| native_name       = مرزا محمد افضل بیگ خاں قاقشال
| native_name_lang  = ur
| image             =
| caption           =
| pseudonym         =
| occupation        = [[شاعر]]، [[اديب]]، [[تذڪرو|تذڪره نگار]]
| language          = [[اردو]]، [[فارسي]]
| nationality       =
| period            = ارڙهين صدي
| genre             = [[تذڪرو]]، شاعري
| subject           = شاعرن جا احوال ۽ ادبي تذڪره نگاري
| movement          = [[دکني ادب]]، اردو تذڪره نگاري
| notableworks      = ''[[تحفة الشعراء]]''
}}

'''مرزا محمد افضل بيگ خان قاقشال''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Mirza Afzal Beg Khan Qaqshal}}، جنهن کي '''مرزا افضل بيگ خان''' جي نالي سان پڻ ڄاتو وڃي ٿو، ارڙهين صديءَ جو دکني اديب، شاعر ۽ [[اردو]] توڙي [[فارسي]] شاعرن جو تذڪره نگار هو. سندس سڀ کان مشهور تصنيف '''''تحفة الشعراء''''' آهي، جيڪا 1165هه (1751–1752ع) ۾ مڪمل ٿي ۽ اردو شاعريءَ جي شروعاتي تذڪرن مان شمار ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Afzal&quot;&gt;محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، اردو، ص 346–349.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCPUL&quot;&gt;{{cite web |url=https://urducouncil.nic.in/ncpulblog/2024/12/05/%D8%AF%DA%A9%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%8C-%D9%85%D8%B6%D9%85%D9%88%D9%86-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1/ |title=دکنی ادب کی تحقیق و بازیافت |website=National Council for Promotion of Urdu Language |date=5 December 2024 |language=ur |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ پسمنظر ==
مرزا افضل بيگ خان قاقشال جو تعلق دکن جي انهيءَ ادبي ماحول سان هو، جنهن ۾ فارسي درٻاري ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت رکندي هئي، جڏهن تہ اردو يا ريخته هڪ اهم ادبي ٻوليءَ طور ترقي ڪري رهي هئي. سندس زندگيءَ بابت تفصيلي سوانحي معلومات محدود آهي، پر سندس تصنيف ''تحفة الشعراء'' کيس دکن جي اوائلي اردو تذڪره نگارن ۾ نمايان مقام ڏياري ٿي.&lt;ref name=&quot;Durrani-Afzal&quot;/&gt;

محمد محسن الدين درانيءَ موجب افضل بيگ کي فارسي ۽ اردو ادب سان گهري دلچسپي هئي ۽ هو پنهنجي دور جي ادبي حلقن ۽ شاعرن کان واقف هو. سندس تذڪري مان پڻ سندس وسيع ادبي مطالعي ۽ شعر جي پرک جو اندازو ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Afzal&quot;/&gt;

== ادبي شخصيت ==
افضل بيگ پاڻ به شعر ۽ ادب سان وابسته هو، پر ادبي تاريخ ۾ سندس مستقل شهرت جو بنيادي سبب تذڪره نگاري آهي. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو پنهنجي دور جي شاعرن، سندن ڪلام ۽ ادبي روايت کي محفوظ ڪرڻ ۾ دلچسپي رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Durrani-Afzal&quot;/&gt;

اردو تذڪره نگاريءَ بابت جديد تحقيق ۾ سندس نالو [[مير تقي مير]] جي ''نڪات الشعراء''، خواجه خان حميد اورنگ آباديءَ جي ''گلشن گفتار''، فتح علي حسيني گرديزيءَ جي ''ريخته گويان'' ۽ قيام الدين قائم جي ''مخزن نکات'' سان گڏ اردو جي شروعاتي تذڪرن جي حوالي سان ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;URJ&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.urdulinks.com/urj/?p=4266 |title=اُردو شعرا کے تذکرے اور تذکرہ نگاری کا فکری و فنی جائزہ |website=اردو ریسرچ جرنل |language=ur |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== تحفة الشعراء ==
مرزا افضل بيگ خان جي سڀ کان اهم تصنيف '''''تحفة الشعراء''''' آهي. هي ڪتاب شاعرن جو تذڪرو آهي ۽ ان جي تصنيف '''1165هه'''، مطابق تقريباً '''1751–1752ع'''، ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;NCPUL&quot;/&gt;

''تحفة الشعراء'' جي اهم خصوصيت اها آهي تہ ان ۾ رڳو اردو يا ريخته جي شاعرن تائين پاڻ کي محدود نه ڪيو ويو، پر '''ريخته گو ۽ فارسي گو ٻنهي قسمن جي شاعرن''' جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اردو تذڪره نگاريءَ تي ٿيل تحقيق موجب هن ڪتاب ۾ ڪجهه اهڙن شاعرن جا احوال پڻ محفوظ آهن، جيڪي ٻين قديم تذڪرن ۾ نٿا ملن.&lt;ref name=&quot;URJ&quot;/&gt;

انهيءَ سبب ''تحفة الشعراء'' رڳو شاعرن جي فهرست نه، پر ارڙهين صديءَ جي دکني ۽ اردو-فارسي ادبي ماحول جي مطالعي لاءِ هڪ تاريخي ماخذ جي حيثيت پڻ رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;URJ&quot;/&gt;

== اردو تذڪره نگاريءَ ۾ مقام ==
ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري اردو شاعرن بابت باقاعده تذڪرا لکڻ جو سلسلو زور وٺڻ لڳو. انهيءَ دور ۾ اتر هندستان ۽ دکن ٻنهي هنڌن تي تذڪره نگاريءَ جا اهم ڪتاب تيار ٿيا. افضل بيگ قاقشال جو ''تحفة الشعراء'' ۽ خواجه خان حميد اورنگ آباديءَ جو ''گلشن گفتار'' ٻئي 1165هه (1751–1752ع) سان منسوب ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;NCPUL&quot;/&gt;

ساڳئي زماني ۾ مير تقي مير جو ''نڪات الشعراء'' پڻ 1165هه ۾ مڪمل ٿيو. انهيءَ ڪري اردو جي سڀ کان پهرين تذڪري جي تعين بابت ادبي محققن ۾ بحث رهيو آهي؛ البت جديد تحقيق ۾ ''تحفة الشعراء'' کي بلاشڪ اردو جي '''قديم ترين تذڪرن جي گروهه''' ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;URJ&quot;/&gt;

دکني ادب بابت تحقيق ۾ سيد عبدالولي عزلت سورتيءَ جي اڳين تحقيقي ڪوششن کان پوءِ افضل بيگ قاقشال ۽ حميد اورنگ آباديءَ جا تذڪرا خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ انهن ۾ دکني شاعرن بابت اهڙو مواد محفوظ ٿيو، جيڪو بعد جي ادبي تاريخ نويسيءَ لاءِ ڪارائتو ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCPUL&quot;/&gt;

== دکني ادب سان تعلق ==
''تحفة الشعراء'' دکني ادب جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي. ڪتاب ۾ دکن سان تعلق رکندڙ شاعرن جو ذڪر هجڻ ڪري اهو ارڙهين صديءَ جي دکني شاعري، ريخته ۽ فارسيءَ جي گڏيل ادبي ماحول بابت معلومات مهيا ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPUL&quot;/&gt;

افضل بيگ کان پوءِ دکن ۾ تذڪره نگاريءَ جي روايت جاري رهي. لڇمي نارائن شفيق اورنگ آباديءَ جو ''چمنستان شعراء'' 1175هه (1761–1762ع)، اسد علي خان تمنا جو ''گل عجائب'' 1194هه (1780ع)، شاهه تجلي عليءَ جو ''مجموعه فصاحت'' 1216هه (1801–1802ع) ۽ شاهه ڪمال مانڪپوريءَ جو ''مجمع الانتخاب'' 1219هه (1804–1805ع) انهيءَ ادبي سلسلي جا پوءِ وارا مثال آهن.&lt;ref name=&quot;NCPUL&quot;/&gt;

== ڪتاب جي جديد اشاعت ==
''تحفة الشعراء'' جو قديم متن ويهين صديءَ ۾ ٻيهر مرتب ڪري شايع ڪيو ويو. انجمن ترقي اردو پاڪستان جي تحقيقي مواد ۾ ڪتاب جو اندراج '''مرزا افضل بيگ خان قاقشال''' جي تصنيف طور ملي ٿو ۽ جديد مرتب طور '''ڊاڪٽر حفيظ قتيل''' جو نالو ڏنو ويو آهي. هي ايڊيشن '''اداره ادبيات اردو، حيدرآباد دکن''' پاران '''1961ع/1380–1381هه''' ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;ATU&quot;&gt;{{cite web |url=https://urdu.atup.org.pk/website/journal/article/5ef9dd3132829/references |title=حوالہ جات |website=انجمن ترقی اردو پاکستان |language=ur |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

[[ريخته]] جي ڊجيٽل ذخيري ۾ پڻ ''تحفة الشعراء'' مرزا افضل بيگ خان جي نالي سان موجود آهي. ريخته موجب 1961ع واري ڇاپي جو ناشر اداره ادبيات اردو، حيدرآباد آهي ۽ ڪتاب 181 صفحن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Rekhta&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/tohfa-tush-shora-mirza-afzal-beg-khan-ebooks?lang=ur |title=تحفۃ الشعرا از مرزا افضل بیگ خاں |website=Rekhta |publisher=Rekhta Foundation |language=ur |access-date=4 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== تحفة الشعراء جي تحقيقي اهميت ==
''تحفة الشعراء'' جي اهميت جو هڪ سبب اهو پڻ آهي تہ ان ۾ اهڙن شاعرن بابت مواد ملي ٿو، جن جو ذڪر ٻين قديم تذڪرن ۾ يا تہ بلڪل موجود ناهي يا تمام مختصر آهي. انهيءَ خصوصيت سبب بعد وارن محققن دکني ۽ اردو شاعريءَ جي تاريخ مرتب ڪرڻ وقت افضل بيگ جي تذڪري مان استفادو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;URJ&quot;/&gt;

ڪتاب اردو ۽ فارسيءَ جي ان تاريخي گڏيل ادبي ماحول جي پڻ نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ريخته هڪ الڳ ۽ پختي ادبي ٻوليءَ طور پنهنجي جاءِ ٺاهي رهي هئي، پر فارسيءَ جو ادبي اثر اڃا گهڻو مضبوط هو. ٻنهي ٻولين جي شاعرن کي هڪ ئي تذڪري ۾ شامل ڪرڻ انهيءَ دور جي گهڻ لساني ادبي ثقافت جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;URJ&quot;/&gt;

== تصنيف جو زمانو ==
''تحفة الشعراء'' جي مڪمل ٿيڻ جو سال '''1165هه''' ڏنو وڃي ٿو، جيڪو گريگورين ڪئلينڊر ۾ تقريباً '''1751–1752ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPUL&quot;/&gt; صرف هجري سال معلوم هجڻ ۽ اصل ماخذ ۾ مهينو نه ملڻ سبب تصنيف جو ڪو مخصوص گريگورين مهينو مقرر ڪرڻ درست نه ٿيندو.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''مرزا افضل بيگ قاقشال ۽ تحفة الشعراء جو تاريخي خاڪو'''
! هجري تاريخ
! گريگورين تاريخ
! واقعو
|-
| 1165هه
| 1751–1752ع
| ''تحفة الشعراء'' جي تصنيف/تڪميل
|-
| 1175هه
| 1761–1762ع
| لڇمي نارائن شفيق جو ''چمنستان شعراء''؛ دکني تذڪره نگاريءَ جي پوءِ واري دور جو اهم ڪتاب
|-
| 1380–1381هه
| 1961ع
| ڊاڪٽر حفيظ قتيل جي ترتيب سان ''تحفة الشعراء'' جي جديد اشاعت، اداره ادبيات اردو، حيدرآباد دکن
|}

== ادبي ورثو ==
افضل بيگ قاقشال جو بنيادي ادبي ورثو ''تحفة الشعراء'' آهي. اردو ادبي تاريخ ۾ سندس اهميت ڪنهن وڏي ديوان جي شاعر کان وڌيڪ هڪ '''اوائلي تذڪره نگار ۽ ادبي دستاويز مرتب ڪندڙ''' جي آهي. سندس ڪم اردو ۽ دکني شاعريءَ جي اوائلي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن جي هڪ سلسلي جو حصو بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPUL&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;URJ&quot;/&gt;

ويھين صديءَ ۾ ڪتاب جي ٻيهر اشاعت ۽ پوءِ ان جي ڊجيٽل صورت ۾ دستيابيءَ سبب اهو جديد محققن لاءِ پڻ دستياب ٿيو آهي. ريخته جي ڊجيٽل فهرست ۾ 1961ع وارو 181 صفحن تي مشتمل نسخو محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;Rekhta&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اردو ادب]]
* [[دکني ادب]]
* [[تذڪرو]]
* [[مير تقي مير]]
* [[ريخته]]
* [[فارسي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* مرزا افضل بيگ خان قاقشال، ''تحفة الشعراء''، مرتب: ڊاڪٽر حفيظ قتيل، اداره ادبيات اردو، حيدرآباد دکن، 1961ع.
* محمد محسن الدين دراني، ''صوفياءِ سنڌ اور اردو''، ص 346–349.

{{DEFAULTSORT:قاقشال، افضل بيگ}}

[[زمرو:اردو اديب]]
[[زمرو:اردو تذڪره نگار]]
[[زمرو:دکني ادب]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:فارسي ادب]]</text>
      <sha1>9e02lliwkxwzf8ksroqh2ryzecb6eyw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داخلي وھڪرو (ھائڊرولاجي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103685</id>
    <revision>
      <id>416988</id>
      <timestamp>2026-10-04T01:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''داخلي وهڪرا''' : ڪنهن [[ڍنڍ]]، [[درياهه]]، [[آبي ذخيرو]]، [[آبي حوض]] يا ٻين پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ پاڻي مختلف قدرتي ۽ انساني ذريعن وسيلي داخل ٿي سگهي ٿو. آبيات ۾ انهن ذريعن کي مجموعي طور '''داخلي وهڪرا''' (inflows) چيو وڃي ٿو. ڪنهن مخصوص پاڻيءَ جي ذخيري لاءِ اهم داخلي وهڪرن ۾ سڌو وس...</comment>
      <origin>416988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10889" sha1="05u6zo2zrgd04mtrc5t9rv1ymtixmeh" xml:space="preserve">'''داخلي وهڪرا''' : ڪنهن [[ڍنڍ]]، [[درياهه]]، [[آبي ذخيرو]]، [[آبي حوض]] يا ٻين پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ پاڻي مختلف قدرتي ۽ انساني ذريعن وسيلي داخل ٿي سگهي ٿو. آبيات ۾ انهن ذريعن کي مجموعي طور '''داخلي وهڪرا''' (inflows) چيو وڃي ٿو. ڪنهن مخصوص پاڻيءَ جي ذخيري لاءِ اهم داخلي وهڪرن ۾ سڌو [[وسڪارو]]، [[سطحي وهڪرو]]، ندين ۽ درياهن جو وهڪرو، [[برف]] ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي، [[زميني پاڻي]] جو اخراج ۽، ڪن حالتن ۾، انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ واپسيءَ جا وهڪرا شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Water cycle
 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== وسڪارو ==
[[وسڪارو]] (precipitation) پاڻيءَ جي آمد جو بنيادي قدرتي ذريعو آهي. مينهن، برف، ڳڙو ۽ وسڪاري جون ٻيون صورتون پاڻيءَ کي فضا مان زمين ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. ڍنڍن، درياهن، آبي ذخيرن ۽ مهاساگرن جي مٿاڇري تي سڌو پوندڙ وسڪارو انهن ۾ سڌي داخلي وهڪري طور شامل ٿئي ٿو، جڏهن تہ ڀرپاسي جي زمين تي پوندڙ وسڪاري جو حصو بعد ۾ سطحي يا زيرزمين وهڪري جي صورت ۾ پاڻيءَ جي ذخيرن تائين پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=The Hydrologic Cycle
 |url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/hydro
 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== سطحي وهڪرو ==
'''[[سطحي وهڪرو]]''' (surface runoff) اهو پاڻي آهي، جيڪو وسڪاري يا برف جي ڳرڻ کان پوءِ زمين جي مٿاڇري تان وهي هيٺاهين علائقن، نالن، ندين، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ڏانهن وڃي ٿو. جڏهن وسڪاري جو پاڻي زمين ۾ جذب ٿيڻ کان وڌيڪ مقدار ۾ موجود هجي يا زمين اڳ ئي پاڻيءَ سان ڀريل هجي تہ سطحي وهڪري جي مقدار وڌي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;/&gt;

سطحي وهڪري جي مقدار تي وسڪاري جي شدت ۽ مدت، زمين جي لاٿ، مٽيءَ جي بناوت، نباتات ۽ زمين جي استعمال جهڙا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. شهري علائقن ۾ روڊن، ڇتين ۽ ٻين اڻ جذب ٿيندڙ مٿاڇرين سبب پاڻيءَ جي زمين ۾ جذب ٿيڻ جي شرح گهٽجي ۽ سڌو سطحي وهڪرو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Precipitation&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Rain and Precipitation
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/rain-and-precipitation
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== ندين ۽ درياهن جو وهڪرو ==
'''ندي يا درياهي وهڪرو''' (streamflow) ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. برسات ۽ برف جي ڳرڻ مان پيدا ٿيل سطحي وهڪري جو وڏو حصو ننڍن نالن ۽ ندين ۾ گڏ ٿي درياهن ڏانهن وهي ٿو. اهي درياهه اڳتي هلي ڍنڍن، آبي ذخيرن يا سمنڊن ۾ پاڻي داخل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Streamflow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/streamflow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

درياهي وهڪرو سڄو سال هڪجهڙو نه هوندو آهي. مينهن، برف جي ڳرڻ، زميني پاڻيءَ جي اخراج، خشڪي، پاڻيءَ جي ڪڍڻ، آبپاشي، ڊيمن ۽ آبي ذخيرن ذريعي وهڪري جي ضابطي جهڙا قدرتي ۽ انساني عنصر ان جي مقدار ۽ وقت تي اثر وجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== برف ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي ==
ٿڌن ۽ جابلو علائقن ۾ '''برف جو ڳرڻ''' (snowmelt) ۽ [[گليشيئر|برفاني تودن]] مان نڪرندڙ پاڻي درياهن، ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم موسمي داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. سياري دوران برف جي صورت ۾ محفوظ ٿيل پاڻي گرمي وڌڻ سان ڳري نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ اتان هيٺين پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;/&gt;

[[File:Water cycle.png|thumb|پاڻيءَ جي چڪر ۾ وسڪاري، سطحي وهڪري، زميني پاڻي ۽ ٻين وهڪرن جو لاڳاپو]]

== زميني پاڻيءَ جو اخراج ==
[[زميني پاڻي]] پڻ مٿاڇري وارن پاڻيءَ جي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو آهي. وسڪاري جو ڪجهه پاڻي [[دراندازي (آبيات)|دراندازي]] ۽ هيٺاهين طرف رسڻ ذريعي زمين اندر داخل ٿي [[آبي ذخيرو|آبي ذخيرن]] (aquifers) کي ٻيهر ڀري ٿو. اهو زميني پاڻي ڪشش ثقل ۽ دٻاءَ سبب آهستي آهستي منتقل ٿي سگهي ٿو ۽ آخرڪار چشمن، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ۾ خارج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Groundwater Flow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/groundwater-flow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

زميني ۽ سطحي پاڻي هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نظام نه آهن. ڪيترين ندين، درياهن ۽ ڍنڍن کي آبي ذخيرن مان زميني پاڻي ملي ٿو، جڏهن تہ ڪن حالتن ۾ ساڳيا سطحي پاڻيءَ جا ذخيرا زمين اندر پاڻي رسائي آبي ذخيرن جي ٻيهر ڀرپائي پڻ ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;FAO-Watercourses&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Watercourses and River Basins
 |url=https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/faowater/docs/training_manual.pdf
 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== دراندازي ۽ زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي ==
'''[[دراندازي (آبيات)|دراندازي]]''' (infiltration) زمين جي مٿاڇري تان پاڻيءَ جي مٽي ۽ پٿرن ۾ داخل ٿيڻ جو عمل آهي. ان مان ڪجهه پاڻي مٿاڇري جي ويجهو مٽيءَ ۾ رهجي وڃي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه وڌيڪ هيٺ وڃي زميني پاڻيءَ جي سطح تائين پهچي ٿو. آبي ذخيرن ۾ پاڻي شامل ٿيڻ واري انهيءَ عمل کي '''زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي''' (groundwater recharge) چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Infiltration&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Infiltration and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/infiltration-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

هتي اهو فرق اهم آهي تہ دراندازي پاڻ ڪنهن ڍنڍ يا درياهه ڏانهن سڌو داخلي وهڪرو نه آهي؛ اها بنيادي طور پاڻيءَ کي زمين اندر منتقل ڪري ٿي. اهو پاڻي پوءِ زميني پاڻيءَ جي وهڪري ۽ اخراج وسيلي ڪنهن ڍنڍ، ندي يا درياهه ۾ پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;/&gt;

== انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ داخلي وهڪرا ==
قدرتي وهڪرن کان سواءِ انساني سرگرميون پڻ پاڻيءَ جي ڪنهن ذخيري ۾ پاڻي داخل ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ [[آبپاشي]] کان پوءِ بچيل پاڻيءَ جو واپسي وهڪرو، صاف ڪيل گندي پاڻيءَ جو اخراج، هڪ درياهي حوض مان ٻئي حوض ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ ۽ ڊيمن يا مٿين آبي ذخيرن مان ڇڏيل پاڻي شامل ٿي سگهي ٿو. اهڙا وهڪرا ڪنهن درياهه يا ڍنڍ جي قدرتي پاڻيءَ جي توازن کي تبديل ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن ۾ داخلي وهڪرا ==
ڪنهن [[ڍنڍ]] يا [[ڊيم|ڊيم جي آبي ذخيري]] جو مجموعي داخلي وهڪرو ان جي [[پاڻي ورڇ علائقو|پاڻي ورڇ واري علائقي]] جي خاصيتن تي دارومدار رکي ٿو. ان ۾ سڌو وسڪارو، درياهن ۽ ندين مان ايندڙ پاڻي، ڀرپاسي جي زمين تان سطحي وهڪرو ۽ زميني پاڻيءَ جو اخراج شامل ٿي سگهن ٿا. مٽيءَ جو قسم، زمين جي لاٿ، آبي حوض جي ايراضي، نباتات، مٿين ڍنڍن ۽ آبي علائقن جي موجودگي ۽ انساني زميني استعمال انهن وهڪرن جي مقدار ۽ پاڻيءَ سان گڏ ايندڙ گاد ۽ غذائي مادن تي اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Lakes&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Lakes and Reservoirs
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/lakes-and-reservoirs
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''پاڻيءَ جي ذخيرن جا اهم داخلي وهڪرا'''
! داخلي وهڪرو
! پاڻيءَ جو ذريعو
! پاڻي پهچڻ جو بنيادي طريقو
|-
| سڌو وسڪارو
| فضا
| مينهن، برف يا ٻين وسڪاري جي صورتن جو سڌو پاڻيءَ جي مٿاڇري تي پوڻ
|-
| سطحي وهڪرو
| پاڻي ورڇ وارو علائقو
| زمين جي مٿاڇري تان هيٺاهين طرف وهندڙ پاڻي
|-
| ندي ۽ درياهي وهڪرو
| مٿيون آبي حوض
| نالن، ندين ۽ درياهن وسيلي پاڻيءَ جي آمد
|-
| برف جو ڳرندڙ پاڻي
| برف ۽ برفاني تودا
| ڳرندڙ پاڻيءَ جو نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿيڻ
|-
| زميني پاڻيءَ جو اخراج
| زيرزمين آبي ذخيرا
| زميني پاڻيءَ جو چشمن، ندين يا ڍنڍن ڏانهن وهڻ
|-
| انساني واپسي وهڪرو
| آبپاشي، شهري ۽ صنعتي استعمال
| واپسي وهڪرو يا صاف ڪيل پاڻيءَ جو اخراج
|}

==حوالا==</text>
      <sha1>05u6zo2zrgd04mtrc5t9rv1ymtixmeh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416989</id>
      <parentid>416988</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T01:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10889" sha1="4ytqx0iqy0q32q4gplv884nvmgfibr5" xml:space="preserve">'''داخلي وهڪرو''' : ڪنهن [[ڍنڍ]]، [[درياهه]]، [[آبي ذخيرو]]، [[آبي حوض]] يا ٻين پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ پاڻي مختلف قدرتي ۽ انساني ذريعن وسيلي داخل ٿي سگهي ٿو. آبيات ۾ انهن ذريعن کي مجموعي طور '''داخلي وهڪرا''' (inflows) چيو وڃي ٿو. ڪنهن مخصوص پاڻيءَ جي ذخيري لاءِ اهم داخلي وهڪرن ۾ سڌو [[وسڪارو]]، [[سطحي وهڪرو]]، ندين ۽ درياهن جو وهڪرو، [[برف]] ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي، [[زميني پاڻي]] جو اخراج ۽، ڪن حالتن ۾، انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ واپسيءَ جا وهڪرا شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Water cycle
 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== وسڪارو ==
[[وسڪارو]] (precipitation) پاڻيءَ جي آمد جو بنيادي قدرتي ذريعو آهي. مينهن، برف، ڳڙو ۽ وسڪاري جون ٻيون صورتون پاڻيءَ کي فضا مان زمين ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. ڍنڍن، درياهن، آبي ذخيرن ۽ مهاساگرن جي مٿاڇري تي سڌو پوندڙ وسڪارو انهن ۾ سڌي داخلي وهڪري طور شامل ٿئي ٿو، جڏهن تہ ڀرپاسي جي زمين تي پوندڙ وسڪاري جو حصو بعد ۾ سطحي يا زيرزمين وهڪري جي صورت ۾ پاڻيءَ جي ذخيرن تائين پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=The Hydrologic Cycle
 |url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/hydro
 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== سطحي وهڪرو ==
'''[[سطحي وهڪرو]]''' (surface runoff) اهو پاڻي آهي، جيڪو وسڪاري يا برف جي ڳرڻ کان پوءِ زمين جي مٿاڇري تان وهي هيٺاهين علائقن، نالن، ندين، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ڏانهن وڃي ٿو. جڏهن وسڪاري جو پاڻي زمين ۾ جذب ٿيڻ کان وڌيڪ مقدار ۾ موجود هجي يا زمين اڳ ئي پاڻيءَ سان ڀريل هجي تہ سطحي وهڪري جي مقدار وڌي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;/&gt;

سطحي وهڪري جي مقدار تي وسڪاري جي شدت ۽ مدت، زمين جي لاٿ، مٽيءَ جي بناوت، نباتات ۽ زمين جي استعمال جهڙا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. شهري علائقن ۾ روڊن، ڇتين ۽ ٻين اڻ جذب ٿيندڙ مٿاڇرين سبب پاڻيءَ جي زمين ۾ جذب ٿيڻ جي شرح گهٽجي ۽ سڌو سطحي وهڪرو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Precipitation&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Rain and Precipitation
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/rain-and-precipitation
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== ندين ۽ درياهن جو وهڪرو ==
'''ندي يا درياهي وهڪرو''' (streamflow) ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. برسات ۽ برف جي ڳرڻ مان پيدا ٿيل سطحي وهڪري جو وڏو حصو ننڍن نالن ۽ ندين ۾ گڏ ٿي درياهن ڏانهن وهي ٿو. اهي درياهه اڳتي هلي ڍنڍن، آبي ذخيرن يا سمنڊن ۾ پاڻي داخل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Streamflow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/streamflow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

درياهي وهڪرو سڄو سال هڪجهڙو نه هوندو آهي. مينهن، برف جي ڳرڻ، زميني پاڻيءَ جي اخراج، خشڪي، پاڻيءَ جي ڪڍڻ، آبپاشي، ڊيمن ۽ آبي ذخيرن ذريعي وهڪري جي ضابطي جهڙا قدرتي ۽ انساني عنصر ان جي مقدار ۽ وقت تي اثر وجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== برف ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي ==
ٿڌن ۽ جابلو علائقن ۾ '''برف جو ڳرڻ''' (snowmelt) ۽ [[گليشيئر|برفاني تودن]] مان نڪرندڙ پاڻي درياهن، ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم موسمي داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. سياري دوران برف جي صورت ۾ محفوظ ٿيل پاڻي گرمي وڌڻ سان ڳري نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ اتان هيٺين پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;/&gt;

[[File:Water cycle.png|thumb|پاڻيءَ جي چڪر ۾ وسڪاري، سطحي وهڪري، زميني پاڻي ۽ ٻين وهڪرن جو لاڳاپو]]

== زميني پاڻيءَ جو اخراج ==
[[زميني پاڻي]] پڻ مٿاڇري وارن پاڻيءَ جي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو آهي. وسڪاري جو ڪجهه پاڻي [[دراندازي (آبيات)|دراندازي]] ۽ هيٺاهين طرف رسڻ ذريعي زمين اندر داخل ٿي [[آبي ذخيرو|آبي ذخيرن]] (aquifers) کي ٻيهر ڀري ٿو. اهو زميني پاڻي ڪشش ثقل ۽ دٻاءَ سبب آهستي آهستي منتقل ٿي سگهي ٿو ۽ آخرڪار چشمن، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ۾ خارج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Groundwater Flow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/groundwater-flow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

زميني ۽ سطحي پاڻي هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نظام نه آهن. ڪيترين ندين، درياهن ۽ ڍنڍن کي آبي ذخيرن مان زميني پاڻي ملي ٿو، جڏهن تہ ڪن حالتن ۾ ساڳيا سطحي پاڻيءَ جا ذخيرا زمين اندر پاڻي رسائي آبي ذخيرن جي ٻيهر ڀرپائي پڻ ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;FAO-Watercourses&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Watercourses and River Basins
 |url=https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/faowater/docs/training_manual.pdf
 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== دراندازي ۽ زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي ==
'''[[دراندازي (آبيات)|دراندازي]]''' (infiltration) زمين جي مٿاڇري تان پاڻيءَ جي مٽي ۽ پٿرن ۾ داخل ٿيڻ جو عمل آهي. ان مان ڪجهه پاڻي مٿاڇري جي ويجهو مٽيءَ ۾ رهجي وڃي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه وڌيڪ هيٺ وڃي زميني پاڻيءَ جي سطح تائين پهچي ٿو. آبي ذخيرن ۾ پاڻي شامل ٿيڻ واري انهيءَ عمل کي '''زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي''' (groundwater recharge) چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Infiltration&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Infiltration and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/infiltration-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

هتي اهو فرق اهم آهي تہ دراندازي پاڻ ڪنهن ڍنڍ يا درياهه ڏانهن سڌو داخلي وهڪرو نه آهي؛ اها بنيادي طور پاڻيءَ کي زمين اندر منتقل ڪري ٿي. اهو پاڻي پوءِ زميني پاڻيءَ جي وهڪري ۽ اخراج وسيلي ڪنهن ڍنڍ، ندي يا درياهه ۾ پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;/&gt;

== انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ داخلي وهڪرا ==
قدرتي وهڪرن کان سواءِ انساني سرگرميون پڻ پاڻيءَ جي ڪنهن ذخيري ۾ پاڻي داخل ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ [[آبپاشي]] کان پوءِ بچيل پاڻيءَ جو واپسي وهڪرو، صاف ڪيل گندي پاڻيءَ جو اخراج، هڪ درياهي حوض مان ٻئي حوض ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ ۽ ڊيمن يا مٿين آبي ذخيرن مان ڇڏيل پاڻي شامل ٿي سگهي ٿو. اهڙا وهڪرا ڪنهن درياهه يا ڍنڍ جي قدرتي پاڻيءَ جي توازن کي تبديل ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن ۾ داخلي وهڪرا ==
ڪنهن [[ڍنڍ]] يا [[ڊيم|ڊيم جي آبي ذخيري]] جو مجموعي داخلي وهڪرو ان جي [[پاڻي ورڇ علائقو|پاڻي ورڇ واري علائقي]] جي خاصيتن تي دارومدار رکي ٿو. ان ۾ سڌو وسڪارو، درياهن ۽ ندين مان ايندڙ پاڻي، ڀرپاسي جي زمين تان سطحي وهڪرو ۽ زميني پاڻيءَ جو اخراج شامل ٿي سگهن ٿا. مٽيءَ جو قسم، زمين جي لاٿ، آبي حوض جي ايراضي، نباتات، مٿين ڍنڍن ۽ آبي علائقن جي موجودگي ۽ انساني زميني استعمال انهن وهڪرن جي مقدار ۽ پاڻيءَ سان گڏ ايندڙ گاد ۽ غذائي مادن تي اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Lakes&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Lakes and Reservoirs
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/lakes-and-reservoirs
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''پاڻيءَ جي ذخيرن جا اهم داخلي وهڪرا'''
! داخلي وهڪرو
! پاڻيءَ جو ذريعو
! پاڻي پهچڻ جو بنيادي طريقو
|-
| سڌو وسڪارو
| فضا
| مينهن، برف يا ٻين وسڪاري جي صورتن جو سڌو پاڻيءَ جي مٿاڇري تي پوڻ
|-
| سطحي وهڪرو
| پاڻي ورڇ وارو علائقو
| زمين جي مٿاڇري تان هيٺاهين طرف وهندڙ پاڻي
|-
| ندي ۽ درياهي وهڪرو
| مٿيون آبي حوض
| نالن، ندين ۽ درياهن وسيلي پاڻيءَ جي آمد
|-
| برف جو ڳرندڙ پاڻي
| برف ۽ برفاني تودا
| ڳرندڙ پاڻيءَ جو نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿيڻ
|-
| زميني پاڻيءَ جو اخراج
| زيرزمين آبي ذخيرا
| زميني پاڻيءَ جو چشمن، ندين يا ڍنڍن ڏانهن وهڻ
|-
| انساني واپسي وهڪرو
| آبپاشي، شهري ۽ صنعتي استعمال
| واپسي وهڪرو يا صاف ڪيل پاڻيءَ جو اخراج
|}

==حوالا==</text>
      <sha1>4ytqx0iqy0q32q4gplv884nvmgfibr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417001</id>
      <parentid>416989</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ارضيات جون اصطلاحون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10940" sha1="4vbtguhc6xxrtoz8n0o3igq7bhiniwv" xml:space="preserve">'''داخلي وهڪرو''' : ڪنهن [[ڍنڍ]]، [[درياهه]]، [[آبي ذخيرو]]، [[آبي حوض]] يا ٻين پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ پاڻي مختلف قدرتي ۽ انساني ذريعن وسيلي داخل ٿي سگهي ٿو. آبيات ۾ انهن ذريعن کي مجموعي طور '''داخلي وهڪرا''' (inflows) چيو وڃي ٿو. ڪنهن مخصوص پاڻيءَ جي ذخيري لاءِ اهم داخلي وهڪرن ۾ سڌو [[وسڪارو]]، [[سطحي وهڪرو]]، ندين ۽ درياهن جو وهڪرو، [[برف]] ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي، [[زميني پاڻي]] جو اخراج ۽، ڪن حالتن ۾، انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ واپسيءَ جا وهڪرا شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Water cycle
 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== وسڪارو ==
[[وسڪارو]] (precipitation) پاڻيءَ جي آمد جو بنيادي قدرتي ذريعو آهي. مينهن، برف، ڳڙو ۽ وسڪاري جون ٻيون صورتون پاڻيءَ کي فضا مان زمين ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. ڍنڍن، درياهن، آبي ذخيرن ۽ مهاساگرن جي مٿاڇري تي سڌو پوندڙ وسڪارو انهن ۾ سڌي داخلي وهڪري طور شامل ٿئي ٿو، جڏهن تہ ڀرپاسي جي زمين تي پوندڙ وسڪاري جو حصو بعد ۾ سطحي يا زيرزمين وهڪري جي صورت ۾ پاڻيءَ جي ذخيرن تائين پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=The Hydrologic Cycle
 |url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/hydro
 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== سطحي وهڪرو ==
'''[[سطحي وهڪرو]]''' (surface runoff) اهو پاڻي آهي، جيڪو وسڪاري يا برف جي ڳرڻ کان پوءِ زمين جي مٿاڇري تان وهي هيٺاهين علائقن، نالن، ندين، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ڏانهن وڃي ٿو. جڏهن وسڪاري جو پاڻي زمين ۾ جذب ٿيڻ کان وڌيڪ مقدار ۾ موجود هجي يا زمين اڳ ئي پاڻيءَ سان ڀريل هجي تہ سطحي وهڪري جي مقدار وڌي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;/&gt;

سطحي وهڪري جي مقدار تي وسڪاري جي شدت ۽ مدت، زمين جي لاٿ، مٽيءَ جي بناوت، نباتات ۽ زمين جي استعمال جهڙا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. شهري علائقن ۾ روڊن، ڇتين ۽ ٻين اڻ جذب ٿيندڙ مٿاڇرين سبب پاڻيءَ جي زمين ۾ جذب ٿيڻ جي شرح گهٽجي ۽ سڌو سطحي وهڪرو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Precipitation&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Rain and Precipitation
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/rain-and-precipitation
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== ندين ۽ درياهن جو وهڪرو ==
'''ندي يا درياهي وهڪرو''' (streamflow) ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. برسات ۽ برف جي ڳرڻ مان پيدا ٿيل سطحي وهڪري جو وڏو حصو ننڍن نالن ۽ ندين ۾ گڏ ٿي درياهن ڏانهن وهي ٿو. اهي درياهه اڳتي هلي ڍنڍن، آبي ذخيرن يا سمنڊن ۾ پاڻي داخل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Streamflow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/streamflow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

درياهي وهڪرو سڄو سال هڪجهڙو نه هوندو آهي. مينهن، برف جي ڳرڻ، زميني پاڻيءَ جي اخراج، خشڪي، پاڻيءَ جي ڪڍڻ، آبپاشي، ڊيمن ۽ آبي ذخيرن ذريعي وهڪري جي ضابطي جهڙا قدرتي ۽ انساني عنصر ان جي مقدار ۽ وقت تي اثر وجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== برف ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي ==
ٿڌن ۽ جابلو علائقن ۾ '''برف جو ڳرڻ''' (snowmelt) ۽ [[گليشيئر|برفاني تودن]] مان نڪرندڙ پاڻي درياهن، ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم موسمي داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. سياري دوران برف جي صورت ۾ محفوظ ٿيل پاڻي گرمي وڌڻ سان ڳري نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ اتان هيٺين پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;/&gt;

[[File:Water cycle.png|thumb|پاڻيءَ جي چڪر ۾ وسڪاري، سطحي وهڪري، زميني پاڻي ۽ ٻين وهڪرن جو لاڳاپو]]

== زميني پاڻيءَ جو اخراج ==
[[زميني پاڻي]] پڻ مٿاڇري وارن پاڻيءَ جي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو آهي. وسڪاري جو ڪجهه پاڻي [[دراندازي (آبيات)|دراندازي]] ۽ هيٺاهين طرف رسڻ ذريعي زمين اندر داخل ٿي [[آبي ذخيرو|آبي ذخيرن]] (aquifers) کي ٻيهر ڀري ٿو. اهو زميني پاڻي ڪشش ثقل ۽ دٻاءَ سبب آهستي آهستي منتقل ٿي سگهي ٿو ۽ آخرڪار چشمن، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ۾ خارج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Groundwater Flow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/groundwater-flow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

زميني ۽ سطحي پاڻي هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نظام نه آهن. ڪيترين ندين، درياهن ۽ ڍنڍن کي آبي ذخيرن مان زميني پاڻي ملي ٿو، جڏهن تہ ڪن حالتن ۾ ساڳيا سطحي پاڻيءَ جا ذخيرا زمين اندر پاڻي رسائي آبي ذخيرن جي ٻيهر ڀرپائي پڻ ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;FAO-Watercourses&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Watercourses and River Basins
 |url=https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/faowater/docs/training_manual.pdf
 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== دراندازي ۽ زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي ==
'''[[دراندازي (آبيات)|دراندازي]]''' (infiltration) زمين جي مٿاڇري تان پاڻيءَ جي مٽي ۽ پٿرن ۾ داخل ٿيڻ جو عمل آهي. ان مان ڪجهه پاڻي مٿاڇري جي ويجهو مٽيءَ ۾ رهجي وڃي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه وڌيڪ هيٺ وڃي زميني پاڻيءَ جي سطح تائين پهچي ٿو. آبي ذخيرن ۾ پاڻي شامل ٿيڻ واري انهيءَ عمل کي '''زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي''' (groundwater recharge) چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Infiltration&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Infiltration and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/infiltration-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

هتي اهو فرق اهم آهي تہ دراندازي پاڻ ڪنهن ڍنڍ يا درياهه ڏانهن سڌو داخلي وهڪرو نه آهي؛ اها بنيادي طور پاڻيءَ کي زمين اندر منتقل ڪري ٿي. اهو پاڻي پوءِ زميني پاڻيءَ جي وهڪري ۽ اخراج وسيلي ڪنهن ڍنڍ، ندي يا درياهه ۾ پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;/&gt;

== انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ داخلي وهڪرا ==
قدرتي وهڪرن کان سواءِ انساني سرگرميون پڻ پاڻيءَ جي ڪنهن ذخيري ۾ پاڻي داخل ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ [[آبپاشي]] کان پوءِ بچيل پاڻيءَ جو واپسي وهڪرو، صاف ڪيل گندي پاڻيءَ جو اخراج، هڪ درياهي حوض مان ٻئي حوض ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ ۽ ڊيمن يا مٿين آبي ذخيرن مان ڇڏيل پاڻي شامل ٿي سگهي ٿو. اهڙا وهڪرا ڪنهن درياهه يا ڍنڍ جي قدرتي پاڻيءَ جي توازن کي تبديل ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن ۾ داخلي وهڪرا ==
ڪنهن [[ڍنڍ]] يا [[ڊيم|ڊيم جي آبي ذخيري]] جو مجموعي داخلي وهڪرو ان جي [[پاڻي ورڇ علائقو|پاڻي ورڇ واري علائقي]] جي خاصيتن تي دارومدار رکي ٿو. ان ۾ سڌو وسڪارو، درياهن ۽ ندين مان ايندڙ پاڻي، ڀرپاسي جي زمين تان سطحي وهڪرو ۽ زميني پاڻيءَ جو اخراج شامل ٿي سگهن ٿا. مٽيءَ جو قسم، زمين جي لاٿ، آبي حوض جي ايراضي، نباتات، مٿين ڍنڍن ۽ آبي علائقن جي موجودگي ۽ انساني زميني استعمال انهن وهڪرن جي مقدار ۽ پاڻيءَ سان گڏ ايندڙ گاد ۽ غذائي مادن تي اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Lakes&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Lakes and Reservoirs
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/lakes-and-reservoirs
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''پاڻيءَ جي ذخيرن جا اهم داخلي وهڪرا'''
! داخلي وهڪرو
! پاڻيءَ جو ذريعو
! پاڻي پهچڻ جو بنيادي طريقو
|-
| سڌو وسڪارو
| فضا
| مينهن، برف يا ٻين وسڪاري جي صورتن جو سڌو پاڻيءَ جي مٿاڇري تي پوڻ
|-
| سطحي وهڪرو
| پاڻي ورڇ وارو علائقو
| زمين جي مٿاڇري تان هيٺاهين طرف وهندڙ پاڻي
|-
| ندي ۽ درياهي وهڪرو
| مٿيون آبي حوض
| نالن، ندين ۽ درياهن وسيلي پاڻيءَ جي آمد
|-
| برف جو ڳرندڙ پاڻي
| برف ۽ برفاني تودا
| ڳرندڙ پاڻيءَ جو نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿيڻ
|-
| زميني پاڻيءَ جو اخراج
| زيرزمين آبي ذخيرا
| زميني پاڻيءَ جو چشمن، ندين يا ڍنڍن ڏانهن وهڻ
|-
| انساني واپسي وهڪرو
| آبپاشي، شهري ۽ صنعتي استعمال
| واپسي وهڪرو يا صاف ڪيل پاڻيءَ جو اخراج
|}

==حوالا==

[[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]]</text>
      <sha1>4vbtguhc6xxrtoz8n0o3igq7bhiniwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417002</id>
      <parentid>417001</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:هائيڊرولوجي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10976" sha1="ie4j2bptul6ikagmeyaqbcsi0nfldom" xml:space="preserve">'''داخلي وهڪرو''' : ڪنهن [[ڍنڍ]]، [[درياهه]]، [[آبي ذخيرو]]، [[آبي حوض]] يا ٻين پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ پاڻي مختلف قدرتي ۽ انساني ذريعن وسيلي داخل ٿي سگهي ٿو. آبيات ۾ انهن ذريعن کي مجموعي طور '''داخلي وهڪرا''' (inflows) چيو وڃي ٿو. ڪنهن مخصوص پاڻيءَ جي ذخيري لاءِ اهم داخلي وهڪرن ۾ سڌو [[وسڪارو]]، [[سطحي وهڪرو]]، ندين ۽ درياهن جو وهڪرو، [[برف]] ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي، [[زميني پاڻي]] جو اخراج ۽، ڪن حالتن ۾، انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ واپسيءَ جا وهڪرا شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Water cycle
 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== وسڪارو ==
[[وسڪارو]] (precipitation) پاڻيءَ جي آمد جو بنيادي قدرتي ذريعو آهي. مينهن، برف، ڳڙو ۽ وسڪاري جون ٻيون صورتون پاڻيءَ کي فضا مان زمين ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. ڍنڍن، درياهن، آبي ذخيرن ۽ مهاساگرن جي مٿاڇري تي سڌو پوندڙ وسڪارو انهن ۾ سڌي داخلي وهڪري طور شامل ٿئي ٿو، جڏهن تہ ڀرپاسي جي زمين تي پوندڙ وسڪاري جو حصو بعد ۾ سطحي يا زيرزمين وهڪري جي صورت ۾ پاڻيءَ جي ذخيرن تائين پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=The Hydrologic Cycle
 |url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/hydro
 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== سطحي وهڪرو ==
'''[[سطحي وهڪرو]]''' (surface runoff) اهو پاڻي آهي، جيڪو وسڪاري يا برف جي ڳرڻ کان پوءِ زمين جي مٿاڇري تان وهي هيٺاهين علائقن، نالن، ندين، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ڏانهن وڃي ٿو. جڏهن وسڪاري جو پاڻي زمين ۾ جذب ٿيڻ کان وڌيڪ مقدار ۾ موجود هجي يا زمين اڳ ئي پاڻيءَ سان ڀريل هجي تہ سطحي وهڪري جي مقدار وڌي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;/&gt;

سطحي وهڪري جي مقدار تي وسڪاري جي شدت ۽ مدت، زمين جي لاٿ، مٽيءَ جي بناوت، نباتات ۽ زمين جي استعمال جهڙا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. شهري علائقن ۾ روڊن، ڇتين ۽ ٻين اڻ جذب ٿيندڙ مٿاڇرين سبب پاڻيءَ جي زمين ۾ جذب ٿيڻ جي شرح گهٽجي ۽ سڌو سطحي وهڪرو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Precipitation&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Rain and Precipitation
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/rain-and-precipitation
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== ندين ۽ درياهن جو وهڪرو ==
'''ندي يا درياهي وهڪرو''' (streamflow) ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. برسات ۽ برف جي ڳرڻ مان پيدا ٿيل سطحي وهڪري جو وڏو حصو ننڍن نالن ۽ ندين ۾ گڏ ٿي درياهن ڏانهن وهي ٿو. اهي درياهه اڳتي هلي ڍنڍن، آبي ذخيرن يا سمنڊن ۾ پاڻي داخل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Streamflow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/streamflow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

درياهي وهڪرو سڄو سال هڪجهڙو نه هوندو آهي. مينهن، برف جي ڳرڻ، زميني پاڻيءَ جي اخراج، خشڪي، پاڻيءَ جي ڪڍڻ، آبپاشي، ڊيمن ۽ آبي ذخيرن ذريعي وهڪري جي ضابطي جهڙا قدرتي ۽ انساني عنصر ان جي مقدار ۽ وقت تي اثر وجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== برف ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي ==
ٿڌن ۽ جابلو علائقن ۾ '''برف جو ڳرڻ''' (snowmelt) ۽ [[گليشيئر|برفاني تودن]] مان نڪرندڙ پاڻي درياهن، ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم موسمي داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. سياري دوران برف جي صورت ۾ محفوظ ٿيل پاڻي گرمي وڌڻ سان ڳري نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ اتان هيٺين پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;/&gt;

[[File:Water cycle.png|thumb|پاڻيءَ جي چڪر ۾ وسڪاري، سطحي وهڪري، زميني پاڻي ۽ ٻين وهڪرن جو لاڳاپو]]

== زميني پاڻيءَ جو اخراج ==
[[زميني پاڻي]] پڻ مٿاڇري وارن پاڻيءَ جي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو آهي. وسڪاري جو ڪجهه پاڻي [[دراندازي (آبيات)|دراندازي]] ۽ هيٺاهين طرف رسڻ ذريعي زمين اندر داخل ٿي [[آبي ذخيرو|آبي ذخيرن]] (aquifers) کي ٻيهر ڀري ٿو. اهو زميني پاڻي ڪشش ثقل ۽ دٻاءَ سبب آهستي آهستي منتقل ٿي سگهي ٿو ۽ آخرڪار چشمن، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ۾ خارج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Groundwater Flow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/groundwater-flow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

زميني ۽ سطحي پاڻي هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نظام نه آهن. ڪيترين ندين، درياهن ۽ ڍنڍن کي آبي ذخيرن مان زميني پاڻي ملي ٿو، جڏهن تہ ڪن حالتن ۾ ساڳيا سطحي پاڻيءَ جا ذخيرا زمين اندر پاڻي رسائي آبي ذخيرن جي ٻيهر ڀرپائي پڻ ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;FAO-Watercourses&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Watercourses and River Basins
 |url=https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/faowater/docs/training_manual.pdf
 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== دراندازي ۽ زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي ==
'''[[دراندازي (آبيات)|دراندازي]]''' (infiltration) زمين جي مٿاڇري تان پاڻيءَ جي مٽي ۽ پٿرن ۾ داخل ٿيڻ جو عمل آهي. ان مان ڪجهه پاڻي مٿاڇري جي ويجهو مٽيءَ ۾ رهجي وڃي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه وڌيڪ هيٺ وڃي زميني پاڻيءَ جي سطح تائين پهچي ٿو. آبي ذخيرن ۾ پاڻي شامل ٿيڻ واري انهيءَ عمل کي '''زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي''' (groundwater recharge) چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Infiltration&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Infiltration and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/infiltration-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

هتي اهو فرق اهم آهي تہ دراندازي پاڻ ڪنهن ڍنڍ يا درياهه ڏانهن سڌو داخلي وهڪرو نه آهي؛ اها بنيادي طور پاڻيءَ کي زمين اندر منتقل ڪري ٿي. اهو پاڻي پوءِ زميني پاڻيءَ جي وهڪري ۽ اخراج وسيلي ڪنهن ڍنڍ، ندي يا درياهه ۾ پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;/&gt;

== انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ داخلي وهڪرا ==
قدرتي وهڪرن کان سواءِ انساني سرگرميون پڻ پاڻيءَ جي ڪنهن ذخيري ۾ پاڻي داخل ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ [[آبپاشي]] کان پوءِ بچيل پاڻيءَ جو واپسي وهڪرو، صاف ڪيل گندي پاڻيءَ جو اخراج، هڪ درياهي حوض مان ٻئي حوض ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ ۽ ڊيمن يا مٿين آبي ذخيرن مان ڇڏيل پاڻي شامل ٿي سگهي ٿو. اهڙا وهڪرا ڪنهن درياهه يا ڍنڍ جي قدرتي پاڻيءَ جي توازن کي تبديل ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن ۾ داخلي وهڪرا ==
ڪنهن [[ڍنڍ]] يا [[ڊيم|ڊيم جي آبي ذخيري]] جو مجموعي داخلي وهڪرو ان جي [[پاڻي ورڇ علائقو|پاڻي ورڇ واري علائقي]] جي خاصيتن تي دارومدار رکي ٿو. ان ۾ سڌو وسڪارو، درياهن ۽ ندين مان ايندڙ پاڻي، ڀرپاسي جي زمين تان سطحي وهڪرو ۽ زميني پاڻيءَ جو اخراج شامل ٿي سگهن ٿا. مٽيءَ جو قسم، زمين جي لاٿ، آبي حوض جي ايراضي، نباتات، مٿين ڍنڍن ۽ آبي علائقن جي موجودگي ۽ انساني زميني استعمال انهن وهڪرن جي مقدار ۽ پاڻيءَ سان گڏ ايندڙ گاد ۽ غذائي مادن تي اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Lakes&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Lakes and Reservoirs
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/lakes-and-reservoirs
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''پاڻيءَ جي ذخيرن جا اهم داخلي وهڪرا'''
! داخلي وهڪرو
! پاڻيءَ جو ذريعو
! پاڻي پهچڻ جو بنيادي طريقو
|-
| سڌو وسڪارو
| فضا
| مينهن، برف يا ٻين وسڪاري جي صورتن جو سڌو پاڻيءَ جي مٿاڇري تي پوڻ
|-
| سطحي وهڪرو
| پاڻي ورڇ وارو علائقو
| زمين جي مٿاڇري تان هيٺاهين طرف وهندڙ پاڻي
|-
| ندي ۽ درياهي وهڪرو
| مٿيون آبي حوض
| نالن، ندين ۽ درياهن وسيلي پاڻيءَ جي آمد
|-
| برف جو ڳرندڙ پاڻي
| برف ۽ برفاني تودا
| ڳرندڙ پاڻيءَ جو نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿيڻ
|-
| زميني پاڻيءَ جو اخراج
| زيرزمين آبي ذخيرا
| زميني پاڻيءَ جو چشمن، ندين يا ڍنڍن ڏانهن وهڻ
|-
| انساني واپسي وهڪرو
| آبپاشي، شهري ۽ صنعتي استعمال
| واپسي وهڪرو يا صاف ڪيل پاڻيءَ جو اخراج
|}

==حوالا==

[[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]]
[[زمرو:هائيڊرولوجي]]</text>
      <sha1>ie4j2bptul6ikagmeyaqbcsi0nfldom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417003</id>
      <parentid>417002</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11087" sha1="me2wg1ys4zhucq35guro0tybzgiwyxo" xml:space="preserve">[[File:Pescone alla foce.jpg|thumb|Torrente Pescone, one of the inflows of [[Lake Orta]] ([[Italy]]).]]
'''داخلي وهڪرو''' (Inflow) ڪنهن [[ڍنڍ]]، [[درياهه]]، [[آبي ذخيرو]]، [[آبي حوض]] يا ٻين پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ پاڻي مختلف قدرتي ۽ انساني ذريعن وسيلي داخل ٿي سگهي ٿو. آبيات ۾ انهن ذريعن کي مجموعي طور '''داخلي وهڪرا''' (inflows) چيو وڃي ٿو. ڪنهن مخصوص پاڻيءَ جي ذخيري لاءِ اهم داخلي وهڪرن ۾ سڌو [[وسڪارو]]، [[سطحي وهڪرو]]، ندين ۽ درياهن جو وهڪرو، [[برف]] ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي، [[زميني پاڻي]] جو اخراج ۽، ڪن حالتن ۾، انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ واپسيءَ جا وهڪرا شامل ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Water cycle
 |url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== وسڪارو ==
[[وسڪارو]] (precipitation) پاڻيءَ جي آمد جو بنيادي قدرتي ذريعو آهي. مينهن، برف، ڳڙو ۽ وسڪاري جون ٻيون صورتون پاڻيءَ کي فضا مان زمين ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. ڍنڍن، درياهن، آبي ذخيرن ۽ مهاساگرن جي مٿاڇري تي سڌو پوندڙ وسڪارو انهن ۾ سڌي داخلي وهڪري طور شامل ٿئي ٿو، جڏهن تہ ڀرپاسي جي زمين تي پوندڙ وسڪاري جو حصو بعد ۾ سطحي يا زيرزمين وهڪري جي صورت ۾ پاڻيءَ جي ذخيرن تائين پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;&gt;{{Cite web
 |title=The Hydrologic Cycle
 |url=https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere/hydro
 |website=National Oceanic and Atmospheric Administration
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== سطحي وهڪرو ==
'''[[سطحي وهڪرو]]''' (surface runoff) اهو پاڻي آهي، جيڪو وسڪاري يا برف جي ڳرڻ کان پوءِ زمين جي مٿاڇري تان وهي هيٺاهين علائقن، نالن، ندين، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ڏانهن وڃي ٿو. جڏهن وسڪاري جو پاڻي زمين ۾ جذب ٿيڻ کان وڌيڪ مقدار ۾ موجود هجي يا زمين اڳ ئي پاڻيءَ سان ڀريل هجي تہ سطحي وهڪري جي مقدار وڌي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;NOAA-HydrologicCycle&quot;/&gt;

سطحي وهڪري جي مقدار تي وسڪاري جي شدت ۽ مدت، زمين جي لاٿ، مٽيءَ جي بناوت، نباتات ۽ زمين جي استعمال جهڙا عنصر اثرانداز ٿين ٿا. شهري علائقن ۾ روڊن، ڇتين ۽ ٻين اڻ جذب ٿيندڙ مٿاڇرين سبب پاڻيءَ جي زمين ۾ جذب ٿيڻ جي شرح گهٽجي ۽ سڌو سطحي وهڪرو وڌي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Precipitation&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Rain and Precipitation
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/rain-and-precipitation
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== ندين ۽ درياهن جو وهڪرو ==
'''ندي يا درياهي وهڪرو''' (streamflow) ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. برسات ۽ برف جي ڳرڻ مان پيدا ٿيل سطحي وهڪري جو وڏو حصو ننڍن نالن ۽ ندين ۾ گڏ ٿي درياهن ڏانهن وهي ٿو. اهي درياهه اڳتي هلي ڍنڍن، آبي ذخيرن يا سمنڊن ۾ پاڻي داخل ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Streamflow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/streamflow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

درياهي وهڪرو سڄو سال هڪجهڙو نه هوندو آهي. مينهن، برف جي ڳرڻ، زميني پاڻيءَ جي اخراج، خشڪي، پاڻيءَ جي ڪڍڻ، آبپاشي، ڊيمن ۽ آبي ذخيرن ذريعي وهڪري جي ضابطي جهڙا قدرتي ۽ انساني عنصر ان جي مقدار ۽ وقت تي اثر وجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== برف ۽ برفاني تودن جو ڳرندڙ پاڻي ==
ٿڌن ۽ جابلو علائقن ۾ '''برف جو ڳرڻ''' (snowmelt) ۽ [[گليشيئر|برفاني تودن]] مان نڪرندڙ پاڻي درياهن، ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن لاءِ اهم موسمي داخلي وهڪرو ٿي سگهي ٿو. سياري دوران برف جي صورت ۾ محفوظ ٿيل پاڻي گرمي وڌڻ سان ڳري نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿئي ٿو ۽ اتان هيٺين پاڻيءَ جي ذخيرن ڏانهن وهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-WaterCycle&quot;/&gt;

[[File:Water cycle.png|thumb|پاڻيءَ جي چڪر ۾ وسڪاري، سطحي وهڪري، زميني پاڻي ۽ ٻين وهڪرن جو لاڳاپو]]

== زميني پاڻيءَ جو اخراج ==
[[زميني پاڻي]] پڻ مٿاڇري وارن پاڻيءَ جي ذخيرن لاءِ اهم داخلي وهڪرو آهي. وسڪاري جو ڪجهه پاڻي [[دراندازي (آبيات)|دراندازي]] ۽ هيٺاهين طرف رسڻ ذريعي زمين اندر داخل ٿي [[آبي ذخيرو|آبي ذخيرن]] (aquifers) کي ٻيهر ڀري ٿو. اهو زميني پاڻي ڪشش ثقل ۽ دٻاءَ سبب آهستي آهستي منتقل ٿي سگهي ٿو ۽ آخرڪار چشمن، درياهن، ڍنڍن يا سمنڊن ۾ خارج ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Groundwater Flow and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/groundwater-flow-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

زميني ۽ سطحي پاڻي هڪ ٻئي کان مڪمل طور الڳ نظام نه آهن. ڪيترين ندين، درياهن ۽ ڍنڍن کي آبي ذخيرن مان زميني پاڻي ملي ٿو، جڏهن تہ ڪن حالتن ۾ ساڳيا سطحي پاڻيءَ جا ذخيرا زمين اندر پاڻي رسائي آبي ذخيرن جي ٻيهر ڀرپائي پڻ ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;FAO-Watercourses&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Watercourses and River Basins
 |url=https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/faowater/docs/training_manual.pdf
 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

== دراندازي ۽ زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي ==
'''[[دراندازي (آبيات)|دراندازي]]''' (infiltration) زمين جي مٿاڇري تان پاڻيءَ جي مٽي ۽ پٿرن ۾ داخل ٿيڻ جو عمل آهي. ان مان ڪجهه پاڻي مٿاڇري جي ويجهو مٽيءَ ۾ رهجي وڃي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه وڌيڪ هيٺ وڃي زميني پاڻيءَ جي سطح تائين پهچي ٿو. آبي ذخيرن ۾ پاڻي شامل ٿيڻ واري انهيءَ عمل کي '''زميني پاڻيءَ جي ٻيهر ڀرپائي''' (groundwater recharge) چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Infiltration&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Infiltration and the Water Cycle
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/infiltration-and-water-cycle
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

هتي اهو فرق اهم آهي تہ دراندازي پاڻ ڪنهن ڍنڍ يا درياهه ڏانهن سڌو داخلي وهڪرو نه آهي؛ اها بنيادي طور پاڻيءَ کي زمين اندر منتقل ڪري ٿي. اهو پاڻي پوءِ زميني پاڻيءَ جي وهڪري ۽ اخراج وسيلي ڪنهن ڍنڍ، ندي يا درياهه ۾ پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;USGS-Groundwater&quot;/&gt;

== انساني سرگرمين سان پيدا ٿيندڙ داخلي وهڪرا ==
قدرتي وهڪرن کان سواءِ انساني سرگرميون پڻ پاڻيءَ جي ڪنهن ذخيري ۾ پاڻي داخل ڪري سگهن ٿيون. انهن ۾ [[آبپاشي]] کان پوءِ بچيل پاڻيءَ جو واپسي وهڪرو، صاف ڪيل گندي پاڻيءَ جو اخراج، هڪ درياهي حوض مان ٻئي حوض ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ ۽ ڊيمن يا مٿين آبي ذخيرن مان ڇڏيل پاڻي شامل ٿي سگهي ٿو. اهڙا وهڪرا ڪنهن درياهه يا ڍنڍ جي قدرتي پاڻيءَ جي توازن کي تبديل ڪري سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Streamflow&quot;/&gt;

== ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن ۾ داخلي وهڪرا ==
ڪنهن [[ڍنڍ]] يا [[ڊيم|ڊيم جي آبي ذخيري]] جو مجموعي داخلي وهڪرو ان جي [[پاڻي ورڇ علائقو|پاڻي ورڇ واري علائقي]] جي خاصيتن تي دارومدار رکي ٿو. ان ۾ سڌو وسڪارو، درياهن ۽ ندين مان ايندڙ پاڻي، ڀرپاسي جي زمين تان سطحي وهڪرو ۽ زميني پاڻيءَ جو اخراج شامل ٿي سگهن ٿا. مٽيءَ جو قسم، زمين جي لاٿ، آبي حوض جي ايراضي، نباتات، مٿين ڍنڍن ۽ آبي علائقن جي موجودگي ۽ انساني زميني استعمال انهن وهڪرن جي مقدار ۽ پاڻيءَ سان گڏ ايندڙ گاد ۽ غذائي مادن تي اثرانداز ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;USGS-Lakes&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Lakes and Reservoirs
 |url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/lakes-and-reservoirs
 |website=U.S. Geological Survey
 |language=en
 |access-date=2026-10-04
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''پاڻيءَ جي ذخيرن جا اهم داخلي وهڪرا'''
! داخلي وهڪرو
! پاڻيءَ جو ذريعو
! پاڻي پهچڻ جو بنيادي طريقو
|-
| سڌو وسڪارو
| فضا
| مينهن، برف يا ٻين وسڪاري جي صورتن جو سڌو پاڻيءَ جي مٿاڇري تي پوڻ
|-
| سطحي وهڪرو
| پاڻي ورڇ وارو علائقو
| زمين جي مٿاڇري تان هيٺاهين طرف وهندڙ پاڻي
|-
| ندي ۽ درياهي وهڪرو
| مٿيون آبي حوض
| نالن، ندين ۽ درياهن وسيلي پاڻيءَ جي آمد
|-
| برف جو ڳرندڙ پاڻي
| برف ۽ برفاني تودا
| ڳرندڙ پاڻيءَ جو نالن ۽ درياهن ۾ شامل ٿيڻ
|-
| زميني پاڻيءَ جو اخراج
| زيرزمين آبي ذخيرا
| زميني پاڻيءَ جو چشمن، ندين يا ڍنڍن ڏانهن وهڻ
|-
| انساني واپسي وهڪرو
| آبپاشي، شهري ۽ صنعتي استعمال
| واپسي وهڪرو يا صاف ڪيل پاڻيءَ جو اخراج
|}

==حوالا==

[[زمرو:ارضيات جون اصطلاحون]]
[[زمرو:هائيڊرولوجي]]</text>
      <sha1>me2wg1ys4zhucq35guro0tybzgiwyxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نوناوت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103686</id>
    <revision>
      <id>416991</id>
      <timestamp>2026-10-04T07:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:fa:Special:Redirect/revision/43616223|نوناووت]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>416991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2531" sha1="suu9cbfl019wll6ujwkhpc9mb11na33" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=نوناوت|settlement_type=[[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]]|image_skyline=|imagesize=270px|image_caption=|image_flag=Flag of Nunavut.svg|image_seal=Coat of arms of Nunavut.svg|nickname=|motto=&quot;Our land, our strength&quot;|image_map=Nunavut_in_Canada.svg|mapsize=250x200px|map_caption=موقعیت نوناووت در کانادا|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{CAN}}|subdivision_type1=[[فهرست شهرهای کانادا|مرکز]]|subdivision_name1=[[ایقالویت]]|subdivision_type2=[[فهرست شهرهای کانادا|بزرگ‌ترین شهر]]|subdivision_name2=[[ایقالویت]]|established_title=پیوستن به{{سخ}}کنفدراسیون کانادا|established_date=۱ آوریل ۱۹۹۹|established_title2=|established_date2=|government_footnotes=|government_type=[[سلطنت مشروطه]]{{سخ}}[[فدرال]]|leader_title=[[پادشاهی بریتانیا|پادشاه]]|leader_name=[[چارلز سوم]]|leader_party=|leader_title1=[[فرماندار کل]]|leader_name1=[[ادانا الیاس]]|leader_title2=وزیر|leader_name2=[[اوا آریاک]]|area_footnotes=|area_magnitude=|area_total_sq_mi=۸۰۸٬۱۹۰|area_land_sq_mi=۷۴۶٬۰۴۸|area_water_sq_mi=۶۲٬۱۳۷|area_urban_sq_mi=|area_metro_sq_mi=|area_rank=۱ام|elevation_footnotes=|elevation_ft=|population_footnotes=|population_as_of=۲۰۱۱|population_total=۳۳٬۳۰۳|population_rank=۱۳ام|population_urban=|population_metro=|population_demonym=Nunavummiut|timezone=|utc_offset=۴-|timezone_DST=|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=|area_code=|blank_name=نمایندگان فدرال|blank_info=در پارلمان کانادا|blank1_name=House seats{{سخ}}مجلس سنا|blank1_info=۱{{سخ}}۱|blank2_name=زبان رسمی|blank2_info=[[زبان انگلیسی|انگلیسی]]، [[زبان فرانسوی|فرانسوی]]، [[اینوکتیتوت]]، [[زبان‌های اینوت|اینوت]]|iso_code=|website={{URL|http://www.gov.nu.ca/}}|footnotes=}}'''نوناوت''' (Nunavut؛ {{بول|ˈnu:nəvʊt}}) [[ڪينيڊا|ڪينيڊا جو]] نئون ۽ سڀ کان وڏو [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]] آهي.  هي علائقو 1 اپريل 1999ع تي اتر اولهه علائقن کان الڳ ڪيو ويو ۽ دنيا جي پنجين وڏي ذيلي ورهاست آهي.</text>
      <sha1>suu9cbfl019wll6ujwkhpc9mb11na33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416992</id>
      <parentid>416991</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T07:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2588" sha1="m2d4o32qlnem6gjcxtx5nmdvtoguuip" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=نوناوت|settlement_type=[[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]]|image_skyline=|imagesize=270px|image_caption=|image_flag=Flag of Nunavut.svg|image_seal=Coat of arms of Nunavut.svg|nickname=|motto=&quot;Our land, our strength&quot;|image_map=Nunavut_in_Canada.svg|mapsize=250x200px|map_caption=موقعیت نوناووت در کانادا|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{CAN}}|subdivision_type1=[[فهرست شهرهای کانادا|مرکز]]|subdivision_name1=[[ایقالویت]]|subdivision_type2=[[فهرست شهرهای کانادا|بزرگ‌ترین شهر]]|subdivision_name2=[[ایقالویت]]|established_title=پیوستن به{{سخ}}کنفدراسیون کانادا|established_date=۱ آوریل ۱۹۹۹|established_title2=|established_date2=|government_footnotes=|government_type=[[سلطنت مشروطه]]{{سخ}}[[فدرال]]|leader_title=[[پادشاهی بریتانیا|پادشاه]]|leader_name=[[چارلز سوم]]|leader_party=|leader_title1=[[فرماندار کل]]|leader_name1=[[ادانا الیاس]]|leader_title2=وزیر|leader_name2=[[اوا آریاک]]|area_footnotes=|area_magnitude=|area_total_sq_mi=۸۰۸٬۱۹۰|area_land_sq_mi=۷۴۶٬۰۴۸|area_water_sq_mi=۶۲٬۱۳۷|area_urban_sq_mi=|area_metro_sq_mi=|area_rank=۱ام|elevation_footnotes=|elevation_ft=|population_footnotes=|population_as_of=۲۰۱۱|population_total=۳۳٬۳۰۳|population_rank=۱۳ام|population_urban=|population_metro=|population_demonym=Nunavummiut|timezone=|utc_offset=۴-|timezone_DST=|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=|area_code=|blank_name=نمایندگان فدرال|blank_info=در پارلمان کانادا|blank1_name=House seats{{سخ}}مجلس سنا|blank1_info=۱{{سخ}}۱|blank2_name=زبان رسمی|blank2_info=[[زبان انگلیسی|انگلیسی]]، [[زبان فرانسوی|فرانسوی]]، [[اینوکتیتوت]]، [[زبان‌های اینوت|اینوت]]|iso_code=|website={{URL|http://www.gov.nu.ca/}}|footnotes=}}'''نوناوت''' (Nunavut؛ {{بول|ˈnu:nəvʊt}}) [[ڪينيڊا|ڪينيڊا جو]] نئون ۽ سڀ کان وڏو [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]] آهي.  هي علائقو 1 اپريل 1999ع تي اتر اولهه علائقن کان الڳ ڪيو ويو ۽ دنيا جي پنجين وڏي ذيلي ورهاست آهي.

[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>m2d4o32qlnem6gjcxtx5nmdvtoguuip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416993</id>
      <parentid>416992</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T07:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>416993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2590" sha1="sl9hmp10ugmfkn2mk5l0r2knozvdnga" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=نوناوت|settlement_type=[[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]]|image_skyline=|imagesize=270px|image_caption=|image_flag=Flag of Nunavut.svg|image_seal=Coat of arms of Nunavut.svg|nickname=|motto=&quot;Our land, our strength&quot;|image_map=Nunavut_in_Canada.svg|mapsize=250x200px|map_caption=موقعیت نوناووت در کانادا|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{CAN}}|subdivision_type1=[[فهرست شهرهای کانادا|مرکز]]|subdivision_name1=[[ایقالویت]]|subdivision_type2=[[فهرست شهرهای کانادا|بزرگ‌ترین شهر]]|subdivision_name2=[[ایقالویت]]|established_title=پیوستن به{{سخ}}کنفدراسیون کانادا|established_date=۱ آوریل ۱۹۹۹|established_title2=|established_date2=|government_footnotes=|government_type=[[سلطنت مشروطه]]{{سخ}}[[فدرال]]|leader_title=[[پادشاهی بریتانیا|پادشاه]]|leader_name=[[چارلز سوم]]|leader_party=|leader_title1=[[فرماندار کل]]|leader_name1=[[ادانا الیاس]]|leader_title2=وزیر|leader_name2=[[اوا آریاک]]|area_footnotes=|area_magnitude=|area_total_sq_mi=۸۰۸٬۱۹۰|area_land_sq_mi=۷۴۶٬۰۴۸|area_water_sq_mi=۶۲٬۱۳۷|area_urban_sq_mi=|area_metro_sq_mi=|area_rank=۱ام|elevation_footnotes=|elevation_ft=|population_footnotes=|population_as_of=۲۰۱۱|population_total=۳۳٬۳۰۳|population_rank=۱۳ام|population_urban=|population_metro=|population_demonym=Nunavummiut|timezone=|utc_offset=۴-|timezone_DST=|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=|area_code=|blank_name=نمایندگان فدرال|blank_info=در پارلمان کانادا|blank1_name=House seats{{سخ}}مجلس سنا|blank1_info=۱{{سخ}}۱|blank2_name=زبان رسمی|blank2_info=[[زبان انگلیسی|انگلیسی]]، [[زبان فرانسوی|فرانسوی]]، [[اینوکتیتوت]]، [[زبان‌های اینوت|اینوت]]|iso_code=|website={{URL|http://www.gov.nu.ca/}}|footnotes=}}'''نونئووت''' (Nunavut؛ {{بول|ˈnu:nəvʊt}}) [[ڪينيڊا|ڪينيڊا جو]] نئون ۽ سڀ کان وڏو [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]] آهي.  هي علائقو 1 اپريل 1999ع تي اتر اولهه علائقن کان الڳ ڪيو ويو ۽ دنيا جي پنجين وڏي ذيلي ورهاست آهي.

[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>sl9hmp10ugmfkn2mk5l0r2knozvdnga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اتر اولهه علائقا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103687</id>
    <revision>
      <id>416996</id>
      <timestamp>2026-10-04T08:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:fa:Special:Redirect/revision/43456754|قلمروهای شمال غربی]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>416996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2988" sha1="hw3uj5ccour3i7r3gnp3lgc95mlaipv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=اتر-اولهه وارا علائقا|settlement_type=[[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]]|image_skyline=|imagesize=270px|image_caption=|image_flag=Flag of the Northwest Territories.svg|image_seal=Coat of arms of Northwest Territories.svg|nickname=|motto=ندارد|image_map=Northwest_Territories_in_Canada.svg|mapsize=250x200px|map_caption=موقعیت قلمروهای شمال غرب|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{CAN}}|subdivision_type1=[[فهرست شهرهای کانادا|مرکز]]|subdivision_name1=[[یلونایف]]|subdivision_type2=[[فهرست شهرهای کانادا|بزرگ‌ترین شهر]]|subdivision_name2=[[یلونایف]]|established_title=پیوستن به{{سخ}}کنفدراسیون کانادا|established_date=۱۸۷۰|established_title2=|established_date2=|government_footnotes=|government_type=[[سلطنت مشروطه]]{{سخ}}[[فدرال]]|leader_title=[[پادشاهی بریتانیا|پادشاه]]|leader_name=[[چارلز سوم]]|leader_party=|leader_title1=کمیسیونر|leader_name1=[[جورج توکارو]]|leader_title2=وزیر|leader_name2=[[فلوید رولند]]|area_footnotes=|area_magnitude=|area_total_sq_mi=۵۱۹٬۷۳۴|area_land_sq_mi=۴۴۰٬۴۷۹|area_water_sq_mi=۷۹٬۲۵۶|area_urban_sq_mi=|area_metro_sq_mi=|area_rank=۳ام|elevation_footnotes=|elevation_ft=|population_footnotes=|population_as_of=۲۰۱۰|population_total=۴۳٬۵۲۹|population_rank=۱۱ام|population_urban=|population_metro=|population_demonym=Northwest Territorian|timezone=|utc_offset=۴-|timezone_DST=|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=|area_code=|blank_name=نمایندگان فدرال|blank_info=در پارلمان کانادا|blank1_name=House seats{{سخ}}مجلس سنا|blank1_info=۱{{سخ}}۱|blank2_name=زبان رسمی|blank2_info=زبان‌های [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] و [[زبان فرانسوی|فرانسوی]]|iso_code=|website={{URL|http://www.gov.nt.ca/}}|footnotes=}}'''اتر اولهه وارا علائقا (Nortwest Territories؛ فرانسيسي:'''  {{به فرانسوی|les Territoires du Nord-Ouest}}) جنهن کي انگريزي ۾ '''NWT''' يا '''NT''' ۽ فرانسيسي ۾ '''TNO''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪينيڊا|ڪينيڊا جو]] هڪ علائقو آهي، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ ييلو نائف (Yellow Knife) شهر آهي. ان جون حدون ڪينيڊا جي ٻن ٻين علائقن، اولهه ۾ [[يوڪون]] ۽ اوڀر ۾ نوناوت ۽ ڏکڻ ۾ ٽن صوبن [[برٽش ڪولمبيا]]، [[البرٽا]] ۽ [[ساسڪاچيوان|ساسڪيچوان]] سان ملن ٿيون.

ڪئناڊا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ، گريٽ بيئر (Great Bear) پڻ هن علائقي ۾ واقع آهي.</text>
      <sha1>hw3uj5ccour3i7r3gnp3lgc95mlaipv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>416997</id>
      <parentid>416996</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T08:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>416997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3045" sha1="nvsxlbfkytes0w1ac0bi0xnhnrvmmv2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=اتر-اولهه وارا علائقا|settlement_type=[[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|علائقو]]|image_skyline=|imagesize=270px|image_caption=|image_flag=Flag of the Northwest Territories.svg|image_seal=Coat of arms of Northwest Territories.svg|nickname=|motto=ندارد|image_map=Northwest_Territories_in_Canada.svg|mapsize=250x200px|map_caption=موقعیت قلمروهای شمال غرب|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|pushpin_map=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=[[فهرست کشورهای جهان|کشور]]|subdivision_name={{CAN}}|subdivision_type1=[[فهرست شهرهای کانادا|مرکز]]|subdivision_name1=[[یلونایف]]|subdivision_type2=[[فهرست شهرهای کانادا|بزرگ‌ترین شهر]]|subdivision_name2=[[یلونایف]]|established_title=پیوستن به{{سخ}}کنفدراسیون کانادا|established_date=۱۸۷۰|established_title2=|established_date2=|government_footnotes=|government_type=[[سلطنت مشروطه]]{{سخ}}[[فدرال]]|leader_title=[[پادشاهی بریتانیا|پادشاه]]|leader_name=[[چارلز سوم]]|leader_party=|leader_title1=کمیسیونر|leader_name1=[[جورج توکارو]]|leader_title2=وزیر|leader_name2=[[فلوید رولند]]|area_footnotes=|area_magnitude=|area_total_sq_mi=۵۱۹٬۷۳۴|area_land_sq_mi=۴۴۰٬۴۷۹|area_water_sq_mi=۷۹٬۲۵۶|area_urban_sq_mi=|area_metro_sq_mi=|area_rank=۳ام|elevation_footnotes=|elevation_ft=|population_footnotes=|population_as_of=۲۰۱۰|population_total=۴۳٬۵۲۹|population_rank=۱۱ام|population_urban=|population_metro=|population_demonym=Northwest Territorian|timezone=|utc_offset=۴-|timezone_DST=|postal_code_type=[[کد پستی]]|postal_code=|area_code=|blank_name=نمایندگان فدرال|blank_info=در پارلمان کانادا|blank1_name=House seats{{سخ}}مجلس سنا|blank1_info=۱{{سخ}}۱|blank2_name=زبان رسمی|blank2_info=زبان‌های [[زبان انگلیسی|انگلیسی]] و [[زبان فرانسوی|فرانسوی]]|iso_code=|website={{URL|http://www.gov.nt.ca/}}|footnotes=}}'''اتر اولهه وارا علائقا (Nortwest Territories؛ فرانسيسي:'''  {{به فرانسوی|les Territoires du Nord-Ouest}}) جنهن کي انگريزي ۾ '''NWT''' يا '''NT''' ۽ فرانسيسي ۾ '''TNO''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪينيڊا|ڪينيڊا جو]] هڪ علائقو آهي، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ ييلو نائف (Yellow Knife) شهر آهي. ان جون حدون ڪينيڊا جي ٻن ٻين علائقن، اولهه ۾ [[يوڪون]] ۽ اوڀر ۾ نوناوت ۽ ڏکڻ ۾ ٽن صوبن [[برٽش ڪولمبيا]]، [[البرٽا]] ۽ [[ساسڪاچيوان|ساسڪيچوان]] سان ملن ٿيون.

ڪئناڊا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ، گريٽ بيئر (Great Bear) پڻ هن علائقي ۾ واقع آهي.

[[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]]</text>
      <sha1>nvsxlbfkytes0w1ac0bi0xnhnrvmmv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڌرتي جو واءُ منڊل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103688</id>
    <redirect title="هوا" />
    <revision>
      <id>417014</id>
      <timestamp>2026-10-04T08:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ڌرتي جو واءُ منڊل]] کي [[هوا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="5ssra50koghxsg9g1hjuna7f6kj7g8n" xml:space="preserve">#چوريو [[هوا]]</text>
      <sha1>5ssra50koghxsg9g1hjuna7f6kj7g8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھوا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103689</id>
    <redirect title="ڌرتي جو وايو منڊل" />
    <revision>
      <id>417020</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[ھوا]] کي [[ڌرتي جو وايو منڊل]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="mw26djaiuntcksnl3nkjfbezg77jolp" xml:space="preserve">#چوريو [[ڌرتي جو وايو منڊل]]</text>
      <sha1>mw26djaiuntcksnl3nkjfbezg77jolp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيروميٽر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103690</id>
    <revision>
      <id>417027</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1365704103|Barometer]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1792" sha1="ihjv2ja1a5bxdvzqflggka8lflcg88y" xml:space="preserve">[[File:Dosen-barometer.jpg|thumb|هڪ اينالاگ بيروميٽر]]

'''بئروميٽر''' (Barometer) هڪ سائنسي اوزار آهي جيڪو [[فضائي دٻاءُ|هوا جي دٻاءُ]] کي ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. دٻاءُ جو رجحان، جيڪو بئروميٽر ذريعي حاصل ٿيندو آهي، آبهوا ۾ مختصر مدت جي تبديلين جي اڳڪٿي ڪري سگهي ٿو. مٿاڇري جي موسم جي تجزيي ۾ هوا جي دٻاءُ ج ڪيترا ئي ماپ استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن مٿاڇري جي گرت، دٻاءُ نظام ۽ سامهون واري حدون ڳولڻ ۾ مدد ملي سگهي.

بئروميٽر ۽ پريشر الٽيميٽر (سڀ کان بنيادي ۽ عام قسم جو الٽيميٽر) بنيادي طور تي ساڳيا اوزار آهن، پر مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ پريشر الٽيميٽر [[اُوچائي|اوچائي جو]] اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو الٽيميٽر جي چوڌاري ماحول جي دٻاءُ کي ماپيندو آهي ۽ نتيجي جو مقابلو مختلف اوچائي تي متوقع فضائي دٻاءُ سان ڪندو آهي، جڏهن ته هڪ بيروميٽر کي مسلسل اوچائي تي رکيو ويندو آهي ۽ آبهوا ۽ موسم جي عنصرن جي ڪري ٿيندڙ معمولي دٻاءُ جي تبديلين کي ماپيندو آهي. ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 940 ۽ 1040 ملي بار (hPa) جي وچ ۾ مختلف هوندو آهي. سمنڊ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 1013 ملي بار (hPa) آهي.</text>
      <sha1>ihjv2ja1a5bxdvzqflggka8lflcg88y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417028</id>
      <parentid>417027</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:طبعيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1819" sha1="hz70m5zr64of4wx0fp8jr1dmy356ld5" xml:space="preserve">[[File:Dosen-barometer.jpg|thumb|هڪ اينالاگ بيروميٽر]]

'''بئروميٽر''' (Barometer) هڪ سائنسي اوزار آهي جيڪو [[فضائي دٻاءُ|هوا جي دٻاءُ]] کي ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. دٻاءُ جو رجحان، جيڪو بئروميٽر ذريعي حاصل ٿيندو آهي، آبهوا ۾ مختصر مدت جي تبديلين جي اڳڪٿي ڪري سگهي ٿو. مٿاڇري جي موسم جي تجزيي ۾ هوا جي دٻاءُ ج ڪيترا ئي ماپ استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن مٿاڇري جي گرت، دٻاءُ نظام ۽ سامهون واري حدون ڳولڻ ۾ مدد ملي سگهي.

بئروميٽر ۽ پريشر الٽيميٽر (سڀ کان بنيادي ۽ عام قسم جو الٽيميٽر) بنيادي طور تي ساڳيا اوزار آهن، پر مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ پريشر الٽيميٽر [[اُوچائي|اوچائي جو]] اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو الٽيميٽر جي چوڌاري ماحول جي دٻاءُ کي ماپيندو آهي ۽ نتيجي جو مقابلو مختلف اوچائي تي متوقع فضائي دٻاءُ سان ڪندو آهي، جڏهن ته هڪ بيروميٽر کي مسلسل اوچائي تي رکيو ويندو آهي ۽ آبهوا ۽ موسم جي عنصرن جي ڪري ٿيندڙ معمولي دٻاءُ جي تبديلين کي ماپيندو آهي. ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 940 ۽ 1040 ملي بار (hPa) جي وچ ۾ مختلف هوندو آهي. سمنڊ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 1013 ملي بار (hPa) آهي.

[[زمرو:طبعيات]]</text>
      <sha1>hz70m5zr64of4wx0fp8jr1dmy356ld5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417029</id>
      <parentid>417028</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:طبعي مقدارون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="7imzgcmbvg7xmlqc18c2o8o34501u8r" xml:space="preserve">[[File:Dosen-barometer.jpg|thumb|هڪ اينالاگ بيروميٽر]]

'''بئروميٽر''' (Barometer) هڪ سائنسي اوزار آهي جيڪو [[فضائي دٻاءُ|هوا جي دٻاءُ]] کي ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. دٻاءُ جو رجحان، جيڪو بئروميٽر ذريعي حاصل ٿيندو آهي، آبهوا ۾ مختصر مدت جي تبديلين جي اڳڪٿي ڪري سگهي ٿو. مٿاڇري جي موسم جي تجزيي ۾ هوا جي دٻاءُ ج ڪيترا ئي ماپ استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن مٿاڇري جي گرت، دٻاءُ نظام ۽ سامهون واري حدون ڳولڻ ۾ مدد ملي سگهي.

بئروميٽر ۽ پريشر الٽيميٽر (سڀ کان بنيادي ۽ عام قسم جو الٽيميٽر) بنيادي طور تي ساڳيا اوزار آهن، پر مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ پريشر الٽيميٽر [[اُوچائي|اوچائي جو]] اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو الٽيميٽر جي چوڌاري ماحول جي دٻاءُ کي ماپيندو آهي ۽ نتيجي جو مقابلو مختلف اوچائي تي متوقع فضائي دٻاءُ سان ڪندو آهي، جڏهن ته هڪ بيروميٽر کي مسلسل اوچائي تي رکيو ويندو آهي ۽ آبهوا ۽ موسم جي عنصرن جي ڪري ٿيندڙ معمولي دٻاءُ جي تبديلين کي ماپيندو آهي. ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 940 ۽ 1040 ملي بار (hPa) جي وچ ۾ مختلف هوندو آهي. سمنڊ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 1013 ملي بار (hPa) آهي.

[[زمرو:طبعيات]]
[[زمرو:طبعي مقدارون]]</text>
      <sha1>7imzgcmbvg7xmlqc18c2o8o34501u8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417032</id>
      <parentid>417029</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1944" sha1="hic0ps24eivtfbjlrzlz574lcnnikhk" xml:space="preserve">[[File:Dosen-barometer.jpg|thumb|هڪ اينالاگ بيروميٽر]]

'''بئروميٽر''' (Barometer) هڪ سائنسي اوزار آهي جيڪو [[فضائي دٻاءُ|هوا جي دٻاءُ]] کي ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. دٻاءُ جو رجحان، جيڪو بئروميٽر ذريعي حاصل ٿيندو آهي، آبهوا ۾ مختصر مدت جي تبديلين جي اڳڪٿي ڪري سگهي ٿو. مٿاڇري جي موسم جي تجزيي ۾ هوا جي دٻاءُ ج ڪيترا ئي ماپ استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن مٿاڇري جي گرت، دٻاءُ نظام ۽ سامهون واري حدون ڳولڻ ۾ مدد ملي سگهي.

بئروميٽر ۽ پريشر الٽيميٽر (سڀ کان بنيادي ۽ عام قسم جو الٽيميٽر) بنيادي طور تي ساڳيا اوزار آهن، پر مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ پريشر الٽيميٽر [[اُوچائي|اوچائي جو]] اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو الٽيميٽر جي چوڌاري ماحول جي دٻاءُ کي ماپيندو آهي ۽ نتيجي جو مقابلو مختلف اوچائي تي متوقع فضائي دٻاءُ سان ڪندو آهي، جڏهن ته هڪ بيروميٽر کي مسلسل اوچائي تي رکيو ويندو آهي ۽ آبهوا ۽ موسم جي عنصرن جي ڪري ٿيندڙ معمولي دٻاءُ جي تبديلين کي ماپيندو آهي. ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 940 ۽ 1040 ملي بار (hPa) جي وچ ۾ مختلف هوندو آهي. سمنڊ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 1013 ملي بار (hPa) آهي.


==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:بئروميٽر]]
[[زمرو:آلا]]
[[زمرو:فضائي دٻاء]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>hic0ps24eivtfbjlrzlz574lcnnikhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417034</id>
      <parentid>417032</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1924" sha1="es998bo3latal07tvhr863cdysrfd4i" xml:space="preserve">[[File:Dosen-barometer.jpg|thumb|هڪ اينالاگ بيروميٽر]]

'''بئروميٽر''' (Barometer) هڪ سائنسي اوزار آهي جيڪو [[فضائي دٻاءُ|هوا جي دٻاءُ]] کي ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. دٻاءُ جو رجحان، جيڪو بئروميٽر ذريعي حاصل ٿيندو آهي، آبهوا ۾ مختصر مدت جي تبديلين جي اڳڪٿي ڪري سگهي ٿو. مٿاڇري جي موسم جي تجزيي ۾ هوا جي دٻاءُ ج ڪيترا ئي ماپ استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن مٿاڇري جي گرت، دٻاءُ نظام ۽ سامهون واري حدون ڳولڻ ۾ مدد ملي سگهي.

بئروميٽر ۽ پريشر الٽيميٽر (سڀ کان بنيادي ۽ عام قسم جو الٽيميٽر) بنيادي طور تي ساڳيا اوزار آهن، پر مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ پريشر الٽيميٽر [[اُوچائي|اوچائي جو]] اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو الٽيميٽر جي چوڌاري ماحول جي دٻاءُ کي ماپيندو آهي ۽ نتيجي جو مقابلو مختلف اوچائي تي متوقع فضائي دٻاءُ سان ڪندو آهي، جڏهن ته هڪ بيروميٽر کي مسلسل اوچائي تي رکيو ويندو آهي ۽ آبهوا ۽ موسم جي عنصرن جي ڪري ٿيندڙ معمولي دٻاءُ جي تبديلين کي ماپيندو آهي. ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 940 ۽ 1040 ملي بار (hPa) جي وچ ۾ مختلف هوندو آهي. سمنڊ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 1013 ملي بار (hPa) آهي.


==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:بئروميٽر]]
[[زمرو:فضائي دٻاء]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>es998bo3latal07tvhr863cdysrfd4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417035</id>
      <parentid>417034</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1924" sha1="2gfm5q8w15wt1syjjagzktyh5ajyioc" xml:space="preserve">[[File:Dosen-barometer.jpg|thumb|هڪ اينالاگ بيروميٽر]]

'''بئروميٽر''' (Barometer) هڪ سائنسي اوزار آهي جيڪو [[فضائي دٻاءُ|هوا جي دٻاءُ]] کي ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. دٻاءُ جو رجحان، جيڪو بئروميٽر ذريعي حاصل ٿيندو آهي، آبهوا ۾ مختصر مدت جي تبديلين جي اڳڪٿي ڪري سگهي ٿو. مٿاڇري جي موسم جي تجزيي ۾ هوا جي دٻاءُ ج ڪيترا ئي ماپ استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن مٿاڇري جي گرت، دٻاءُ نظام ۽ سامهون واري حدون ڳولڻ ۾ مدد ملي سگهي.

بئروميٽر ۽ پريشر الٽيميٽر (سڀ کان بنيادي ۽ عام قسم جو الٽيميٽر) بنيادي طور تي ساڳيا اوزار آهن، پر مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ پريشر الٽيميٽر [[اُوچائي|اوچائي جو]] اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو الٽيميٽر جي چوڌاري ماحول جي دٻاءُ کي ماپيندو آهي ۽ نتيجي جو مقابلو مختلف اوچائي تي متوقع فضائي دٻاءُ سان ڪندو آهي، جڏهن ته هڪ بيروميٽر کي مسلسل اوچائي تي رکيو ويندو آهي ۽ آبهوا ۽ موسم جي عنصرن جي ڪري ٿيندڙ معمولي دٻاءُ جي تبديلين کي ماپيندو آهي. ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 940 ۽ 1040 ملي بار (hPa) جي وچ ۾ مختلف هوندو آهي. سمنڊ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 1013 ملي بار (hPa) آهي.


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بئروميٽر]]
[[زمرو:فضائي دٻاء]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>2gfm5q8w15wt1syjjagzktyh5ajyioc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417080</id>
      <parentid>417035</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="ilyw5jajp9hdrgk75kz8hynccojskcx" xml:space="preserve">[[File:Dosen-barometer.jpg|thumb|هڪ اينالاگ بيروميٽر]]

'''بئروميٽر''' (Barometer) هڪ سائنسي اوزار آهي جيڪو [[فضائي دٻاءُ|هوا جي دٻاءُ]] کي ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. دٻاءُ جو رجحان، جيڪو بئروميٽر ذريعي حاصل ٿيندو آهي، آبهوا ۾ مختصر مدت جي تبديلين جي اڳڪٿي ڪري سگهي ٿو. مٿاڇري جي موسم جي تجزيي ۾ هوا جي دٻاءُ ج ڪيترا ئي ماپ استعمال ڪيا ويندا آهن ته جيئن مٿاڇري جي گرت، دٻاءُ نظام ۽ سامهون واري حدون ڳولڻ ۾ مدد ملي سگهي.

بئروميٽر ۽ پريشر الٽيميٽر (سڀ کان بنيادي ۽ عام قسم جو الٽيميٽر) بنيادي طور تي ساڳيا اوزار آهن، پر مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ پريشر الٽيميٽر [[اُوچائي|اوچائي جو]] اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو الٽيميٽر جي چوڌاري ماحول جي دٻاءُ کي ماپيندو آهي ۽ نتيجي جو مقابلو مختلف اوچائي تي متوقع فضائي دٻاءُ سان ڪندو آهي، جڏهن ته هڪ بيروميٽر کي مسلسل اوچائي تي رکيو ويندو آهي ۽ آبهوا ۽ موسم جي عنصرن جي ڪري ٿيندڙ معمولي دٻاءُ جي تبديلين کي ماپيندو آهي. ڌرتيءَ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 940 ۽ 1040 ملي بار (hPa) جي وچ ۾ مختلف هوندو آهي. سمنڊ جي مٿاڇري تي سراسري هوا جو دٻاءُ 1013 ملي بار (hPa) آهي.


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بئروميٽر]]
[[زمرو:فضائي دٻاء]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>ilyw5jajp9hdrgk75kz8hynccojskcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فضائي دٻاء</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103691</id>
    <revision>
      <id>417031</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:وايومنڊل]] [[زمرو:ماحول]] [[زمرو:طبيعي خاصيتون]]</comment>
      <origin>417031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="359jkdy8m9npq4qpob7vfyhiwbgqzui" xml:space="preserve">[[زمرو:وايومنڊل]]
[[زمرو:ماحول]]
[[زمرو:طبيعي خاصيتون]]</text>
      <sha1>359jkdy8m9npq4qpob7vfyhiwbgqzui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بئروميٽر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103692</id>
    <revision>
      <id>417033</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:فضائي دٻاء]] [[زمرو:سائنسي اوزار]]</comment>
      <origin>417033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="7c7fwgshfn7fha8xgfiskxikna0f7ic" xml:space="preserve">
[[زمرو:فضائي دٻاء]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>7c7fwgshfn7fha8xgfiskxikna0f7ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417060</id>
      <parentid>417033</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="nhxk0c9e282lg7txgiy450e4p1phtm2" xml:space="preserve">[[زمرو:فضائي دٻاء]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>nhxk0c9e282lg7txgiy450e4p1phtm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٿرماميٽر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103693</id>
    <revision>
      <id>417036</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1377553119|Thermometer]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1269" sha1="rlgw6aohfi5o5n9gyu5hyqjgc150p5d" xml:space="preserve">[[File:Mercury_Thermometer.jpg|thumb|ڪمري جي گرميء پد جي ماپ لاءِ پاري وارو (شيشي ۾ پاري سان ڀريل) ٿرماميٽر. ]]

'''ٿرماميٽر''' (Thermometer) هڪ اهڙو اوزار آهي جيڪو گرمي پد (ڪنهن شيءِ جي گرمي يا ٿڌ) کي ماپيندو آهي. ٿرماميٽر ۾ ٻه اهم عنصر: هڪ گرمي پد کي محسوس ڪندڙ (sensor)، مثال طور شيشي ۾ پاري ٿرماميٽر جو بلب يا انفراريڊ ٿرماميٽر ۾ پائروميٽرڪ سينسر) جنهن ۾ گرمي پد ۾ تبديلي سان ڪجهه تبديلي ايندي آهي ۽ ٻيو هن تبديلي کي عددي قدر ۾ تبديل ڪرڻ جا ڪجهه ذريعا، مثال طور نظر ايندڙ پيمانو جيڪو پاري ۾ گلاس ٿرماميٽر تي نشان لڳل آهي يا انفراريڊ ماڊل تي ڊجيٽل ريڊ آئوٽ، هوندا آهن. ٿرماميٽر ٽيڪنالاجي ۽ صنعت ۾، ته جيئن تعملن (&lt;small&gt;processes&lt;/small&gt;) جي نگراني ڪري سگهجي، [[موسميات]] ۾، طب ۾ ( ''[[طبي ٿرماميٽر]]'' ) ۽ سائنسي تحقيق ۾، وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن.</text>
      <sha1>rlgw6aohfi5o5n9gyu5hyqjgc150p5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417037</id>
      <parentid>417036</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گرميء پد]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="37xbrkor2kcs6t1gv62dx5crc72fc8j" xml:space="preserve">[[File:Mercury_Thermometer.jpg|thumb|ڪمري جي گرميء پد جي ماپ لاءِ پاري وارو (شيشي ۾ پاري سان ڀريل) ٿرماميٽر. ]]

'''ٿرماميٽر''' (Thermometer) هڪ اهڙو اوزار آهي جيڪو گرمي پد (ڪنهن شيءِ جي گرمي يا ٿڌ) کي ماپيندو آهي. ٿرماميٽر ۾ ٻه اهم عنصر: هڪ گرمي پد کي محسوس ڪندڙ (sensor)، مثال طور شيشي ۾ پاري ٿرماميٽر جو بلب يا انفراريڊ ٿرماميٽر ۾ پائروميٽرڪ سينسر) جنهن ۾ گرمي پد ۾ تبديلي سان ڪجهه تبديلي ايندي آهي ۽ ٻيو هن تبديلي کي عددي قدر ۾ تبديل ڪرڻ جا ڪجهه ذريعا، مثال طور نظر ايندڙ پيمانو جيڪو پاري ۾ گلاس ٿرماميٽر تي نشان لڳل آهي يا انفراريڊ ماڊل تي ڊجيٽل ريڊ آئوٽ، هوندا آهن. ٿرماميٽر ٽيڪنالاجي ۽ صنعت ۾، ته جيئن تعملن (&lt;small&gt;processes&lt;/small&gt;) جي نگراني ڪري سگهجي، [[موسميات]] ۾، طب ۾ ( ''[[طبي ٿرماميٽر]]'' ) ۽ سائنسي تحقيق ۾، وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن.

[[زمرو:گرميء پد]]</text>
      <sha1>37xbrkor2kcs6t1gv62dx5crc72fc8j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417038</id>
      <parentid>417037</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سائنسي اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1336" sha1="5mv5gep0lwl9lnsp7kmr48tp3d3fdzl" xml:space="preserve">[[File:Mercury_Thermometer.jpg|thumb|ڪمري جي گرميء پد جي ماپ لاءِ پاري وارو (شيشي ۾ پاري سان ڀريل) ٿرماميٽر. ]]

'''ٿرماميٽر''' (Thermometer) هڪ اهڙو اوزار آهي جيڪو گرمي پد (ڪنهن شيءِ جي گرمي يا ٿڌ) کي ماپيندو آهي. ٿرماميٽر ۾ ٻه اهم عنصر: هڪ گرمي پد کي محسوس ڪندڙ (sensor)، مثال طور شيشي ۾ پاري ٿرماميٽر جو بلب يا انفراريڊ ٿرماميٽر ۾ پائروميٽرڪ سينسر) جنهن ۾ گرمي پد ۾ تبديلي سان ڪجهه تبديلي ايندي آهي ۽ ٻيو هن تبديلي کي عددي قدر ۾ تبديل ڪرڻ جا ڪجهه ذريعا، مثال طور نظر ايندڙ پيمانو جيڪو پاري ۾ گلاس ٿرماميٽر تي نشان لڳل آهي يا انفراريڊ ماڊل تي ڊجيٽل ريڊ آئوٽ، هوندا آهن. ٿرماميٽر ٽيڪنالاجي ۽ صنعت ۾، ته جيئن تعملن (&lt;small&gt;processes&lt;/small&gt;) جي نگراني ڪري سگهجي، [[موسميات]] ۾، طب ۾ ( ''[[طبي ٿرماميٽر]]'' ) ۽ سائنسي تحقيق ۾، وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن.

[[زمرو:گرميء پد]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>5mv5gep0lwl9lnsp7kmr48tp3d3fdzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417039</id>
      <parentid>417038</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1395" sha1="n3fdh1vi0qbmwkhf6o9vufwutyf17fu" xml:space="preserve">[[File:Mercury_Thermometer.jpg|thumb|ڪمري جي گرميء پد جي ماپ لاءِ پاري وارو (شيشي ۾ پاري سان ڀريل) ٿرماميٽر. ]]

'''ٿرماميٽر''' (Thermometer) هڪ اهڙو اوزار آهي جيڪو [[گرميء پد]] (ڪنهن شيءِ جي گرمي يا ٿڌ) کي ماپيندو آهي. ٿرماميٽر ۾ ٻه اهم عنصر: هڪ گرمي پد کي محسوس ڪندڙ (sensor)، مثال طور پاري واري ٿرماميٽر جو بلب يا انفراريڊ ٿرماميٽر ۾ پائروميٽرڪ سينسر، جنهن ۾ گرمي پد ۾ تبديلي سان ڪجهه تبديلي ايندي آهي ۽ ٻيو هن تبديلي کي عددي قدر ۾ تبديل ڪرڻ جا ڪجهه ذريعا، مثال طور نظر ايندڙ پيمانو جيڪو پاري واري ٿرماميٽر ۾ انگي نشان آهن يا انفراريڊ ماڊل تي ڊجيٽل ريڊ آئوٽ، هوندا آهن. ٿرماميٽر ٽيڪنالاجي ۽ صنعت ۾، ته جيئن تعملن (&lt;small&gt;processes&lt;/small&gt;) جي نگراني ڪري سگهجي، [[موسميات]] ۾، [[طب]] ۾ ([[طبي ٿرماميٽر]]) ۽ سائنسي تحقيق ۾، وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٿرماميٽر]]
[[زمرو:گرميء پد]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>n3fdh1vi0qbmwkhf6o9vufwutyf17fu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417041</id>
      <parentid>417039</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1472" sha1="8fk00fk424qtrfxitvppoc6rr1rdnvt" xml:space="preserve">[[File:Mercury_Thermometer.jpg|thumb|ڪمري جي گرميء پد جي ماپ لاءِ پاري وارو ([[شيشي]] ۾ [[مرڪري (پارو)|پاري]] سان ڀريل) ٿرماميٽر. ]]

'''ٿرماميٽر''' (Thermometer) هڪ اهڙو اوزار آهي جيڪو [[گرمي پد (فزڪس)|گرميء پد]] (ڪنهن شيءِ جي گرمي يا ٿڌ) کي ماپيندو آهي. ٿرماميٽر ۾ ٻه اهم عنصر: هڪ گرمي پد کي محسوس ڪندڙ (sensor)، مثال طور پاري واري ٿرماميٽر جو بلب يا [[انفرا ريڊ|انفراريڊ]] ٿرماميٽر ۾ پائروميٽرڪ سينسر، جنهن ۾ گرمي پد ۾ تبديلي سان ڪجهه تبديلي ايندي آهي ۽ ٻيو هن تبديلي کي انگي قدر ۾ تبديل ڪرڻ جا ڪجهه ذريعا، مثال طور نظر ايندڙ پيمانا، جئين ته پاري واري ٿرماميٽر ۾  نشان يا انفراريڊ ماڊل تي ڊجيٽل ريڊ آئوٽ، هوندا آهن. ٿرماميٽر [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[صنعت]] ۾، ته جيئن تعملن (&lt;small&gt;processes&lt;/small&gt;) جي نگراني ڪري سگهجي، [[موسميات]] ۾، [[طب]] ۾ ([[طبي ٿرماميٽر]]) ۽ سائنسي تحقيق ۾، وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٿرماميٽر]]
[[زمرو:گرميء پد]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>8fk00fk424qtrfxitvppoc6rr1rdnvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417079</id>
      <parentid>417041</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1537" sha1="e3e78dv2zbj1nyucep4kuv3ph2n3lif" xml:space="preserve">[[File:Mercury_Thermometer.jpg|thumb|ڪمري جي گرميء پد جي ماپ لاءِ پاري وارو ([[شيشي]] ۾ [[مرڪري (پارو)|پاري]] سان ڀريل) ٿرماميٽر. ]]

'''ٿرماميٽر''' (Thermometer) هڪ اهڙو اوزار آهي جيڪو [[گرمي پد (فزڪس)|گرميء پد]] (ڪنهن شيءِ جي گرمي يا ٿڌ) کي ماپيندو آهي. ٿرماميٽر ۾ ٻه اهم عنصر: هڪ گرمي پد کي محسوس ڪندڙ (sensor)، مثال طور پاري واري ٿرماميٽر جو بلب يا [[انفرا ريڊ|انفراريڊ]] ٿرماميٽر ۾ پائروميٽرڪ سينسر، جنهن ۾ گرمي پد ۾ تبديلي سان ڪجهه تبديلي ايندي آهي ۽ ٻيو هن تبديلي کي انگي قدر ۾ تبديل ڪرڻ جا ڪجهه ذريعا، مثال طور نظر ايندڙ پيمانا، جئين ته پاري واري ٿرماميٽر ۾  نشان يا انفراريڊ ماڊل تي ڊجيٽل ريڊ آئوٽ، هوندا آهن. ٿرماميٽر [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[صنعت]] ۾، ته جيئن تعملن (&lt;small&gt;processes&lt;/small&gt;) جي نگراني ڪري سگهجي، [[موسميات]] ۾، [[طب]] ۾ ([[طبي ٿرماميٽر]]) ۽ سائنسي تحقيق ۾، وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٿرماميٽر]]
[[زمرو:گرميء پد]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>e3e78dv2zbj1nyucep4kuv3ph2n3lif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417091</id>
      <parentid>417079</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1568" sha1="prq9um90z1mipgskanab9obpmabgg0c" xml:space="preserve">[[File:Mercury_Thermometer.jpg|thumb|ڪمري جي گرميء پد جي ماپ لاءِ پاري وارو ([[شيشي]] ۾ [[مرڪري (پارو)|پاري]] سان ڀريل) ٿرماميٽر. ]]

'''ٿرماميٽر''' (Thermometer) هڪ اهڙو اوزار آهي جيڪو [[گرمي پد (فزڪس)|گرميء پد]] (ڪنهن شيءِ جي گرمي يا ٿڌ) کي ماپيندو آهي. ٿرماميٽر ۾ ٻه اهم عنصر: هڪ گرمي پد کي محسوس ڪندڙ (sensor)، مثال طور پاري واري ٿرماميٽر جو بلب يا [[انفرا ريڊ|انفراريڊ]] ٿرماميٽر ۾ پائروميٽرڪ سينسر، جنهن ۾ گرمي پد ۾ تبديلي سان ڪجهه تبديلي ايندي آهي ۽ ٻيو هن تبديلي کي انگي قدر ۾ تبديل ڪرڻ جا ڪجهه ذريعا، مثال طور نظر ايندڙ پيمانا، جئين ته پاري واري ٿرماميٽر ۾  نشان يا انفراريڊ ماڊل تي ڊجيٽل ريڊ آئوٽ، هوندا آهن. ٿرماميٽر [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[صنعت]] ۾، ته جيئن تعملن (&lt;small&gt;processes&lt;/small&gt;) جي نگراني ڪري سگهجي، [[موسميات]] ۾، [[طب]] ۾ ([[طبي ٿرماميٽر]]) ۽ سائنسي تحقيق ۾، وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٿرماميٽر]]
[[زمرو:گرميء پد]]
[[زمرو:طبي اوزار]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>prq9um90z1mipgskanab9obpmabgg0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٿرماميٽر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103694</id>
    <revision>
      <id>417040</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گرميء پد]] [[زمرو:سائنسي اوزار]]</comment>
      <origin>417040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="l5xrlusj5i6c63l7hrv3zuout123tw7" xml:space="preserve">[[زمرو:گرميء پد]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>l5xrlusj5i6c63l7hrv3zuout123tw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417062</id>
      <parentid>417040</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="98wh84eoa551bmd8wkayy7kqyimgha9" xml:space="preserve">[[زمرو:گرميء پد]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>98wh84eoa551bmd8wkayy7kqyimgha9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سائنسي اوزار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103695</id>
    <revision>
      <id>417042</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1364435201|Scientific instrument]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="501" sha1="02pswh4f8s0h0aiq6p3xivb6c1cfs9z" xml:space="preserve">

'''سائنسي اوزار''' (Scientific Instrument) هڪ اهڙو آلو يا اوزار آهي جيڪو [[سائنس|سائنسي]] مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ قدرتي واقعن ۽ نظرياتي تحقيق ٻنهي جو مطالعو شامل آهي. &lt;ref name=&quot;HackmannReaders13&quot;&gt;{{Cite book |last=Hessenbruch |first=Arne |title=Reader's Guide to the History of Science |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2013 |isbn=9781134263011 |pages=675–77}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>02pswh4f8s0h0aiq6p3xivb6c1cfs9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417043</id>
      <parentid>417042</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سائنسي اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>417043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="539" sha1="k3f0dagcz5yhli3wmlm9bk1g6kn9ju3" xml:space="preserve">

'''سائنسي اوزار''' (Scientific Instrument) هڪ اهڙو آلو يا اوزار آهي جيڪو [[سائنس|سائنسي]] مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ قدرتي واقعن ۽ نظرياتي تحقيق ٻنهي جو مطالعو شامل آهي. &lt;ref name=&quot;HackmannReaders13&quot;&gt;{{Cite book |last=Hessenbruch |first=Arne |title=Reader's Guide to the History of Science |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2013 |isbn=9781134263011 |pages=675–77}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>k3f0dagcz5yhli3wmlm9bk1g6kn9ju3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417044</id>
      <parentid>417043</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1031" sha1="cizgs82n656qy7gwwiq8pv4lp1195ja" xml:space="preserve">[[File:CSIRO ScienceImage 4350 CSIROs Parkes Radio Telescope with moon in the background.jpg|thumb|upright=1.2|The 64-meter radio telescope at [[Parkes Observatory]] as seen in 1969, when it was used to receive live televised video from [[Apollo 11]]]]
[[File:UTR-2 - P3094042 (wiki).jpg|thumb|upright=1.0|Antenna of [[UTR-2]] low frequency radio telescope, [[Kharkiv]] region, [[Ukraine]]. Consists of an array of 2040 [[dipole antenna|cage dipole]] elements. ]]

'''سائنسي اوزار''' (Scientific Instrument) هڪ اهڙو آلو يا اوزار آهي جيڪو [[سائنس|سائنسي]] مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ قدرتي واقعن ۽ نظرياتي تحقيق ٻنهي جو مطالعو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;HackmannReaders13&quot;&gt;{{Cite book |last=Hessenbruch |first=Arne |title=Reader's Guide to the History of Science |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2013 |isbn=9781134263011 |pages=675–77}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>cizgs82n656qy7gwwiq8pv4lp1195ja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417045</id>
      <parentid>417044</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* سائنسي اوزارن جي فهرست */</comment>
      <origin>417045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3135" sha1="dydiagvegondbin1mi8mfyv4c1takl0" xml:space="preserve">[[File:CSIRO ScienceImage 4350 CSIROs Parkes Radio Telescope with moon in the background.jpg|thumb|upright=1.2|The 64-meter radio telescope at [[Parkes Observatory]] as seen in 1969, when it was used to receive live televised video from [[Apollo 11]]]]
[[File:UTR-2 - P3094042 (wiki).jpg|thumb|upright=1.0|Antenna of [[UTR-2]] low frequency radio telescope, [[Kharkiv]] region, [[Ukraine]]. Consists of an array of 2040 [[dipole antenna|cage dipole]] elements. ]]

'''سائنسي اوزار''' (Scientific Instrument) هڪ اهڙو آلو يا اوزار آهي جيڪو [[سائنس|سائنسي]] مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ قدرتي واقعن ۽ نظرياتي تحقيق ٻنهي جو مطالعو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;HackmannReaders13&quot;&gt;{{Cite book |last=Hessenbruch |first=Arne |title=Reader's Guide to the History of Science |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2013 |isbn=9781134263011 |pages=675–77}}&lt;/ref&gt;

==سائنسي اوزارن جي فهرست==
{{For|lists of astronomical instruments|List of telescope types|List of astronomical interferometers at visible and infrared wavelengths}}
{{columns-list|colwidth=30em|
* [[Accelerometer]], physical, [[acceleration]]
* [[Ammeter]], electrical, amperage, [[Electric current|current]]
* [[Anemometer]], wind speed
* [[Borescope]], visual inspection
* [[Caliper]], distance
* [[Calorimeter]], [[heat]]
* [[DNA sequencer]], molecular biology
* [[Dynamometer]], [[torque]]/[[force]]
* [[Electrometer]], [[electric charge]], [[potential difference]]
* [[Electroscope]], electric charge
* [[Electrostatic analyzer]], [[kinetic energy]] of charged particles
* [[Ellipsometer]], optical refractive indices
* [[Eudiometer]], gas volume
* [[Gravimeter]], [[gravity]]
* [[Hydrometer]]
* [[Inclinometer]], slope
* [[Interferometer]], optics, infrared light spectra
* [[Magnetic tweezers]], biomolecular manipulation
* [[Magnetometer#Survey magnetometers|Magnetograph]], magnetic field
* [[Magnetometer]], [[magnetic flux]]
* [[Manometer]], air [[pressure]]
* [[Mass spectrometer]], compound identification/characterization
* [[Micrometer (device)|Micrometer]], distance
* [[Microscope]], optical magnification
* [[NMR spectrometer]], chemical compound identification, medical diagnostic imaging
* [[Ohmmeter]], electrical resistance/impedance
* [[Optical tweezers]], nanoscale manipulation
* [[Oscilloscope]], electric signal voltage, amplitude, wavelength, frequency, waveform shape/pattern
* [[Photometer]], illuminance, irradiance, light absorption, scattering of light, reflection of light, fluorescence, phosphorescence, luminescence
* [[Seismometer]], acceleration
* [[Spectrogram]], sound frequency, wavelength, amplitude
* [[Spectrometer]], light frequency, wavelength, amplitude
* [[Telescope]], light magnification (astronomy)
* [[Thermometer]], temperature measurement
* [[Theodolite]], angles, surveying
* [[Thermocouple]], temperature
* [[Voltmeter]], [[voltage]]
* [[X-ray scattering techniques]], structural characterization at the nano and atomic scale}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>dydiagvegondbin1mi8mfyv4c1takl0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417046</id>
      <parentid>417045</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* سائنسي اوزارن جي فهرست */</comment>
      <origin>417046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6592" sha1="t4e6xqnjhng0pqxxxpu91srwj8pcni1" xml:space="preserve">[[File:CSIRO ScienceImage 4350 CSIROs Parkes Radio Telescope with moon in the background.jpg|thumb|upright=1.2|The 64-meter radio telescope at [[Parkes Observatory]] as seen in 1969, when it was used to receive live televised video from [[Apollo 11]]]]
[[File:UTR-2 - P3094042 (wiki).jpg|thumb|upright=1.0|Antenna of [[UTR-2]] low frequency radio telescope, [[Kharkiv]] region, [[Ukraine]]. Consists of an array of 2040 [[dipole antenna|cage dipole]] elements. ]]

'''سائنسي اوزار''' (Scientific Instrument) هڪ اهڙو آلو يا اوزار آهي جيڪو [[سائنس|سائنسي]] مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ قدرتي واقعن ۽ نظرياتي تحقيق ٻنهي جو مطالعو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;HackmannReaders13&quot;&gt;{{Cite book |last=Hessenbruch |first=Arne |title=Reader's Guide to the History of Science |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2013 |isbn=9781134263011 |pages=675–77}}&lt;/ref&gt;

==سائنسي اوزارن جي فهرست==
{{For|lists of astronomical instruments|List of telescope types|List of astronomical interferometers at visible and infrared wavelengths}}
{{columns-list|colwidth=30em|* ايڪسليروميٽر (Accelerometer): رفتار ۾ تبديلي جي شرح کي ماپن لاء 
* ايميٽر (Ammeter): برقي سرڪٽ مان گذرندڙ ڪرنٽ جي مقدار کي ماپڻ لاءِ
* اينيموميٽر (Anemometer): هوا جي رفتار کي ماپڻ لاء 
* [[بيروميٽر]] (Barometer): فضائي دٻاءُ کي ماپڻ لاء 
* بوراسڪوپ (Borescope): بصري معائنو * ڪيليپر (Caliper): فاصلو * ڪيلوريميٽر (Calorimeter): گرميءَ جو مقدار * ڊي اين اي سيڪوئنسر (DNA sequencer): ماليڪيولر بائيولاجي * ڊائناموميٽر (Dynamometer): ٽارڪ (torque) يا قوت * اليڪٽروميٽر (Electrometer): برقي چارج، پوٽينشل فرق (potential difference) * اليڪٽروسڪوپ (Electroscope): برقي چارج. اليڪٽرو اسٽيٽڪ اينالائيزر (Electrostatic analyzer): چارج ٿيل ذرن جي حرڪتي توانائي (kinetic energy). * ايلپسوميٽر (Ellipsometer): آپٽيڪل ريفريڪٽو انڊائسز (روشنيءَ جي اڀسار يا انحراف جا انڊيڪس). * يوڊيوميٽر (Eudiometer): گيس جو حجم * گريوي ميٽر (Gravimeter): ڪشش ثقل (gravity) * هائيڊرو ميٽر (Hydrometer) * انڪلائنوميٽر (Inclinometer): لاهي يا چاڙهي (slope). * انٽرفيروميٽر (Interferometer): آپٽڪس (روشنيءَ جو علم)، انفراريڊ لائيٽ اسپيڪٽرا. * مقناطيسي ٽويزرز (Magnetic tweezers): بايو-ماليڪيولر ڦيرڦار يا هٿرادو عمل (manipulation) * ميگنيٽوگراف (Magnetograph): مقناطيسي ميدان. * ميگنيٽوميٽر (Magnetometer): مقناطيسي فلوڪس (magnetic flux). * مينوميٽر (Manometer): هوا جو دٻاءُ. * ماس اسپيڪٽروميٽر (Mass spectrometer): مرڪب جي سڃاڻپ/خاصيتن جي تعين * مائڪرو ميٽر (Micrometer): فاصلو * مائڪرو اسڪوپ (Microscope): بصري وڏو ڪري ڏيکارڻ (optical magnification). * اين ايم آر (NMR) اسپيڪٽروميٽر: ڪيميائي مرڪب جي سڃاڻپ، طبي تشخيصي تصوير سازي. * اوم ميٽر (Ohmmeter): برقي مزاحمت (resistance) يا امپيڊنس (impedance). * آپٽيڪل ٽويزرز (Optical tweezers): نينو-اسڪيل (انتہائی ننڍي پيماني) تي ڦيرڦار. آسيلوسڪوپ (Oscilloscope): برقي سگنل وولٽيج، ايمپليٽيوڊ (وسعت)، موج جي ڊيگهه (wavelength)، فريڪوئنسي، موج جي شڪل/نمونو. * فوٽوميٽر (Photometer): روشنيءَ جي شدت (illuminance/irradiance)، روشنيءَ جو جذب ٿيڻ، روشنيءَ جو ڦهلجڻ (scattering)، روشنيءَ جو موٽڻ (reflection)، فلورسنس، فاسفورسنس، لومينيسنس. * سيزموميٽر (Seismometer): تيزي يا اسراع (acceleration) * اسپيڪٽروگرام (Spectrogram): آواز جي فريڪوئنسي، موج جي ڊيگهه، ايمپليٽيوڊ. * اسپيڪٽروميٽر (Spectrometer): روشنيءَ جي فريڪوئنسي، موج جي ڊيگهه، ايمپليٽيوڊ. * ٽيلي اسڪوپ (Telescope): روشنيءَ ذريعي وڏو ڪري ڏيکارڻ (فلڪيات) * ٿرموميٽر (Thermometer): گرمي پد جي ماپ. ٿيوڊ
* [[Accelerometer]], physical, [[acceleration]]
* [[Ammeter]], electrical, amperage, [[Electric current|current]]
* [[Anemometer]], wind speed
* [[Borescope]], visual inspection
* [[Caliper]], distance
* [[Calorimeter]], [[heat]]
* [[DNA sequencer]], molecular biology
* [[Dynamometer]], [[torque]]/[[force]]
* [[Electrometer]], [[electric charge]], [[potential difference]]
* [[Electroscope]], electric charge
* [[Electrostatic analyzer]], [[kinetic energy]] of charged particles
* [[Ellipsometer]], optical refractive indices
* [[Eudiometer]], gas volume
* [[Gravimeter]], [[gravity]]
* [[Hydrometer]]
* [[Inclinometer]], slope
* [[Interferometer]], optics, infrared light spectra
* [[Magnetic tweezers]], biomolecular manipulation
* [[Magnetometer#Survey magnetometers|Magnetograph]], magnetic field
* [[Magnetometer]], [[magnetic flux]]
* [[Manometer]], air [[pressure]]
* [[Mass spectrometer]], compound identification/characterization
* [[Micrometer (device)|Micrometer]], distance
* [[Microscope]], optical magnification
* [[NMR spectrometer]], chemical compound identification, medical diagnostic imaging
* [[Ohmmeter]], electrical resistance/impedance
* [[Optical tweezers]], nanoscale manipulation
* [[Oscilloscope]], electric signal voltage, amplitude, wavelength, frequency, waveform shape/pattern
* [[Photometer]], illuminance, irradiance, light absorption, scattering of light, reflection of light, fluorescence, phosphorescence, luminescence
* [[Seismometer]], acceleration
* [[Spectrogram]], sound frequency, wavelength, amplitude
* [[Spectrometer]], light frequency, wavelength, amplitude
* [[Telescope]], light magnification (astronomy)
* [[Thermometer]], temperature measurement
* [[Theodolite]], angles, surveying
* [[Thermocouple]], temperature
* [[Voltmeter]], [[voltage]]
* [[X-ray scattering techniques]], structural characterization at the nano and atomic scale}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>t4e6xqnjhng0pqxxxpu91srwj8pcni1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417049</id>
      <parentid>417046</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* سائنسي اوزارن جي فهرست */</comment>
      <origin>417049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6920" sha1="3fnnhp0scbxsrpzsazhdqajck72hsr2" xml:space="preserve">[[File:CSIRO ScienceImage 4350 CSIROs Parkes Radio Telescope with moon in the background.jpg|thumb|upright=1.2|The 64-meter radio telescope at [[Parkes Observatory]] as seen in 1969, when it was used to receive live televised video from [[Apollo 11]]]]
[[File:UTR-2 - P3094042 (wiki).jpg|thumb|upright=1.0|Antenna of [[UTR-2]] low frequency radio telescope, [[Kharkiv]] region, [[Ukraine]]. Consists of an array of 2040 [[dipole antenna|cage dipole]] elements. ]]

'''سائنسي اوزار''' (Scientific Instrument) هڪ اهڙو آلو يا اوزار آهي جيڪو [[سائنس|سائنسي]] مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ قدرتي واقعن ۽ نظرياتي تحقيق ٻنهي جو مطالعو شامل آهي.&lt;ref name=&quot;HackmannReaders13&quot;&gt;{{Cite book |last=Hessenbruch |first=Arne |title=Reader's Guide to the History of Science |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2013 |isbn=9781134263011 |pages=675–77}}&lt;/ref&gt;

==سائنسي اوزارن جي فهرست==
{{For|lists of astronomical instruments|List of telescope types|List of astronomical interferometers at visible and infrared wavelengths}}
{{columns-list|colwidth=30em|* ايڪسليروميٽر: رفتار ۾ تبديلي جي شرح کي ماپن لاء 
* ايميٽر (Ammeter): برقي سرڪٽ مان گذرندڙ ڪرنٽ جي مقدار کي ماپڻ لاءِ
* اينيموميٽر (Anemometer): هوا جي رفتار کي ماپڻ لاء 
* [[بيروميٽر]] (Barometer): فضائي دٻاءُ کي ماپڻ لاء 
* بوراسڪوپ (Borescope): بصري معائنو * ڪيليپر (Caliper): فاصلو * ڪيلوريميٽر (Calorimeter): گرميءَ جو مقدار * ڊي اين اي سيڪوئنسر (DNA sequencer): ماليڪيولر بائيولاجي * ڊائناموميٽر (Dynamometer): ٽارڪ (torque) يا قوت * اليڪٽروميٽر (Electrometer): برقي چارج، پوٽينشل فرق (potential difference) * اليڪٽروسڪوپ (Electroscope): برقي چارج. اليڪٽرو اسٽيٽڪ اينالائيزر (Electrostatic analyzer): چارج ٿيل ذرن جي حرڪتي توانائي (kinetic energy). * ايلپسوميٽر (Ellipsometer): آپٽيڪل ريفريڪٽو انڊائسز (روشنيءَ جي اڀسار يا انحراف جا انڊيڪس). * يوڊيوميٽر (Eudiometer): گيس جو حجم * گريوي ميٽر (Gravimeter): ڪشش ثقل (gravity) * هائيڊرو ميٽر (Hydrometer) * انڪلائنوميٽر (Inclinometer): لاهي يا چاڙهي (slope). * انٽرفيروميٽر (Interferometer): آپٽڪس (روشنيءَ جو علم)، انفراريڊ لائيٽ اسپيڪٽرا. * مقناطيسي ٽويزرز (Magnetic tweezers): بايو-ماليڪيولر ڦيرڦار يا هٿرادو عمل (manipulation) * ميگنيٽوگراف (Magnetograph): مقناطيسي ميدان. * ميگنيٽوميٽر (Magnetometer): مقناطيسي فلوڪس (magnetic flux). * مينوميٽر (Manometer): هوا جو دٻاءُ. * 
* ماس اسپيڪٽروميٽر: [[ڪيميائي مرڪب]] جي سڃاڻپ ۽ خاصيتن جي تعين لاء 
* مائڪرو ميٽر: ڪنهن شي جي ٿلھي پن کي ماپڻ لاء
* [[خوردبيني|مائڪرو اسڪوپ]]: شيئن (جاندار، مادي) کي وڏو ڪري ڏيکارڻ لاء 
* اين ايم آر (NMR) اسپيڪٽروميٽر: ڪيميائي مرڪب جي سڃاڻپ، طبي تشخيص لاء تصوير سازي (imaging) لاء 
اوهم ميٽر (Ohmmeter): برقي مزاحمت يا امپيڊنس جي مقدار کي ماپڻ لاء 
* آپٽيڪل ٽويزرز (Optical tweezers): نينو-اسڪيل (انتہائی ننڍي پيماني) تي ڦيرڦار کي معلوم ڪرڻ لاء 
* آسيلوسڪوپ (Oscilloscope): برقي سگنل وولٽيج، ان جي وسعت، موج جي ڊيگهه، فريڪوئنسي، موج جي شڪل/نموني لاء 
* فوٽوميٽر: روشنيءَ جي شدت کي ماپڻ لاء، روشنيءَ جو جذب ٿيڻ، روشنيءَ جو ڦهلجڻ، روشنيءَ جو موٽڻ (reflection)، فلورسنس، فاسفورسنس، لومينيسنس. 
* سيسموميٽر (Seismometer): زلزلي جي شدت کي ماپڻ لاء
* اسپيڪٽروگرام: آواز جي موجن جي فريڪوئنسي، موج جي ڊيگهه، ايمپليٽيوڊ کي ناپن لاء
* اسپيڪٽروميٽر: روشني جي موج جي فريڪوئنسي، موج جي ڊيگهه، ايمپليٽيوڊ کي ماپڻ لاء ([[بصريات]])
* [[دوربين|ٽيلي اسڪوپ]]: جسمن کي وڏو ڪري ڏيکارڻ لاء ([[فلڪيات]]) 
* [[ٿرماميٽر]] : گرمي پد جي ماپ لاء 
* [[Accelerometer]], physical, [[acceleration]]
* [[Ammeter]], electrical, amperage, [[Electric current|current]]
* [[Anemometer]], wind speed
* [[Borescope]], visual inspection
* [[Caliper]], distance
* [[Calorimeter]], [[heat]]
* [[DNA sequencer]], molecular biology
* [[Dynamometer]], [[torque]]/[[force]]
* [[Electrometer]], [[electric charge]], [[potential difference]]
* [[Electroscope]], electric charge
* [[Electrostatic analyzer]], [[kinetic energy]] of charged particles
* [[Ellipsometer]], optical refractive indices
* [[Eudiometer]], gas volume
* [[Gravimeter]], [[gravity]]
* [[Hydrometer]]
* [[Inclinometer]], slope
* [[Interferometer]], optics, infrared light spectra
* [[Magnetic tweezers]], biomolecular manipulation
* [[Magnetometer#Survey magnetometers|Magnetograph]], magnetic field
* [[Magnetometer]], [[magnetic flux]]
* [[Manometer]], air [[pressure]]
* [[Mass spectrometer]], compound identification/characterization
* [[Micrometer (device)|Micrometer]], distance
* [[Microscope]], optical magnification
* [[NMR spectrometer]], chemical compound identification, medical diagnostic imaging
* [[Ohmmeter]], electrical resistance/impedance
* [[Optical tweezers]], nanoscale manipulation
* [[Oscilloscope]], electric signal voltage, amplitude, wavelength, frequency, waveform shape/pattern
* [[Photometer]], illuminance, irradiance, light absorption, scattering of light, reflection of light, fluorescence, phosphorescence, luminescence
* [[Seismometer]], acceleration
* [[Spectrogram]], sound frequency, wavelength, amplitude
* [[Spectrometer]], light frequency, wavelength, amplitude
* [[Telescope]], light magnification (astronomy)
* [[Thermometer]], temperature measurement
* ٿيوڊولائٽ (Theodolite): زميني سروي ۾ زاويي (angle) کي ماپڻ لاء 
* ٿرموڪپل (Thermocouple): گرميء پڊ کي ناپن لاء 
* وولٽ ميٽر: اليڪٽريڪل سرڪٽ جي چوڌاري وولٽيج جي فرق کي ماپڻ لاء 
* ايڪس-رئ شعائن جي انتشار جي تيڪنڪ: ايٽمن جي جوڙجڪ معلوم ڪرڻ لاء 
}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>3fnnhp0scbxsrpzsazhdqajck72hsr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دوربين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103696</id>
    <revision>
      <id>417050</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:pnb:Special:Redirect/revision/659889|ٹیلیسکوپ]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>417050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="558mhmqp66wu37hbx0dttigq09dqydx" xml:space="preserve">دوربين (Telescope) هڪ اوزار آهي جيڪو '''پري جي''' شين کي ڏسڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اها پهرين ڀيرا 17هين صدي ۾ [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ ايجاد ڪئي وئي هئي.</text>
      <sha1>558mhmqp66wu37hbx0dttigq09dqydx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417051</id>
      <parentid>417050</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>417051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="rmct8suk71jnroxas40r22m1nldmrsx" xml:space="preserve">دوربين (Telescope) هڪ اوزار آهي جيڪو '''پري جي''' شين کي ڏسڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اها پهرين ڀيرا 17هين صدي ۾ [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ ايجاد ڪئي وئي هئي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:دوربين]]
[[زمرو:فلڪيات]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>rmct8suk71jnroxas40r22m1nldmrsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417072</id>
      <parentid>417051</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>417072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="406" sha1="egfiju6txxxysz04d5a2ine3ybrnoq8" xml:space="preserve">دوربين (Telescope) هڪ اوزار آهي جيڪو '''پري جي''' شين کي ڏسڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اها پهرين ڀيرا 17هين صدي ۾ [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ ايجاد ڪئي وئي هئي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:دوربين]]
[[زمرو:فلڪيات]]
[[زمرو:بصري اوزار]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>egfiju6txxxysz04d5a2ine3ybrnoq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417075</id>
      <parentid>417072</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2257" sha1="p70xef3338m4yo6p52mb3rdaj8nlwgj" xml:space="preserve">دوربين (Telescope) هڪ اوزار آهي جيڪو '''پري جي''' شين کي ڏسڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اها پهرين ڀيرا 17هين صدي ۾ [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] ۾ ايجاد ڪئي وئي هئي.

{{short description|Instrument that makes distant objects appear magnified}}
{{Other uses|Telescope (disambiguation)}}
{{pp-move}}
{{Use dmy dates|date=August 2021}}
[[File:100inchHooker.jpg|thumb|The {{Convert|100|in|m|adj=on}} Hooker [[reflecting telescope]] at [[Mount Wilson Observatory]] near Los Angeles, used by [[Edwin Hubble]] to measure galaxy redshifts and discover the general expansion of the universe.]]

A '''telescope''' is a device used to observe distant objects by their emission, [[Absorption (electromagnetic radiation)|absorption]], or [[Reflection (physics)|reflection]] of [[electromagnetic radiation]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=TELESCOPE|title= Telescope |website=The American Heritage Dictionary |access-date=12 July 2018|archive-date=11 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311113032/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=TELESCOPE|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Originally, it was an [[optical instrument]] using [[lens]]es, [[curved mirror]]s, or a combination of both to observe distant objects – an [[optical telescope]]. Nowadays, the word &quot;telescope&quot; is defined as a wide range of instruments capable of detecting different regions of the [[electromagnetic spectrum]], and in some cases other types of detectors.

The first known practical telescopes were [[refracting telescope]]s with glass [[lens]]es and were invented in the [[Netherlands]] at the beginning of the 17th century. They were used for both terrestrial applications and [[astronomy]].

The [[reflecting telescope]], which uses mirrors to collect and focus light, was invented within a few decades of the first refracting telescope.

In the 20th century, many new types of telescopes were invented, including [[radio telescope]]s in the 1930s and [[infrared telescope]]s in the 1960s.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:دوربين]]
[[زمرو:فلڪيات]]
[[زمرو:بصري اوزار]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>p70xef3338m4yo6p52mb3rdaj8nlwgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:دوربين</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103697</id>
    <revision>
      <id>417052</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فلڪيات]] [[زمرو:سائنسي اوزار]]</comment>
      <origin>417052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="f9vf58lpe0yyp8cxwqytsejiekq9m9b" xml:space="preserve">[[زمرو:فلڪيات]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>f9vf58lpe0yyp8cxwqytsejiekq9m9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417059</id>
      <parentid>417052</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>417059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="1s6s0n2pjt3j5oi21r2zqujwfbcc1fn" xml:space="preserve">[[زمرو:فلڪيات]]
[[زمرو:بصري اوزار]]</text>
      <sha1>1s6s0n2pjt3j5oi21r2zqujwfbcc1fn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:خوردبين</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103698</id>
    <revision>
      <id>417057</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بصري اوزار]] [[زمرو:خوردبيني حيات]]</comment>
      <origin>417057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="7ey194qwmqv2yklzjmb6l2hzyi3poea" xml:space="preserve">[[زمرو:بصري اوزار]]
[[زمرو:خوردبيني حيات]]</text>
      <sha1>7ey194qwmqv2yklzjmb6l2hzyi3poea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بصري اوزار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103699</id>
    <revision>
      <id>417058</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بصريات]] [[زمرو:سائنسي اوزار]]</comment>
      <origin>417058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="mv80r5g06fd5ui3ow7qzksrsme5c4qy" xml:space="preserve">[[زمرو:بصريات]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>mv80r5g06fd5ui3ow7qzksrsme5c4qy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103700</id>
    <revision>
      <id>417061</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:سائنسي اوزار]]</comment>
      <origin>417061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="3f90u96ob456klgz30df6gsgxxshesx" xml:space="preserve">[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>3f90u96ob456klgz30df6gsgxxshesx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هائيڊروميٽر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103701</id>
    <revision>
      <id>417066</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:هائيڊرولوجي]] [[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</comment>
      <origin>417066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="ehgu7isdhmqvlnhnr1cuwmm84cbpwwc" xml:space="preserve">[[زمرو:هائيڊرولوجي]]
[[زمرو:طبعي مقدارن کي ماپن جا اوزار]]</text>
      <sha1>ehgu7isdhmqvlnhnr1cuwmm84cbpwwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آب پيما</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103702</id>
    <redirect title="هائيڊروميٽر" />
    <revision>
      <id>417068</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[آب پيما]] کي [[هائيڊروميٽر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="bxc6v9j4gq142zll6p2vscvdr522eom" xml:space="preserve">#چوريو [[هائيڊروميٽر]]</text>
      <sha1>bxc6v9j4gq142zll6p2vscvdr522eom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بحث:آب پيما</title>
    <ns>1</ns>
    <id>103703</id>
    <redirect title="بحث:هائيڊروميٽر" />
    <revision>
      <id>417070</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[بحث:آب پيما]] کي [[بحث:هائيڊروميٽر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="a11tfyamfmecdo1yaflu2tjd937fxdp" xml:space="preserve">#چوريو [[بحث:هائيڊروميٽر]]</text>
      <sha1>a11tfyamfmecdo1yaflu2tjd937fxdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوردبيني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103704</id>
    <redirect title="خوردبين" />
    <revision>
      <id>417074</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[خوردبيني]] کي [[خوردبين]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>417074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="92bohvtboz19brn0qa7q403bji312ec" xml:space="preserve">#چوريو [[خوردبين]]</text>
      <sha1>92bohvtboz19brn0qa7q403bji312ec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ميگنيفائنگ گلاس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103705</id>
    <revision>
      <id>417078</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بصريات]] [[زمرو:بصري اوزار]]</comment>
      <origin>417078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="obu83gkiqi5lgb32rt1ylxka7tj06g5" xml:space="preserve">[[زمرو:بصريات]]
[[زمرو:بصري اوزار]]</text>
      <sha1>obu83gkiqi5lgb32rt1ylxka7tj06g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ جا نالا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103706</id>
    <revision>
      <id>417086</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''سنڌ جو نالو''' يا '''سنڌ نالي جي اشتقاق''' مان مراد [[سنڌ]] جي نالي جي لساني ۽ تاريخي ابتدا ۽ مختلف دورن ۾ ان نالي جون استعمال ٿيل صورتون آهن. سنڌ جو نالو بنيادي طرح [[سنڌو درياهه]] جي قديم نالي '''سنڌو''' (سنسڪرت: सिन्धु، ''Sindhu'') سان لاڳاپيل آهي. قديم ويدي ادب، ايراني ٻول...</comment>
      <origin>417086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9543" sha1="pea3pxmgnuhpqxurwer8k6ycayqcxe3" xml:space="preserve">'''سنڌ جو نالو''' يا '''سنڌ نالي جي اشتقاق''' مان مراد [[سنڌ]] جي نالي جي لساني ۽ تاريخي ابتدا ۽ مختلف دورن ۾ ان نالي جون استعمال ٿيل صورتون آهن. سنڌ جو نالو بنيادي طرح [[سنڌو درياهه]] جي قديم نالي '''سنڌو''' (سنسڪرت: सिन्धु، ''Sindhu'') سان لاڳاپيل آهي. قديم ويدي ادب، ايراني ٻولين، قديم فارسي، يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ هن نالي جون مختلف صوتياتي صورتون ملن ٿيون، جن مان ''سنڌ''، ''هند''، ''هندوش''، ''اِنڊوس'' ۽ ''السند'' جهڙا نالا وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Shackle
 |first=Christopher
 |title=Sindhi
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=20 July 2005
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌو مان سنڌ ==
لفظ '''سنڌ''' جي بنياد قديم لفظ '''سنڌو''' سان ڳنڍيل آهي. ويدي سنسڪرت ۾ ''سنڌو'' لفظ وهڪري يا درياهه لاءِ به استعمال ٿيندو هو، پر ڪيترن هنڌن تي اهو خاص طرح اڄوڪي [[سنڌو درياهه]] جو نالو آهي. ''رگ ويد'' ۾ سنڌو جو ذڪر بار بار اچي ٿو ۽ ندين جي مشهور حمد ۾ سنڌو کي ٻين ندين کان وڌيڪ طاقتور وهڪري طور ساراهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindhu
 |url=https://kosha.sanskrit.today/word/sa/sindhu
 |website=Kosha Sanskrit Dictionary
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ٻوليءَ بابت ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ سنڌ جي نالي کي ''Sindhu''، يعني سنڌو درياهه، مان نڪتل ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt; سنڌي لئنگئيج اٿارٽي موجب پڻ سنڌ جو نالو سنڌو درياهه سان وابسته آهي ۽ مختلف ٻولين ۾ وقت سان ٿيندڙ صوتياتي تبديلين سبب ان جون مختلف صورتون وجود ۾ آيون.&lt;ref name=&quot;SLASindh&quot;&gt;{{cite web
 |title=About Sindh
 |url=https://sl.sindhila.org/page/sindh?lang=en
 |publisher=Sindhi Language Authority
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

لفظ ''سنڌو'' جي پاڻ کان به وڌيڪ قديم اشتقاق بابت ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ڪونهي. جديد هند-ايراني لساني تحقيق ۾ ان جي معنيٰ ۽ بنياد بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون ويون آهن؛ تنهنڪري رڳو ''سنڌو = درياهه'' کي لفظ جي آخري ۽ قطعي اشتقاق طور بيان ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ ويدي استعمال ۾ لفظ عام وهڪري ۽ خاص طرح سنڌو درياهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Panaino
 |first=Antonio
 |title=Additional Considerations about Ved. Síndhu-, Av. Hiṇdu-/Həṇdu-
 |year=2015
 |url=https://cris.unibo.it/handle/11585/560859
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== قديم ايراني صورت: هندوش ==
قديم ايراني ٻولين ۾ هند-ايراني صوتياتي تبديليءَ جي نتيجي ۾ سنسڪرت جي شروعاتي ''س'' آواز جي جاءِ تي ڪيترن لفظن ۾ ''ه'' ظاهر ٿيو. انهيءَ عمل سان ''سنڌو'' جي ايراني صورت ''هندو'' يا ان سان لاڳاپيل صورتن ۾ ملي ٿي. [[هخامنشي سلطنت]] جي قديم فارسي ڪتبن ۾ هي علائقو '''هندوش''' (''Hinduš'') جي نالي سان درج ٿيو. [[دارا پهريون|دارا پهرئين]] جي دور، يعني ڇهين صدي ق.م. (تقريباً پهرين صدي هجري کان 12 صدين کان وڌيڪ اڳ)، جي ڪتبن ۾ ''Hinduš'' سلطنت جي اوڀر واري علائقي لاءِ استعمال ٿيل آهي.

انهيءَ نالي جي تاريخي اهميت اها آهي تہ ''هند'' ۽ ''سنڌ'' اصل ۾ مڪمل طور غير واسطيدار نالا نه آهن، پر انهن جي قديم لساني تاريخ هڪ ئي ''Sindhu'' نالي سان ڳنڍجي ٿي. قديم ايراني روايت ۾ ''س'' کان ''ه'' واري صوتياتي تبديليءَ سبب ''Sindhu'' مان ''Hindu'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جڏهن تہ اصل هند-آريائي صورت ۾ ''س'' برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt;

== يوناني صورت ۽ ''Indus'' ==
ايراني صورت قديم يونانين تائين پهچڻ کان پوءِ شروعاتي ''ه'' پڻ ختم ٿي وئي ۽ نالو يوناني ۾ '''Indos''' (Ἰνδός) جهڙي صورت اختيار ڪري ويو. انهيءَ يوناني-لاطيني روايت مان اڳتي هلي انگريزي '''Indus''' وجود ۾ آيو. اهڙيءَ طرح ''Sindhu''، ''Hindu'' ۽ ''Indus'' تاريخي طور هڪ ئي قديم نالي جون مختلف لساني صورتون آهن.&lt;ref name=&quot;SLASindh&quot;/&gt;

انهيءَ ئي لساني سلسلي مان [[انڊيا]] ۽ ''هند'' جهڙن جاگرافيائي نالن جي تاريخ پڻ سنڌو درياهه سان وڃي ملي ٿي. شروعاتي دور ۾ اهي لفظ بنيادي طور جاگرافيائي مفهوم رکندا هئا ۽ سنڌو ۽ ان جي اوڀر طرف وارن علائقن جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا.

== عربن وٽ السند ==
[[سنڌ تي عربن جي فتح]] کان پوءِ عربي ماخذن ۾ سنڌ لاءِ '''السِّنْد''' (السند) جو نالو عام ٿيو، جڏهن تہ سنڌو درياهه لاءِ وچئين دور جي ڪيترن اسلامي ماخذن ۾ '''مِهران''' جو نالو پڻ استعمال ٿيو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي سنڌ بابت تاريخي تعارف موجب عربن درياهه کي ''Mehran'' ۽ ملڪ کي ''Al-Sind'' سڏيو ۽ وقت سان سنڌ جو نالو خاص طرح هيٺئين سنڌو ماٿريءَ لاءِ مستحڪم ٿيو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite report
 |title=Provincial Census Report 2023: Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2025
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ سنڌ ۾ نالي بابت روايت ==
سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سنڌ'' جي مقدمي ۾ سنڌ جي نالي تي بحث ڪندي لکي ٿو تہ ملڪ جو نالو ان درياهه سان وابسته رهيو آهي، جيڪو هن سرزمين مان وهي ٿو. هو قديم سنسڪرت، ايراني، يوناني ۽ مسلمان مصنفن وٽ نالي جي مختلف صورتن جو ذڪر پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ&quot;&gt;{{cite book
 |last=ندوي
 |first=سيد سليمان
 |title=تاريخ سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

ندوي جي بيان موجب قديم ٻولين ۾ نالي جي صورت وقت سان تبديل ٿيندي رهي ۽ ايرانين وٽ ''سنڌ'' سان لاڳاپيل صورت ''هند'' ڏانهن تبديل ٿي. ان کان پوءِ يوناني روايت ۾ پڻ ان نالي جي ٻي صوتياتي صورت ملي ٿي. اهڙي طرح ڪتاب سنڌ ۽ هند جي نالن جي تاريخ کي سنڌو درياهه جي قديم نالي سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ&quot;/&gt;

بهرحال، ''تاريخ سنڌ'' ۾ پيش ڪيل اشتقاقي تشريح کي ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نگاريءَ جي تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي. جديد لسانيات لفظ ''Sindhu'' جي وڌيڪ قديم بنياد بابت مختلف امڪان پيش ڪري ٿي ۽ ان جو آخري اشتقاق يقيني نه ٿي سمجهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Panaino
 |first=Antonio
 |title=Additional Considerations about Ved. Síndhu-, Av. Hiṇdu-/Həṇdu-
 |year=2015
 |url=https://cris.unibo.it/handle/11585/560859
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي تاريخي تسلسل ==
سنڌ جي نالي جي تاريخ مان هڪ ئي بنيادي نالي جون مختلف لساني شڪليون سامهون اچن ٿيون:

* '''Sindhu (سنڌو)''' — ويدي ۽ سنسڪرت صورت؛ سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل علائقو.
* '''Hindu / Hinduš''' — قديم ايراني ۽ قديم فارسي صورت.
* '''Indos''' — قديم يوناني صورت، جنهن مان پوءِ ''Indus'' جهڙي مغربي صورت پيدا ٿي.
* '''al-Sind (السند)''' — عربي-اسلامي ماخذن ۾ سنڌ جو نالو.
* '''Sind / Sindh (سنڌ)''' — فارسي، سنڌي ۽ جديد دور ۾ علائقي جي نالي جون صورتون.

جيتوڻيڪ مختلف تاريخي دورن ۾ انهن نالن جي جاگرافيائي دائري ۾ فرق رهيو، پر جديد سنڌ جو نالو سڌي طرح سنڌو درياهه جي قديم نالي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SLASindh&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]
* [[هند]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>pea3pxmgnuhpqxurwer8k6ycayqcxe3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>417087</id>
      <parentid>417086</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T11:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>417087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9546" sha1="dolux09ymbo12yskru6i3rofupfk1ta" xml:space="preserve">'''سنڌ جو نالو''' يا '''سنڌ نالي جي اشتقاق''' مان مراد [[سنڌ]] جي نالي جي لساني ۽ تاريخي ابتدا ۽ مختلف دورن ۾ ان نالي جون استعمال ٿيل صورتون آهن. سنڌ جو نالو بنيادي طرح [[سنڌو درياهه]] جي قديم نالي '''سنڌو''' (سنسڪرت: सिन्धु، ''Sindhu'') سان لاڳاپيل آهي. قديم ويدي ادب، ايراني ٻولين، قديم فارسي، يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ هن نالي جون مختلف صوتياتي صورتون ملن ٿيون، جن مان ''سنڌ''، ''هند''، ''هندوش''، ''اِنڊوس'' ۽ ''السند'' جهڙا نالا وجود ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Shackle
 |first=Christopher
 |title=Sindhi
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=20 July 2005
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌو مان سنڌ ==
لفظ '''سنڌ''' جي بنياد قديم لفظ '''سنڌو''' سان ڳنڍيل آهي. ويدي سنسڪرت ۾ ''سنڌو'' لفظ وهڪري يا درياهه لاءِ به استعمال ٿيندو هو، پر ڪيترن هنڌن تي اهو خاص طرح اڄوڪي [[سنڌو درياهه]] جو نالو آهي. ''رگ ويد'' ۾ سنڌو جو ذڪر بار بار اچي ٿو ۽ ندين جي مشهور حمد ۾ سنڌو کي ٻين ندين کان وڌيڪ طاقتور وهڪري طور ساراهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Sindhu
 |url=https://kosha.sanskrit.today/word/sa/sindhu
 |website=Kosha Sanskrit Dictionary
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ٻوليءَ بابت ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ سنڌ جي نالي کي ''Sindhu''، يعني سنڌو درياهه، مان نڪتل ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt; سنڌي لئنگئيج اٿارٽي موجب پڻ سنڌ جو نالو سنڌو درياهه سان وابسته آهي ۽ مختلف ٻولين ۾ وقت سان ٿيندڙ صوتياتي تبديلين سبب ان جون مختلف صورتون وجود ۾ آيون.&lt;ref name=&quot;SLASindh&quot;&gt;{{cite web
 |title=About Sindh
 |url=https://sl.sindhila.org/page/sindh?lang=en
 |publisher=Sindhi Language Authority
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

لفظ ''سنڌو'' جي پاڻ کان به وڌيڪ قديم اشتقاق بابت ماهرن ۾ مڪمل اتفاق ڪونهي. جديد هند-ايراني لساني تحقيق ۾ ان جي معنيٰ ۽ بنياد بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون ويون آهن؛ تنهنڪري رڳو ''سنڌو = درياهه'' کي لفظ جي آخري ۽ قطعي اشتقاق طور بيان ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي تہ ويدي استعمال ۾ لفظ عام وهڪري ۽ خاص طرح سنڌو درياهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Panaino
 |first=Antonio
 |title=Additional Considerations about Ved. Síndhu-, Av. Hiṇdu-/Həṇdu-
 |year=2015
 |url=https://cris.unibo.it/handle/11585/560859
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== قديم ايراني صورت: هندوش ==
قديم ايراني ٻولين ۾ هند-ايراني صوتياتي تبديليءَ جي نتيجي ۾ سنسڪرت جي شروعاتي ''س'' آواز جي جاءِ تي ڪيترن لفظن ۾ ''ه'' ظاهر ٿيو. انهيءَ عمل سان ''سنڌو'' جي ايراني صورت ''هندو'' يا ان سان لاڳاپيل صورتن ۾ ملي ٿي. [[هخامنشي سلطنت]] جي قديم فارسي ڪتبن ۾ هي علائقو '''هندوش''' (''Hinduš'') جي نالي سان درج ٿيو. [[دارا پهريون|دارا پهرئين]] جي دور، يعني ڇهين صدي ق.م. (تقريباً پهرين صدي هجري کان 12 صدين کان وڌيڪ اڳ)، جي ڪتبن ۾ ''Hinduš'' سلطنت جي اوڀر واري علائقي لاءِ استعمال ٿيل آهي.

انهيءَ نالي جي تاريخي اهميت اها آهي تہ ''هند'' ۽ ''سنڌ'' اصل ۾ مڪمل طور غير واسطيدار نالا نه آهن، پر انهن جي قديم لساني تاريخ هڪ ئي ''Sindhu'' نالي سان ڳنڍجي ٿي. قديم ايراني روايت ۾ ''س'' کان ''ه'' واري صوتياتي تبديليءَ سبب ''Sindhu'' مان ''Hindu'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جڏهن تہ اصل هند-آريائي صورت ۾ ''س'' برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt;

== يوناني صورت ۽ ''انڊس'' ==
ايراني صورت قديم يونانين تائين پهچڻ کان پوءِ شروعاتي ''ه'' پڻ ختم ٿي وئي ۽ نالو يوناني ۾ '''Indos''' (Ἰνδός) جهڙي صورت اختيار ڪري ويو. انهيءَ يوناني-لاطيني روايت مان اڳتي هلي انگريزي '''Indus''' وجود ۾ آيو. اهڙيءَ طرح ''Sindhu''، ''Hindu'' ۽ ''Indus'' تاريخي طور هڪ ئي قديم نالي جون مختلف لساني صورتون آهن.&lt;ref name=&quot;SLASindh&quot;/&gt;

انهيءَ ئي لساني سلسلي مان [[انڊيا]] ۽ ''هند'' جهڙن جاگرافيائي نالن جي تاريخ پڻ سنڌو درياهه سان وڃي ملي ٿي. شروعاتي دور ۾ اهي لفظ بنيادي طور جاگرافيائي مفهوم رکندا هئا ۽ سنڌو ۽ ان جي اوڀر طرف وارن علائقن جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا.

== عربن وٽ السند ==
[[سنڌ تي عربن جي فتح]] کان پوءِ عربي ماخذن ۾ سنڌ لاءِ '''السِّنْد''' (السند) جو نالو عام ٿيو، جڏهن تہ سنڌو درياهه لاءِ وچئين دور جي ڪيترن اسلامي ماخذن ۾ '''مِهران''' جو نالو پڻ استعمال ٿيو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي سنڌ بابت تاريخي تعارف موجب عربن درياهه کي ''Mehran'' ۽ ملڪ کي ''Al-Sind'' سڏيو ۽ وقت سان سنڌ جو نالو خاص طرح هيٺئين سنڌو ماٿريءَ لاءِ مستحڪم ٿيو.&lt;ref name=&quot;PBS2023&quot;&gt;{{cite report
 |title=Provincial Census Report 2023: Sindh
 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics
 |year=2025
 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf
 |access-date=4 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ سنڌ ۾ نالي بابت روايت ==
سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سنڌ'' جي مقدمي ۾ سنڌ جي نالي تي بحث ڪندي لکي ٿو تہ ملڪ جو نالو ان درياهه سان وابسته رهيو آهي، جيڪو هن سرزمين مان وهي ٿو. هو قديم سنسڪرت، ايراني، يوناني ۽ مسلمان مصنفن وٽ نالي جي مختلف صورتن جو ذڪر پڻ ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ&quot;&gt;{{cite book
 |last=ندوي
 |first=سيد سليمان
 |title=تاريخ سنڌ
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

ندوي جي بيان موجب قديم ٻولين ۾ نالي جي صورت وقت سان تبديل ٿيندي رهي ۽ ايرانين وٽ ''سنڌ'' سان لاڳاپيل صورت ''هند'' ڏانهن تبديل ٿي. ان کان پوءِ يوناني روايت ۾ پڻ ان نالي جي ٻي صوتياتي صورت ملي ٿي. اهڙي طرح ڪتاب سنڌ ۽ هند جي نالن جي تاريخ کي سنڌو درياهه جي قديم نالي سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;تاريخ سنڌ&quot;/&gt;

بهرحال، ''تاريخ سنڌ'' ۾ پيش ڪيل اشتقاقي تشريح کي ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نگاريءَ جي تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي. جديد لسانيات لفظ ''Sindhu'' جي وڌيڪ قديم بنياد بابت مختلف امڪان پيش ڪري ٿي ۽ ان جو آخري اشتقاق يقيني نه ٿي سمجهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Panaino
 |first=Antonio
 |title=Additional Considerations about Ved. Síndhu-, Av. Hiṇdu-/Həṇdu-
 |year=2015
 |url=https://cris.unibo.it/handle/11585/560859
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي تاريخي تسلسل ==
سنڌ جي نالي جي تاريخ مان هڪ ئي بنيادي نالي جون مختلف لساني شڪليون سامهون اچن ٿيون:

* '''Sindhu (سنڌو)''' — ويدي ۽ سنسڪرت صورت؛ سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل علائقو.
* '''Hindu / Hinduš''' — قديم ايراني ۽ قديم فارسي صورت.
* '''Indos''' — قديم يوناني صورت، جنهن مان پوءِ ''Indus'' جهڙي مغربي صورت پيدا ٿي.
* '''al-Sind (السند)''' — عربي-اسلامي ماخذن ۾ سنڌ جو نالو.
* '''Sind / Sindh (سنڌ)''' — فارسي، سنڌي ۽ جديد دور ۾ علائقي جي نالي جون صورتون.

جيتوڻيڪ مختلف تاريخي دورن ۾ انهن نالن جي جاگرافيائي دائري ۾ فرق رهيو، پر جديد سنڌ جو نالو سڌي طرح سنڌو درياهه جي قديم نالي سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SLASindh&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]
* [[هند]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>dolux09ymbo12yskru6i3rofupfk1ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:طبي اوزار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>103707</id>
    <revision>
      <id>417092</id>
      <timestamp>2026-10-04T11:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:طب]] [[زمرو:اوزار]] [[زمرو:سائنسي اوزار]]</comment>
      <origin>417092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="f25gdl5sa2pce0vra7v04tfaqb69ygj" xml:space="preserve">[[زمرو:طب]]
[[زمرو:اوزار]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>f25gdl5sa2pce0vra7v04tfaqb69ygj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>